Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking Konsep Konsepbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 387 2974855 2969582 2026-10-02T20:20:43Z Jcb 223 2974855 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = |volle_naam = Republiek Zimbabwe<ref group="nota">Die volgende 15 name is amptelik: ''Republic of Zimbabwe'' ([[Engels]]), ''Nyika yeZimbabwe'' ([[Shona (taal)|Shona]]), ''Ilizwe leZimbabwe'' ([[Noord-Ndebele]]), ''Dziko la Zimbabwe'' ([[Chichewa]]), ''Dziko la Zimbabwe'' ([[Chisena]]), ''Hango yeZimbabwe'' ([[Kalanga]]), ''Zimbabwe Nù'' ([[Khoisan-tale|Khoisan]]), ''Inyika yeZimbabwe'' ([[Nambya]]), ''Nyika yeZimbabwe'' ([[Ndau]]), ''Tiko ra Zimbabwe'' ([[Tsonga|Shangani]]), ''Naha ya Zimbabwe'' ([[Suid-Sotho]]), ''Cisi ca Zimbabwe'' ([[Chitonga]]), ''Naga ya Zimbabwe'' ([[Tswana]]), ''Shango ḽa Zimbabwe'' ([[Venda (taal)|Venda]]), ''Ilizwe leZimbabwe'' ([[Xhosa]]).</ref> |algemene_naam = Zimbabwe |beeld_vlag = Flag of Zimbabwe.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Zimbabwe.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Zimbabwe AU Africa.svg |leuse = ''Unity, Freedom, Work''<ref name="BEAVERCT">{{en}} {{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&sjid=ydkFAAAAIBAJ&pg=3340,2548451&dq=zimbabwe+unity-freedom-work&hl=en |title=Zimbabwe |publisher=The Beaver County Times |date=13 September 1981 |accessdate=4 September 2026}}</ref><br /><small>''([[Engels]] vir: "Eenheid, vryheid, werk")''</small> |volkslied = ''Blessed be the land of Zimbabwe''<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|title=Zimbabwe|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=30 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260130224726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|archive-date=30 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><br /><small>(''Engels vir: "Geseënd is die land van Zimbabwe")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Zimbabwe.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Chichewa]], [[Chisena]], [[Chitonga]], [[Engels]], [[Gebaretaal]], [[Kalanga]], [[Khoisan-tale|Khoisan]], [[Nambya]], [[Ndau]], [[Noord-Ndebele]], [[Tsonga|Shangani]], [[Shona (taal)|Shona]], [[Suid-Sotho]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]] en [[Xhosa]]<ref name="Grondwet">{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Zimbabwe_2013.pdf |title=Zimbabwe's Constitution of 2013 |publisher=Constitution Project |date=27 Julie 2018 |accessdate=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906054210/https://www.constituteproject.org/constitution/Zimbabwe_2013.pdf |archive-date=6 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |hoofstad = [[Harare]] {{Koördinate|17|50|S|31|3|O}} |latd = 17 |latm = 50 |latNS = S |longd = 31 |longm = 3 |longEW = O |grootste_stad = [[Harare]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• 1ste [[adjunkpresident]]<br />• 2de adjunkpresident |leiername = [[Emmerson Mnangagwa]]<br />[[Constantino Chiwenga]]<br />[[Kembo Mohadi]] |oppervlak_rang = 62^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 390&nbsp;757<ref name="CIA" /> |oppervlakmi² = 150&nbsp;872 |persent_water = 1 |bevolking_skatting = 17&nbsp;150&nbsp;352<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 72^ste |bevolking_sensus = 15&nbsp;178&nbsp;957<ref>{{en}} {{cite web |url=https://zimbabwe.opendataforafrica.org/anjlptc/2022-population-housing-census |title=2022 Population & Housing Census |publisher=Ministerie van Finansies en Ekonomiese Ontwikkeling |accessdate=4 September 2026}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 43,9 |bevolkingsdigtheidmi² = 113,7 |bevolkingsdigtheidrang = 179^ste |BBP_PPP = $100,373&nbsp;miljard<ref name="imf2">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=698&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Zimbabwe |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 104^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $5&nbsp;662<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 151^ste |BBP = $39,491&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 101^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;228<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 152^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Suid-Rhodesië]]<br />• [[Sentraal-Afrikaanse Federasie]]<br />• [[Rhodesië]]<br />• Republiek<br />• [[Zimbabwe-Rhodesië]]<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[1 Oktober]] [[1923]]<br />[[1 Augustus]] [[1953]]<br />[[11 November]] [[1965]]<br />[[2 Maart]] [[1970]]<br />[[1 Junie]] [[1979]]<br />[[18 April]] [[1980]]<br />[[15 Mei]] [[2013]] |MOI = {{wins}} 0,598<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> |MOI_rang = 153^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 50,3<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZW |title=Gini index – Zimbabwe |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2019 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = ''[[De jure]]'': [[Zimbabwe Goud]] (ZWG)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/zimbabwe-new-currency-inflation-us-dollar-06a656260462d9651112e394e125c5e6 |title=Zimbabwe introduces new currency as depreciation and rising inflation stoke economic turmoil |publisher=Associated Press |author=Farai Mutsaka |date=5 April 2024 |accessdate=4 September 2026}}</ref><br />''[[De facto]]'': [[Amerikaanse dollar|VS-dollar]] (VS$),<ref name="Geldeenheid">{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/world/africa/zimbabwe-adopts-new-inflation-rate-based-us-dollar-local-currency-2023-03-03/ |title=Zimbabwe adopts new inflation rate based on U.S. dollar, local currency |publisher=[[Reuters]] |date=3 Maart 2023 |accessdate=4 September 2026}}</ref><br />[[Suid-Afrikaanse rand]] (R);<ref name="Geldeenheid" /><br />Verskeie nieamptelike^a |geldeenheid_kode = – |land_kode = ZW |tydsone = [[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.zw]] |skakelkode = 263 |voetskrif = ^aDie [[Zimbabwiese dollar]] word nie langer gebruik nie nadat dit deur die regering weens hiperinflasie amptelik opgeskort is. Die [[Amerikaanse dollar]] (VS$), [[Suid-Afrikaanse rand]] (R), [[Botswana pula]] (P), [[pond sterling]] (£), [[euro]] (€), [[Indiese roepee]] (₹), [[Australiese dollar]] (A$), Chinese [[renminbi]] (元/¥) en Japannese [[jen]] (¥) word pleks daarvan gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/currency/ |title=Currency in Zimbabwe |publisher=Greenwich 2000 |accessdate=19 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719182003/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/currency/ |archive-date=19 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26034078 |title=Zimbabwe’s multi-currency confusion |publisher=[[BBC]] |author=Brian Hungwe |date=6 Februarie 2014 |accessdate=4 September 2026}}</ref> }} '''Zimbabwe''' ([[Engels]]: [zɪmˈbɑːbweɪ, -wi], {{Audio|LL-Q1860 (eng)-Wodencafe-Zimbabwe.wav|luister}}; [[Shona (taal)|Shona]]: [zi.ᵐba.ɓwe]), amptelik die '''Republiek Zimbabwe''', is 'n [[landingeslote land]] in [[Suider-Afrika]] tussen die [[Zambezirivier|Zambezi]] in die noorde en die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] in die suide wat aan [[Zambië]] in die noordweste, [[Mosambiek]] in die noordooste, [[Suid-Afrika]] in die suide en [[Botswana]] in die suidweste grens. Hoewel dit nie aan [[Namibië]] grens nie, is Zimbabwe deur 200&nbsp;m van die Zambezi se rivierbedding van Namibië geskei (dit is waar die grens met Zambië en Botswana is). Volgens ander menings ontmoet die grense van die vier lande Botswana, Namibië, Zambië en Zimbabwe op een enkele punt en sal vervolgens die enigste internasionale vierlandepunt wêreldwyd vorm. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Harare]], tot 1980 Salisbury genoem, terwyl [[Bulawayo]] die tweede grootste stad van die land is.<ref name="CIA" /> [[Lêer:Satellite image of Zimbabwe in December 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Zimbabwe]] Zimbabwe beslaan 'n oppervlakte van 390&nbsp;757&nbsp;km² en het in 2024 'n bevolking van 17&nbsp;150&nbsp;352 gehad.<ref name="CIA" /> Zimbabwe is 'n multi-etniese land en die [[Mashona]] is die belangrikste inheemse [[etniese groep]], gevolg deur die [[Ndebele (stam)|Ndebeles]]; altwee vorm sowat 98% van die land se bevolking. Dié land het 16 [[Amptelike taal|amptelike tale]], waarvan Engels, [[Shona (taal)|Shona]] en [[Noord-Ndebele]] die mees verspreide tale is. Daarmee het Zimbabwe meer ampstale as sy suidelike buurland Suid-Afrika met twaalf ampstale. Zimbabwe is 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]], die [[Afrika-unie]], die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] en die [[Beweging van Onverbonde Lande]]. Die streek was lank reeds deur [[Boesman|San]] bevolk en sowat 2&nbsp;000 jaar gelede het [[Bantoevolke]] hulle ook in die gebied gevestig. In die 11de eeu het die Mashona begin met die oprigting van die stad [[Groot-Zimbabwe]] wat in die 13de eeu een van die vernaamste handelsplekke in Afrika was. Dit het die sentrum van die Koninkryk Groot-Zimbabwe geword, wat deur die [[Monomotapa]]- en Rozvi-ryke opgevolg is. Die [[Britse Ryk]] het beheer oor die gebied begin konsolideer na die Britse ultimatum van 1890 aan die Portugese, wat in die "pienk kaart" van 1885 die gebied tussen [[Angola]] en [[Mosambiek]] opgeëis het. Die [[British South Africa Company]] (BSAC) van [[Cecil John Rhodes]] het in 1890 die gebied [[Rhodesië]] afgebaken, nadat hulle [[Masjonaland]] en in 1893 [[Matabeleland]] tydens die [[Eerste Matabele-oorlog]] verower het. Die BSAC-heerskappy is in 1923 met die stigting van [[Suid-Rhodesië]] as 'n selfregerende Britse kolonie beëindig. In 1965 het die [[Blanke Zimbabwiërs|wit]] minderheitsregering eensydig Rhodesië se onafhanklikheid verklaar. Dié staat het internasionale isolasie en 'n 15-jarige [[Rhodesiese Bosoorlog|guerilla-oorlog]] teen swart rebellegroepe in die gesig gestaar; dit het gelei tot die [[Lancasterhuis-ooreenkoms]], waarmee in April 1980 die huidige Zimbabwe as [[Zimbabwe-Rhodesië]] sy internasionaal erkende onafhanklikheid verkry het. In 1980 het [[Robert Mugabe]] die eerste minister van Zimbabwe geword; ná die omskepping van die land se oorspronklike parlementêre in 'n presidensiële stelsel was hy van 1987 tot sy bedanking in 2017 Zimbabwe se president. Tydens Mugabe se [[Outoritarisme|outoritêre]] regime het die staat se veiligheidsapparaat die samelewing beheer en was verantwoordelik vir wydverspreide [[menseregte]]skendings wat wêreldwyd veroordeel is. Van 1997 tot 2008 het die [[Ekonomie van Zimbabwe|ekonomie]] bestendige agteruitgang beleef en selfs hiperinflasie. Nadat buitelandse geldeenhede pleks van die [[Zimbabwiese dollar]] begin gebruik is, het dit 'n vinnige groei ervaar. Ná een jaar se protes teen sy regering asook vanweë Zimbabwe se krimpende ekonomie het 'n [[staatsgreep]] in 2017 tot Mugabe se bedanking gelei. Sedertdien dien [[Emmerson Mnangagwa]] as Zimbabwe se president. == Etimologie == [[Lêer:Great-Zimbabwe-2.jpg|duimnael|links|Die landsnaam "Zimbabwe" is van [[Groot-Zimbabwe]] afgelei]] [[Lêer:Rhodesia map EB1911.png|duimnael|links|'n Kaart van "Rhodesië" in die [[Encyclopædia Britannica]], 1911]] Die naam "Zimbabwe" is afgelei van 'n [[Shona (taal)|Shona-term]] vir [[Groot-Zimbabwe]], 'n [[Middeleeue|middeleeuse]] stad in die land se suidooste naby [[Masvingo]]. Daar is twee uiteenlopende teorieë oor die oorsprong van dié naam. Volgens baie bronne is "Zimbabwe" afgelei van ''dzimba-dza-mabwe'', vertaal uit Shona se Karanga-dialek as "huise uit klippe" (''dzimba'' = meervoud van ''imba'', "huis"; ''mabwe'' = meervoud van ''ibwe'', "klip").<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html |title=Zimbabwe – big house of stone |publisher=Somali Press |accessdate=3 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503184153/http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html |archive-date=3 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol21n1/juz021001005.pdf |title=Shona Class 5 revisited: a case against *ri as Class 5 nominal prefix |journal=Zambezia |year=1994 |volume=21 |pages=51–80 |author=Michel Lafon |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |title=Mediated monuments and national identity |author=Lawrence J. Vale |doi=10.1080/136023699373774 |journal=Journal of Architecture |volume=4 |year=1999 |pages=391–408 |issue=4 |issn =1360-2365}}</ref> Die Karanga-sprekende Mashona woon rondom Groot-Zimbabwe in die huidige [[Masvingo (provinsie)|Masvingo-provinsie]]. Volgens die argeoloog [[Peter Garlake]] is "Zimbabwe" 'n verkorte vorm van ''dzimba-hwe'' wat "eerbiedige huise" in die Zezuru-dialek van Shona beteken en gewoonlik na kapteins se huise of grafte verwys.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Garlake |title=Great Zimbabwe: New Aspects of Archaeology |url=https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl |year=1973 |publisher=Thames & Hudson |location=Londen |isbn=978-0-8128-1599-3 |page=[https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl/page/13 13]}}</ref> Zimbabwe was voorheen bekend as [[Suid-Rhodesië]] (1898), [[Rhodesië]] (1965) en [[Zimbabwe-Rhodesië]] (1979). Die eerste opgetekende gebruik van "Zimbabwe" as 'n nasionale term dateer uit 1960 op 'n muntstuk deur die swart nasionalis Michael Mawema,<ref name="fontein119120" /> wie se Zimbabwe National Party die eerste was wat in 1961 die naam gebruik het.<ref name=ndlovugatsheni113114>{{en}} {{cite book |author=Sabelo J. Ndlovu-Gatsheni |title=Do "Zimbabweans" Exist? Trajectories of Nationalism, National Identity Formation and Crisis in a Postcolonial State |publisher=Peter Lang AG |location=Bern |year= 2009 |edition=1ste |isbn= 978-3-03911-941-7 |pages=113–14}}</ref> Die term "Rhodesië" – afgelei van [[Cecil John Rhodes|Cecil Rhodes]] se van, die primêre aanstigter van Britse kolonisasie in die gebied – is deur Afrikanasionaliste as onvanpas beskou weens sy koloniale oorsprong en verbintenis.<ref name=fontein119120>{{en}} {{cite book |title=The Silence of Great Zimbabwe: Contested Landscapes and the Power of Heritage |url=https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font |author=Joost Fontein |publisher=University College London Press |location=Londen |date=September 2006 |edition=1ste |isbn=978-1-84472-123-8 |pages=[https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font/page/119 119]–20}}</ref> Volgens Mawema het swart nasionaliste in 1960 vergader om 'n alternatiewe naam vir die land te kies en name soos "Matshobana" en "[[Monomotapa]]" voorgestel, voordat sy voorstel "Zimbabwe" geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=92goAQAAMAAJ&q="What%27s+in+a+Name" |title=What's in a Name? Welcome to the 'Republic of Machobana' |journal=Read on |publisher=Training Aids Development Group |location=Harare |year=1991 |page=40}}</ref> Dit was aanvanklik onduidelik hoe die gekose term gebruik sou word – Mawema het in 'n 1961-letter die naam "Zimbabweland" gebruik<ref name="ndlovugatsheni113114" /> – maar "Zimbabwe" was teen 1962 genoegsaam gevestig om die swart nasionalistiese beweging se algemene voorkeurterm te word.<ref name="fontein119120" /> Soos baie name van Afrikalande wat tydens die [[Koue Oorlog]] [[Dekolonisasie (Afrika)|onafhanklik]] geword het, is ''Zimbabwe'' 'n etnies neutrale naam. Dit is debatteerbaar tot watter mate Zimbabwe, wat meer as 80% homogeen Shona is en op verskeie maniere deur hulle oorheers word, as 'n volkstaat beskryf kan word.<ref name=":7">{{en}} {{cite journal |author=Alois S. Mlambo |title=Becoming Zimbabwe or Becoming Zimbabwean: Identity, Nationalism and State-building |url=https://www.jstor.org/stable/43941319 |journal=Africa Spectrum |date=2013 |volume=48 |issue=1 |pages=49–70 |doi=10.1177/000203971304800103 |jstor=43941319 |s2cid=127302759 |issn=0002-0397 |hdl=2263/41913}}</ref> Die grondwet erken 16 tale, maar slegs twee van hulle op nasionale vlak, naamlik Shona en Engels. In teenstelling met [[Noord-Ndebele]] word Shona algemeen aan skole onderrig. Boonop het Zimbabwe nog nooit 'n nie-Shona-staatshoof gehad nie.<ref name=":7" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://tradmag.ca/season-1/government/from-a-kingdom-to-a-nation-a-shona-awakening-2/ |title=From a kingdom to a nation: A Shona awakening |publisher=Trad Magazine |date=29 November 2020 |accessdate=18 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518174617/https://tradmag.ca/season-1/government/from-a-kingdom-to-a-nation-a-shona-awakening-2/ |archive-date=18 Mei 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Zimbabwekaart.png|duimnael|Kaart van Zimbabwe]] Zimbabwe beslaan 'n gedeelte van die groot [[plato]] in [[Suider-Afrika]] en dit is 'n [[landingeslote land]] sonder enige kus. Die hoëveld met 'n lengte van 1&nbsp;525 meter het twee hoofriviere, naamlik die [[Zambezirivier|Zambezi]] in die noorde wat die grens tot Zambië vorm en die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] in die suide wat die grens met Suid-Afrika vorm. Die [[Karibadam|Karibameer]] is net stroomaf van die [[Victoria-waterval]] in die Zambezi op die grens met [[Zambië]] en is een van die grootste mensgemaakte mere in die wêreld. In die noordweste kom die lande [[Namibië]] ([[Kaprivistrook]]) en Zimbabwe baie naby aan mekaar en dié twee lande word slegs deur 200&nbsp;m se gebied in [[Botswana]], wat op sy beurt aan [[Zambië]] grens, van mekaar geskei. As die vier lande aanmekaar geraak het, sou dit die enigste internasionale vierlandepunt tussen onafhanklike lande gevorm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.botswanatourism.co.bw/location |title=Location |publisher=Botswana Tourism |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié moontlike vierlandepunt is egter sonder algemene internasionale erkenning.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Ian Brownlie, Ian R. Burns |title=African Boundaries: A Legal and Diplomatic Encyclopaedia |chapter=Botswana-Zambia (Quadripoint issue) |publisher=C. Hurst & Co. |location=Londen |year=1979 |isbn=0-903983-87-7 |pages=1098–1108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Sackey Akweenda |title=International Law and the Protection of Namibia’s Territorial Integrity |chapter=VI: Quadripoint Theory |publisher=Martinus Nijhoff |location=Nederland |date=23 April 1997 |isbn=90-411-0412-7 |pages=201–3}}</ref> Die [[grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe]] is 230&nbsp;km lank en word in sy geheel deur die Limpoporivier gevorm. Die belangrikste grenspos is [[Beitbrug]] langs die [[Beitbrug-Bulawayo Spoorweg]]. In die suidooste van Zimbabwe is die historiese streek [[Gazaland]] geleë. === Klimaat === [[Lêer:Zimbabwe map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Zimbabwe volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Zimbabwe het 'n [[Subtropiese klimaat|subtropiese]] tot [[Trope|tropiese]] [[klimaat]] met vogtige en warm [[somer]]s (tot meer as 35°C) en droë [[winter]]s met 'n aangename warmte (ca. 25°C). In die Hoëveld wat oor die grootste gedeelte van die land strek, is die warm somers gematigd (25 tot 30°C) en in die winter is nag[[ryp]] moontlik (tot −5&nbsp;°C). Die [[reën]]seisoen duur van November tot Maart met meer as 90% van die jaarlikse neerslag wat gemiddeld 1&nbsp;000&nbsp;mm beloop. Die [[aardverwarming]] se gevolge in Zimbabwe sluit 'n om 5% verminderde neerslag in die 20ste eeu (tot 2017) in; daarbenewens is 'n onvoorspelbare reën op uiteenlopende plekke en verskillende tye asook 'n toename aan droogtes en hittegolwe waarneembaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://reliefweb.int/report/zimbabwe/zimbabwe-human-development-report-2017-climate-change-human-development-towards |title=Zimbabwe Human Development Report 2017 – Climate Change & Human Development: Towards Building a Climate Resilient Nation |publisher=Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram |date=18 Maart 2018 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Oorstromings kom meer en meer voor, soos in 2007/2008, waartydens mense dood en oeste bedreig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7196068.stm |title=Zambia declares floods 'disaster' |publisher=[[BBC]] |date=18 Januarie 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Daarteenoor het Suider- en Oos-Afrika in 2015/2016 onder 'n ernstige droogte gebuk gegaan. === Riviere === [[Lêer:Rivers of Zimbabwe.svg|duimnael|'n Kaart met Zimbabwe se belangrikste rivierlope]] Zimbabwe word in 'n [[hidrologie]]se opsig deur die van suidwes na noordoos loopende Ovambo-Kalahari-Zimbabwe-breuk (''OKZ Axis'')<ref>{{en}} Andy Moore, Tom Blenkinsop, Fenton (Woody) Cotterill: ''Southern African topography and erosion history: plumes or platetectonics?'' In: ''Terra Nova.'' Band 21, 2009, Nr. 4, 310–315 ([https://orca.cf.ac.uk/56860/1/Moore%2C%20Blenkinsop%2C%20Cotterill%20-%202009%20-%20Southern%20African%20topography%20and%20erosion%20history%20plumes%20or%20plate%20tectonics.pdf orca.cf.ac.uk], PDF).</ref><ref>{{en}} René A. Pelletier: ''Mineral Resources of South-Central Africa.'' Oxford University Press, Cape Town, London, New York, Toronto 1964, bl. 137.</ref> as die sentrale [[waterskeiding]] (''Central Zimbabwe Watershed''<ref>{{en}} A. E. Moore, F. P. D (Woody) Cotterill, T. Broderick & D. Plowes: ''Landscape evolution in Zimbabwefrom the Permian to present, with implications for kimberlite prospecting.'' In: ''South African Journal of Geology.'' Band 112, 2009, bl. 65–88 ([https://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Moore2009_2.pdf www.mantleplumes.org], PDF).</ref>) in twee gedeel. Die [[Zambezirivier|Zambezi]] se [[opvanggebied]] in die noorde is met sowat 50% die belangrikste. Die suide ontwater deels in die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] en die [[Saverivier]]. Nog verder oos vloei kleiner riviere in die [[Buzirivier|Buzi]] en die [[Pungwerivier|Pungwe]] en 'n kleiner gebied in die weste wat oor die [[Natarivier|Nata]] in die [[Makgadikgadi-soutvlakte]] uitmond. === Omgewing === Van Zimbabwe se bekendste nasionale parke sluit in [[Gonarezhou Nasionale Park|Gonarezhou]], [[Groter Limpopo-vredespark]], [[Mana Pools]] en [[Matopos]]. === Flora en fauna === Die land is grootliks deur droë savanne bedek, waar veral [[Miombo]]- en [[Mopanie]]-boomvelde oorheers. [[Adansonia digitata|Boabab]] en [[worsboom]] kom algemeen voor, asook die [[haak-en-steek]]. Die savanne se gras is gedurende die droë seisoen bruin en verdor, maar aan die einde van die reëntyd bereik dit hoogtes van tot twee meter en is die [[voedsel]]bron vir talle diere. == Geskiedenis == === Voorgeskiedenis === Volgens argeologiese uitgrawings dateer argaïese menslike teenwoordigheid in die huidige Zimbabwe op sowat 500&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zimbabwe/Cultural-life |title=Zimbabwe – Cultural life |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Zimbabwe se vroegste bekende inwoners is waarskynlik die [[Boesman|San-mense]] wat spore soos pylpunte en [[rotskuns]] agtergelaat het. Sowat 2&nbsp;000 jaar gelede, in die [[ystydperk]], het die eerste [[Bantoevolke|Bantoesprekende]] boere tydens die Bantoemigrasie hulle in Zimbabwe gevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/article/pre-colonial-history-southern-africa |title=Pre-colonial history of Southern Africa |publisher=South African History Online |date=30 Junie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/place/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=South African History Online |date=21 Julie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref> === Monomotapa === {{Hoofartikel|Monomotapa}} [[Lêer:Great-zim-aerial-looking-West.JPG|duimnael|'n Lugbeeld van [[Groot-Zimbabwe]]]] Onder die Bantoevolke was die voorsate van die [[Mashona]] wat vandag met sowat 84% die bevolkingsmeerderheid vorm. Van die 11de tot die 15de eeu het die Bantoes 'n belangrike beskawing gevorm met die ruïnes van [[Groot-Zimbabwe]], hoofstad van die Koninkryk Monomotapa, as die bekenste baken. Groot-Zimbabwe het homself as een van die vernaamste handelsplekke in Afrika gevestig.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |author=Innocent Pikirayi |title=Great Zimbabwe, 1100–1600 AD, Rise, Development, and Demise of |date=2020 |pages=4696–4709 |editor=Claire Smith |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-030-30018-0_2666 |accessdate=4 September 2026 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-30018-0_2666 |isbn=978-3-030-30018-0 |encyclopedia=Encyclopedia of Global Archaeology}}</ref> Die vroeë geskiedenis van die Koninkryk Monomotapa (wat eintlik "Heer van die Myne" beteken) is onbekend; dit het reeds sedert die [[Middeleeue]] bestaan. Ná die hoofstad Groot-Zimbabwe met sy ringmuur, tempel en tweeverdiepinghuise wat uit stene gebou is, was daar honderde dorpe waarvan sommige ook 'n stadsuitleg gehad het. [[Landbou]], veeteelt en [[mynbou]] was die [[ekonomie]]se fondament van die ryk. Danksy die [[goud]]mynbou kon die [[koninkryk]] handel met [[Arabiere]], [[Persiese Ryk|Perse]] en [[Ethiopië]]rs dryf. Goud, [[ivoor]] en [[Slawerny|slawe]] is teen [[spesery]]e, [[yster]], [[tafelsout|sout]] en ander Oosterse ware geruil. [[Islam]]itiese handelaars wat hulle langs die Oos-Afrikaanse kus gevestig het, het die latere [[Swahili (volk)|Swahili-kultuur]] geword. Die Zimbabwe-beskawing het duidelik van dié van die Swahili verkil. In die middel-15de eeu het met die agteruitgang van die goudmynbou die mag van die konings verswak en die Zimbabwe-kultuur se sentrums is verskuif, langs die kus is die Swahili-handelaars meer en meer deur [[Portugal|Portugese]] verdring; in 1607 moes hulle die myne aan die [[Portugese]] afstaan. In 1629 het die koninkryk 'n [[vasalstaat]] van Portugal geword. Die Portugese het ook [[koper]], [[yster]], [[lood]] en [[tin]] begin ontgin en landbou op grootplase bedryf. In 1837 is die Mashona-state verower deur die [[Ndebele (stam)|Ndebele]], wat tydens die [[Mfecane]] vanuit die huidige [[Suid-Afrika]] noord getrek het. === British South Africa Company en Suid-Rhodesië === {{Hoofartikel|British South Africa Company|Sentraal-Afrikaanse Federasie|Suid-Rhodesië}} [[Lêer:Hoisting the flag at Fort Salisbury.png|duimnael|Die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] is op 13 September 1890 in [[Harare|Fort Salisbury]] gehys]] [[Lêer:BSAC settlers Southern Rhodesia.jpg|duimnael|Koloniale setlaars van die British South Africa Company (BSAC) in 1922]] Die [[Britse Ryk]] het ná 1890 beheer oor die huidige Zimbabwe begin oorneem, nadat hulle 'n ultimatum aan [[Portugal]] oorhandig het wat in sy "pienk kaart" van 1885 die gebied tussen [[Angola]] en [[Mosambiek]] opgeëis het. Aangesien die Britte al die gebied tussen die Kaap en [[Kaïro]] wou beheer, het albei aansprake gebots (sien [[Stormloop vir Afrika]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=Charles E. Nowell |title=The Rose-colored Map: Portugal's Attempt to Build an African Empire from the Atlantic to the Indian Ocean |publisher=Junta de Investigações Científicas do Ultramar |date=1982 |url=https://books.google.de/books?id=I9QqAAAAMAAJ&redir_esc=y |accessdate=4 September 2026}}</ref> Gevolglik het [[Cecil John Rhodes]] se British South Africa Company (BSAC) van 1893 af die Ndebele se land gekoop en ná bloedige veroweringsoorloë die ontginning van die hulpbronne, die vrugbare grond en die inheemse mense se arbeidsmag aan die Britse setlaars oorgelaat. Na hom is die latere Britse kolonie [[Rhodesië]] in die [[Suider-Afrika]]anse binneland genoem, wat in 1911 in [[Noord-Rhodesië]] (die huidige [[Zambië]]) en Suid-Rhodesië (die huidige Zimbabwe), verdeel is. Die suidelike deel met sy gematigde klimaat is in 1922 tot 'n nedersettingskolonie verklaar. Met die landwet van 1930 het die Britse koloniale owerhede besluit, dat grondbesit, veral in die vrugbare streke van die land, uitsluitlik deur wit kolonialiste toegelaat is. Mans en vroue kon aan die verkiesings in 1930 deelneem. Aangesien die aktiewe en passiewe stemreg aan opvoedkundige kriteria's soos die betaling van inkomstebelasting of grondbesit geheg was, kon minder as 2&nbsp;000 vroulike en manlike Afrikane van hulle stemreg gebruik maak.<ref>{{en}} {{cite book |authors=June Hannam, Mitzi Auchterlonie, Katherine Holden |title=International Encyclopedia of Women’s Suffrage. |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara, Denver, Oxford |year=2000 |isbn=1-57607-064-6 |pages=272}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Mart Martin |title=The Almanac of Women and Minorities in World Politics. |publisher=Westview Press Boulder |location=Colorado |year=2000 |pages=339}}</ref> Die Afrikane se landbou is na onvrugbare gebiede verskuif. Die koloniale owerhede moes hulle toestemming vir setlaars uit die moederland gee. Europese vlugtelinge was onwelkom, waarvolgens 'n moontlike bevolkingsgroei van wit setlaars ná 1945 nie gebeur het nie. Van 1 Augustus 1953 tot 31 Desember 1963 was Suid-Rhodesië saam met Noord-Rhodesië en [[Njassaland]] (die huidige [[Malawi]]) deel van die Sentraal-Afrikaanse Federasie. Destyds is die stemreg in Zimbabwe vir die eerste keer op swart vroue uitgebrei.<ref name="Hannam7" /> Voor 1957 kon slegs mans en Europese vroue stem. Van 1957 af is aan getroude swart vroue 'n beperkte stemreg toegestaan wat daarna stadigaan uitgebrei is.<ref name="Mart Martin 2000">{{en}} {{cite book |author=Mart Martin |title=The Almanac of Women and Minorities in World Politics. |publisher=Westview Press Boulder |location=Colorado |year=2000 |pages=429}}</ref> Vir die registrasie van kiesers was daar 'n spesiale lys vir swart vroue, waarin hulle onder sekere voorwaardes (opvoeding, rykdom) ingeskryf is.<ref name="Hannam7">{{en}} {{cite book |authors=June Hannam, Mitzi Auchterlonie, Katherine Holden |title=International Encyclopedia of Women’s Suffrage. |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara, Denver, Oxford |year=2000 |isbn=1-57607-064-6 |pages=7}}</ref> Die vroue was volgens die kieswet gelykwaardig aan mans; in die geval van 'n [[poligamie]] was dit egter slegs op die eerste vrou van toepassing.<ref name="ipu-313560" /> Getroude vroue moes Engels kon lees en skryf en ook 'n skoolbesoek kon bewys het.<ref name="ipu-313560" /> Om vir 'n verkiesing te kon registreer moes 'n kieser aan een van die vier voorwaardes voldoen: 'n jaarlikse inkomste van 720£ of grondbesit ter waarde van minstens 1&nbsp;500£; 'n jaarlikse inkomste van 3&nbsp;480£ en grondbesit ter waarde van 1&nbsp;000£ asook 'n voltooide basiese onderwys, wat aan sekere standaarde voldoen het; 'n godsdienstige leierskap, nadat die kieser 'n sekere opleiding voltooi het, 'n sekere ampstermyn kon bewys en slegs as daar geen ander beroep uitgevoer is nie; politieke leier (hoof) volgens wettige voorskrifte.<ref name="ipu-313560">{{en}} {{cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/ZW/ZW-LC01/elections/historical-data-on-women/ |title=New Parline: the IPU’s Open Data Platform (beta) |publisher=Interparlementêre Unie |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié ingewikkelde voorwaardes vir die stemreg is in die 1961-grondwet ingeskryf. Vir die swart bevolkingsmeerderheid was 15 parlementêre parlementsetels gereserveer.<ref name="Hannam7" /> Daarmee kon sowat 50&nbsp;000 swart mense 'n beperkte politieke mag uitoefen.<ref name="Hannam7" /> Ná die ontbinding van die Sentraal-Afrikaanse Federasie was Suid-Rhodesië tot in 1965 'n Britse kolonie. === Rhodesië === {{Hoofartikel|Rhodesië|Zimbabwe-Rhodesië}} [[Lêer:Ian Smith 1975.jpg|duimnael|upright|Die Rhodesiese eerste minister Ian Smith in 1975]] Terwyl in die buurlande Noord-Rhodesië en Njassaland swart meerderheidsregerings die mag oorgeneem het, het – sterk aangemoedig deur die aan 'n [[apartheid]]sbeleid geïnteresseerde Suid-Afrikaanse regering – op 11 November 1965 'n wit minderheidsregering onder [[Ian Smith]] eensydig "Rhodesië" se onafhanklikheid uitgeroep, wat aanvanklik 'n [[Britse Statebond|monargie onder die Britse kroon]] gebly het. Die Britse regering het dié onafhanklikheidsbeweging vanweë die swart meerderheidsbevolking se ontoereikende politieke deelname in die kroonkolonie verwerp en die stap as onwettig verklaar. Die in 1963 gestigte intelligensiediens [[Central Intelligence Organisation]], wat steeds van die vervolging van opposisielede beskuldig word, is behou. Die in 1965 verklaarde onafhanklikheid is, behalwe vir Suid-Afrika, deur geen ander staat erken nie. In 1969 is 'n nuwe grondwet aangekondig.<ref name="Hannam7" /> Dit het die swart kiesers se mag beperk, veral dié van die vroue, aangesien die helfte van die vir swart mense gereserveerde setels deur 'n uit mans bestaande kieskollege toegeken is.<ref name="Hannam7" /> Eers in 1978 is die algemene aktiewe en passiewe vrouestemreg ingevoer.<ref name="Mart Martin 2000" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Caroline Daley |editor=Melanie Nolan |title=Suffrage and Beyond. International Feminist Perspectives. |publisher=New York University Press |location=New York |year=1994 |pages=352}}</ref> (Suid-)Rhodesië was volgens die ontwikkelinge in die ander Britse nedersettingskolonies amptelik 'n parlementêre demokrasie, waar aan die swart meerderheidsbevolking eers in 1978 gelykwaardige politieke deelname toegestaan is. Die [[eerste minister]] was die [[regeringshoof]]. Ná die eensydige onafhanklikheidsverklaring was die Britse monarg steeds die [[staatshoof]], verteenwoordig deur 'n ''Officer Administering the Government of Rhodesia'' ("Beampte wat die Regering van Rhodesië administreer") en met die instelling van die republikeinse grondwet op 2 Maart 1970 'n president. Die swart opposisie, wat veral uit die bevrydingsbewegings [[Zimbabwe African National Union|ZANU]] en [[Zimbabwean African People's Union|ZAPU]] bestaan het, het in die tydperk tussen 1973 en 1980 'n gewapende stryd teen die wit regering gevoer. In dié gewapende stryd, wat deel was van die [[Rhodesiese Bosoorlog]], is [[Rhodesië]] deur Suid-Afrika en Portugal ondersteun, terwyl die guerillamagte deur [[Angola]], [[Mosambiek]], [[Tanzanië]] en [[Zambië]] bygestaan is. === Ná onafhanklikheid === [[Lêer:President Zimbabwe, Robert Mugabe bezoekt Nederland Robert Mugabe, kop, Bestanddeelnr 932-1922.jpg|duimnael|upright|Die Zimbabwiese eerste minister Robert Mugabe in 1982]] Op 18 April 1980 het, volgens die deur die verskeie partye uitgevaardigde [[Lancasterhuis-ooreenkoms]], die land onder die naam "Zimbabwe" sy internasionaal erkende onafhanklikheid bereik. Die Lancasterhuis-ooreenkoms van 21 Desember 1979 het voorsiening gemaak vir die land se tydelike terugkeer na Britse bewind onder die goewerneur [[Christopher Soames]], 'n nuwe, parlementêre grondwet asook sekere, op sewe tot tien jaar beperkte waarborge vir die wit minderheidsbevolking, waaronder die reservering van 20% van die parlementsetels uitsluitlik vir wit mense.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sas-space.sas.ac.uk/5847/5/1979_Lancaster_House_Agreement.pdf |title=Lancester House Agreement |date=21 Desember 1979 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In Augustus dieselfde jaar het dit 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]] (VN) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/dated-event/zimbabwe-becomes-member-united-nations-un |title=Zimbabwe becomes a member of the United Nations (UN) |publisher=South African History Online |date=30 September 2019 |accessdate=4 September 2026}}</ref> ==== Eerste jare onder Mugabe ==== [[Lêer:Shona farms Zimbabwe.jpg|duimnael|Mashona-plase naby Murewa]] Die parlementêre regeringstelsel is ná 1980 aanvanklik behou; [[Canaan Banana]] was die president en [[Robert Mugabe]] die regeringshoof. Die wetgewende gesag het bestaan uit die Nasionale Vergadering met 100 Afgevaardigdes wat al om die vyf jaar verkies is, waarvan 20 setels tot in 1987 vir die wit minderheidsbevolking gereserveer was, en die tot in 1989 bestaande Senaat met 40 lede wat meerendeels deur die Nasionale Vergadering verkies is en 'n kleiner aantal deur die stamhoofde en die president benoem is. 20% van die Senaat se setels was ook vir die wit minderheidsbevolking gereserveer. Oor die jare heen het Mugabe die land toenemend outokraties en diktatories begin regeer, ook met behulp van die vorige regering se intelligensiediens ''Central Intelligence Organisation''. Met die jaarwisseling 1987/1988 is wysigings aan die Zimbabwiese grondwet aangebring wat volgens waarnemers op lang termyn die weg gebaan het vir die stigting van 'n [[Sosialisme|sosialistiese]] eenpartystaat.<ref>{{de}} Reinhard Paesler: ''Simbabwe.'' in ''Staatslexikon.'' Band 7, 7de uitgawe, Freiburg im Breisgau, 1993, bl. 639</ref> Zimbabwe is in 'n presidensiële republiek omskep, die amp van eerste minister is geskrap en die ampsbekleër het staatspresident geword met die magte van 'n regeringshoof. Ná sy ampsoorname in 1980 het Mugabe se regering kleinboere ondersteun en verskeie regeringsprogramme geloods, onder andere in die gesondheids- en onderwyssektore. Die kleinboere se ekonomiese uitset het gegroei (met 3,6% jaarliks). Die ander programme was ook suksesvol en die sosiale indikatore het aansienlik verbeter. Onder andere het die aantal kinders met [[wanvoeding]] van 22% (in 1980) tot 12 % (in 1990) gedaal.<ref name="Wêreldbank">{{en}} {{cite web |url=http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/1995/04/21/000009265_3961019095856/Rendered/PDF/multi0page.pdf |title=Zimbabwe Achieving Shared Growth |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419192030/http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/1995/04/21/000009265_3961019095856/Rendered/PDF/multi0page.pdf |archive-date=19 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar was egter ook van die begin af ernstige [[menseregte]]skendings en onderdrukking van minderhede. In die 1980's is tydens die [[Gukurahundi]] meer as 10&nbsp;000 Noord-Ndebeles deur die Zimbabwiese weermag vermoor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Geoff Hill |title=The Battle for Zimbabwe: The Final Countdown |publisher=Struik |location=Johannesburg |year=2005 |isbn=1-86872-652-5}}</ref> Die lewensverwagting het tussen 1980 en 1990 aansienlik gegroei, die kindersterftes het van 86 promille op 49 gedaal.<ref name="Wêreldbank" /> Die hoë bevolkingsgroei het egter 'n negatiewe impak op die [[werkloosheid]] gehad, alhoewel die aantal werknemers van 1980 tot 1991 met meer as 20% gegroei het.<ref name="Wêreldbank" /> Die jaarlikse gemiddelde ekonomiese groei van 1980 tot 1989 het 4,5% van die [[bruto binnelandse produk]] beloop (onder die vorige regering van 1966 tot 1979 was dit 3,8%).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1991/09/01/000009265_3961001225713/Rendered/PDF/multi0page.pdf |title=World Bank Report |publisher=[[Wêreldbank]] |date=1991 |accessdate=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418093628/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1991/09/01/000009265_3961001225713/Rendered/PDF/multi0page.pdf |archive-date=18 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die president word sedert 1990 in direkte verkiesings vir 'n ampstermyn van ses jaar verkies. Ná 1991 het die regering onder Mugabe as deel van 'n deur die [[Wêreldbank]] en [[Internasionale Monetêre Fonds]] aanbevole strukturele hervormingsprogram sy ekonomiese beleid aansienlik aangepas na 'n liberalisering en deregulering van die markte. Dié stap is veral geneem om meer buitelandse beleggings deur oorsese maatskappye na Zimbabwe te lok. Die regeringsprogramme is aansienlik besnoei. Die Wêreldbank het in sy 1995-verslag 'n kritieke standpunt ingeneem rakende die gevolge: "Groot dele van die bevolking, waaronder baie kleinboere en kleinbesighede, het hulle in 'n kwesbare posisie met beperkte middele bevind om op die nuwe marktoestande te reageer." Volgens dié verslag was die oorsake veral die gebrek aan toegang tot natuurlike, tegniese en finansiële hulpbronne, asook die afname van openbare dienste vir die bevolking.<ref name="Wêreldbank" /> Die aantal werknemers het ook aansienlik gekrimp<ref name="Wêreldbank" /> en die ekonomie het begin stagneer. Slegs die onderwysstelsel was vir 'n [[ontwikkelende land]] op 'n hoë vlak. Nadat Mugabe se voorgestelde grondwet tydens 'n volksstemming in 2000 deur die bevolkingsmeerderheid verwerp is, het politici van die ZANU-PF vir die eerste keer sedert onafhanklikheidwording vir hul mag gevrees. Die regering het met aanvalle en onderdrukking op talle organisasies, opposisiepartye, verenigings en vakbonde asook plaaswerkers gereageer.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.monde-diplomatique.de/pm/2005/09/16.mondeText.artikel,a0062.idx,23 |title=Mugabes eiserne Hand |publisher=Le Monde diplomatique |author=Augusta Conchiglia |date=16 September 2005 |accessdate=7 Desember 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051207025627/http://www.monde-diplomatique.de/pm/2005/09/16.mondeText.artikel,a0062.idx,23 |archive-date=7 Desember 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Landhervorming ==== [[Lêer:Election campaign March 2005.jpg|duimnael|'n MDC-optog in Bulawayo, 2005]] [[Lêer:Food insecurity in Zimbabwe.svg|duimnael|Kaart van die voedselonsekerheid in Zimbabwe in Junie 2008]] Die landhervorming ter herverdeling van landbougrond van die koloniste se wit nasate ten gunste van die swart bevolking is in die eerste jare ná onafhanklikwording as gevolg van 'n klousule in die Lancasterhuis-ooreenkoms beperk. Gevolglik kon landbougrond slegs onteien word as die eienaars ingestem het om hul grond te verkoop, alhoewel die grond tydens die koloniale tydperk gewelddadig gevat is. Dié probeerslag van landhervorming op grond van die "Gewillige Verkoper, Gewillige Koper"-beginsel word oor die algemeen as 'n mislukking beskou, aangesien slegs min boere hul grond wou verkoop en in die eerste drie jaar slegs drie van die oorspronklik beplande agt miljoen hektaar herverdeel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.undg.org/docs/12123/Zimbabwe-Country-Analysis-2010-Report_05-09-11.pdf |title=Zimbabwe Country Analysis |publisher=[[Verenigde Nasies]] |date=2010 |pages=26–27 |accessdate=14 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114214750/http://www.undg.org/docs/12123/Zimbabwe-Country-Analysis-2010-Report_05-09-11.pdf |archive-date=14 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2000 is die landhervorming uiteindelik met geweld uitgevoer. President Robert Mugabe het in verskeie stappe sowat elf miljoen hektaar grond van die wit boere onteien en herverdeel – amptelik aan sowat 300&nbsp;000 kleinboere, terwyl die wit boere volgens die sogenoemde Wet op Grondverkryging vir hulle eiendom op die grond vergoed sou word. Baie plase het egter sonder enige vergoeding aan politici van Mugabe se regeringsparty ZANU-PF gegaan. Baie wit setlaars het gevlug, is uitgesit of vermoor, vee en masjinerie is geplunder.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/enteignungen-in-simbabwe-weisse-farmer-leisten-widerstand-gegen-diktator-mugabe-a-210469.html |title=Enteignungen in Simbabwe: Weiße Farmer leisten Widerstand gegen Diktator Mugabe |publisher=Der Spiegel |author=Rüdiger Strauch |date=22 Augustus 2002 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.weltwoche.ch/ausgaben/2008-27/artikel-2008-27-absturz-eines-he.html |title=Absturz eines Helden |publisher=Die Weltwoche |author=Jean Ziegler |date=2 Februarie 2014 |accessdate=2 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202112718/http://www.weltwoche.ch/ausgaben/2008-27/artikel-2008-27-absturz-eines-he.html |archive-date=2 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur dié soort "landhervorming" is die voormalige "broodmandjie" van Afrika in 'n deur hongersnode en wanvoeding geteisterde, permanent van voedselinvoere afhanklike land omskep.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.zeit.de/2005/13/Simbabwe |title=Simbabwe: Leitfaden für Diktatoren |publisher=Die Zeit |author=Bartholomäus Grill |date=27 Maart 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> As gevolg daarvan gaan groot dele van die bevolking gebuk onder werkloosheid; die monetêre ekonomie word deur 'n galopperende inflasie geaffekteer. Die vragverkeer is grootliks op ruilhandel beperk, die algemene vlak van voorsiening moet op [[bestaansboerdery]] staat maak.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/wirtschaft/simbabwe-hyperinflation-erreicht-11-2-millionen-prozent-1.583416 |title=Hyperinflation erreicht 11,2 Millionen Prozent |publisher=Süddeutsche |date=17 Mei 2010 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature5/fulltext.html |title=Ein Land der Narben |publisher=[[National Geographic Society]] |date=Augustus 2003 |accessdate=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104213128/http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature5/fulltext.html |archive-date=4 November 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2005 is die Senaat as tweede kamer van die wetgewende gesag heringevoer. Lede van die opposisiepartye – veral aanhangers van die [[Movement for Democratic Change]] (MDC) – en ander regeringskritiese mensegroepe is in 'n toenemende mate geïntimideer en soms vermoor. Daarmee het die regering daarin geslaag om hul onmiddellike invloed op die oorblywende landsbevolking te versterk en die werkers van die (politieke) invloed deur die opposisie, veral dié van die MDC, te ontneem. Aangesien die MDC steeds gewildheid kon verwerf, het die regering onder Robert Mugabe 'n konsekwente [[diktatuur]] ingestel. Gevolglik is die regterlike gesag en media gelykgeskakel, die [[vryheid van spraak]] en vergadering aansienlik besnoei en massiewe maatreëls teen andersdenkendes ingestel. Gevolglik was volgens waarnemings deur die min toegelate verkiesingswaarnemers die uitslae van die parlementsverkiesings in 2000 en 2005 asook die presidentsverkiesing 2002 in 'n groot mate vervals. Die daaropvolgende afbreking van arm voorstede met 'n groot aantal MDC-kiesers ("Operasie Murambatsvina") het internasionale skokgolwe veroorsaak. Die verkiesing se omstandighede het nog in dieselfde jaar tot Zimbabwe se skorsing uit die Britse Statebond gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.humanrightsfirst.org/media/2003_alerts/1208.htm |title=Zimbabwe Suspended Indefinitely from Commonwealth |publisher=Human Rights First |date=29 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629145037/http://www.humanrightsfirst.org/media/2003_alerts/1208.htm |archive-date=29 Junie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een jaar later het Zimbabwe die Britse Statebond amptelik verlaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm |title=Commonwealth website confirms Zimbabwe "terminated" its membership with effect from 7 December 2003 |publisher=[[Britse Statebond]] |date=12 Desember 2003 |accessdate=5 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705162909/http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm |archive-date=5 Julie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Mugabe se voortgesette ignorering van die internasionale kritiek het die diktatoriese regime toenemend geïsoleerd gelaat wat – aangehits deur die bevolking se toenemende ontevredenheid – Zimbabwe se ekonomie tot op die rand van ineenstorting gebring het. In 2001 het die Verenigde Nasies die ''Zimbabwe Democracy and Economic Recovery Act'' ingestel wat in 2002 in werking getree en Zimbabwiese krediete bevries het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.govtrack.us/congress/bills/107/s494/text |title=S. 494 (107th): Zimbabwe Democracy and Economic Recovery Act of 2001 |publisher=GovTrack |date=12 Desember 2001 |accessdate=4 September 2026}}</ref> ==== Koalisie tussen ZANU-PF en MDC ==== [[Lêer:Morgan Tsvangirai Oslo 2009 (flipped).jpg|duimnael|upright|Die Zimbabwiese eerste minister Morgan Tsvangirai in 2009]] [[Lêer:2008 Zimbabwe Cholera Outbreak Combined.svg|duimnael|Kaart van die cholera-epidemie in Zimbabwe in 2008]] Tydens die presidentsverkiesing op 29 Maart 2008 het die destyds 84-jarige Mugabe vir 'n sesde ampstermyn gestaan. Ná die voormalige minister van finansies, [[Simba Makoni]], het ook die opposisieleier [[Morgan Tsvangirai]] van die MDC in die verkiesings gestaan. Die parlemente en die president is terselfdertyd verkies. Aangesien die peilings voor die verkiesing 'n oorwinning vir die opposisie voorspel het, is die verkiesings ook internasionaal dopgehou, maar daar is min verkiesingswaarnemers toegelaat. Ná vertragings in die stemtelling het die opposisie homself tot wenner verklaar. Volgens eerste projeksies op 2 April sou die MDC die verkiesings wen en hul presidentskandidaat 'n absolute meerderheid verower. Volgens die amptelike verkiesingsuitslae uit [[Harare]] het egter geen presidentskandidaat 'n absolute meerderheid behaal nie. Tsvangirai wou in die tweede verkiesing teen Mugabe staan, maar hy het, ingevolge van voortgesette, massiewe onderdrukking en geweld teen MDC-lede deur die Mugabe-regime, einde Junie 2008 sy kandidatuur teruggetrek, waarvolgens Mugabe 'n groot meerderheid op hom kon verenig. Op 15 September 2008 het die twee vyandige politici Mugabe en Tsvangirai in Harare onder bemiddeling deur die Suid-Afrikaanse president [[Thabo Mbeki]] op 'n magsdeling ooreengekom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/09/15/zimbabwe.powershare/ |title=Rivals sign Zimbabwe power-share deal |publisher=[[CNN]] |date=16 September 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> 'n Skip wat bedoel was om wapens en ammunisie af te lewer wat Zimbabwe in die [[Volksrepubliek China]] gekoop het, het in 2008 opslae gemaak. Nadat aan die lig gekom het dat die ''An Yue Jiang'' in die [[Durban-hawe|hawe]] van [[Durban]] ([[Suid-Afrika]]) afgelaai sou word, het daar in die openbare mening 'n oproer ontstaan, omdat daar gevrees is dat die wapens teen die bevolking gebruik sou kon word. Die dokwerkers het geweier om die vrag af te laai, wat oor land na Zimbabwe vervoer sou word. Die skip moes op 25 April 2008 saam met die vrag na die Volksrepubliek China terugkeer, alhoewel die Suid-Afrikaanse regering die vrag aanvanklik na Zimbabwe wou laat vervoer. Ander state het ook geweier om die vrag oor hulle gebied af te laai en te laat vervoer. Dié uiteinde van die "''An Yue Jiang''-affêre" is as 'n oorwinning vir die Suid-Afrikaanse burgerlike samelewing beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7366599.stm |title=Civil society's triumph on Zimbabwe |publisher=[[BBC]] |author=Peter Greste |date=25 April 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In Augustus 2008 het in Zimbabwe 'n [[cholera]]-epidemie uitgebreek, waarvolgens op 4 Desember 2008 'n noodtoestand afgekondig is. Teen 16 Maart 2009 was daar reeds meer as 90&nbsp;000 besmette mense en sowat 4&nbsp;030 sterftes.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.who.int/hac/crises/zwe/en/index.html |title=Zimbabwe Situation Report |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |accessdate=8 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208162641/https://www.who.int/hac/crises/zwe/en/index.html |archive-date=8 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens die magsooreenkoms is in Februarie 2009 Tsvangirai as eerste minister en Mugabe weereens as president ingesweer.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.welt.de/politik/article3185479/Vereidigung-in-Simbabwe-Tsvangirai-ist-neuer-Regent-von-Mugabes-Gnaden.html |title=Vereidigung in Simbabwe: Tsvangirai ist neuer Regent von Mugabes Gnaden |publisher=Die Welt |date=11 Februarie 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die regeringsvorming is egter vertraag, aangesien die aangewese adjunkminister vir landbou, [[Roy Bennett]] (MDC), van [[terrorisme]] verdink en deur die [[polisie]] in hegtenis geneem is.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.az.com.na/afrika/ein-schwarzer-freitag-roy-bennett-verschleppt-az-dabei.80674.php |title=Ein schwarzer Freitag: Roy Bennett verschleppt – AZ dabei |publisher=[[Allgemeine Zeitung (Namibië)|Allgemeine Zeitung]] |date=19 Februarie 2009 |accessdate=19 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219163409/http://www.az.com.na/afrika/ein-schwarzer-freitag-roy-bennett-verschleppt-az-dabei.80674.php |archive-date=19 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 6 Oktober 2009 het Mugabe in die parlement in Harare vir die [[Weste]]rse regerings "koöperatiewe betrekkinge" aangebied. As voorwaarde het hy die opheffing van die sanksies teen Zimbabwe geëis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2009-10-06-mugabe-zim-ready-for-friendly-relations-with-west/ |title=Mugabe: Zim ready for friendly relations with West |publisher=[[Mail & Guardian]] |date=6 Oktober 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Onder die eenheidsregering het die land se swak ekonomiese situasie aanvanklik voortgegaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8403701.stm |title=Zimbabwe exodus to South Africa continues |publisher=[[BBC]] |author=Pumza Fihlani |date=10 Desember 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die vlak aan geweld het egter afgeneem en die ekonomiese situasie het ná 2010 weer ietwat herstel.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.ag-friedensforschung.de/regionen/Simbabwe/30jahre-neu.html |title=Simbabwe hat wenig Grund zum Feiern |publisher=AG Friedensforschung |author=Georg Krase |date=17 April 2010 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Aan die begin van 2011 het sowat drie miljoen Zimbabwiërs in Suid-Afrika gebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6667941.stm |title=SA braced for big Zimbabwe influx |publisher=[[BBC]] |date=18 Mei 2007 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Een van die eenheidsregering se doelwitte was die opstelling van 'n nuwe grondwet, waaroor op 16 Maart 2013 'n stemming gehou is. Dié ontwerp is deur 95% van die drie miljoen stemgeregtigdes goedgekeur.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.tagesschau.de/ausland/simbabwe596.html |title=Tagesschau: Grosse Mehrheit stimmt in Simbabwe für neue Verfassung |publisher=Tagesschau |date=19 Maart 2013 |accessdate=30 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530234939/http://www.tagesschau.de/ausland/simbabwe596.html |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-21845444 |title=Zimbabwe approves new constitution |publisher=[[BBC]] |date=19 Maart 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die presidents- en parlementsverkiesings op 31 Julie 2013 is weereens deur ernstige bewerings van bedrog begelei, waaronder vervalste kieserslyste en kiesers wat afgewys is. Mugabe en Tsvangirai het opnuut teen mekaar te staan gekom. Die destydse [[sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies]], [[Ban Ki-moon]], het die grootliks vreedsame afloop van die verkiesings geloof en gevra dat die bewerings op die "gevestigde kanale" ondersoek sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.un.org/sg/en/content/former-secretary-general/statements/2013-08-02/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-elections-zimbabwe |title=Statement Attributable to the Spokesperson for the Secretary-General on elections in Zimbabwe |publisher=[[Verenigde Nasies]] |author=[[Ban Ki-moon]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Reeds op die dag ná die verkiesing en voor die afsluiting van die stemtelling het Mugabe homself tot wenner verklaar.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/robert-mugabe-zanu-pf-laesst-sich-zum-wahlsieger-in-simbabwe-erklaeren-a-914261.html |title=Wahlen in Simbabwe: Mugabe lässt sich zum Sieger erklären |publisher=Der Spiegel |date=1 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 3 August is Mugabe ná die stemtelling van die eerste rondte met sowat 61% tot wenner verklaar, Tsvangirai het sowat 34% op hom verenig.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.bpb.de/themen/kriege-konflikte/dossier-kriege-konflikte/54685/simbabwe/ |title=BpB Dossier Innerstaatliche Konflikte – Simbabwe |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |author=Locardia Shayamunda |date=14 April 2021 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In die parlement het die ZANU-PF 197 van die 270 setels gewen<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Simbabwe_node.html |title=Länderinformationen Simbabwe |publisher=Auswärtiges Amt |accessdate=20 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220035533/https://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Simbabwe_node.html |archive-date=20 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> 'n tweederdemeerderheid, waarmee hulle ook die grondwet kon wysig. Tsvangirai het aangekondig om die verkiesings in die hof te betwis en die regering te boikot. Die [[Afrika-unie]] se verkiesingswaarnemers het in 'n voorlopige verslag "onreëlmatighede" beskryf, maar verbeteringe teenoor die 2008-verkiesings aangedui. Die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SAOG) het die verkiesings voorlopig as "vry en vreedsaam" bestempel, maar nie as "billik" nie, wat die SAOG se doelwit vir hul verkiesingswaarneming was.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://taz.de/Wahlen-in-Simbabwe/!5061943/ |title=Wahlen in Simbabwe – Mugabes deutlicher Doppelsieg |publisher=Die Tageszeitung |date=3 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sadc.int/files/4313/7545/6616/FINAL_Preliminary_Statement_of_the_SADC_Election_Observer_Mission_to_the_July_31_2013_Zimbabwe_Harmonised_Elections_as_at1148_on__August_02_2013.pdf |title=SADC Election Observation Mission to the Republic of Zimbabwe Preliminary Statement by Hon. Bernard Kamillius Membe Minister of Foreign Affairs and International Cooperation of the United Republic of Tanzania and Head of the SADC Election Observation Mission to the Harmonised Elections of the Republic of Zimbabwe Held on 31 July 2013 |publisher=[[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=3 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303082451/https://www.sadc.int/files/4313/7545/6616/FINAL_Preliminary_Statement_of_the_SADC_Election_Observer_Mission_to_the_July_31_2013_Zimbabwe_Harmonised_Elections_as_at1148_on__August_02_2013.pdf |archive-date=3 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://pa.au.int/en/sites/default/files/Final%20Copy%20Preliminary%20Statement%20Zimbabwe%202013_0.pdf |title=African Union Election Observation Mission to the Harmonised Elections of 31 July 2013 in the Republic of Zimbabwe – Preliminary Statement |publisher=[[Afrika-unie]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=14 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014222145/http://pa.au.int/en/sites/default/files/Final%20Copy%20Preliminary%20Statement%20Zimbabwe%202013_0.pdf |archive-date=14 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Afsetting van Robert Mugabe ==== [[Lêer:A tank in harare during the coup.jpg|duimnael|'n Tenk in Harare tydens die 2017-staatsgreep]] Nadat die 90-jarige Mugabe geen gewilligheid getoon het om van sy presidentskap afstand te doen nie en daar tekens was dat hy sy vrou [[Grace Mugabe]] as sy opvolger wou voorberei, het ook binne die ZANU-PF die kritiek aan hom toegeneem. Op 15 November 2017, na een jaar se protes teen sy regering asook Zimbabwe se vinnig dalende ekonomie, is Mugabe tydens 'n [[staatsgreep]] deur dié land se gewapende magte onder huisarres geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2017/11/14/africa/zimbabwe-military-chief-treasonable-conduct/index.html |title=Zimbabwe in turmoil after apparent coup |publisher=[[CNN]] |authors=David McKenzie, Brent Swails en Angela Dewan |date=16 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2017/nov/15/zimbabwe-army-control-harare-coup-robert-mugabe-live |title=Zimbabwe's Robert Mugabe confined to home as army takes control |publisher=[[The Guardian]] |date=15 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 19 November 2017 het [[ZANU–PF]] Robert Mugabe gedwing om as partyleier te bedank en hom met die voormalige adjunkpresident [[Emmerson Mnangagwa]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-42043370 |title=Zimbabwe's ruling party sacks Robert Mugabe as leader |publisher=[[BBC]] |date=19 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 21 November 2017 het Mugabe sy bedanking aangebied voordat die vervolgingsverrigtinge voltooi is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-42071488 |title=Zimbabwe's Robert Mugabe resigns, ending 37-year rule |publisher=[[BBC]] |date=21 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> == Politiek == === Regering === [[Lêer:New Parliament of Zimbabwe August 2024.jpg|duimnael|Die nuwe parlementsgebou in Harare]] Zimbabwe is 'n parlementêre republiek met 'n uitvoerende president in 'n eenheidstaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.longdom.org/open-access/a-critical-analysis-of-the-dynamics-of-intergovernmental-relations-in-zimbabwe-2332-0761-1000326.pdf |title=A Critical Analysis of the Dynamics of Intergovernmental Relations in Zimbabwe |publisher=OMICS Publishing Group |author=Chakunda V |date=5 Mei 2015 |accessdate=6 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260906055522/https://www.longdom.org/open-access/a-critical-analysis-of-the-dynamics-of-intergovernmental-relations-in-zimbabwe-2332-0761-1000326.pdf |archive-date=6 September 2026 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die presidensiële stelsel is in 2026 met die ondertekening van grondwetlike wysigings afgeskaf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260709-zimbabwe-s-ruling-party-accused-of-hollowing-out-parliamentary-oversight |title=Zimbabwe's ruling party accused of hollowing out parliamentary oversight |publisher=[[Radio France Internationale]] |date=9 Julie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Met die grondwetlike veranderinge in 2005 is die Senaat as die hoërhuis heringevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kubatana.net/html/archive/legisl/050916czamd17ac.asp?sector=LEGISL |title=Constitution of Zimbabwe Amendment (No. 17) Act, 2005 |publisher=NGO Network Alliance Project |date=16 September 2005 |accessdate=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927233356/http://www.kubatana.net/html/archive/legisl/050916czamd17ac.asp?sector=LEGISL |archive-date=27 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Nasionale Vergadering is die laerhuis van die parlement. In 1987 het Mugabe die grondwet verander en daarmee die seremoniële presidentskap en die amp van eerste minister geskrap om 'n uitvoerende presidentskap in te voer — 'n presidensiële stelsel. Sy ZANU-PF-party het sedert onafhanklikwording elke verkiesing gewen — in die 1990-verkiesing het die tweede geplaaste party, [[Edgar Tekere]] se Zimbabwe Unity Movement (ZUM), 20% van die stemme op hom verenig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newzimbabwe.com/pages/review27.15680.html |title=Tekere says Mugabe 'insecure' in new book |publisher=New Zimbabwe |date=27 Desember 2007 |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227185709/http://www.newzimbabwe.com/pages/review27.15680.html |archive-date=27 Desember 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Robert-Mugabe |title=Robert Mugabe |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die amp van eerste minister, wat in 2009 heringevoer is, is met die goedkeuring van die nuwe grondwet in 2013 weer geskrap. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Zimbabwe|Suid-Afrika-Zimbabwe-betrekkinge}} [[Lêer:Diplomatic missions of Zimbabwe.PNG|duimnael|links|Diplomatieke missies van Zimbabwe in die buiteland]] Die buitelandse betrekkinge van Zimbabwe fokus op nou bande met die [[Volksrepubliek China]]<ref>{{en}} {{cite book|title=The Great Wall and the Empty Fortress: China's Search for Security|page=48}}</ref> en [[Suid-Afrika]]. Zimbabwe het bilaterale betrekkinge met verskeie lande. Ná Ian Smith se eensydige onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde Koninkryk in 1965 is Rhodesië se diplomatieke teenwoordigheid dramaties regoor die wêreld teruggerol. Teen tye van die Lancasterhuis-ooreenkoms in 1979 het Rhodesië slegs verteenwoordigende kantore in [[Londen]], [[Bonn]], [[Pretoria]], [[Washington, D.C.]] en [[Tokio]] gehad. Sendings in [[Maputo]] (destyds Lourenço Marques) en [[Lissabon]] is in 1975 gesluit ná die Angelierrewolusie in [[Portugal]]. Onder Robert Mugabe het Zimbabwe 'n nuwe buitelandse beleid gevoer wat nouer saamwerk met Afrika-, [[Oosblok]]- en [[Beweging van Onverbonde Lande|Onverbonde]]-lande. Die hoofstad van die land, Harare, huisves tans 51 ambassades. Verskeie ander lande het ambassadeurs van ander hoofstede, veral Pretoria en [[Addis Abeba]], geakkrediteer. === Provinsies === [[Lêer:Administrative Divisions of Zimbabwe.svg|duimnael|Zimbabwe se provinsies]] [[Lêer:Zimbabwe districts with names.svg|duimnael|Zimbabwe se distrikte]] Zimbabwe word administratief onderverdeel in agt provinsies en twee stede met provinsiale status, [[Harare]] en [[Bulawayo]]. Die provinsies word verder onderverdeel in 91 distrikte en 1&nbsp;200 munisipaliteite (sogenaamde ''wards'') wat elkeen uit 'n aantal nedersettings bestaan. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |Provinsie ! colspan="2" scope="col" |Stede ! rowspan="2" scope="col" |Stigting |- ! scope="col" |Hoofstad ! scope="col" |Grootste stad |- ! scope="row" |[[Bulawayo]] | colspan="2" |Bulawayo |1997 |- ! scope="row" |[[Harare]] | colspan="2" |Harare |1997 |- ! scope="row" |[[Manicaland]] | colspan="2" |[[Mutare]] |1897 |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Sentraal]] | colspan="2" |[[Bindura]] |1983 |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Oos]] | colspan="2" |[[Marondera]] |? |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Wes]] |[[Chinhoyi]] |[[Kadoma]] |1983 |- ! scope="row" |[[Masvingo (provinsie)|Masvingo]] | colspan="2" |[[Masvingo]] |? |- ! scope="row" |[[Matabeleland-Noord]] |[[Lupane]] |[[Victoria Falls]] |1973 |- ! scope="row" |[[Matabeleland-Suid]] |[[Gwanda]] |[[Beitbrug, Zimbabwe|Beitbrug]] |1973 |- ! scope="row" |[[Midlands (provinsie)|Midlands]] | colspan="2" |[[Gweru]] |? |} === Menseregte === [[Lêer:Demonstration against Mugabe.JPG|duimnael|Demonstrasie teen Robert Mugabe in [[Londen]] op 12 Augustus 2006]] Daar was baie berigte van [[menseregte]]skendings in Zimbabwe onder die Mugabe-bewind en die oorheersende ZANU-PF-party.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Rhoda E. Howard-Hassmann |title=Mugabe's Zimbabwe, 2000–2009: Massive Human Rights Violations and the Failure to Protect |url=https://archive.org/details/sim_human-rights-quarterly_2010-11_32_4/page/898 |journal=Human Rights Quarterly |volume=32 |issue=4 |pages=898–920 |doi=10.1353/hrq.2010.0030 |s2cid=143046672 |issn=1085-794X |date=24 November 2010}}</ref> Volgens menseregte-organisasies soos [[Amnestie Internasionaal]]<ref name="AI">{{en}} {{cite web |url=http://web.amnesty.org/report2005/zwe-summary-eng |title=Zimbabwe |publisher=[[Amnestie Internasionaal]] |accessdate=3 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071203015112/http://web.amnesty.org/report2005/zwe-summary-eng |archive-date=3 Desember 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en [[Human Rights Watch]]<ref name="hrw">{{en}} {{cite web |url=https://www.hrw.org/englishwr2k7/docs/2007/01/11/zimbab14720.htm |title=Zimbabwe – Events of 2006 |publisher=Human Rights Watch |accessdate=11 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011095246/http://hrw.org/englishwr2k7/docs/2007/01/11/zimbab14720.htm |archive-date=11 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> het die Zimbabwiese regering die regte op skuiling, voedsel, vryheid van beweging en verblyf, vryheid van vergadering en die [[oppergesag van die reg]] geskend. In 2009 het [[Gregory Stanton]], president van die Internasionale Vereniging van Volksmoordgeleerdes, aangevoer dat daar "duidelike bewyse [is] dat die Mugabe-regering skuldig was aan misdade teen die mensdom en dat daar voldoende bewyse van misdade teen die mensdom was om Mugabe voor die [[Internasionale Strafhof]] te verhoor."<ref>{{en}} Howard-Hassmann 2010, bl. 909</ref> In Zimbabwe is manlike [[homoseksualiteit]] onwettig. Van 1995 af het die regering veldtogte teen beide homoseksuele mans en vroue geloods.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |title=State Sponsored Homophobia 2016: A world survey of sexual orientation laws: criminalisation, protection and recognition |publisher=International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association |date=17 Mei 2016 |accessdate=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902183618/http://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |archive-date=2 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> President Mugabe het [[gay]]s vir baie van Zimbabwe se probleme blameer en homoseksualiteit as 'n "on-Afrika"- en immorele kultuur beskryf wat deur Europese koloniste saamgebring en slegs deur "'n paar blankes" in sy land beoefen is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/523162.stm |title=World: Africa – Zimbabwe gay rights face dim future |publisher=[[BBC]] |date=17 November 1999 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Byeenkomste deur opposisiegroepe is gereeld onderworpe aan vergelding deur die polisie soos die onderdrukking van 'n MDC-optog op 11 Maart 2007 en verskeie andere tydens die 2008-verkiesingsveldtog.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10517688 |title=Zimbabwe election violence spreads to Harare |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Raymond Whitaker |date=22 Junie 2008 |accessdate=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924183016/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10517688 |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Polisie-aksies is sterk veroordeel deur die [[Sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies]], [[Ban Ki-moon]], die [[Europese Unie]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6449691.stm |title=Unbowed Tsvangirai urges defiance |publisher=[[BBC]] |date=14 Maart 2007 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die Zimbabwiese regering word van die onderdrukking van beide persvryheid en die vryheid van spraak beskuldig.<ref name="AI" /> Die regering word ook gereeld daarvan beskuldig dat dit die openbare uitsaaier, die [[Zimbabwe Broadcasting Corporation]], as 'n propaganda-instrument misbruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pressreference.com/Uz-Z/Zimbabwe.html |title=Zimbabwe Press, Media, TV, Radio, Newspapers |publisher=Press Reference |date=2006 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Koerante wat krities oor die regering berig, soos die ''Daily News'', het gesluit nadat bomme voor hulle kantore ontplof het en die regering geweier het om hulle lisensies te hernu.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1141168.stm |title=Zimbabwe newspaper bombed |publisher=[[BBC]] |date=28 Januarie 2001 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2004/02/07/world/world-briefing-africa-zimbabwe-newspaper-silenced.html |title=Zimbabwe: Newspaper Silenced |publisher=[[The New York Times]] |author=Michael Wines |date=7 Februarie 2004 |accessdate=4 September 2026}}</ref> [[BBC]], [[Sky News]] en [[CNN]] is verbied om in Zimbabwe opnames te doen of om uit die land te berig. In 2009 is verslagbeperkings op beide BBC en CNN gelig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/zimbabwe/5935043/Zimbabwe-lifts-reporting-ban-on-BBC-and-CNN-after-eight-years.html |title=Zimbabwe lifts reporting ban on BBC and CNN after eight years |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Urmee Khan |date=30 Julie 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Sky News hou aan om verslag te doen oor gebeure in Zimbabwe vanuit buurlande soos Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/newswatch/ukfs/hi/newsid_4400000/newsid_4401700/4401767.stm |title=Why did Zimbabwe ban the BBC? |publisher=[[BBC]] |author=Milton Nkosi |date=1 April 2005 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://zimbabwemetro.com/2008/06/22/al-jazeera-kicked-out-of-zimbabwe |title=Al Jazeera kicked out of Zimbabwe |publisher=Zimbabwe Metro |date=22 Junie 2008 |accessdate=20 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820084730/http://zimbabwemetro.com/2008/06/22/al-jazeera-kicked-out-of-zimbabwe/ |archive-date=20 Augustus 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Zimbabwe}} [[Lêer:Harare secondst.jpg|duimnael|Moderne kantoorgeboue in Harare]] Zimbabwe is 'n [[ontwikkelende land]] en die ekonomiese ontwikkeling word veral deur hiperinflasie gekniehalter. Veral [[landbou]] en [[mynbou]] produseer uitvoergoedere. Die land beskik oor metallurgiese [[chromiet]]. Van die ander [[mineraal]]afsettings sluit in [[steenkool]], [[diamant]]e, [[litium]], [[asbes]], [[koper]], [[nikkel]], [[goud]], [[platinum]] en [[yster]]erts.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sadc.int/member-states/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=[[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Sedert die einde van die burgeroorlog in 1980 het Zimbabwe 'n onstuimige ekonomie gehad en van Afrika se broodmandjie in 'n land verander waar teen Maart 2025 meer as 'n derde van sy bevolking gebuk gaan onder wanvoeding.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wfp.org/countries/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=Wêreldvoedselprogram |accessdate=4 September 2026}}</ref> In 1997 het die land oor een van die welvarendste ekonomieë in Afrika beskik, maar in 2015 was sy ekonomiese groei met 1,5% die swakste in Suider-Afrika.<ref name="vermis">{{en}} {{cite web |url=http://www.finanzen100.de/finanznachrichten/wirtschaft/kuriose-entwicklung-simbabwe-enteignete-weisse-farmer-jetzt-vermisst-es-sie_H2128242699_207330/ |title=Kuriose Entwicklung: Simbabwe enteignete weiße Farmer – jetzt vermisst es sie |publisher=Finanzen 100 |accessdate=26 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926113456/http://www.finanzen100.de/finanznachrichten/wirtschaft/kuriose-entwicklung-simbabwe-enteignete-weisse-farmer-jetzt-vermisst-es-sie_H2128242699_207330/ |archive-date=26 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Vanweë die diktatoriese politieke beleid het die uitsig vir die eens groeiende ekonomie sedert die 1990's aansienlik verswak. Van 1998 tot 2008 het die ekonomie met sowat die helfte gekrimp. Aan die einde van 2008 het vanweë hiperinflasie, 'n buitelandse valutatekort, 'n gebrek aan beleggings, invoer- en uitvoerbeperkings, asook 'n energietekort al die ekonomiese sektore byna tot stilstand gekom. Die instelling van 'n multi-geldeenheidstelsel ná die ineenstorting van die inheemse geldeenheid (die inflasiekoers het in 2008 100&nbsp;000% beloop) met die [[Amerikaanse dollar]] as die reserwegeldeenheid het ná 2009/2010 slegs 'n tydelike verbetering gebring. Byna al die sektore van die vervaardigingsbedryf het groot inkomsteverliese gely. Daarbenewens het die oorlogsverwikkelinge in die [[Demokratiese Republiek die Kongo]] die ekonomie van devises ter waarde van etlike miljoen Amerikaanse dollar ontneem. Die [[werkloosheid]] is in 2005 op sowat 80% geskat, volgens ander parameters in 2009 op 95%.<ref name=":2">{{en}} {{cite web |url=https://www.theodora.com/wfbcurrent/zimbabwe/zimbabwe_economy.html |title=Zimbabwe Economy – 2024 |date=4 Mei 2024 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In 2021 is dit op 5% geskat.<ref name=":2" /> === Geldeenheid === [[Lêer:Tenbillion zimbabwe.jpg|duimnael|'n 10 Miljard ([[Engels]]: ''billion'') Zimbabwiese Dollar-noot uitgegee tydens [[hiperinflasie]] in 2008]] [[Lêer:Zimbabwe $100 trillion 2009 Obverse.jpg|duimnael|'n 100 Biljoen (''trillion'') Zimbabwiese Dollar-noot uitgegee tydens hiperinflasie in 2009]] Die [[Zimbabwiese dollar]] (Z$)<ref>{{de}} Helmut Kahnt, Bernd Knorr: ''Alte Maße, Münzen und Gewichte. Ein Lexikon.'' Bibliographisches Institut, Leipzig 1986, Lizenzausgabe Mannheim/Wien/Zürich 1987, ISBN 3-411-02148-9, bl. 379.</ref> is in 1980 ná Zimbabwe se erkende onafhanklikwording onder 'n swart meerderheidsregering ingevoer. Ná 'n hiperinflasie is op 12 April 2009 die geldeenheid se gebruik vir een jaar uitgestel, nadat dit fakties met buitelandse geldeenhede vervang is. Pleks daarvan is in Januarie 2009 verskeie buitelandse geldeenhede toegelaat, waaronder die [[Amerikaanse dollar]], die [[Suid-Afrikaanse rand]] en die [[euro]]. In 2015 het die Chinese [[renminbi]] ook 'n amptelike geldeenheid geword, nadat die [[Volksrepubliek China]] $40 miljoen se skuld kwytgeskeld het.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.finanzen100.de/finanznachrichten/wirtschaft/tauschhandel-simbabwe-fuehrt-yuan-als-waehrung-ein-china-erlaesst-dafuer-schulden_H1327974758_234062/ |title=Simbabwe führt Yuan als Währung ein – China erlässt dafür Schulden |publisher=Finanzen 100 |date=22 Desember 2015 |accessdate=21 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221014054/http://www.finanzen100.de/finanznachrichten/wirtschaft/tauschhandel-simbabwe-fuehrt-yuan-als-waehrung-ein-china-erlaesst-dafuer-schulden_H1327974758_234062/ |archive-date=21 Februarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 1 Oktober 2015 is die Zimbabwiese dollar amptelik as geldeenheid geskrap.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rbz.co.zw/pdfs/Public%20Notices/2015/Demonetisation%20Press%20Statement%209%20June%202015.pdf |title=Press Statement: Demonetization of the Zimbabwe Dollar |publisher=Reserwebank van Zimbabwe |date=11 Junie 2015 |accessdate=14 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614145914/http://www.rbz.co.zw/pdfs/Public%20Notices/2015/Demonetisation%20Press%20Statement%209%20June%202015.pdf |archive-date=14 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die tekort aan banknote het in September 2016 die reserwebank genoop om skulderkennings as 'n tweede geldeenheid uit te reik. Op 31 Oktober 2016 het president Mugabe die skulderkennings ingestel, waarmee die ekonomie gestabiliseer sou word,<ref>{{de}} ''Bargeldknappheit in Simbabwe''; Neue Zürcher Zeitung, 2 November 2016.</ref> maar dit is in Februarie 2019 van die Amerikaanse dollar ontkoppel en met die RTGS-dollar vervang.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.fin24.com/Economy/Africa/zim-says-exchange-rate-to-strengthen-thanks-to-new-currency-20190222 |title=Zim says exchange rate to strengthen, thanks to 'new currency' |publisher=Fin 24 |author=Antony Sguazzin |date=22 Februarie 2019 |accessdate=28 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228192419/https://www.fin24.com/Economy/Africa/zim-says-exchange-rate-to-strengthen-thanks-to-new-currency-20190222 |archive-date=28 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 24 Junie 2019 is die Zimbabwiese dollar as die enigste wettige geldeenheid heringevoer, terwyl die gebruik van buitelandse geldeenhede verbied is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fin24.com/Economy/zim-dollars-only-finance-minister-ncube-bans-foreign-currency-20190624 |title=Zim dollars only: Finance minister Ncube bans foreign currency |publisher=Fin 24 |author=Memory Mataranyika |date=24 Junie 2019 |accessdate=24 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624125008/https://www.fin24.com/Economy/zim-dollars-only-finance-minister-ncube-bans-foreign-currency-20190624 |archive-date=24 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 5 April 2024 is die instelling van 'n nuwe geldeenheid, [[Zimbabwe Goud]] ("ZiG", ZWG) met banknote ter waarde van 1 tot 200 aangekondig. Daar sou ook muntstukke uitgereik word. Die goewerneur van die reserwebank, John Mushayavanhu, het verduidelik dat die nuwe geldeenheid deur [[Edelmetaal|edelmetale]] (veral goud) en valuta gedek sou wees. Dié stap is geneem in reaksie op die galopperende inflasie, waarvolgens die RTGS-dollar sedert die begin van die jaar driekwart van sy monetêre waarde verloor het. In Maart 2024 het die inflasie 55% beloop. Daarbenewens het die Zimbabwiese ekonomie die gevolge van 'n ernstige droogte in die gesig gestaar, waardeur sowat die helfte van die [[mielie]]oeste verlore gegaan het. Die banke en burgers van Zimbabwe is aangemoedig om binne 21 dae hulle RTGS-dollar vir Zimbabwe Goud te ruil. Die Amerikaanse dollar, wat volgens skattings vir sowat 85% van al die transaksies gebruik word, het 'n wettige geldeenheid gebly. Waarnemers het verwag dat weens die gebrekkige vertroue in die regering se ekonomiese beleid die Amerikaanse dollar die verkose geldeenheid sou bly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68736155 |title=Zimbabwe launches new gold-backed currency – ZiG |publisher=[[BBC]] |author=Shingai Nyoka |date=5 April 2024 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.handelszeitung.ch/newsticker/simbabwe-fuhrt-an-gold-gekoppelte-wahrung-ein-699810-1 |title=Simbabwe führt an Gold gekoppelte Währung ein |publisher=Handelszeitung |date=5 April 2024 |accessdate=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416150833/https://www.handelszeitung.ch/newsticker/simbabwe-fuhrt-an-gold-gekoppelte-wahrung-ein-699810-1 |archive-date=16 April 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 30 April het die reserwebank die Zimbabwe Goud begin uitgee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/zimbabwe-zig-new-currency-5173a73586eef8ad413964f33419068d |title=Zimbabwe’s ZiG is the world’s newest currency and its latest attempt to resolve a money crisis |publisher=Associated Press |author=Farai Mutsaka |date=1 Mei 2024 |accessdate=4 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur === ==== Energiebedryf ==== Sowat 'n derde van Zimbabwe se elektrisiteit word in waterkragsentrales opgewek waarvan die [[Karibadam]]projek die bekendste en belangrikste is. Toe dit in 1960 beplan is, was dit die grootse hidroëlektriese aanleg ter wêreld. Termiese kragsentrales voorsien in die res van die land se kragbehoefte. ==== Spoorweë, pad- en lugvervoer ==== [[Lêer:Harare International Airport.jpg|duimnael|links|Die internasionale lughawe in Harare]] [[Lêer:Zimbabwe Transportation.jpg|duimnael|Kaart van Zimbabwe se vervoernetwerk]] Zimbabwe se nasionale spoorweë bedryf een van die gevorderdste netwerke in [[Afrika suid van die Sahara]] met 'n totale lengte van sowat 2&nbsp;700&nbsp;km, waarvan sowat tien persent geëlektrifiseer is. Dit word aangevul deur 'n uitgebreide padnetwerk waarvan 'n vyfde geasfalteer is. Zimbabwe word in 'n noordwes-suidoostelike rigting deur die [[Beira–Lobito-Grootpad]], wat [[Lobito]] ([[Angola]]) aan die [[Atlantiese Oseaan]] met [[Beira]] ([[Mosambiek]]) aan die [[Indiese Oseaan]] verbind, en in 'n noord-suidelike rigting deur die [[Kaapstad-Kaïro-Grootpad]] deurkruis; albei grootpaaie ontmoet in die Zambiese hoofstad [[Lusaka]] net noord van die grens met Zimbabwe. [[Air Zimbabwe]] is die nasionale lugredery en die nasionale lugvervoernetwerk verbind die grootste stedelike sentra met mekaar. Harare se [[Robert Gabriel Mugabe Internasionale Lughawe|internasionale lughawe]] verbind die land met bestemmings in Afrika en oorsee. Bulawayo beskik ook oor 'n [[Joshua Mqabuko Nkomo International Airport|internasionale lughawe]], terwyl die [[Lughawe Victoria Falls]] veral vir oorsese toeriste van belang is. Dié drie is die internasionale lughawens van Zimbabwe. Van die belangrikste brûe in Zimbabwe sluit in die [[Birchenoughbrug]] oor die [[Saverivier]] en die [[Otto Beit-brug]] oor die [[Zambezirivier]] op die grens met Zambië. Albei brûe is befonds deur die [[Beit Trust]] wat hom beywer vir ontwikkelingsprojekte in die drie lande [[Malawi]], Zambië en Zimbabwe. Die [[Beitbrug]]-grenspos wat Zimbabwe met Suid-Afrika, die grootste ekonomie in Suider-Afrika verbind, is van groot ekonomiese belang vir Zimbabwe. By dié grenspos begin die [[Beitbrug-Bulawayo Spoorweg]] na [[Bulawayo]]. Die [[Limpopo-spoorlyn]] verbind [[Bulawayo]] en [[Gweru]] met die [[Maputo]]-hawe in Mosambiek. === Toerisme === [[Lêer:Victoria Falls aerial view September 2003.jpg|duimnael|Die [[Victoria-waterval]] op die grens tussen Zambië en Zimbabwe is 'n vername toeristebestemming]] Zimbabwe spog met verskeie toeristeaantreklikhede. Die [[Victoria-waterval]] by die Zambezi op die grens met Zambië is in die noordweste van Zimbabwe geleë. Dit word as die grootste waterval in die wêreld beskou.<ref name=":5">{{en}} {{cite web |url=https://www.countryreports.org/country/Zimbabwe/geography |title=Geography and Environment of Zimbabwe |publisher=Country Reports |accessdate=4 September 2026}}</ref> Voor die politieke ingrypings het die meeste toeriste die Zimbabwiese kant van dié baken besoek, maar vandag bat veral Zambië by die besoekers. Die Victoria-waterval Nasionale Park is ook hier geleë en dit is een van die elf nasionale parke van die land,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.zimbabwetourism.net/index.php/where-to-go/destinations/hwange-national-park |title=Hwange National Park |publisher=Zimbabwe Tourim |date=26 Maart 2014 |accessdate=17 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417005200/http://www.zimbabwetourism.net/index.php/where-to-go/destinations/hwange-national-park |archive-date=17 April 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> waarvan [[Hwange Nasionale Park]] die grootste is. Die [[Karibadam]] is 'n ander toeristebestemming en die grootste dam wêreldwyd.<ref name=":5" /> Die [[Mazowedam]] naby Harare word soms vir [[watersport]] gebruik; dit is oorspronklik opgerig om [[besproeiing]]swater aan [[lemoen]]plase te verskaf. Zimbabwe is ongewoon in Afrika, aangesien daar 'n aantal antieke en middeleeuse ruïnestede is wat in 'n unieke droë klipmuurstyl opgerig is. Groot Zimbabwe naby Masvingo is die bekendste van dié stede. Van die ander ruïnestede sluit in [[Khami]], [[Danamombe]] en [[Naletale]]. Zimbabwe beskik oor vyf [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e: Groot-Zimbabwe, Khami, [[Mana Pools]], [[Matopos]] en die Victoria-waterval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/zw |title=Zimbabwe |publisher=[[Unesco]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die land het ook elf nasionale parke: [[Chimanimaniberge|Chimanimani]], [[Gonarezhou Nasionale Park|Chizarira]], Gonarezhou, Hwange, Kazuma Pan, Mana Pools, Matopos, Matusadona, Nyanga, Victoria-waterval en Zambezi. Daar is ook vier vredesparke wat na ander lande strek: Chimanimaniberge op die grens met Mosambiek, [[Groter Limpopo-vredespark]] op die grens met Mosambiek en Suid-Afrika, Groot Mapungubwe Oorgrensbewaringsgebied op die grens met Botswana en Suid-Afrika en Kavango-Zambezi Oorgrensbewaringsgebied. == Demografie == {{Sien ook|Pleknaamsveranderinge in Zimbabwe}} === Grootste stede === {{Grootste stede in Zimbabwe}} === Etniese groepe === [[Lêer:Historical population of Zimbabwe.svg|duimnael|Zimbabwe se bevolkingsgroei (1801–2023)]] Die oudste [[etniese groep]] in Zimbabwe is die [[Boesman|San]] wat sedert 2&nbsp;000 jaar in die gebied woon, vandag is daar sowat 1&nbsp;200 San in die land. Zimbabwe is 'n multi-etniese land en die [[Mashona]] vorm met 84% die grootste etniese groep, gevolg deur die [[Ndebele (stam)|Ndebeles]] met 14% van die bevolking. Die Mashona bly veral in die [[Masjonaland]] in die noorde met [[Harare]] as hulle sentrum, terwyl die Ndebele die [[Matabeleland]] in die suide en weste woon met [[Bulawayo]] as die grootste stad. As gevolg van etniese spanning het veral onder Robert Mugabe se bewind baie Ndebeles uit die land gevlug, waarvan die meeste na Suid-Afrika. Van die ander etniese groepe in Zimbabwe sluit in [[Vendas]], [[Tongas]], [[Tsongas]], [[Kalangas]], [[Basotho]], [[Ndaus]], [[Nambyas]], [[Tswanas]], [[Xhosas]] en [[Lozis]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://issafrica.org/country-file-zimbabwe/society |title=Ethnic composition |publisher=Institute for Security Studies |accessdate=4 September 2026}}</ref> Van die etniese minderhede sluit in [[Blanke Zimbabwiërs]] wat veral van Britse herkoms is en in 'n mindere mate [[Afrikaners]] en [[Portugese]]. In 1975 het sowat 278&nbsp;000, oftewel 4,3% van die totale bevolking, wit mense in die destydse Rhodesië gewoon.<ref>{{en}} {{cite book |authors=David Wiley, Allen F. Isaacman |title=Southern Africa: society, economy, and liberation |publisher=Michigan State University, University of Minnesota |year=1981 |pages=55}}</ref> Ná Mugabe se landhervorming, uitsetting en moorde op wit mense het baie die land ontvlug, waarvan die meeste na Suid-Afrika en die Verenigde Koninkryk. Nadat Mugabe in 2017 afgeset en met Emmerson Mnangagwa as president vervang is, het baie wit mense na die land teruggekeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/climate-and-people/white-farmers-return-to-zimbabwe-agriculture-boost/ |title=Hundreds of white farmers return to Zimbabwe in boost for agriculture |publisher=[[Daily Telegraph]] |authors=Ben Farmer, Peta Thornycroft |date=4 September 2023 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-07-29-even-white-zimbabweans-are-returning-zanu-pf-insists-exiles-are-flocking-back-home/ |title='Even white Zimbabweans are returning': Zanu-PF insists exiles are flocking back home |publisher=Independent Online |author=Jonisayi Maromo |date=29 Julie 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In Zimbabwe woon ook ander etniese groepe soos [[Anglo-Afrikane]] (30&nbsp;000), [[bruin mense]] (75&nbsp;000), [[Chewa]]s, [[Noord-Sotho's]] (150&nbsp;000), [[Swazi's]] (71&nbsp;000) en [[Zoeloes]] (152&nbsp;000). === Tale === [[Lêer:Victoria-Falls-willk-stein.jpg|duimnael|Teken by die [[Victoria-waterval]] in Engels, met die waterval se naam in [[Lozi]]]] As gevolg van die etniese diversiteit word daar ook uiteenlopende tale in Zimbabwe gepraat. Die [[Bantoetale]] [[Shona (taal)|Shona]] (78%) en [[Noord-Ndebele]] (20%) is die twee mees gebruikte tale in die land. Daarna word ander Bantoe-minderheidstale soos [[Chichewa]], [[Chisena]], [[Chitonga]], [[Kalanga]], [[Khoisan-tale|Khoisan]], [[Lozi]], [[Nambya]], [[Ndau]], Noord-Ndebele, [[Tsonga]] (Shangani), [[Shona (taal)|Shona]], [[Suid-Sotho]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]] en [[Zoeloe]] gepraat. [[Engels]] word veral deur wit en bruin Zimbabwiërs gebruik, waarvolgens minder as 2,5% van die bevolking Engels as hulle [[moedertaal]] besig. Met die goedkeuring van die nuwe grondwet in 2013 het Zimbabwe 16 amptelike tale.<ref name="Grondwet" /> In 'n minder mate word daar in Zimbabwe ook [[Afrikaans]] gepraat, veral deur Blanke Zimbabwiërs.<ref>{{en}} {{cite book |last1=Salawu |first1=Abiodun |last2=Molale |first2=Tshepang Bright |last3=Uribe-Jongbloed |first3=Enrique |last4=Ullah |first4=Mohammad Sahid |title=Indigenous Language for Development Communication in the Global South |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-66691-202-9 |url=https://books.google.com/books?id=0uqfEAAAQBAJ&pg=PA217&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=23 November 2022 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Daar was ook 'n Afrikaansmedium-skool in die destydse Suid-Rhodesië en later Rhodesië: [[Bothashof]] wat later in [[Hoërskool Eaglesvale|Eaglesvale]] hernoem en nou 'n Engelsmedium-skool is. Die mengtaal [[Fanagalo]], wat Afrikaans met elemente van Bantoetale vermeng, word ook in Zimbabwe gebruik. === Godsdiens === [[Lêer:Sacred Heart Cathedral, Harare.jpg|duimnael|upright|'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] [[katedraal]] in Harare]] Volgens die Intersensale Demografie-opname deur die Zimbabwiese Nasionale Statistiekagentskap is 84% van die Zimbabwiërs [[Christene]], 10% ongebonde en 0,7% is [[Moslem]]s.<ref name="2017survey">{{en}} {{cite web |url=https://zimbabwe.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Inter%20Censal%20Demography%20Survey%202017%20Report.pdf |title=Inter Censal Demography Survey 2017 Report |publisher=Zimbabwiese Nasionale Statistiekagentskap |date=2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf |title=Table: Religious Composition by Country |publisher=Pew Research Center |date=2012 |accessdate=10 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310101254/https://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf |archive-date=10 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51503.htm |title=Zimbabwe – International Religious Freedom Report 2005 |publisher=United States Department of State |accessdate=4 September 2026}}</ref> Volgens skattings woon 62% van die bevolking gereeld godsdienste by.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575825_3/Zimbabwe.html |title=Zimbabwe |publisher=[[Encarta]] |accessdate=31 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071031022353/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575825_3/Zimbabwe.html |archive-date=31 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sowat 69% van die Zimbabwiërs is [[Protestantisme|Protestante]], terwyl 8% [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] is.<ref name="2017survey" /> Pinksterbewegings het veral in onlangse jare 'n sterk groei ervaar en speel 'n belangrike rol in die openbare, sosiale en politieke samelewing.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ezra Chitando |title=Innovation and Competition in Zimbabwean Pentecostalism |publisher=Bloomsbury |year=2021 |isbn=978-1-350-17601-0}}</ref> Die grootste Christelike kerke is [[Anglikaanse Kerk|Anglikanisme]], die Rooms-Katolieke Kerk, [[Sewendedagadventisme]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://adventistatlas.org/ViewCountry.asp?CtryCode=zw |title=Zimbabwe |publisher=Adventist Atlas |accessdate=24 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724224739/http://adventistatlas.org/ViewCountry.asp?CtryCode=zw |archive-date=24 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en [[Metodisme]]. Soos in ander Afrikalande met 'n koloniale geskiedenis word die Christendom soms met [[Tradisionele Afrika-godsdiens]]te gemeng. Die inheemse godsdiens, wat uit voorkoloniale tye dateer, het aansienlik verdwyn, maar dit bly 'n belangrike deel van die Zimbabwiese godsdienstige samelewing.<ref>{{en}} {{cite book |author=Tabona Shoko |title=Karanga Indigenous Religion in Zimbabwe: Health and Well-Being |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=978-0-7546-5881-8 |location=Londen}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Method Moyo |title=Traditional Religion and Its Impact on the Practices of Apostolic and Zionist Churches in Zimbabwe |publisher=GRIN Verlag |year=2020 |isbn=978-3-346-21835-3}}</ref> [[Voorvaderaanbidding]] is die mees beoefende nie-Christelike godsdiens en behels geestelike voorbidding. Die sentrale element in baie seremoniële verrigtinge is die ''mbira dzavadzimu'', wat "stem van die voorouers" beteken, 'n instrument wat verwant is aan baie lamellofones wat alomteenwoordig is dwarsdeur Afrika. Inheemse volke soos die [[Lemba]] het hul eie tradisionele [[Monoteïsme]] wat baie interessante ooreenkomste met [[Judaïsme]] toon. == Kultuur == === Nasionale simbole === {{Hoofartikel|Vlag van Zimbabwe}} [[Lêer:Zim-bird.jpg|duimnael|links|upright|Die Zimbabwe-voël is die nasionale simbool van Zimbabwe]] Die in klip gekerfde Zimbabwe-voël is die nasionale simbool van Zimbabwe en dit verskyn op die nasionale vlag en die landswapen van beide Zimbabwe en Rhodesië, asook op die banknote en muntstukke (eers op die Rhodesiese pond en daarna op die Rhodesiese dollar). Dit verteenwoordig moontlik die [[berghaan]] of die [[visarend]].<ref>{{en}} {{cite journal|title=The Soapstone Birds from Great Zimbabwe|url=https://archive.org/details/sim_african-arts_1985-05_18_3/page/68|journal=African Arts|year=1985|volume=18|pages=68–73, 99–100|author=Thomas HuffmanN.|jstor=3336358|issue=3|doi=10.2307/3336358}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|title=Review: The Soapstone Birds of Great Zimbabwe Symbols of a Nation by Edward Matenga|journal=The South African Archaeological Bulletin|year=2001|volume=56|pages=105–106|author=Paul Sinclair|jstor=3889033|issue=173/174|doi=10.2307/3889033}}</ref> Die bekende gekerfde seepsteenvoël het op mure en monoliete van die antieke stad Groot-Zimbabwe gestaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://usp.nus.edu.sg/post/zimbabwe/art/greatzim/gz1.html |title=Great Zimbabwe |publisher=Brown University |accessdate=9 Augustus 2007 |author=George P. Landow |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809145423/http://usp.nus.edu.sg/post/zimbabwe/art/greatzim/gz1.html |archive-date=9 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ontwerp van Zimbabwe se huidige vlag is op 18 April 1980 aanvaar. Die vlag van Zimbabwe het sewe horisontale bane in groen, goud, rooi, swart, rooi, goud, groen en 'n swart omlynde wit driehoek met 'n rooi vyfstralige ster en 'n goue voël. Elkeen van die bane het 'n simboliese betekenis. Groen verteenwoordig die [[Plant|flora]] en [[natuurlike hulpbron]]ne van Zimbabwe, goud die rykdom aan [[Mineraal|minerale]], rooi die [[bloed]] wat tydens die vryheidstryd vergiet is, swart die [[Swart mense|swart bevolking]], die wit driehoek die [[vrede]] en die "pad vooruit", die rooi ster die [[internasionalisme]] en vrede, maar ook die [[Sosialisme|sosialistiese]] oortuigings van die regerende party. === Kookkuns === [[Lêer:Boerewors raw.jpg|duimnael|links|'n Rol rou [[boerewors]]]] [[Lêer:Goat Offal.JPG|duimnael|'n ''Sadza''-gereg met groentjies en [[bok]]-[[Afval (voedsel)|afval]]. Die bok se dunderm word om klein stukkies dikderm toegedraai voordat dit gaargemaak word]] Soos in baie Afrikalande maak die meeste Zimbabwiërs staat op 'n aantal [[stapelvoedsel]]s. Mieliemaaltyd, ook bekend as mieliemeel, word gebruik om ''[[Ugali|sadza]]'' of ''isitshwala'' voor te berei, asook [[pap]] wat ''bota'' of ''ilambazi'' genoem word. ''Sadza'' word gemaak deur mieliemeel met water te vermeng waarmee 'n dik pap ontstaan. Nadat die pap vir 'n aantal minute gekook is, word nog mieliemeel bygevoeg om die pap te verdik. Dit word gewoonlik vir middag- oor aandete genuttig, gewoonlik met bykosse soos [[sous]], [[groente]] ([[spinasie]], [[chomoliya]] of lentegroente/koolblare), [[boontjie]]s en [[vleis]] (gestoof, gebraai, gerooster of songedroog). ''Sadza'' word ook meestal geëet met gestolde melk ([[dikmelk]]), algemeen bekend as "lacto" (''mukaka wakakora'') of gedroogde [[Limnothrissa miodon|Tanganjikameersardyn]], bekend as ''kapenta'' of ''matemba''. ''Bota'' is 'n dunner pap wat gekook word met die byvoeglike mieliemeel en gewoonlik met [[grondboontjiebotter]], [[melk]], [[botter]] of [[konfyt]] gegeur word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.zambuko.com/mbirapage/resource_guide/pages/culture/sadza_text.html |title=Sadza ne Nyama: A Shona Staple Dish |publisher=Zambuko |accessdate=4 September 2026}}</ref> ''Bota'' word gewoonlik vir [[ontbyt]] geëet. Gradeplegtighede, [[huwelik]]e en enige ander familiebyeenkomste word gewoonlik gevier met die slagting van 'n bok of koei wat deur die familie gebraai of gerooster word. Hoewel die [[Afrikaners]] slegs 'n klein groepie (10%) binne die wit minderheid is, is Afrikaner-geregte gewild. [[Biltong]], 'n droë wors, is 'n gewilde happie, wat voorberei word deur stukkies gekruide rou vleis in die skaduwee te hang om dit te laat droog.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.csmonitor.com/2006/0920/p13s01-lifo.html |title=Biltong: much more than just a snack |publisher=The Christian Science Monitor |author=Stephanie Hanes |date=20 September 2006 |accessdate=4 September 2026}}</ref> [[Boerewors]] word bedien met ''sadza''. Dit is 'n lang worsie, dikwels goed gekruid, wat bestaan uit [[beesvleis|bees-]] of [[varkvleis]] wat gebraai word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://culinarycreationss.com/recipe/authentic-boerewors-recipe-african-sausage |title=Boerewors Recipe – African Sausage Guide |publisher=Culinary Creationss |date=22 Maart 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Aangesien Zimbabwe 'n Britse kolonie was, het van die mense sekere Britse eetgewoontes oorgeneem. Byvoorbeeld sal die meeste mense pap in die oggend eet, asook 'n tienuurtee (middagtee) neem. Hulle middagete sal oorblyfsels van die vorige aand bevat, vars gekookte ''sadza'', of toebroodjies (wat meer algemeen in die stede is). Ná die middagete is daar gewoonlik 'n vieruurtee (namiddagtee), wat voor die aandete bedien word. Dit is nie ongewoon om tee ná die aandete te hê nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://countrystudyzimbabwe.weebly.com/eating-practices.html |title=Eating Practices |publisher=Country Study Zimbabwe |accessdate=4 September 2026}}</ref> [[Rys]]-, [[pasta]]- en [[aartappel]]-geregte ([[slaptjips]] en [[kapokaartappels]]) is ook bestanddele van die Zimbabwiese kookkuns. 'n Plaaslike gunsteling is gekookte rys met grondboontjiebotter wat bedien word met 'n dik sous, gemengde groente en vleis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cookpad.com/eng/recipes/13726045 |title=Rice with peanut butter |publisher=Cook Pad |accessdate=4 September 2026}}</ref> 'n Potpourri van grondboontjies (''nzungu''), gekookte en songedroogde mielies, swartoogertjies (''nyemba'') en [[Vigna subterranea|Bambara-grondbone]] (''nyimo'') is bestanddele van die tradisionele gereg ''mutakura''. === Sport === [[Lêer:Zimbabwe Sevens Rugby Team.jpg|duimnael|Die Zimbabwiese [[sewesrugby]]span tydens die Hong Kong Sevens in 2009]] [[Lêer:Zimbabwean Players Take The Drinks Break.jpg|duimnael|Die [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] tydens hul [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-wedstryd]] teen [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] op 23 Januarie 2009 in [[Dhaka]]]] In Zimbabwe word verskeie sportsoorte soos [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]] beoefen, waarvan sommige hul oorsprong in die [[Verenigde Koninkryk]] het. [[Cara Black]] (saam met haar Amerikaanse dubbelspeelvennoot [[Liezel Huber]]) en [[Kevin Ullyett]] (saam met die Sweedse [[Jonas Björkman]]) was van die bestes ter wêreld in [[tennis]]dubbelspelkompetisies. Nog meer bekend is egter die uitstekende swemmer [[Kirsty Coventry]], wat met haar Olimpiese oorwinnings in [[Olimpiese Somerspele 2004|2004]] en [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]] 'n volksheldin en baken van hoop vir haar land geword het; sy het twee goue medaljes aan Zimbabwe op Olimpiese Spele besorg, die enigste ander was deur die nasionale vroue[[veldhokkie]]span tydens die [[Olimpiese Somerspele 1980]] in [[Moskou]]. Sedert 2025 dien Coventry as die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] se president.<ref>{{af}} {{cite web |url=https://www.netwerk24.com/sport/olimpiese-spele/kirsty-coventry-nuwe-baas-van-iok-20250320 |title=Kirsty Coventry nuwe baas van IOK |publisher=[[Nuus24]] |date=20 Maart 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Sokker is Zimbabwe se gewildste [[sport]]soort. Die [[Zimbabwiese nasionale sokkerspan]] kon ses keer vir die [[Afrikanasiesbeker]] kwalifiseer (in 2004, 2006, 2017, 2019, 2021 en 2025). Hulle kon egter nog nie vir 'n [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Van die bekendste Zimbabwiese sokkerspelers sluit in [[Matthew Rusike]] en [[Tawanda Maswanhise]]. Die voormalige nasionale doelwagter [[Bruce Grobbelaar]] het in die 1980's en 1990's gespeel vir die Engelse sokkerklub [[Liverpool FC]] en saam met hulle talle titels ingepalm. [[Dynamos FC]] is tot dusver die enigste Zimbabwiese sokkerklub wat die [[CAF Kampioene-liga]]-eindstryd gehaal het. Rugby is ook 'n belangrike sportsoort in Zimbabwe en die [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het drie keer vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer (in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] en [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]]). Die span word as een van die sterker Afrikaspanne na die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] en die Namibiese [[Namibiese nasionale rugbyspan|''Welwitschias'']] beskou en ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Afrikabeker mee. Hulle het dié toernooi reeds drie keer gewen (in 2012, 2024 en 2025) en drie keer as naaswenner geëindig. Van die bekendste Zimbabwiese rugbyspelers sluit in [[Tonderai Chavhanga]], [[Ian McIntosh]], [[Ray Mordt]], [[Tendai Mtawarira]], [[Bobby Skinstad]] en [[Gary Teichmann]] wat almal ook noue verbindings met die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] het. Krieket word veral deur [[Blanke Zimbabwiërs]] beoefen en dié land is een van die [[toetskrieket]]lande. Die beheerliggaam [[Zimbabwe Krieket]] is in 1992 gestig en sedertdien 'n volle lidland van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR). Die [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] het van 1983 tot 2015 vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en twee keer die Super Ses gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] en [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]]), maar daarna het hulle nie meer vir dié toernooi gekwalifiseer nie. In 2003 het Zimbabwe saam met Suid-Afrika en Kenia die eerste krieketwêreldbekertoernooi in Afrika aangebied, wat deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gewen is. Hulle het tot dusver ook aan sewe [[T20I-wêreldbeker]]toernooie deelgeneem en twee keer die tweede rondte gehaal (in [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]). In November 2021 is Zimbabwe saam met Namibië en Suid-Afrika as medegasheer van die [[Krieketwêreldbeker 2027]] aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Van die bekendste Zimbabwiese krieketspelers sluit in die broers [[Andy Flower|Andy]] en [[Grant Flower]], asook [[Brendan Taylor]]. == Notas == {{Verwysings|group=nota}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Zimbabwe|title=Zimbabwe|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=4 September 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|title=Zimbabwe|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 September 2026}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} Arnold, Marion: The stone sculpture of Zimbabwe. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 31, nr. 4, September 1982 * {{af}} Louw, A.A. (ds.): Die môrester in Mashonaland. Stellenbosch: C.S.V.-boekhandel, 1954. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Wikt}} ; Regering ---- * {{en}} [https://www.zim.gov.zw/ Amptelike webwerf van die Zimbabwiese regering] * {{en}} [https://www.parlzim.gov.zw/ Amptelike webwerf van die Zimbabwiese parlement] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [https://zimbabwetourism.net/ Toerisme in Zimbabwe] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Zimbabwe}} | Noord = {{vlagland|Zambië}} • {{vlagland|Mosambiek}} | Noordoos = {{vlagland|Mosambiek}} | Oos = {{vlagland|Mosambiek}} | Suidoos = {{vlagland|Mosambiek}} | Suid = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suidwes = {{vlagland|Botswana}} | Wes = {{vlagland|Namibië}} | Noordwes = {{vlagland|Zambië}} }} {{Lande van Afrika}} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Normdata}} [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] [[Kategorie:Zimbabwe| ]] e3bod7t27dp3db0rvekybl7u6376imo 0 463 2974982 2964984 2026-10-03T09:45:25Z SpesBona 2720 /* Gebeure */ Herbewoord 2974982 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Economic Forum Annual Meeting Davos 1992.jpg|teks=De Klerk en Mandela in [[Davos]]}} Die '''jaar 1990''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Maandag]] begin het. Dit was die 90ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[15 Januarie]] – In [[Pretoria]] vermoor die pedofiel [[Gert van Rooyen]] sy houvrou Joey Haarhoff en pleeg daarna selfmoord. Hy is deur die polisie gesoek in verband die verdwyning van vyf jong meisies tussen 1988 en 1990. * [[2 Februarie]] – President [[Frederik Willem de Klerk]] van [[Suid-Afrika]] ontban die [[African National Congress]] en onderneem om [[Nelson Mandela]] te bevry. * [[7 Februarie]] – Die Sentrale Komitee van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] stem daartoe in om sy magsmonopolie te laat vaar. * [[11 Februarie]] – Nelson Mandela word vrygelaat uit die [[Drakenstein-gevangenis|Victor Verster-gevangenis]], naby [[Paarl]], Suid-Afrika, ná 27 jaar in gevangenisskap. * [[27 Februarie]] – Die Exxonmaatskappy word aan vyf kriminele aanklagte skuldig bevind oor hul rol in die oliebesoedelingsinsident in [[Alaska]]. * [[11 Maart]] – [[Litaue]] word van die [[Sowjetunie]] onafhanklik. * [[20 Maart]] – 'n [[Tornado]] tref [[Welkom]] en meer as 800 huisgesinne in Flamingopark, Rheederpark en [[Riebeeckstad]] word dakloos gelaat, twee mense sterf en 98 word beseer. * [[21 Maart]] – Die voormalige [[Suidwes-Afrika]], nou [[Namibië]], verkry sy [[onafhanklikheid]] van [[Suid-Afrika]], met [[Sam Nujoma]] as eerste [[President]]. * [[1 April]] – [[Transnet]] word gestig. * [[17 April]] – Die Sowjetunie stel 'n ekonomiese blokkade teen [[Litaue]] in. * [[23 April]] – [[Namibië]] sluit aan by die [[Verenigde Nasies]]. * [[24 April]] – Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] word vanuit die ''[[Ruimtependeltuig Discovery]]'' ontplooi. * 24 April – [[Gruinard-eiland]] amptelik vry verklaar van [[miltsiekte]] na 48 jaar van kwarantyn. * [[25 April]] – Tydens 'n verkiesingsvergadering in [[Keulen]] word Oskar Lafontaine, die bondskanselierkandidaat van die [[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]], deur 'n geestesieke vrou aangeval en met 'n mes gesteek. * [[22 Mei]] – Hereniging van Noord-Jemen en Suid-Jemen tot [[Jemen]]. * [[8 Junie]]-[[8 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|14de FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] word in [[Italië]] gespeel, wat deur [[Wes-Duitsland]] gewen word. * [[2 Augustus]] – [[Irak]] val [[Koeweit]] binne, wat aanleiding gee tot die [[Golfoorlog]]. * [[10 Augustus]] – Die [[Magellanruimtetuig]] bereik [[Venus]] na 'n 15-maande reis. * [[2 September]] – [[Transnistrië]] verklaar eensydig sy onafhanklikheid van die [[Sowjetunie]]. * [[3 Oktober]] – [[Duitsland]] word herenig toe die vyf nuwe [[Deelstate van Duitsland|deelstate]] van die [[Duitse Demokratiese Republiek]] ([[Brandenburg]], [[Mecklenburg-Voorpommere]], [[Sakse]], [[Sakse-Anhalt]] en [[Thüringen]]), asook [[Oos-Berlyn]] met die [[Wes-Duitsland|Bondsrepubliek Duitsland]] verenig. * [[5 November]] – Rabbi Meir Kahane, stigter van die verregse Kach-beweging word doodgeskiet ná 'n toespraak in 'n hotel in [[New York]]. * [[11 Desember]] – [[Albanië]] kondig aan dat hy die stigting van onafhanklike politiese partye sal toelaat. * [[23 Desember]] – Die [[Slowenië|Republiek Slowenië]] stem om weg te breek van die [[Joego-Slawië|Sosialistiese Federale Republiek Joego-Slawië]]. == Geboortes == * [[4 Januarie]] – [[Louis Fouché]], [[Suid-Afrika]]anse [[rugby]]speler. * 4 Januarie – [[Marizanne Kapp]], Suid-Afrikaanse internasionale [[krieket]]speler * [[26 Januarie]] – [[Sergio Pérez]], [[Meksikaanse]] [[Formule Een]]renjaer. * [[1 Februarie]] – [[Moseline Daniels]], Suid-Afrikaanse internasionale krieketspeler. * [[5 Februarie]] – [[Charlbi Dean]], Suid-Afrikaanse aktrise en model († [[2022]]). * [[7 Februarie]] – [[Keshav Maharaj]], Suid-Afrikaanse internasionale krieketspeler. * [[28 Februarie]] – [[Georgina Leonidas]], Britse aktrise. * [[3 Maart]] – [[Gerda Steyn]], Suid-Afrikaanse vrouemaraton- en ultramaratonatleet. * [[12 Maart]] – [[Karla Pretorius]], Suid-Afrikaanse netbalspeelster. * [[16 Maart]] – [[Ionut Silaghi de Oas]], [[Roemenië|Roemeense]] sanger en liedjieskrywer. * [[23 Maart]] – [[Prinses Eugenie van York]], Britse koninklike en jongste dogter van [[Andrew Mountbatten-Windsor]], en [[Sarah Ferguson]]. * [[9 April]] – [[Kristen Stewart]], Amerikaanse aktrise en regisseuse. * [[10 April]] – [[Andile Jali]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler. * [[15 April]] – [[Emma Watson]], Britse aktrise. * [[25 April]] – [[Jean-Éric Vergne]], Franse renjaer. * [[11 Mei]] – [[Richard Gadd]], Skotse akteur, skrywer en komediant. * [[18 Mei]] – [[Simoné Nortmann]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[21 Mei]] – [[Scotty Leavenworth]], Amerikaanse akteur en komponis. * [[8 Junie]] – [[Beuran Hendricks]], Suid-Afrikaanse krieketspeler. * [[2 Julie]] – [[Margot Robbie]], Australiese aktrise en vervaardiger. * [[4 Julie]] – [[David Kroß]], Duitse akteur. * [[8 Julie]] – [[Kermit Erasmus]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler. * [[11 Julie]] – [[Connor Paolo]], Amerikaanse akteur. * [[13 Julie]] – [[Nomzamo Mbatha]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[20 Julie]] – [[Xiaoma|Arieh Smith]], Amerikaanse YouTuber bekend vir sy veeltaligheid. * [[1 Augustus]] – [[Elton Jantjies]], [[Springbokrugbyspeler]]. * [[10 Augustus]] – [[Lucas Till]], [[Amerika|Amerikaanse]] akteur. * [[2 September]] – [[Marcus Ericsson]], [[Swede|Sweedse]] renjaer. * [[17 Oktober]] – [[Patrick Lambie]], Springbokrugbyspeler. * [[24 Oktober]] – [[Marcel van der Merwe]], Springbokrugbyspeler. * [[26 November]] – [[Rita Ora]], Britse sangeres, aktrise en liedjieskrywer. == Sterftes == * [[5 Januarie]] – [[S. Ignatius Mocke]], Afrikaanse digter en skrywer, joernalis en redakteur (* [[1912]]). * [[7 Januarie]] – [[Virginia Lee]], Suid-Afrikaanse sangeres van ligte musiek (* [[1927]]). * [[15 Januarie]] – [[Gert van Rooyen]], Pretoriase pedofiel en reeksmoordenaar (* [[1937]]). * [[20 Januarie]] – [[Barbara Stanwyck]], Amerikaanse aktrise (* [[1907]]). * [[25 Januarie]] – [[Ava Gardner]], Amerikaanse aktrise (* [[1922]]). * [[26 Januarie]] – [[Johannes du Plessis Scholtz]], Suid-Afrikaanse skrywer, taalhistorikus en kunsversamelaar (* [[1900]]). * [[22 Februarie]] – [[Thomas Ochse Honiball]], Suid-Afrikaanse spot- en strokiesprentkunstenaar (* [[1905]]). * [[24 Februarie]] – [[Johnnie Ray]], Amerikaanse akteur (* 1927). * [[7 Maart]] – [[Koos Strauss]], leier van die [[Verenigde Party]] en kabinetsminister (* 1900). * [[3 April]] – [[Bernard Glemser]], skrywer van fiksie-, niefiksie- en kinderboeke (* [[1908]]). * [[7 April]] – [[Nadezhda Sergeevna Kalugina]], Russiese [[entomoloog]] (* [[1930]]). * [[15 April]] – [[Greta Garbo]], Sweedse aktrise (* 1905). * [[17 April]] – [[Jeff Masemola]], [[Apartheid]]saktivis, sterf in motorongeluk (* [[1931]]). * [[20 April]] – [[Hannah du Plessis]], Afrikaanse skrywer van liefdes[[roman]]s (* [[1920]]). * [[23 April]] – [[Paulette Goddard]], Amerikaanse aktrise (* [[1910]]). * [[25 April]] – [[Dexter Gordon]], Amerikaanse jazz-musikant (* [[1923]]). * [[18 Mei]] – [[Jill Ireland]], Britse aktrise (* [[1936]]). * [[19 Mei]] – [[Albie Venter]], Suid-Afrikaanse rolprentregisseur en -vervaardiger (* [[1940]]). * [[29 Mei]] – [[Hussein Onn]], [[Maleisië|Maleisiese]] [[Eerste Minister]] 1976–1981 (* [[1922]]). * [[2 Junie]] – [[Rex Harrison]], 'n [[Brittanje|Britse]] verhoog- en rolprentakteur (* [[1908]]). * [[24 Junie]] – [[Pierre de Wet]], Afrikaanse rolprentregisseur, vervaardiger en skrywer (* [[1909]]). * [[8 Julie]] – [[Hans Faverey]], Nederlandse digter van Surinaamse afkoms (* [[1933]]). * [[27 Augustus]] – [[Stevie Ray Vaughan]], Amerikaanse kitaarspeler (* [[1954]]). * [[30 September]] – [[Patrick White]], Australiese skrywer (* [[1912]]). * [[12 Oktober]] – [[Peter Zapffe]], Noorse metafisikus, skrywer, kunstenaar, prokureur en bergklimmer (* 1899). * [[14 Oktober]] – [[Leonard Bernstein]], Amerikaanse dirigent en komponis (* [[1918]]). * [[15 Oktober]] – [[Delphine Seyrig]], Franse aktrise en regisseuse (* [[1932]]). * [[16 Oktober]] – [[Jorge Bolet]], Kubaans-gebore Amerikaanse virtuoos pianis (* [[1914]]). * [[3 November]] – [[Mary Martin]], Amerikaanse aktrise (* [[1913]]). * [[7 November]] – [[Lawrence Durrell]], Indies-Britse outeur, digter en dramaturg (* [[1912]]). * [[8 November]] – [[Wolfgang Schmieder]], Duitse bibliotekaris en musiekkundige (* [[1901]]). * [[12 November]] – [[Eve Arden]], Amerikaanse aktrise (* 1908). * [[23 November]] – [[Roald Dahl]], [[Wallis|Walliese]] kinderverhaalskrywer (* [[1916]]). * [[28 November]] – [[Anders Birger Bohlin]], [[Swede|Sweedse]] [[paleontoloog]] (* [[1898]]). * [[4 Desember]] – [[Edward Binns]], Amerikaanse akteur (* 1916). * [[5 Desember]] – [[Peter Blum]], Afrikaanse digter (* [[1925]]). * [[10 Desember]] – [[Daan Retief]], Suid-Afrikaanse akteur, radio-omroeper, rolprentregisseur. Bekend as ''Staal Burger'' in sy vervolgreekse (* [[1921]]). * [[31 Desember]] – [[Dalton Cathey]], Amerikaanse [[akteur]] (* [[1946]]). [[Kategorie:1990| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] hhjn01jihqswg7dn3ufg5q3a9wqrhvh 0 2422 2974981 2916933 2026-10-03T09:45:16Z SpesBona 2720 /* Gebeure */ Herbewoord 2974981 wikitext text/x-wiki {{OktoberKalender}} '''3 Oktober''' is die 276ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (277ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 89 dae in die res van die jaar. == Gebeure == [[Lêer:Shuttle-atlantis.jpg|duimnael|120px|Ruimtependeltuig Atlantis]] * [[787]] – Tassilo III van [[Beiere]] lê die eed van trou aan [[Karel die Grote]] af, waarmee [[Beiere]] sy onafhanklikheid verloor. * [[1932]] – [[Irak]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[1962]] – Die [[fregat]] [[SAS President Kruger]] word in diens gestel. * [[1970]] – Die ''[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]'' word in Amerika gestig. * [[1985]] – Die [[Ruimtependeltuig Atlantis]] word vir die eerste keer gelanseer. * [[1990]] – [[Duitsland]] word herenig toe die vyf nuwe [[Deelstate van Duitsland|deelstate]] van die [[Duitse Demokratiese Republiek]] ([[Brandenburg]], [[Mecklenburg-Voorpommere]], [[Sakse]], [[Sakse-Anhalt]] en [[Thüringen]]), asook [[Oos-Berlyn]] met die [[Wes-Duitsland|Bondsrepubliek Duitsland]] verenig. * [[1991]] – Die tweede [[Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbeker]] begin in [[Engeland]], [[Frankryk]], [[Ierland]], [[Skotland]] en [[Wallis]]. * [[2013]] – [[Gambië]] verlaat die [[Britse Statebond]]. == Geboortes == * [[1373]] – [[Hedwig van Pole]], Poolse koningin († [[1399]]). * [[1647]] – [[Johannes Voet]], Nederlandse regsgeleerde († [[1713]]). * [[1784]] – [[Johann Karl Ehrenfried Kegel]], Duitse landbouwetenskaplike en ontdekkingsreisiger († [[1863]]). * [[1789]] – Sir [[Henry Pottinger]], 'n Britse goewerneur van die [[Kaap die Goeie Hoop]] († [[1856]]). * [[1860]] – [[Groothertog Paul Aleksandrowitsj van Rusland]], die sesde oudste seun en jongste kind van [[Aleksander II van Rusland]] en sy eerste vrou, Maria Aleksandrowna († [[1919]]). * [[1871]] – [[Stijn Streuvels]], Vlaamse skrywer († [[1969]]). * [[1886]] – [[Alain-Fournier]], Franse skrywer († [[1914]]). * [[1892]] – [[Maurice Maréchal]], Franse klassieke tjellis († [[1964]]). * [[1911]] – [[Michael Hordern]], Engelse akteur († [[1995]]). * [[1928]] – [[Alvin Toffler]], Amerikaanse skrywer en [[futuris]] († [[2016]]). * [[1939]] – [[Aleksander Kudrjašovs]], Lettiese [[Biskop|primaat]] van die Letties-Ortodokse Kerk en die Metropoliet van Riga en die hele Letland. * [[1942]] – [[Alan Rachins]], Amerikanse akteur, skrywer, en regisseur († [[2024]]). * [[1944]] – [[Siegfried & Roy|Roy Horn]], Amerikaanse vermaaklikheidpersoonlikheid († [[2020]]). * [[1953]] - Karen Bass, burgemeester van [[Los Angeles]]. * [[1954]] – [[Stevie Ray Vaughan]], Amerikaanse kitaarspeler († [[1990]]). * [[1973]] – [[Neve Campbell]], Kanadese aktrise. * [[1976]] – [[Carl Beukes]], Suid-Afrikaanse [[akteur]]. * [[1984]] – [[Crystal Donna Roberts]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[2025]]). * [[1987]] – [[Cleo von Adelsheim]], [[Duitsers|Duitse]] [[aktrise]]. * [[1997]] – [[Jo-ane Van Dyk]], Suid-Afrikaanse Olimpiese [[spiesgooi]]<nowiki/>atleet. == Sterftes == * [[1226]] – [[Sint Franciskus van Assisi]], ’n Italiaanse Rooms-Katolieke monnik en prediker (* 1181/2). * [[1653]] – [[Marcus Zuerius van Boxhorn]], Nederlandse geleerde en taalkundige. (* [[28 Augustus]] [[1612]]). * [[1967]] – [[Malcolm Sargent]], [[VK|Britse]] [[dirigent]] (* [[1895]]). * [[1972]] – [[Phil Mostert]], [[Suid-Afrika]] se sestiende [[Springbokkaptein]] (* [[1898]]). * [[1987]] – [[Jean Anouilh]], Franse dramaturg (* [[1910]]). * [[1991]] – [[Jacques Loots]], Suid-Afrikaanse akteur (* [[1925]]). * [[2025]] – [[Patricia Routledge]], Engelse aktrise (* [[1929]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * {{commonskat|3 October|3 Oktober}} [[Kategorie:Oktober]] 96evzxkj8751yh9bc19drvmbtmhfvts 0 4555 2974843 2866378 2026-10-02T19:00:06Z SpesBona 2720 Statistieke hersien 2974843 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Koninkryk Marokko |volle_naam = <small>المملكة المغربية ([[Arabies]])<br />ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ ([[Berbertale|Berbers]])</small> |algemene_naam = Marokko |beeld_vlag = Flag of Morocco.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Morocco.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Morocco AU Africa.svg |leuse = الله، الوطن، الملك <small>(Arabies)</small><br />''Allāh, al-Waṭan, al-Malik''<br />ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ <small>(Berbers)</small><br />''Akush, Amur, Agllid''<br /><small>''([[Afrikaans]]: "God, Vaderland, Koning")''</small> |volkslied = النشيد الوطني المغربي <small>(Arabies)</small><br />ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <small>(Berbers)</small><br /><small>''(Arabies vir: "Cherifiese volkslied")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Morocco.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Arabies]] en [[Berbertale|Berbers]] |hoofstad = [[Rabat]] {{Koördinate|34|02|N|6|51|W}} |latd = 34 |latm = 02 |latNS = N |longd = 6 |longm = 51 |longEW = W |grootste_stad = [[Casablanca]] {{Koördinate|33|32|N|7|35|W}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]]<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archive-date=18 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Mohammed VI van Marokko|Mohammed VI]]<br />[[Fatima Ezzahra El Mansouri]] |oppervlak_rang = 57^ste of 41^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 446&nbsp;550 of 716&nbsp;550 |oppervlakmi² = 172&nbsp;410 of 276&nbsp;662 |persent_water = 0,056 |bevolking_skatting = 37&nbsp;387&nbsp;585<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|title=Morocco|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122210620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|archive-date=22 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 39^ste |bevolking_sensus = 33&nbsp;848&nbsp;242<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://rgphentableaux.hcp.ma/ |title=RGBH 2014 |year=2014 |publisher=Haut Commissariat au Plan (HCP) |accessdate=30 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509042714/http://rgphentableaux.hcp.ma/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2014 |bevolkingsdigtheid = 52,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 135,1 |bevolkingsdigtheidrang = 122^ste |BBP_PPP = $450,421&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=686&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Morocco |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 57^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $11&nbsp;838<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 122^ste |BBP = $176,587&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 58^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $4&nbsp;641<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 123^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Idrisid-dinaste <small>(stigting)</small><br />• Alaouite-dinaste <small>(hede)</small><br />• Protektoraat gestig<br />• Protektoraat afgeskaf |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[788]]<br />[[1631]]<br />[[30 Maart]] [[1912]]<br />[[7 April]] [[1956]] |MOI = {{wins}} 0,710<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |MOI_rang = 120^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 39,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA |title=Gini Index – Morocco |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2013 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Marokkaanse dirham|Dirham]] |geldeenheid_kode = MAD |land_kode = MA |tydsone = [[Wes-Afrika Tyd|WAT]] |utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]] |tydsone_somer = WAST |utc_afwyking_DST = [[UTC+01:00|+1]] |internet_domein = [[.ma]] |skakelkode = 212 |voetskrif = }} '''Marokko''' ([[Arabies]]: المغرب, ''al-maġhrib'', letterlik "plek waar die son sak", "plek van sononder" of "die weste"; [[Berbertale|Berbers]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, ''lmeɣrib''; [[Frans]]: ''Maroc''), amptelik die '''Koninkryk Marokko''' (Arabies: المملكة المغربية, ''al-mamlakah al-maghribiyah'', letterlik "die westelike Koninkryk"; Berbers: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, ''tageldit n lmaɣrib''; Frans: ''Royaume du Maroc''), is 'n [[land]] in [[Noord-Afrika|Noordwes-Afrika]]. Dit het 'n lang kuslyn aan die [[Atlantiese Oseaan]] wat verby die [[Straat van Gibraltar]] strek tot in die [[Middellandse See]]. Die land grens aan [[Algerië]] in die ooste. Die suidgrens met [[Wes-Sahara]] en [[Mauritanië]] is omstrede. Die [[Spanje|Spaanse]] [[Enklawe|eksklawes]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] word ook deur Marokko opgeëis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627 |title=Ceuta, Melilla profile |publisher=[[BBC]] |date=2018 |accessdate=30 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519055108/https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Satellite image of Morocco in January 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Marokko]] [[Lêer:Marokkokaart.png|duimnael|links|Kaart van Marokko. Die kaart sluit nie Marokko se aanspraak op [[Wes-Sahara]] in nie. Kaarte uit Marokko wys Wes-Sahara as deel van Marokko]] [[Lêer:Morocco Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Marokko]] Wes-Sahara is grotendeels onder die gesag van Marokko, die gebiede wat nie deur Marokko beset word nie, vorm deel van die [[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]] wat deur die Polisario gelei word. Weens die konflik om Wes-Sahara het Marokko op 12 November 1984 van die [[Organisasie vir Afrika-eenheid]] onttrek en daarmee die enigste land van Afrika geword wat nie 'n lidland van die [[Afrika-unie]] was nie. In 1987 het Marokko vir lidmaatskap by die Europese Gemeenskap, die voorganger van die huidige [[Europese Unie]], gevra, maar is weens sy ligging in Afrika afgewys. Op 30 Januarie 2017 het Marokko ondanks die Wes-Sahara-konflik 'n lid van die AU geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-38795676 |title=Morocco to rejoin African Union despite Western Sahara dispute |publisher=[[BBC]] |date=30 Januarie 2017 |accessdate=30 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518142432/https://www.bbc.com/news/world-africa-38795676 |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Marokko beslaan 'n oppervlakte van 446&nbsp;550 (sonder Wes-Sahara) of 710&nbsp;850 (met Wes-Sahara) en het in 2014 'n bevolking van 33&nbsp;250&nbsp;000 gehad. Die hoofstad is [[Rabat]] en die grootste stad is [[Casablanca]]. Ander groot stede sluit in [[Fes]], [[Marrakesj]] en [[Tangier]]. Marokko se sentrale streek word deur die [[Atlasgebergte]] beheer. == Algemene gegewens == [[Lêer:Tasgiwin n Murakuc - Regions of Morocco.png|duimnael|links|Die twaalf amptelike administratiewe streke van Marokko, insluitende die besette [[Wes-Sahara]]]] Die Koninkryk Marokko is die westelikste staat in [[Noord-Afrika]] en word daarom deur die [[Arabiere]] ''Djezirat Al Maghrib'' ("Eiland van die Weste") of ''Al Maghrib Al Aqsa'' ("Uiterste Weste") genoem. In die noorde het die land 'n uitgestrekte kusgebied aan die Middellandse See en die Atlantiese Oseaan. Die grens van Marokko met Algerië in die suide lê in die woestyngebied van die Sahara. Grensafbakeninge word nie baie noukeurig gehandhaaf nie en gevolglik is die presiese oppervlakte van die staat nie bekend nie; amptelik word dit egter aangegee as 446&nbsp;550&nbsp;km². Skermutselings tussen Marokko en Algerië is in 1963 gestaak, maar die grenskwessie word steeds betwis. Die vroeëre Spaanse provinsies [[Ifni]] en [[Tarfaja]] ('n noordelike provinsie van die voormalige Spaans-Wes-Afrika) in die suidweste van Marokko is by die amptelike oppervlaktebepaling ingesluit, maar nie die byna twee derdes van Spaans-Sahara wat Marokko op 14 April 1976 in besit geneem het nie. Die oorblywende deel is ingevolge 'n ooreenkoms aan Mauritanië afgestaan. Langs die Middellandse See-kus besit Spanje nog 5 enklaves: die [[Chafarina-eilande]] aan die monding van die [[Moeloejarivier]]; [[Melilla]], ’n ysterertshawe; [[Ceuta]], 'n militêre pos; [[Al Hoceima]], en 35&nbsp;km verder wes, Penón de Vélez de la Gomera. == Atlasgebergte == [[Lêer:Atlas Mountains snow cover.jpg|duimnael|links|Toubkal, die hoogste bergspits van Noordwes-Afrika met 'n hoogte van 4&nbsp;167&nbsp;m (13&nbsp;671&nbsp;vt)]] [[Lêer:Chauen.jpg|duimnael|links|Rif-gebergtes in noordelike Marokko]] [[Lêer:Panorama Djebel el Kest.jpg|duimnael|links|'n Gedeelte van die Anti-Atlas naby Tafraout]] Die landskap van Marokko word oorheers deur die hoogste gedeelte van die Atlasgebergte, wat oor die hele Noordwes-Afrika uitgestrek is. In Marokko bestaan die Atlasgebergte uit vier bergkettings wat gedeeltelik omring en ook geskei word deur lae vlaktes. Die bergkettings is die [[Rif (Atlasgebergte)|Rifgebergte]], die Middel-Atlas, die Hoë Atlas en die Anti-Atlas. In die gebied van die voormalige Spaanse protektoraat in die noorde van Marokko word die Rif-Atlas of Rifgebergte gevorm deur 'n digte reeks berge. Die berge is gemiddeld 2500&nbsp;m hoog en strek van die Rots van Gibraltar aan die Middellandse See tot in die Moeloeja-vallei. Hierdie berge, wat hoofsaaklik uit [[Kalksteen|kalk-]] en [[sandsteen]] bestaan, is moeilik oorkombaar en vorm 'n versperring in die verbindinge tussen oos en wes. Die Middel-Atlasgebergte lê reg suid van die Rif, waar dit deur die Taza-pas geskei word. Die nou Taza-pas is die enigste maklike verbinding tussen die weste van Algerië en die deel van Marokko wat aan die Atlantiese Oseaan geleë is. Hoewel die bergreeks nie juis hoër as gemiddeld 1&nbsp;500&nbsp;m is nie, bereik die Middel-Atlas in die Djabal Boe Nasr of Djabal Boe Iblane, wat uit die Taza-vlakte stu, 'n hoogte van sowat 3&nbsp;200&nbsp;m. Die gebergte word ingesluit deur die stroomgebied van Marokko se belangrikste riviere, naamlik die Oem Al Rbia, die Boe Regreg en die Seboe. Die Seboe vloei in die weste in die Atlantiese Oseaan in, terwyl die Moeloeja in die noordooste in die Middellandse See uitmond. 'n Groot deel van die Middel-Atlas bestaan uit 'n kalksteenvlakte, wat deur die riviere in ravyne verdeel word. Hier en daar is kraters van vulkane wat nog aktief is. Die ketting van die Middel-Atlas loop oor in die Hoe Atlas, waarvan die pieke tot 4&nbsp;000&nbsp;m hoog en in die [[winter]] met [[sneeu]] bedek is. Hierdie bergkettings loop van suidwes na noordoos en styg vanuit die Atlantiese Oseaan in die noorde en die Sahara in die suide steil omhoog. In die noorde is die berghellings deur woude en ander gewasse bedek, terwyl die suide feitlik net kaal rotse vertoon. In die ooste neem die Hoe Atlas in hoogte af en loop dit oor in die Sahara-Atlas, wat oor die hele Algerië uitgestrek is. Daar is geen maklike begaanbare paaie deur die Hoë Atlas nie, maar 'n aantal bergpaaie maak die goedereverkeer per pakdier tussen die gebied rondom die Atlantiese Oseaan en die Sahara moontlik. In die suidweste gaan die Hoe Atlas oor in die Anti-Atlas. Hierdie gebergte is die laagste en word deur 'n massa vulkaniese lawa van die suidelike rand van die Hoë Atlas geskei. Deur hierdie gebied vloei die rivier Soes, wat wes van Agadir in die vlakte met dieselfde naam in die Atlantiese Oseaan uitmond. == Klimaat == [[Lêer:Morocco Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Marokko volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Groot dele van Noord- en Sentraal-Marokko het 'n Middellandse See-klimaat: warm, vogtige winters en baie warm, droë [[somers]]. Langs die Atlantiese Oseaan is die temperature ietwat laer vanweë die relatief koue [[Kanariese Seestroom]]. In die gebied van die [[Rif (Atlasgebergte)|Rif-Atlas]] en in die noordelike gedeelte van die [[Middel-Atlas]] is die jaarlikse neerslag meer as 750&nbsp;mm en die somerdroogte duur hier nie langer as drie maande nie. In die res van die Middel-Atlas, in die Hoë Atlas en in die noordelike deel van die vlakte wissel die jaarlikse [[reën]]val tussen 380 en 750&nbsp;mm. Die somerdroogte duur hier minstens vier maande. Gedurende die somermaande waai daar vanuit die Sahara ’n besonder droë, warm wind, die [[sirokko]], oor die berge na die vlakte. Die suidelike deel van die vlakte en die Anti-Atlas is droog en onvrugbaar, en die jaarlikse reënval is hier tussen 200 en 400&nbsp;mm. == Riviere wat in die sand verdwyn == [[Lêer:Desembocadura del río Sebú.jpg|duimnael|Monding van die Sebou-rivier in die Atlantiese Oseaan]] [[Lêer:Oum Er R'bia.jpg|duimnael|Die Oum er Rbia-rivier]] Die kusstreke van Marokko kry hul meeste reën in die [[winter]] en die hoë berge kry dan [[sneeu]]. Die totale jaarlikse [[reën]]val is egter baie laag, nl. gemiddeld 230&nbsp;mm, sodat die riviere net vir kort rukkies vloei. Die smeltende sneeu verskaf die meeste water aan die riviere wat van die Atlasgebergte na die Atlantiese Oseaan afloop en besproeiingsboerdery kan op die kusvlaktes beoefen word. Die belangrikste rivier, hoewel nie die langste nie, is die Sebou, wat ook water van fonteine ontvang sodat dit standhoudend is. Naby die mond van die rivier is die groot hawe Mina Hassan Tani (vroeër Port Lyautey). Die 550&nbsp;km lange Oum er Rbia is die langste rivier wat in die Atlantiese Oseaan uitmond. Die langste rivier wat in die Middellandse See uitmond, is die [[Moulouya]] (515&nbsp;km). Die oostelike deel van die land is 'n droë woestyn en van die vier riviere wat van die hoe berge suidwaarts na die Sahara vloei, verdwyn drie heeltemal omdat die droë sand die water absorbeer en omdat baie van die water net eenvoudig deur die hitte verdamp word. Die ondergrondse water word egter deur die “verdwynende" riviere aangevul, sodat heelwat produkte rondom oases gekweek kan word. == Visryke see en vrugbare plato == Die see rondom Marokko is baie ryk aan [[vis]] – onder meer [[sardyn]]e, [[ansjovis]], [[tongvis]], [[Kreef|krewe]], [[oester]]s en [[tuna]]s – en Safi is die belangrikste vishawe. Die kusvlakte is gelyk en sanderig, en die kusstreke is vrugbaar. In die weste, tussen die Atlasgebergte en die see, is 'n groot, uitgestrekte plato, die Meseta, wat uiters vrugbaar is. Die land styg vinnig van die see na die platorand, wat tussen 150 en 180&nbsp;m hoog is, en daarvandaan styg die plato tot 'n hoogte van tussen 250 en 600&nbsp;m. Die meeste van Marokko se belangrikste dorpe en stede, bv. [[Rabat]] (die hoofstad), [[Casablanca]] (die grootste hawe en belangrikste stad), Fez, Meknès, Mina Hassan Tani, El Jadida, Assaouira, [[Agadir]] en [[Marrakesj]] is of op hierdie plato of aan die Atlantiese kus geleë. == Sosiale gegewens == [[Lêer:Fes (5364214781).jpg|duimnael|Die historiese binnestad van Fes]] [[Lêer:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|duimnael|Die Kasbah van Aït Benhaddou, gebou deur die Berbers vanaf die 14de eeu]] In die vroeë tagtigerjare het Marokko na raming meer as 19 miljoen inwoners gehad, van wie sowat 1% [[Franse]], [[Spanjaarde]], Marokkaanse [[Jode]] en ander immigrante was. Na onafhanklikwording in 1956 het hulle getalle baie afgeneem. Volgens afkoms en taalgebruik kan die res van die bevolking soos volg ingedeel word: * Marokkane met Arabiese voorouers; * Marokkane van gemengde Berber-Arabiese herkoms; * Berbers wat net Arabies praat; * [[Berbers]] wat 'n Berbertaal praat. Meer as 35% van die totale bevolking behoort tot die oorspronklike nie-Arabiese bevolkingsgroep van Noord-Afrika, die Berbers). Vanweë die volksverhuisings van die platte land na die stede en die uitbreiding van die onderwys op die platteland self, is die Arabisering van die groep versnel. Hulle was oor die hele Marokko versprei in tientalle stamme wat geen geskrewe taal geken het nie, hul eie gebruike en regte gehad het en 'n verskeidenheid van verskillende Berbertale gepraat het. Die proses van Arabisering het in die [[Middeleeue]] al begin, wat dit moeilik maak om te onderskei tussen Arabiere en Berbers. Die amptelike taal is Arabies, maar in die noorde word daar ook nog baie Frans en [[Spaans]] gepraat. In die stede, wat al sedert die 7de eeu deur 'n Arabiessprekende meerderheid bevolk word, is Arabies die omgangstaal. === Stede === Tussen 1925 en die vroeë tagtigerjare het die stedelike bevolking toegeneem van 10% van die totale bevolking tot meer as 35%. Die getal stede met meer as 25&nbsp;000 inwoners het van ag tot 20 toegeneem, en met verloop van tyd het elke stad sy eie karakter gekry. [[Casablanca]] (met 'n bevolking van meer as drie miljoen), die voormalige hoofstad van die suide, het die grootste hawe van Marokko en is ook die grootste stad in die [[Maghreb Fes]] was altyd 'n religieuse en kuns-sentrum, terwyl [[Rabat]] (meer as 750&nbsp;000 inwoners), die huidige hoofstad en bestuursentrum van die land, saam met [[Tetuan]] bekend is om sy Andalusies-Moslemse kultuur. [[Marrakesj]] het 'n sterk Afrikakarakter en was veral bekend om sy eksotiese naglewe. Die mees Europese stad is Tangier, vroeër ’n vryhawe onder internasionale beheer wat in 1956 by Marokko ingeskakel is. === Onderwys === [[Lêer:Al Akhawayn Campus.jpg|duimnael|Al Akhawayn Universiteit in Ifrane]] Na onafhanklikwording is Marokko deur groot [[onderwys]]probleme gekonfronteer. Die land het 'n dringende behoefte aan geskoolde arbeiders gehad en daar was 'n snel groeiende bevolking met baie analfabete (sowat 75% van die groep tussen 15 en 19 jaar). Verskillende onderwysstelsels is gelyktydig gebruik, onder meer 'n Franse, 'n Spaanse en 'n [[Islam]]itiese stelsel. Ongeveer 'n vyfde van die Marokkaanse staatsbegroting in die sewentiger- en vroeë tagtigerjare is aan die onderwys bestee, waarvan ’n groot deel gebruik is vir die oprigting van universiteits- en akademiese geboue. In November 1963 is leerplig ingestel vir kinders tussen 7 en 13 jaar en in die meeste stede word die stelsel noulettend toegepas. Op die platteland het net die helfte van die leerpligtige kinders in die vroeë sewentigerjare egter skool bygewoon en in die vroeë tagtigerjare was hierdie toedrag van sake nog nie veel beter nie. Die laer skole het Marokkaanse onderwysers, maar in die middelbare skole was minder as die helfte van die onderwysers Marokkaans; die meeste was Frans. Talle vakke in die middelbare skole word nog in [[Frans]] gedoseer, hoofsaaklik omdat daar nog nie goeie skoolhandboeke in [[Arabies]] in die betrokke vakke bestaan nie. Die sterk Arabiese karakter van die primêre onderwys en die neiging tot Arabiese onderwys in die middelbare skole dra by tot die Arabisering van die Berber-bevolking. === Kultuur === [[Lêer:Inside of a mosque in Fes (5364764412).jpg|duimnael|Die binnekant van 'n [[moskee]] in Fes]] Vanweë die samesmelting van die Marokkaanse bevolking het daar op kulturele gebied ’n vermenging van kulture plaasgevind. Tog kan daar dikwels, onder meer in die [[godsdiens]]tige gebruike, kulturele eienskappe van ’n bepaalde bevolkingsgroep na vore kom. Hoewel die groot meerderheid van die bevolking [[Moslem]]s is (99% behoort tot Islam), word daar ook nog tradisionele godsdienste aangetref, veral op die platteland. Die grootste tweetalige Marokkaanse dagblad het 'n sirkulasiesyfer van sowat 50&nbsp;000. Daar is verskeie Arabiese en Franse dagblaaie en tydskrifte, maar baie koerante ondervind probleme met amptelike sensuur. Soos in die meeste lande waar analfabetisme wydverspreid voorkom, is die [[radio]] en in mindere mate die [[televisie]] die belangrikste media. === Volksgesondheid en bestaansekerheid === Ongeveer 6% van die jaarlikse staatsbegroting word aan volksgesondheid bestee. Benewens 75 hospitale is daar ook gesondheidsentra oor die hele land versprei. Daar is egter 'n groot tekort aan dokters en verpleegpersoneel. Wat bestaansekerheid betref, trek veral die middelklasse (die amptenary in die stede) die meeste voordeel; arbeiders, die beoefenaars van vrye beroepe en [[landbou]]ers is van mediese versekering en kindertoelaes uitgesluit. === Regstelsel === Die Marokkaanse regstelsel berus by 'n Hoë Raad, die ''Madjlis Al Aala'', wat in 1957 tot stand gekom het en hom toelê op veral die interpretasie van wette. Daar is ook afsonderlike howe vir siviele sake, arbeidsake en [[korrupsie]] in die amptenary. == Geskiedenis, politiek en bestuur == [[Lêer:Volubilis Longshot II.jpg|duimnael|Antieke Romeinse ruïnes in Volubilis]] [[Lêer:Empire almohade.PNG|duimnael|Die Almohade-ryk op sy grootste, ca. 1212]] In die 7de eeu n.C. het die Arabiere en Berbers 'n [[Moorse ryk]] tot stand gebring wat tot in [[Spanje]] en [[Portugal]] gestrek het. Die oorspronklike inwoners van Marokko was die Berbers, wat in aanraking gekom het met die [[Feniciërs]] (10de eeu v.C.), die [[Kartago|Kartage]] (6de tot 5de eeu v.C.), die [[Romeinse Ryk|Romeine]] (2de eeu v.C.) en die [[Vandale (volk)|Vandale]] (5de eeu n.C.). Laasgenoemde het via Spanje 'n ryk in Noord-Afrika gestig. In die 11de eeu n.C. was die Almoravide (Al Moerabitoen = mense uit die ribaat), woestynnomades uit die ribaats (versterkte nedersettings), die heersers in die benedeloop van die [[Sénégalrivier]]. Hulle is teen die middel van die 12de eeu verdryf deur die Almohades, landbouers wat 'n sterk Islamitiese stempel op die gebied afgedruk het. Tussen die 13de en die 16de eeu is die More uit Spanje en Portugal verdryf en hulle moes ’n paar Afrika-kusstede afstaan. In die volgende paar eeue het die gebied onder die heerskappy van die [[Turke]] gekom, wat die kus van Afrika gebruik het as basis vir seerowery. Die Franse bestuur aan die begin van die 20ste eeu het swak bestuur gelei tot 'n opstand deur stamme wat hulle wou losmaak van die sentrale gesag. Terselfdertyd het meningsverskille ontstaan tussen Europese state wat hulle belange in Marokko wou beveilig, en ingevolge 'n verdrag het Marokko in 1912 ’n Franse protektoraat geword. In dieselfde jaar het Spanje 'n kusstrook langs die Middellandse See bekom, hoewel die land steeds onder die bestuur van 'n sultan gebly het. Verskeie opstande het voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die gebied uitgebreek, maar dit is deur die Franse en die Spanjaarde onderdruk. In 1925 is Tangier onder internasionale bestuur geplaas en tien jaar later is die [[enklawe]] Ifni onder Spaanse bestuur geplaas. Die verslane rebelle het geprobeer om hervorminge onder die Franse bestuur te bewerkstellig, maar tydens die Tweede Wêreldoorlog het die Istiqlal onder leiding van die destydse sultan, Mohammed V (1911–1961), onafhanklikheid geëis. In 1953 is die sultan vanweë sy verbintenisse met die Istiqlal deur die Franse verban, 'n stap wat deur die Berberhoofde gesteun is. Die Franse het 'n pro-Franse sultan benoem, maar hy het in 1955 geabdikeer, en in 1956 het Frankryk onafhanklikheid aan Marokko verleen. === Koninkryk === Spanje het hom ook in dieselfde jaar aan die kusstreek langs die Middellandse See onttrek en ook Tangier is weer onder Marokkaanse gesag geplaas. Van die begin af het daar 'n magstryd tussen die politieke leiers van die Istiqlal en die koningsgesindes geheers. Hulle wou die mag van die koning (in 1956 het Mohammed V sy titel van sultan na koning verander) beperk, en die koning en sy aanhangers wou hê hy moes 'n meer aktiewe rol in die staatsbestel speel. Die koning is beskou as 'n regstreekse afstammeling van die profeet [[Mohammed]] en daarom ook 'n imam, dit wil se geestelike leier van sy volk. Sedert 1961 is Marokko ’n Arabies-Moslemse monargie met erflike troonopvolging. Die [[grondwet]] laat min ruimte vir volksverteenwoordiging; die koning benoem die regering en is ook opperbevelhebber van die weermag. In 1961 het Hassan II (1929–1999) sy vader, Mohammed V, opgevolg, en die daaropvolgende tien jaar is gekenmerk deur sterk opposisie teen sy outoritêre bewind. Twee pogings om die bewind omver te werp – in 1965 en 1971 – asook ’n aanslag op die lewe van die koning het tot kwaai onderdrukking gelei. In die laat sewentigerjare was daar na raming tussen 10&nbsp;000 en 20&nbsp;000 politieke gevangenes in die land. === Politieke partye === [[Lêer:Parliament of morocco.jpg|duimnael|Die Parlementsgebou in Rabat]] Vir die verkiesing van Mei 1963 vir die huis van afgevaardigdes is die koningsgesinde Front vir die Verdediging van Konstitusionele Instellings (FDIC) gestig. Die belangrikste opposisiepartye was 'n linkse afsplitsing van die konserwatiewe Istiqlal, die Union Nationale des Forces Populaires (UNFP), die Istiqlal self en 'n groep onafhanklikes. Die opposisiepartye het meer stemme as die FDIC behaal en Hasan het die leiers van die partye in hegtenis laat neem onder die voorwendsel dat hulle 'n staatsgreep beplan het. In 1965 is die leier van die UNFP, Mahdi Ben Barka (1920–1965?), wat uit die land gevlug het, in [[Parys]] ontvoer en vermoedelik vermoor. Na studente en arbeideronrus in 1965 is 'n noodtoestand afgekondig en die koning het hom outokratiese magte toegeëien. Na 'n mislukte staatsgreep in 1971 het koning Hasan 'n nuwe grondwet afgekondig wat daarop gemik was om 'n republiek tot stand te bring. Beloofde verkiesings is egter nooit gehou nie. In Februarie 1976 het Spanje, Marokko en Mauritanië 'n verdrag gesluit ingevolge waarvan die Spaanse Sahara verdeel is onder laasgenoemde twee state, wat die gebied grotendeels beset het. Die verdrag word betwis deur Algerië, wat meen dat die bevolking ([[Sahrawis]]) van die gebied self oor hul toekoms moet beslis. Algerië verleen steun aan een van die talle versetbewegings, naamlik die Polisariofront, wat streef na die stigting van 'n onafhanklike staat, [[Wes-Sahara]]. Die Polisariofront is in die vroeë tagtigerjare deur die OAE erken, wat in 1982 byna tot 'n skeuring in die organisasie gelei het. Uit protes teen die erkenning van die Polisariofront het soveel Afrikastate die OAE-beraad in [[Tripoli]] geboikot dat ’n kworum nie verkry kon word sodat die beraad gehou ken word nie. == Kuns == [[Lêer:Musicians Jilala music in Morocco, 1900.png|duimnael|'n Groep Jilala-musici in 1900]] [[Lêer:Moroccan frills.jpg|duimnael|'m Marokkaanse woonkamer]] Uit die prehistoriese tyd het 'n aantal rotstekeninge (veral in Suid-Marokko) bewaar gebly met lewendige afbeeldings van diere en menslike figure. Romeinse oorblyfsels, veral [[argitektuur]] en [[mosaïek]]e, word nog by onder meer Chella (triomfboog), [[Ain Taoerit]] (die vesting van [[Claudius]]), Tangier (Romeinse naam Tingis), [[Tetuan]] en [[Larache]] aangetref. In die 8ste eeu is die land baie deur die Islamitiese kultuur beïnvloed. Die oudste [[moskee]] uit die middel van die 8ste eeu is in [[Fes]], byvoorbeeld die moskee van Ala Qarawijien. Die koms van die Almoravide in die [[11de eeu]] het 'n vernuwing in die argitektuur gebring. Suile het in die plek van massiewe pilare gekom, terwyl die bouwerke as geheel ’n veel swaarder en soberder aansig gekry het. Baie versterkings is gebou: die kasbas (woonbuurte rondom die vestings) is met swaar mure en dikwels monumentale poorte omring, byvoorbeeld by [[Chellah|Chella]] (14de eeu), [[Mahdia]] (17de eeu) en [[Menes|Meknès]] (17de en 18de eeu). Tydens die Almohade (vanaf ongeveer 1150) se bewind het ’n boustyl ontstaan wat deur die More van Spanje geïnspireer is. Dit is die Hispano-Moresque-styl genoem en word gekenmerk deur koepels op die hoekboe en die sogenaamde stalaktietgewelf ('n ingewikkelde vorm van 'n hoekboog, met piramidevormige pendentiewe). Die Kutubijja-moskee in Marrakesj (12de eeu) met sy groot, vierkantige minaret is baie bekend. Van die [[13de eeu]] af het die geboue se afmetinge meer beskeie maar meer harmonieus geword, soos byvoorbeeld in die moskee van [[Fesal-Djadied]]. Terwyl Marokko 'n Franse protektoraat (1912–1956) was, het die kuns 'n Westerse invloed, veral Frans, ondergaan. Naas die Arabiese literatuur het daar ook 'n Franstalige literatuur ontstaan, waarvan die romanskrywer [[Driss Chraibi]] (geb. 1928) die belangrikste verteenwoordiger is. Ook die jong geslag skrywers kies dikwels nog Frans as medium. Daarnaas is 'n moderne Marokkaans-Arabiese literatuur besig om te ontwikkel. == Sport == [[Sokker]] is die gewildste [[sport]]soort in Marokko. In [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]] het Marokko die eerste Arabiese en Afrikaland geword wat tydens 'n [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi die tweede rondte kon haal. In 1988 het Marokko die [[Afrikanasiesbeker]] gehuisves en in 2025 sal die land weer die toernooi aanbied, nadat die oorspronklike gasheer [[Guinee]] van sy gasheerreg ontneem is weens ontoereikende voorbereidings. Marokko is oorspronklik benoem as gasheer van die Afrikanasiesbeker 2015,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/872480/morocco-to-stage-the-2015-african-nations-cup?cc=5901 |title=Morocco to stage the 2015 African Nations Cup |publisher=ESPN |date=29 Januarie 2011 |accessdate=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429011957/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/872480/morocco-to-stage-the-2015-african-nations-cup?cc=5901 |archive-date=29 April 2011}}</ref> maar het later geweier om die toernooi aan te bied weens vrese oor die destydse [[Ebola]]-uitbreek op die vasteland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30004279 |title=Africa Cup of Nations: Morocco will not host finals over Ebola fears |publisher=[[BBC]] |date=11 November 2014 |accessdate=15 Desember 2024}}</ref> Marokko het ses keer aansoek gedoen om 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi te huisves, maar vyf keer teen onderskeidelik die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Frankryk]], [[Duitsland]], [[Suid-Afrika]] en 'n gesamentlike [[Kanada]]-[[Meksiko]]-Verenigde State-bod verloor. In [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]] het Marokko die eerste Arabiese en Afrikaland geword wat tydens 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi die halfeindrondte kon haal en het uiteindelik vierde geword. Marokko sal saam met [[Argentinië]], [[Paraguay]], [[Portugal]], [[Spanje]] en [[Uruguay]] die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2030]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cqx80eqqyero |title=How will the 2030 World Cup work? |publisher=[[BBC]] |author=Emma Middleton |date=11 Desember 2024 |accessdate=15 Desember 2024}}</ref> == Sien ook == * [[Noer I]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Morocco|title=Morocco|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Oktober 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|title=Morocco|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Oktober 2026}} ; Geskiedenis ---- * ''[[Kennis (ensiklopedie)|Kennis]]'', 1980, {{ISBN|0-7981-0824-X}}, volume 278, 279 * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-59-1}}, volume 18, bl. 64 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Morocco|Marokko}} {{Wikt-inlyn|Marokko}} * {{en}} {{Wikivoyage|Morocco|Marokko}} * {{ar}} {{en}} {{es}} {{fr}} [https://www.maroc.ma/ Amptelike webwerf van die Marokkaanse regering] {{Lande van Afrika}} {{Arabiese wêreld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Marokko| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] [[Kategorie:Arabiese wêreld]] f73ihr0j0fqil9i619fa44lbhxix6zz 2974881 2974843 2026-10-02T21:00:14Z SpesBona 2720 + Prent & Sport bygewerk 2974881 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Koninkryk Marokko |volle_naam = <small>المملكة المغربية ([[Arabies]])<br />ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ ([[Berbertale|Berbers]])</small> |algemene_naam = Marokko |beeld_vlag = Flag of Morocco.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Morocco.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Morocco AU Africa.svg |leuse = الله، الوطن، الملك <small>(Arabies)</small><br />''Allāh, al-Waṭan, al-Malik''<br />ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ <small>(Berbers)</small><br />''Akush, Amur, Agllid''<br /><small>''([[Afrikaans]]: "God, Vaderland, Koning")''</small> |volkslied = النشيد الوطني المغربي <small>(Arabies)</small><br />ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <small>(Berbers)</small><br /><small>''(Arabies vir: "Cherifiese volkslied")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Morocco.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Arabies]] en [[Berbertale|Berbers]] |hoofstad = [[Rabat]] {{Koördinate|34|02|N|6|51|W}} |latd = 34 |latm = 02 |latNS = N |longd = 6 |longm = 51 |longEW = W |grootste_stad = [[Casablanca]] {{Koördinate|33|32|N|7|35|W}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]]<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archive-date=18 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Mohammed VI van Marokko|Mohammed VI]]<br />[[Fatima Ezzahra El Mansouri]] |oppervlak_rang = 57^ste of 41^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 446&nbsp;550 of 716&nbsp;550 |oppervlakmi² = 172&nbsp;410 of 276&nbsp;662 |persent_water = 0,056 |bevolking_skatting = 37&nbsp;387&nbsp;585<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|title=Morocco|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122210620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|archive-date=22 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 39^ste |bevolking_sensus = 33&nbsp;848&nbsp;242<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://rgphentableaux.hcp.ma/ |title=RGBH 2014 |year=2014 |publisher=Haut Commissariat au Plan (HCP) |accessdate=30 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509042714/http://rgphentableaux.hcp.ma/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2014 |bevolkingsdigtheid = 52,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 135,1 |bevolkingsdigtheidrang = 122^ste |BBP_PPP = $450,421&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=686&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Morocco |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 57^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $11&nbsp;838<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 122^ste |BBP = $176,587&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 58^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $4&nbsp;641<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 123^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Idrisid-dinaste <small>(stigting)</small><br />• Alaouite-dinaste <small>(hede)</small><br />• Protektoraat gestig<br />• Protektoraat afgeskaf |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[788]]<br />[[1631]]<br />[[30 Maart]] [[1912]]<br />[[7 April]] [[1956]] |MOI = {{wins}} 0,710<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |MOI_rang = 120^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 39,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA |title=Gini Index – Morocco |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2013 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Marokkaanse dirham|Dirham]] |geldeenheid_kode = MAD |land_kode = MA |tydsone = [[Wes-Afrika Tyd|WAT]] |utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]] |tydsone_somer = WAST |utc_afwyking_DST = [[UTC+01:00|+1]] |internet_domein = [[.ma]] |skakelkode = 212 |voetskrif = }} '''Marokko''' ([[Arabies]]: المغرب, ''al-maġhrib'', letterlik "plek waar die son sak", "plek van sononder" of "die weste"; [[Berbertale|Berbers]]: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, ''lmeɣrib''; [[Frans]]: ''Maroc''), amptelik die '''Koninkryk Marokko''' (Arabies: المملكة المغربية, ''al-mamlakah al-maghribiyah'', letterlik "die westelike Koninkryk"; Berbers: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, ''tageldit n lmaɣrib''; Frans: ''Royaume du Maroc''), is 'n [[land]] in [[Noord-Afrika|Noordwes-Afrika]]. Dit het 'n lang kuslyn aan die [[Atlantiese Oseaan]] wat verby die [[Straat van Gibraltar]] strek tot in die [[Middellandse See]]. Die land grens aan [[Algerië]] in die ooste. Die suidgrens met [[Wes-Sahara]] en [[Mauritanië]] is omstrede. Die [[Spanje|Spaanse]] [[Enklawe|eksklawes]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] word ook deur Marokko opgeëis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627 |title=Ceuta, Melilla profile |publisher=[[BBC]] |date=2018 |accessdate=30 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519055108/https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Satellite image of Morocco in January 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Marokko]] [[Lêer:Marokkokaart.png|duimnael|links|Kaart van Marokko. Die kaart sluit nie Marokko se aanspraak op [[Wes-Sahara]] in nie. Kaarte uit Marokko wys Wes-Sahara as deel van Marokko]] [[Lêer:Morocco Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Marokko]] Wes-Sahara is grotendeels onder die gesag van Marokko, die gebiede wat nie deur Marokko beset word nie, vorm deel van die [[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]] wat deur die Polisario gelei word. Weens die konflik om Wes-Sahara het Marokko op 12 November 1984 van die [[Organisasie vir Afrika-eenheid]] onttrek en daarmee die enigste land van Afrika geword wat nie 'n lidland van die [[Afrika-unie]] was nie. In 1987 het Marokko vir lidmaatskap by die Europese Gemeenskap, die voorganger van die huidige [[Europese Unie]], gevra, maar is weens sy ligging in Afrika afgewys. Op 30 Januarie 2017 het Marokko ondanks die Wes-Sahara-konflik 'n lid van die AU geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-38795676 |title=Morocco to rejoin African Union despite Western Sahara dispute |publisher=[[BBC]] |date=30 Januarie 2017 |accessdate=30 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518142432/https://www.bbc.com/news/world-africa-38795676 |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Marokko beslaan 'n oppervlakte van 446&nbsp;550 (sonder Wes-Sahara) of 710&nbsp;850 (met Wes-Sahara) en het in 2014 'n bevolking van 33&nbsp;250&nbsp;000 gehad. Die hoofstad is [[Rabat]] en die grootste stad is [[Casablanca]]. Ander groot stede sluit in [[Fes]], [[Marrakesj]] en [[Tangier]]. Marokko se sentrale streek word deur die [[Atlasgebergte]] beheer. == Algemene gegewens == [[Lêer:Tasgiwin n Murakuc - Regions of Morocco.png|duimnael|links|Die twaalf amptelike administratiewe streke van Marokko, insluitende die besette [[Wes-Sahara]]]] Die Koninkryk Marokko is die westelikste staat in [[Noord-Afrika]] en word daarom deur die [[Arabiere]] ''Djezirat Al Maghrib'' ("Eiland van die Weste") of ''Al Maghrib Al Aqsa'' ("Uiterste Weste") genoem. In die noorde het die land 'n uitgestrekte kusgebied aan die Middellandse See en die Atlantiese Oseaan. Die grens van Marokko met Algerië in die suide lê in die woestyngebied van die Sahara. Grensafbakeninge word nie baie noukeurig gehandhaaf nie en gevolglik is die presiese oppervlakte van die staat nie bekend nie; amptelik word dit egter aangegee as 446&nbsp;550&nbsp;km². Skermutselings tussen Marokko en Algerië is in 1963 gestaak, maar die grenskwessie word steeds betwis. Die vroeëre Spaanse provinsies [[Ifni]] en [[Tarfaja]] ('n noordelike provinsie van die voormalige Spaans-Wes-Afrika) in die suidweste van Marokko is by die amptelike oppervlaktebepaling ingesluit, maar nie die byna twee derdes van Spaans-Sahara wat Marokko op 14 April 1976 in besit geneem het nie. Die oorblywende deel is ingevolge 'n ooreenkoms aan Mauritanië afgestaan. Langs die Middellandse See-kus besit Spanje nog 5 enklaves: die [[Chafarina-eilande]] aan die monding van die [[Moeloejarivier]]; [[Melilla]], ’n ysterertshawe; [[Ceuta]], 'n militêre pos; [[Al Hoceima]], en 35&nbsp;km verder wes, Penón de Vélez de la Gomera. == Atlasgebergte == [[Lêer:Atlas Mountains snow cover.jpg|duimnael|links|Toubkal, die hoogste bergspits van Noordwes-Afrika met 'n hoogte van 4&nbsp;167&nbsp;m (13&nbsp;671&nbsp;vt)]] [[Lêer:Chauen.jpg|duimnael|links|Rif-gebergtes in noordelike Marokko]] [[Lêer:Panorama Djebel el Kest.jpg|duimnael|links|'n Gedeelte van die Anti-Atlas naby Tafraout]] Die landskap van Marokko word oorheers deur die hoogste gedeelte van die Atlasgebergte, wat oor die hele Noordwes-Afrika uitgestrek is. In Marokko bestaan die Atlasgebergte uit vier bergkettings wat gedeeltelik omring en ook geskei word deur lae vlaktes. Die bergkettings is die [[Rif (Atlasgebergte)|Rifgebergte]], die Middel-Atlas, die Hoë Atlas en die Anti-Atlas. In die gebied van die voormalige Spaanse protektoraat in die noorde van Marokko word die Rif-Atlas of Rifgebergte gevorm deur 'n digte reeks berge. Die berge is gemiddeld 2500&nbsp;m hoog en strek van die Rots van Gibraltar aan die Middellandse See tot in die Moeloeja-vallei. Hierdie berge, wat hoofsaaklik uit [[Kalksteen|kalk-]] en [[sandsteen]] bestaan, is moeilik oorkombaar en vorm 'n versperring in die verbindinge tussen oos en wes. Die Middel-Atlasgebergte lê reg suid van die Rif, waar dit deur die Taza-pas geskei word. Die nou Taza-pas is die enigste maklike verbinding tussen die weste van Algerië en die deel van Marokko wat aan die Atlantiese Oseaan geleë is. Hoewel die bergreeks nie juis hoër as gemiddeld 1&nbsp;500&nbsp;m is nie, bereik die Middel-Atlas in die Djabal Boe Nasr of Djabal Boe Iblane, wat uit die Taza-vlakte stu, 'n hoogte van sowat 3&nbsp;200&nbsp;m. Die gebergte word ingesluit deur die stroomgebied van Marokko se belangrikste riviere, naamlik die Oem Al Rbia, die Boe Regreg en die Seboe. Die Seboe vloei in die weste in die Atlantiese Oseaan in, terwyl die Moeloeja in die noordooste in die Middellandse See uitmond. 'n Groot deel van die Middel-Atlas bestaan uit 'n kalksteenvlakte, wat deur die riviere in ravyne verdeel word. Hier en daar is kraters van vulkane wat nog aktief is. Die ketting van die Middel-Atlas loop oor in die Hoe Atlas, waarvan die pieke tot 4&nbsp;000&nbsp;m hoog en in die [[winter]] met [[sneeu]] bedek is. Hierdie bergkettings loop van suidwes na noordoos en styg vanuit die Atlantiese Oseaan in die noorde en die Sahara in die suide steil omhoog. In die noorde is die berghellings deur woude en ander gewasse bedek, terwyl die suide feitlik net kaal rotse vertoon. In die ooste neem die Hoe Atlas in hoogte af en loop dit oor in die Sahara-Atlas, wat oor die hele Algerië uitgestrek is. Daar is geen maklike begaanbare paaie deur die Hoë Atlas nie, maar 'n aantal bergpaaie maak die goedereverkeer per pakdier tussen die gebied rondom die Atlantiese Oseaan en die Sahara moontlik. In die suidweste gaan die Hoe Atlas oor in die Anti-Atlas. Hierdie gebergte is die laagste en word deur 'n massa vulkaniese lawa van die suidelike rand van die Hoë Atlas geskei. Deur hierdie gebied vloei die rivier Soes, wat wes van Agadir in die vlakte met dieselfde naam in die Atlantiese Oseaan uitmond. == Klimaat == [[Lêer:Morocco Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Marokko volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Groot dele van Noord- en Sentraal-Marokko het 'n Middellandse See-klimaat: warm, vogtige winters en baie warm, droë [[somers]]. Langs die Atlantiese Oseaan is die temperature ietwat laer vanweë die relatief koue [[Kanariese Seestroom]]. In die gebied van die [[Rif (Atlasgebergte)|Rif-Atlas]] en in die noordelike gedeelte van die [[Middel-Atlas]] is die jaarlikse neerslag meer as 750&nbsp;mm en die somerdroogte duur hier nie langer as drie maande nie. In die res van die Middel-Atlas, in die Hoë Atlas en in die noordelike deel van die vlakte wissel die jaarlikse [[reën]]val tussen 380 en 750&nbsp;mm. Die somerdroogte duur hier minstens vier maande. Gedurende die somermaande waai daar vanuit die Sahara ’n besonder droë, warm wind, die [[sirokko]], oor die berge na die vlakte. Die suidelike deel van die vlakte en die Anti-Atlas is droog en onvrugbaar, en die jaarlikse reënval is hier tussen 200 en 400&nbsp;mm. == Riviere wat in die sand verdwyn == [[Lêer:Desembocadura del río Sebú.jpg|duimnael|Monding van die Sebou-rivier in die Atlantiese Oseaan]] [[Lêer:Oum Er R'bia.jpg|duimnael|Die Oum er Rbia-rivier]] Die kusstreke van Marokko kry hul meeste reën in die [[winter]] en die hoë berge kry dan [[sneeu]]. Die totale jaarlikse [[reën]]val is egter baie laag, nl. gemiddeld 230&nbsp;mm, sodat die riviere net vir kort rukkies vloei. Die smeltende sneeu verskaf die meeste water aan die riviere wat van die Atlasgebergte na die Atlantiese Oseaan afloop en besproeiingsboerdery kan op die kusvlaktes beoefen word. Die belangrikste rivier, hoewel nie die langste nie, is die Sebou, wat ook water van fonteine ontvang sodat dit standhoudend is. Naby die mond van die rivier is die groot hawe Mina Hassan Tani (vroeër Port Lyautey). Die 550&nbsp;km lange Oum er Rbia is die langste rivier wat in die Atlantiese Oseaan uitmond. Die langste rivier wat in die Middellandse See uitmond, is die [[Moulouya]] (515&nbsp;km). Die oostelike deel van die land is 'n droë woestyn en van die vier riviere wat van die hoe berge suidwaarts na die Sahara vloei, verdwyn drie heeltemal omdat die droë sand die water absorbeer en omdat baie van die water net eenvoudig deur die hitte verdamp word. Die ondergrondse water word egter deur die “verdwynende" riviere aangevul, sodat heelwat produkte rondom oases gekweek kan word. == Visryke see en vrugbare plato == Die see rondom Marokko is baie ryk aan [[vis]] – onder meer [[sardyn]]e, [[ansjovis]], [[tongvis]], [[Kreef|krewe]], [[oester]]s en [[tuna]]s – en Safi is die belangrikste vishawe. Die kusvlakte is gelyk en sanderig, en die kusstreke is vrugbaar. In die weste, tussen die Atlasgebergte en die see, is 'n groot, uitgestrekte plato, die Meseta, wat uiters vrugbaar is. Die land styg vinnig van die see na die platorand, wat tussen 150 en 180&nbsp;m hoog is, en daarvandaan styg die plato tot 'n hoogte van tussen 250 en 600&nbsp;m. Die meeste van Marokko se belangrikste dorpe en stede, bv. [[Rabat]] (die hoofstad), [[Casablanca]] (die grootste hawe en belangrikste stad), Fez, Meknès, Mina Hassan Tani, El Jadida, Assaouira, [[Agadir]] en [[Marrakesj]] is of op hierdie plato of aan die Atlantiese kus geleë. == Sosiale gegewens == [[Lêer:Fes (5364214781).jpg|duimnael|Die historiese binnestad van Fes]] [[Lêer:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|duimnael|Die Kasbah van Aït Benhaddou, gebou deur die Berbers vanaf die 14de eeu]] In die vroeë tagtigerjare het Marokko na raming meer as 19 miljoen inwoners gehad, van wie sowat 1% [[Franse]], [[Spanjaarde]], Marokkaanse [[Jode]] en ander immigrante was. Na onafhanklikwording in 1956 het hulle getalle baie afgeneem. Volgens afkoms en taalgebruik kan die res van die bevolking soos volg ingedeel word: * Marokkane met Arabiese voorouers; * Marokkane van gemengde Berber-Arabiese herkoms; * Berbers wat net Arabies praat; * [[Berbers]] wat 'n Berbertaal praat. Meer as 35% van die totale bevolking behoort tot die oorspronklike nie-Arabiese bevolkingsgroep van Noord-Afrika, die Berbers). Vanweë die volksverhuisings van die platte land na die stede en die uitbreiding van die onderwys op die platteland self, is die Arabisering van die groep versnel. Hulle was oor die hele Marokko versprei in tientalle stamme wat geen geskrewe taal geken het nie, hul eie gebruike en regte gehad het en 'n verskeidenheid van verskillende Berbertale gepraat het. Die proses van Arabisering het in die [[Middeleeue]] al begin, wat dit moeilik maak om te onderskei tussen Arabiere en Berbers. Die amptelike taal is Arabies, maar in die noorde word daar ook nog baie Frans en [[Spaans]] gepraat. In die stede, wat al sedert die 7de eeu deur 'n Arabiessprekende meerderheid bevolk word, is Arabies die omgangstaal. === Stede === Tussen 1925 en die vroeë tagtigerjare het die stedelike bevolking toegeneem van 10% van die totale bevolking tot meer as 35%. Die getal stede met meer as 25&nbsp;000 inwoners het van ag tot 20 toegeneem, en met verloop van tyd het elke stad sy eie karakter gekry. [[Casablanca]] (met 'n bevolking van meer as drie miljoen), die voormalige hoofstad van die suide, het die grootste hawe van Marokko en is ook die grootste stad in die [[Maghreb Fes]] was altyd 'n religieuse en kuns-sentrum, terwyl [[Rabat]] (meer as 750&nbsp;000 inwoners), die huidige hoofstad en bestuursentrum van die land, saam met [[Tetuan]] bekend is om sy Andalusies-Moslemse kultuur. [[Marrakesj]] het 'n sterk Afrikakarakter en was veral bekend om sy eksotiese naglewe. Die mees Europese stad is Tangier, vroeër ’n vryhawe onder internasionale beheer wat in 1956 by Marokko ingeskakel is. === Onderwys === [[Lêer:Al Akhawayn Campus.jpg|duimnael|Al Akhawayn Universiteit in Ifrane]] Na onafhanklikwording is Marokko deur groot [[onderwys]]probleme gekonfronteer. Die land het 'n dringende behoefte aan geskoolde arbeiders gehad en daar was 'n snel groeiende bevolking met baie analfabete (sowat 75% van die groep tussen 15 en 19 jaar). Verskillende onderwysstelsels is gelyktydig gebruik, onder meer 'n Franse, 'n Spaanse en 'n [[Islam]]itiese stelsel. Ongeveer 'n vyfde van die Marokkaanse staatsbegroting in die sewentiger- en vroeë tagtigerjare is aan die onderwys bestee, waarvan ’n groot deel gebruik is vir die oprigting van universiteits- en akademiese geboue. In November 1963 is leerplig ingestel vir kinders tussen 7 en 13 jaar en in die meeste stede word die stelsel noulettend toegepas. Op die platteland het net die helfte van die leerpligtige kinders in die vroeë sewentigerjare egter skool bygewoon en in die vroeë tagtigerjare was hierdie toedrag van sake nog nie veel beter nie. Die laer skole het Marokkaanse onderwysers, maar in die middelbare skole was minder as die helfte van die onderwysers Marokkaans; die meeste was Frans. Talle vakke in die middelbare skole word nog in [[Frans]] gedoseer, hoofsaaklik omdat daar nog nie goeie skoolhandboeke in [[Arabies]] in die betrokke vakke bestaan nie. Die sterk Arabiese karakter van die primêre onderwys en die neiging tot Arabiese onderwys in die middelbare skole dra by tot die Arabisering van die Berber-bevolking. === Kultuur === [[Lêer:Inside of a mosque in Fes (5364764412).jpg|duimnael|Die binnekant van 'n [[moskee]] in Fes]] Vanweë die samesmelting van die Marokkaanse bevolking het daar op kulturele gebied ’n vermenging van kulture plaasgevind. Tog kan daar dikwels, onder meer in die [[godsdiens]]tige gebruike, kulturele eienskappe van ’n bepaalde bevolkingsgroep na vore kom. Hoewel die groot meerderheid van die bevolking [[Moslem]]s is (99% behoort tot Islam), word daar ook nog tradisionele godsdienste aangetref, veral op die platteland. Die grootste tweetalige Marokkaanse dagblad het 'n sirkulasiesyfer van sowat 50&nbsp;000. Daar is verskeie Arabiese en Franse dagblaaie en tydskrifte, maar baie koerante ondervind probleme met amptelike sensuur. Soos in die meeste lande waar analfabetisme wydverspreid voorkom, is die [[radio]] en in mindere mate die [[televisie]] die belangrikste media. === Volksgesondheid en bestaansekerheid === Ongeveer 6% van die jaarlikse staatsbegroting word aan volksgesondheid bestee. Benewens 75 hospitale is daar ook gesondheidsentra oor die hele land versprei. Daar is egter 'n groot tekort aan dokters en verpleegpersoneel. Wat bestaansekerheid betref, trek veral die middelklasse (die amptenary in die stede) die meeste voordeel; arbeiders, die beoefenaars van vrye beroepe en [[landbou]]ers is van mediese versekering en kindertoelaes uitgesluit. === Regstelsel === Die Marokkaanse regstelsel berus by 'n Hoë Raad, die ''Madjlis Al Aala'', wat in 1957 tot stand gekom het en hom toelê op veral die interpretasie van wette. Daar is ook afsonderlike howe vir siviele sake, arbeidsake en [[korrupsie]] in die amptenary. == Geskiedenis, politiek en bestuur == [[Lêer:Volubilis Longshot II.jpg|duimnael|Antieke Romeinse ruïnes in Volubilis]] [[Lêer:Empire almohade.PNG|duimnael|Die Almohade-ryk op sy grootste, ca. 1212]] In die 7de eeu n.C. het die Arabiere en Berbers 'n [[Moorse ryk]] tot stand gebring wat tot in [[Spanje]] en [[Portugal]] gestrek het. Die oorspronklike inwoners van Marokko was die Berbers, wat in aanraking gekom het met die [[Feniciërs]] (10de eeu v.C.), die [[Kartago|Kartage]] (6de tot 5de eeu v.C.), die [[Romeinse Ryk|Romeine]] (2de eeu v.C.) en die [[Vandale (volk)|Vandale]] (5de eeu n.C.). Laasgenoemde het via Spanje 'n ryk in Noord-Afrika gestig. In die 11de eeu n.C. was die Almoravide (Al Moerabitoen = mense uit die ribaat), woestynnomades uit die ribaats (versterkte nedersettings), die heersers in die benedeloop van die [[Sénégalrivier]]. Hulle is teen die middel van die 12de eeu verdryf deur die Almohades, landbouers wat 'n sterk Islamitiese stempel op die gebied afgedruk het. Tussen die 13de en die 16de eeu is die More uit Spanje en Portugal verdryf en hulle moes ’n paar Afrika-kusstede afstaan. In die volgende paar eeue het die gebied onder die heerskappy van die [[Turke]] gekom, wat die kus van Afrika gebruik het as basis vir seerowery. Die Franse bestuur aan die begin van die 20ste eeu het swak bestuur gelei tot 'n opstand deur stamme wat hulle wou losmaak van die sentrale gesag. Terselfdertyd het meningsverskille ontstaan tussen Europese state wat hulle belange in Marokko wou beveilig, en ingevolge 'n verdrag het Marokko in 1912 ’n Franse protektoraat geword. In dieselfde jaar het Spanje 'n kusstrook langs die Middellandse See bekom, hoewel die land steeds onder die bestuur van 'n sultan gebly het. Verskeie opstande het voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die gebied uitgebreek, maar dit is deur die Franse en die Spanjaarde onderdruk. In 1925 is Tangier onder internasionale bestuur geplaas en tien jaar later is die [[enklawe]] Ifni onder Spaanse bestuur geplaas. Die verslane rebelle het geprobeer om hervorminge onder die Franse bestuur te bewerkstellig, maar tydens die Tweede Wêreldoorlog het die Istiqlal onder leiding van die destydse sultan, Mohammed V (1911–1961), onafhanklikheid geëis. In 1953 is die sultan vanweë sy verbintenisse met die Istiqlal deur die Franse verban, 'n stap wat deur die Berberhoofde gesteun is. Die Franse het 'n pro-Franse sultan benoem, maar hy het in 1955 geabdikeer, en in 1956 het Frankryk onafhanklikheid aan Marokko verleen. === Koninkryk === [[Lêer:Rabat, old and new (Mausoleum of Mohammed V and new Mohammed VI Tower behind; ضريح محمد الخامس).jpg|duimnael|Die Mausoleum van Mohammed V in Rabat]] Spanje het hom ook in dieselfde jaar aan die kusstreek langs die Middellandse See onttrek en ook Tangier is weer onder Marokkaanse gesag geplaas. Van die begin af het daar 'n magstryd tussen die politieke leiers van die Istiqlal en die koningsgesindes geheers. Hulle wou die mag van die koning (in 1956 het Mohammed V sy titel van sultan na koning verander) beperk, en die koning en sy aanhangers wou hê hy moes 'n meer aktiewe rol in die staatsbestel speel. Die koning is beskou as 'n regstreekse afstammeling van die profeet [[Mohammed]] en daarom ook 'n imam, dit wil se geestelike leier van sy volk. Sedert 1961 is Marokko ’n Arabies-Moslemse monargie met erflike troonopvolging. Die [[grondwet]] laat min ruimte vir volksverteenwoordiging; die koning benoem die regering en is ook opperbevelhebber van die weermag. In 1961 het Hassan II (1929–1999) sy vader, Mohammed V, opgevolg, en die daaropvolgende tien jaar is gekenmerk deur sterk opposisie teen sy outoritêre bewind. Twee pogings om die bewind omver te werp – in 1965 en 1971 – asook ’n aanslag op die lewe van die koning het tot kwaai onderdrukking gelei. In die laat sewentigerjare was daar na raming tussen 10&nbsp;000 en 20&nbsp;000 politieke gevangenes in die land. === Politieke partye === [[Lêer:Parliament of morocco.jpg|duimnael|Die Parlementsgebou in Rabat]] Vir die verkiesing van Mei 1963 vir die huis van afgevaardigdes is die koningsgesinde Front vir die Verdediging van Konstitusionele Instellings (FDIC) gestig. Die belangrikste opposisiepartye was 'n linkse afsplitsing van die konserwatiewe Istiqlal, die Union Nationale des Forces Populaires (UNFP), die Istiqlal self en 'n groep onafhanklikes. Die opposisiepartye het meer stemme as die FDIC behaal en Hasan het die leiers van die partye in hegtenis laat neem onder die voorwendsel dat hulle 'n staatsgreep beplan het. In 1965 is die leier van die UNFP, Mahdi Ben Barka (1920–1965?), wat uit die land gevlug het, in [[Parys]] ontvoer en vermoedelik vermoor. Na studente en arbeideronrus in 1965 is 'n noodtoestand afgekondig en die koning het hom outokratiese magte toegeëien. Na 'n mislukte staatsgreep in 1971 het koning Hasan 'n nuwe grondwet afgekondig wat daarop gemik was om 'n republiek tot stand te bring. Beloofde verkiesings is egter nooit gehou nie. In Februarie 1976 het Spanje, Marokko en Mauritanië 'n verdrag gesluit ingevolge waarvan die Spaanse Sahara verdeel is onder laasgenoemde twee state, wat die gebied grotendeels beset het. Die verdrag word betwis deur Algerië, wat meen dat die bevolking ([[Sahrawis]]) van die gebied self oor hul toekoms moet beslis. Algerië verleen steun aan een van die talle versetbewegings, naamlik die Polisariofront, wat streef na die stigting van 'n onafhanklike staat, [[Wes-Sahara]]. Die Polisariofront is in die vroeë tagtigerjare deur die OAE erken, wat in 1982 byna tot 'n skeuring in die organisasie gelei het. Uit protes teen die erkenning van die Polisariofront het soveel Afrikastate die OAE-beraad in [[Tripoli]] geboikot dat ’n kworum nie verkry kon word sodat die beraad gehou ken word nie. == Kuns == [[Lêer:Musicians Jilala music in Morocco, 1900.png|duimnael|'n Groep Jilala-musici in 1900]] [[Lêer:Moroccan frills.jpg|duimnael|'m Marokkaanse woonkamer]] Uit die prehistoriese tyd het 'n aantal rotstekeninge (veral in Suid-Marokko) bewaar gebly met lewendige afbeeldings van diere en menslike figure. Romeinse oorblyfsels, veral [[argitektuur]] en [[mosaïek]]e, word nog by onder meer Chella (triomfboog), [[Ain Taoerit]] (die vesting van [[Claudius]]), Tangier (Romeinse naam Tingis), [[Tetuan]] en [[Larache]] aangetref. In die 8ste eeu is die land baie deur die Islamitiese kultuur beïnvloed. Die oudste [[moskee]] uit die middel van die 8ste eeu is in [[Fes]], byvoorbeeld die moskee van Ala Qarawijien. Die koms van die Almoravide in die [[11de eeu]] het 'n vernuwing in die argitektuur gebring. Suile het in die plek van massiewe pilare gekom, terwyl die bouwerke as geheel ’n veel swaarder en soberder aansig gekry het. Baie versterkings is gebou: die kasbas (woonbuurte rondom die vestings) is met swaar mure en dikwels monumentale poorte omring, byvoorbeeld by [[Chellah|Chella]] (14de eeu), [[Mahdia]] (17de eeu) en [[Menes|Meknès]] (17de en 18de eeu). Tydens die Almohade (vanaf ongeveer 1150) se bewind het ’n boustyl ontstaan wat deur die More van Spanje geïnspireer is. Dit is die Hispano-Moresque-styl genoem en word gekenmerk deur koepels op die hoekboe en die sogenaamde stalaktietgewelf ('n ingewikkelde vorm van 'n hoekboog, met piramidevormige pendentiewe). Die Kutubijja-moskee in Marrakesj (12de eeu) met sy groot, vierkantige minaret is baie bekend. Van die [[13de eeu]] af het die geboue se afmetinge meer beskeie maar meer harmonieus geword, soos byvoorbeeld in die moskee van [[Fesal-Djadied]]. Terwyl Marokko 'n Franse protektoraat (1912–1956) was, het die kuns 'n Westerse invloed, veral Frans, ondergaan. Naas die Arabiese literatuur het daar ook 'n Franstalige literatuur ontstaan, waarvan die romanskrywer [[Driss Chraibi]] (geb. 1928) die belangrikste verteenwoordiger is. Ook die jong geslag skrywers kies dikwels nog Frans as medium. Daarnaas is 'n moderne Marokkaans-Arabiese literatuur besig om te ontwikkel. == Sport == [[Sokker]] is die gewildste [[sport]]soort in Marokko. In [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]] het Marokko die eerste Arabiese en Afrikaland geword wat tydens 'n [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi die tweede rondte kon haal. In 1988 het Marokko die [[Afrikanasiesbeker]] vir die eerste keer gehuisves en in [[Afrikanasiesbeker 2025|2025]] het die land weer die toernooi aangebied, nadat die oorspronklike gasheer [[Guinee]] van sy gasheerreg ontneem is weens ontoereikende voorbereidings. Marokko is oorspronklik benoem as gasheer van die Afrikanasiesbeker 2015,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/872480/morocco-to-stage-the-2015-african-nations-cup?cc=5901 |title=Morocco to stage the 2015 African Nations Cup |publisher=ESPN |date=29 Januarie 2011 |accessdate=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429011957/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/872480/morocco-to-stage-the-2015-african-nations-cup?cc=5901 |archive-date=29 April 2011}}</ref> maar het later geweier om dié toernooi aan te bied weens vrese oor die destydse [[Ebola]]-uitbreek op die vasteland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30004279 |title=Africa Cup of Nations: Morocco will not host finals over Ebola fears |publisher=[[BBC]] |date=11 November 2014 |accessdate=15 Desember 2024}}</ref> Marokko het ses keer aansoek gedoen om 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi te huisves, maar vyf keer teen onderskeidelik die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Frankryk]], [[Duitsland]], [[Suid-Afrika]] en 'n gesamentlike [[Kanada]]-[[Meksiko]]-Verenigde State-bod verloor. In [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]] het Marokko die eerste Arabiese en Afrikaland geword wat tydens 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi die halfeindrondte kon haal en het uiteindelik vierde geword. Marokko sal saam met [[Argentinië]], [[Paraguay]], [[Portugal]], [[Spanje]] en [[Uruguay]] die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2030]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cqx80eqqyero |title=How will the 2030 World Cup work? |publisher=[[BBC]] |author=Emma Middleton |date=11 Desember 2024 |accessdate=15 Desember 2024}}</ref> Marokko het tydens die Afrikanasiesbeker reeds twee titels ingepalm (in 1976 en 2025). Die 2025-titel is egter omstrede, aangesien Senegal glo die eindstryd teen die gasheer Marokko met 1–0 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/senegal-vs-morocco-afcon-2025-final-score-result/DQtU75DqxAoW/ |title=Senegal beat Morocco thanks to Gueye strike in extraordinary AFCON 2025 final: Live updates and reaction |publisher=[[The New York Times]] |date=18 Januarie 2026 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> Op 17 Maart 2026 het [[Konfederasie van Afrikasokker|CAF]] egter beslis dat dié oorwinning met 3–0 aan Marokko toegeken word, nadat Senegal die wedstryd verbeur het deur die speelveld te verlaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.yahoo.com/articles/senegal-stripped-afcon-title-morocco-215313971.html |title=Senegal stripped of AFCON title, Morocco declared champions by governing body |publisher=Yahoo Sports |author=Joe Prince-Wright |date=17 Maart 2026 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> == Sien ook == * [[Noer I]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Morocco|title=Morocco|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Oktober 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|title=Morocco|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Oktober 2026}} ; Geskiedenis ---- * ''[[Kennis (ensiklopedie)|Kennis]]'', 1980, {{ISBN|0-7981-0824-X}}, volume 278, 279 * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-59-1}}, volume 18, bl. 64 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Morocco|Marokko}} {{Wikt-inlyn|Marokko}} * {{en}} {{Wikivoyage|Morocco|Marokko}} * {{ar}} {{en}} {{es}} {{fr}} [https://www.maroc.ma/ Amptelike webwerf van die Marokkaanse regering] {{Lande van Afrika}} {{Arabiese wêreld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Marokko| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] [[Kategorie:Arabiese wêreld]] 8snqcyc824uroc4p3dlqg6tsce5c842 0 9291 2974883 2964375 2026-10-02T21:02:40Z Jcb 223 2974883 wikitext text/x-wiki [[Lêer:User-FastFission-brain.gif|frame|regs|[[Magnetiese resonansie tomografie]]se opname van die menslike brein]] Die '''brein''' (ook bekend as '''harsings''') in gewerwelde diere vorm die middelpunt van die [[senuweestelsel]]. Dit bestaan ook uit 'n groot aantal [[Neuron|senuweesel]]le en ander [[sel (biologie)|selle]] wat 'n ondersteunende rol speel. Die brein koördineer, beheer en reguleer verskillende funksies en liggaamsprosesse van 'n organisme. Daar word ook 'n aantal [[hormoon|hormone]] in die brein vervaardig. Die mens se brein word as uniek beskou, alhoewel dit in breë trekke met dié van [[aap|ape]] ooreenstem. Die mensebrein bevat sowat 86 [[miljard]] selle,<ref name = pet1>[https://www.youtube.com/watch?v=24AsqE_eko0 Groundbreaking Discoveries About Human Brain and Neuronal Complexity], Anton Petrov, YouTube</ref> benewens ondersteuningselle, en stel die mens in staat tot gevorderde probleemoplossing benewens verbeelding-, taal- en [[spraak]]<nowiki>vermoëns</nowiki>.<ref name="hybw">{{cite web |last1=Freudenrich |first1=Craig |last2=Boyd |first2=Robynne |title=How Your Brain Works |url= https://science.howstuffworks.com/life/inside-the-mind/human-brain/brain.htm |date=2017 |website=HowStuffWorks |access-date=15 November 2017 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200420234023/https://science.howstuffworks.com/life/inside-the-mind/human-brain/brain.htm |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Konneksies tussen breindele, asook volgehoue integrasie (leervermoë) na [[adolessensie]] onderskei die mensbrein van 'n dierbrein. Die mensbrein gaan op gevorderde ouderdom voort om te leer, maar is ook uitgelewer aan versteurings en siektes wat uniek aan mense is.<ref name = pet1/> Wetenskaplike studie van die brein word [[neurowetenskap]] of [[neurobiologie]] genoem. Die inwendige organe van ons liggaam word deur beenstrukture beskerm, en daarom is dit heeltemal natuurlik dat die brein en die rugmurg, die fynste en gevoeligste van alle organe, in die stewige kas wat deur die skedel en die massiewe ruggraat gevorm word, geplaas is. Die grootharsings maak die grootste deel van die brein uit. Dit is 'n baie sagte, ovaalvormige orgaan. Die gemiddelde [[massa]] van 'n man se brein is sowat 1,2 kg en die van 'n vrou 1,1 kg (omtrent 1/50 van die totale massa van die [[liggaam]]). == Die grootharsings en die kleinharsings == Dit is die ware brein; die buitenste deel bestaan uit 'n grys stof wat skors genoem word, en die binneste deel uit 'n wit stof. Die skors bestaan in hoofsaak uit die selliggame en die wit stof uit die dendriete en aksone. Die hele brein is oortrek met voue van verskillende diepte. Hulle word splete genoem. Die diep splete verdeel die brein in verskillende dele, die sogenaamde ''lobbe''. == Regterhelfte van die brein == Op die deursnee hiernaas kan ons sien hoe ingewikkeld die onderste deel van die brein is vanweë die verskillende strukture wat daar gesetel is. Hulle is: Die hersenbalk (''corpus callosum''), 'n konvekse, wit struktuur, wat die twee helftes van die brein aan hul onderpunte met mekaar verbind. Die serebrale kamers, holtes wat met mekaar in verbinding is. Die oogsenukruising, die plek waar die regterkantse gesigsenuwee kruis. Die hersenaanhangsel, ʼn baie belangrike [[klier]]. Sy produkte word in die [[bloed]] gestort en het 'n belangrike uitwerking op die ontwikkeling van die hele liggaam. Die kleinharsings, 'n orgaan van sowat 7-10&nbsp;cm lank, 6&nbsp;cm breed en 5&nbsp;cm dik. Die kleinharsings bestaan uit twee helftes en 'n klein, sentrale deel wat as die wurmpie (''vermis'') bekend staan. Die kleinharsings is veral verantwoordelik vir die liggaamsbalans. == Funksies == Die brein beheer liggaamstemperatuur, hartritme en asemhaling. Dit is die ontvanger van sensoriese inligting omtrent die liggaam en buitewêreld via die sig-, gehoor-, reuk-, smaak- en tas[[sintuig|sintuie]]. Dit beheer en kommunikeer verskillende spierspannings of liggaamsbewegings wanneer 'n mens of dier swem, loop, stil staan, sit of kommunikeer. Dit stel 'n mens in staat om te dink, te droom en te [[redeneer]] en om [[emosie]]s te ervaar.<ref name="hybw"/> === Waarneming === Elke sensoriese stelsel begin by gespesialiseerde reseptorselle, soos die fotoreseptorselle in die retina van die oog of die vibrasiegevoelige haarselle in die slakkehuis van die oor. Die aksone van dié selle loop na die rugmurg of die brein, waar hulle hulle seine na 'n eerste-orde sensoriese kern oordra wat aan een bepaalde sintuiglike modaliteit gewy is. Dié primêre kern stuur die inligting na hoërorde-gebiede vir dieselfde modaliteit, en uiteindelik word die seine deur 'n oorskakelpunt in die talamus na die serebrale korteks gestuur, waar die tersaaklike kenmerke onttrek en met seine uit ander sensoriese stelsels geïntegreer word. Benewens die inligting oor lig, klank, temperatuur en die posisie van die liggaam in die ruimte, wat die mens ontvang, het party diere bykomende sintuie, soos die infrarooi hittesin van slange, die magneetveldsin van sommige voëls en die elektriese veldsin wat hoofsaaklik by waterdiere voorkom. === Motoriese beheer === Motoriese stelsels is die dele van die brein wat by die inisiëring van liggaamsbewegings betrokke is. Buiten die spiere wat die oog beheer, word al die willekeurige spiere van die liggaam regstreeks deur motorneurone in die rugmurg en die agterbrein geïnnerveer. Dié rugmurgneurone word sowel deur senuweebane binne die rugmurg self as deur dalende insette uit die brein beheer: die eie bane van die rugmurg verrig baie reflekse en bevat patroongenerators vir ritmiese bewegings soos loop of swem, terwyl die dalende verbindings uit die brein fyner beheer moontlik maak. Die brein bevat verskeie motoriese gebiede wat regstreeks na die rugmurg projekteer. Op die laagste vlak is die gebiede in die verlengde murg en die pons, wat gestandaardiseerde bewegings soos loop, asemhaling of sluk beheer; op 'n hoër vlak lê gebiede in die middelbrein, en op die hoogste vlak die primêre motoriese korteks, 'n strook weefsel aan die agterste rand van die frontale lob. Die primêre motoriese korteks stuur nie net projeksies na die onderliggende motoriese gebiede nie, maar ook 'n groot projeksie regstreeks na die rugmurg, wat presiese willekeurige beheer oor die fyn besonderhede van bewegings moontlik maak. Ander gebiede, soos die premotoriese korteks, die basale ganglia en die kleinharsings, oefen 'n sekondêre invloed uit deur na die primêre motoriese gebiede te projekteer. === Slaap === Baie diere wissel in 'n daaglikse siklus tussen slaap en waak. 'n Sleutelonderdeel van die slaapstelsel is die suprachiasmatiese kern, 'n klein deel van die hipotalamus wat net bo die punt lê waar die gesigsenuwees van die twee oë kruis. Dié kern bevat die liggaam se sentrale biologiese klok: sy neurone toon aktiwiteitsvlakke wat met 'n periode van omtrent 24 uur styg en daal – die sirkadiese ritme – wat deur ritmiese veranderinge in die uitdrukking van 'n stel "klokgene" gedryf word. Die kern hou steeds tyd al word dit uit die brein verwyder en in 'n bak warm voedingsoplossing geplaas, maar dit ontvang normaalweg inset van die gesigsenuwees af sodat die daaglikse lig-donker-siklus die klok kan kalibreer. === Homeostase === Vir enige dier verg oorlewing dat 'n verskeidenheid parameters van die liggaamstoestand binne 'n beperkte trek gehou word: onder meer die temperatuur, die watergehalte, die soutkonsentrasie in die bloed, die bloedglukose- en die bloedsuurstofvlak. Die vermoë van 'n dier om dié innerlike omgewing te reguleer, staan as homeostase bekend, en die handhawing daarvan is een van die brein se kernfunksies. Die grondbeginsel daaragter is negatiewe terugvoer: wanneer 'n parameter van sy stelpunt afwyk, wek sensore 'n foutsein wat 'n reaksie uitlok wat die parameter na sy optimum terugstoot. By gewerweldes speel die [[hipotalamus]] – 'n klein gebied aan die basis van die voorbrein waarvan die grootte nie sy ingewikkeldheid of belang weerspieël nie – die grootste rol hierin. Die hipotalamus is 'n versameling klein kerne, waarvan die meeste by basiese biologiese funksies betrokke is. Verskeie van dié kerne ontvang inset van sensore in die wande van die bloedvate wat inligting oor temperatuur, natrium-, glukose- en suurstofvlakke oordra, en stuur uitsette na motoriese gebiede wat optrede kan uitlok om tekorte te herstel. Sommige uitsette gaan ook na die hipofise, die klein klier wat net onder die hipotalamus aan die brein geheg is en hormone in die bloedstroom afskei. === Motivering en geheue === Diere moet gedrag toon wat hulle oorlewing bevorder, soos die soek na voedsel, water, skuiling en 'n maat. Die motiveringstelsel in die brein hou die huidige stand van dié behoeftes in die oog en aktiveer gedrag om daaraan te voldoen. Dit werk grootliks deur 'n beloning-en-straf-meganisme: wanneer 'n bepaalde gedrag deur gunstige gevolge gevolg word, word die beloningsmeganisme geaktiveer, wat strukturele veranderinge in die brein meebring wat veroorsaak dat dieselfde gedrag later in soortgelyke omstandighede herhaal word, terwyl ongunstige gevolge die strafmeganisme aktiveer en die gedrag onderdruk. == Ontwikkeling == Die brein ontwikkel in 'n fyn georkestreerde reeks stadiums: van 'n eenvoudige swelling aan die voorkant van die senukoord in die vroegste embrioniese stadiums tot 'n ingewikkelde stel gebiede en verbindings. Neurone word in besondere sones met stamselle gevorm en migreer dan deur die weefsel na hulle uiteindelike plekke. Sodra hulle daar is, ontspruit hulle aksone en vind hulle weg deur die brein, waar hulle tak en uitstrek tot die punte hulle teikens bereik en sinaptiese verbindings vorm. In 'n aantal dele van die senuweestelsel word neurone en sinapse in die vroeë stadiums in oormaat gevorm, waarna die onnodige weer afgeknip word.<ref name="purves" /> By gewerweldes is die vroeë stadiums van die neurale ontwikkeling by alle spesies soortgelyk. Terwyl die embrio van 'n ronde klomp selle in 'n wurmagtige struktuur verander, word 'n smal strook ektoderm langs die middellyn van die rug tot die neurale plaat, die voorloper van die senuweestelsel. Die plaat vou na binne om die neurale voor te vorm, waarna die lippe van die voor saamsmelt om die senuweetube te omsluit – 'n hol koord van selle met 'n vloeistofgevulde ventrikel in die middel. Aan die voorpunt swel die tube tot die drie blasies wat die voorbrein, die middelbrein en die agterbrein word. In die volgende stadium verdeel die voorbrein in die telensefalon, wat die serebrale korteks en die basale ganglia sal bevat, en die diensefalon, wat die talamus en die hipotalamus sal bevat. == Bou == [[Lêer:Human brain NIH.jpg|duimnael|250px|'n Mens se brein]] Die brein bestaan uit drie hoofonderdele wat self ook verder onderverdeel kan word: * Die ''voorste brein'' of ''[[prosencephalon]]'' ** [[Telencephalon]] *** [[Neokortex]] = nuwe kors *** [[Basale ganglia]] *** [[Amygdala]] = amandelkern *** [[Hippokampus]] *** Laterale ventrikels ** [[Diencephalon]] *** [[Thalamus]] *** [[Hypothalamus]] *** [[Epithalamus]] *** Derde ventrikel * Die ''middelbrein'' of ''[[Mesencephalon]]'' ** [[Tectum]] = dak ** [[Tegmentum]] ** Serebrale brug * Die ''agterbrein'' of ''[[Rhombencephalon]]'' ** [[Metencephalon]] *** [[Cerebellum]] = kleinbrein *** [[pons (hersenen)|Pons]] *** Vierde ventrikel ** [[Myelencephalon]] *** [[Medulla oblongata]] = verlengde murg *** Vierde ventrikel == Algemene feite == [[Lêer:Mouse brain.jpg|duimnael|250px|'n Muis se brein]] Die brein word meestal in die [[kop]], bo-aan die [[werwelkolom]], van die dier aangetref waar die meeste van die sintuie geleë is waarmee die dier kontak met die buitewêreld maak. Daar is vroeër gemeen dat groot [[Sauropoda|sauropode]] soos die [[Brontosaurus]] twee stelle breine gehad het, waarvan die een aan die onderkant van die werwelkolom geleë was, om die vertragings van die seinoordrag oor die lang nek van hierdie groot diere te verminder. Vandag word dié uitleg verwerp: die verwyding in die heiligbeenstreek van die rugmurg is nie 'n tweede brein nie, maar 'n verdikking van die rugmurg self, vergelykbaar met die glikogeenliggaam van voëls. Die menslike brein neem 'n [[volume]] van ongeveer 1,6 [[liter]] in beslag en het 'n gewig van tussen 1 en 1,5 [[kilogram]]. Die brein is van die bloed in die liggaam geskei om te verseker dat vreemde stowwe nie in die verkeerde konsentrasies in die brein beland en skade aanrig nie. Hierdie bloed-brein skerm maak dit moeilik om medisyne te ontwikkel wat tot die brein kan deurdring. Alhoewel die brein uit senuweeselle en ondersteunende selle bestaan, bevat dit self geen pynreseptore nie. Sommige breinoperasies vind plaas terwyl die pasiënt by sy volle [[bewussyn]] is sonder dat die persoon enige pyn ervaar. Daar word wel plaaslike verdowing toegepas om die skedeldak te kan verwyder maar die brein word self nie verdoof nie. Gewasse op die brein word dan ook meestal eers opgemerk wanneer daar 'n verlies in liggaamsfunksies plaasvind en nie deurdat die pasiënt die druk van die gewas op die harsingsweefsel voel nie. Die brein kan ook nie alle stowwe wat tipies in die liggaam as brandstof dien gebruik nie. Slegs [[glukose]] dien normaalweg as brandstof vir die brein. Die menslike brein bestaan uit die [[grootbrein]], die [[kleinbrein]] of die cerebellum en die [[harsingstam]]. == Geslagsverskille == By mense is daar 'n klein verskil tussen die breine van mans en vroue. Tydens die sestiger- en sewentigerjare is bevind dat die [[hipothalamus]] klein verskille tussen die [[geslag]]te toon. Daar is verskille in die grootte van die cellichamen, in die [[sinaps]]e self asook ten opsigte van die aantal sinapse teenwoordig. Hierdie ontdekking het daartoe gelei dat meer studies gedoen is om die verskille tussen mans en vroue se breine te verstaan. Dit blyk dat mans se breine gemiddeld 10% groter is as dié van vroue. Vroue het egter op sekere plekke in die brein meer senuweeselle as mans. Daar word gespekuleer dat die verskille waarskynlik in die oertyd ontstaan het met mans wat moes jag en vroue wat hoofsaaklik kinders versorg het. Daar bestaan ook spekulasie dat mans 'n beter aanvoeling vir rigting het as vroue en met minder woorde kan kommunikeer vanweë die vroeëre vereistes waaraan jagters moes voldoen (m.a.w. daar nie gesellig geklets kan word tydens die jag nie), terwyl dieselfde geld vir vroue se organisasievermoëns. == Beserings == Breinbeserings kom algemeen by mense voor, en is dikwels die gevolg van [[sport]]deelname<ref name="bur1">{{cite news |last1=Burford |first1=Rachael |title=MPs petition Boris Johnson over “hidden epidemic” of brain injuries |url= https://www.standard.co.uk/news/politics/mps-prime-minister-boris-johnson-chris-bryant-hidden-epidemic-brain-injuries-b966306.html |access-date=17 November 2021 |agency=Evening Standard |publisher=standard.co.uk |date=16 November 2021}}</ref> of motorongelukke. Breinbeserings is 'n leidende oorsaak van dood, ongeskiktheid, kognitiewe gebreke en versteurings en kos state miljarde per jaar. Mense met breinbeserings mag dit byvoorbeeld nodig vind om basiese vaardighede weer aan te leer. In die Verenigde Koninkryk is daar sowat 1,4&nbsp;miljoen mense wat met 'n breinbesering leef, wat kostes van £15&nbsp;miljard per jaar meebring.<ref name="bur1"/> Drukgroepe beweer dat state se beleid en hulpskemas in hierdie opsig nog ver tekortskiet. == Lys van breinsiektes == [[Lêer:Pferdegehirn.jpg|duimnael|250px|'n Perd se brein]] * [[ALS]] = Amiotrofe Laterale Sklerose * [[Afasie]] * [[Anencefalie]] * [[Outisme]] * [[Boviene spongiforme ensefalopatie|BSE]] en [[Creutzfeldt-Jakob siekte]] * [[Beroerte|CVA]] (serebrovaskulêre voorval) * [[Kliniese depressie|Depressie]] * [[Disleksie]] * [[Epilepsie]] * [[Hersenabces]] * [[Breinbloeding]] * [[Herseninfarct]] * [[Breinkneusing]] * [[Harsingsskudding]] * [[Breinontsteking]] * [[Breingewas]]se * [[Breinverlamming]] * [[Breinvliesontsteking]] * [[Migraine]] * [[Veelvuldige sklerose]] * [[Neurofibromatose]] * [[Persoonlikheidsafwyking]]s * [[Skisofrenie]] * [[Korsakov sindroom]] * [[Wernicke sindroom]] * [[Gilles de la Tourette-sindroom]] * [[Sinestesie]] * [[Alzheimer se siekte]] * [[Huntington se siekte]] * [[Parkinson se siekte]] == Selstruktuur == [[Lêer:Complete neuron cell diagram en.svg|duimnael|300px|'n Skematiese voorstelling van 'n [[neuron]] met sy selliggaam, dendriete en akson]] Die breine van alle spesies bestaan hoofsaaklik uit twee breë klasse selle: [[Neuron|neurone]] (senuweeselle) en [[Gliasel|gliaselle]]. Gliaselle kom in verskeie soorte voor en verrig 'n aantal onontbeerlike funksies, waaronder strukturele en metaboliese ondersteuning, isolasie en die begeleiding van die ontwikkeling van die brein. Die neurone word egter gewoonlik as die belangrikste selle van die brein beskou. By die mens bevat die serebrale korteks sowat 14 tot 16 miljard neurone en die kleinharsings na raming 55 tot 70 miljard.<ref name="kandel">{{en}} {{cite book |last1=Kandel |first1=Eric R. |last2=Schwartz |first2=James H. |last3=Jessell |first3=Thomas M. |title=Principles of Neural Science |url=https://archive.org/details/principlesofneur0000unse_a2f8 |edition=5de |date=2013 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-139011-8}}</ref> Elke neuron is deur [[Sinaps|sinapse]] met etlike duisende ander neurone verbind. Die eienskap wat neurone besonder maak, is hulle vermoë om seine na bepaalde teikenselle te stuur, soms oor lang afstande. Hulle doen dit deur middel van 'n [[akson]], 'n dun protoplasmiese vesel wat uit die selliggaam strek en gewoonlik met talle takke na ander gebiede projekteer – soms naby, soms in ver dele van die brein of die liggaam. Die lengte van 'n akson kan buitengewoon wees: as die selliggaam van 'n piramidale sel van die serebrale korteks tot die grootte van 'n mens vergroot word, sou sy akson 'n kabel van 'n paar sentimeter in deursnee wees wat meer as 'n kilometer ver strek. Aksone dra seine in die vorm van elektrochemiese pulse, [[Aksiepotensiaal|aksiepotensiale]] genoem, wat minder as 'n duisendste van 'n sekonde duur en teen snelhede van 1 tot 100 meter per sekonde langs die akson beweeg. Sommige neurone vuur aanhoudend, teen tempo's van 10 tot 100 per sekonde en gewoonlik in onreëlmatige patrone, terwyl ander die meeste van die tyd stil is en net af en toe 'n sarsie aksiepotensiale afgee. Die eenvoudigste manier om inligting oor die anatomie van die brein te bekom, is deur visuele inspeksie, maar heelwat verfynder tegnieke is ontwikkel. Breinweefsel in sy natuurlike toestand is te sag om mee te werk, maar dit kan deur onderdompeling in alkohol of ander fikseermiddels verhard en dan in snitte verdeel word. Die binnekant van die brein bestaan sigbaar uit gebiede van donkerder grys stof, geskei deur ligter wit stof. Verdere inligting word verkry deur snitte met verskillende chemikalieë te kleur wat gebiede uitlig waar bepaalde soorte molekules in hoë konsentrasies voorkom. == Evolusie == [[Lêer:Bilaterian-plan.svg|duimnael|300px|Die senuweestelsel van 'n tipiese tweesydig simmetriese dier: 'n senukoord met gesegmenteerde verdikkings en 'n "brein" aan die voorkant]] Behalwe vir 'n paar primitiewe organismes soos [[Sponsdier|sponsdiere]] (wat geen senuweestelsel het nie) en [[kwalle]] en ander holtediere (wat 'n diffuse senuweenet het), is alle lewende meersellige diere [[Bilateria|tweesydig simmetriese diere]]. Daar word vermoed dat hulle almal van 'n gemeenskaplike voorouer afstam wat laat in die Kriogeniese tydperk, sowat 700 tot 650 miljoen jaar gelede, verskyn het en die vorm van 'n eenvoudige buiswurm met 'n gesegmenteerde liggaam gehad het. Dié basiese wurmvorm word skematies steeds in die liggaam en die senuweestelsel van alle moderne tweesydige diere weerspieël, ook dié van gewerweldes: 'n buis met 'n hol dermkanaal van die mond tot die anus, en 'n senukoord met 'n verdikking (ganglion) vir elke liggaamssegment, met 'n besonder groot ganglion aan die voorkant wat die brein genoem word.<ref name="striedter">{{en}} {{cite book |last=Striedter |first=Georg F. |title=Principles of Brain Evolution |url=https://archive.org/details/principlesofbrai0000stri |date=2005 |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |isbn=978-0-87893-820-9}}</ref> By sommige spesies, soos rondewurms, is dié brein klein en eenvoudig; by ander, soos die gewerweldes, is dit 'n groot en baie ingewikkelde orgaan. Sommige wurms, soos bloedsuiers, het ook 'n vergrote ganglion aan die agterpunt van die senukoord, wat 'n "stertbrein" genoem word. [[Lêer:Shark brain.png|duimnael|links|180px|Die brein van 'n haai]] Die eerste [[gewerweldes]] het meer as 500 miljoen jaar gelede in die [[Kambrium]] verskyn en het waarskynlik soos die moderne kaaklose visse gelyk. Gewerweldes met kake het teen sowat 445 miljoen jaar gelede ontstaan, viervoetiges teen 350 miljoen jaar gelede, amnioteklas teen 310 miljoen jaar gelede en die eerste soogdieragtiges teen omtrent 200 miljoen jaar gelede. Elke groep gewerweldes het 'n ewe lang evolusionêre geskiedenis, maar die breine van moderne visse, amfibieë, reptiele, voëls en soogdiere toon 'n gradiënt van grootte en ingewikkeldheid wat die evolusionêre opeenvolging ruweg volg. Al dié breine bevat dieselfde stel basiese anatomiese strukture, maar by soogdiere is die voorste deel – veral die telensefalon – aansienlik ontwikkel en uitgebrei. Breine word meestal in terme van hulle massa vergelyk. As reël neem die breingrootte saam met die liggaamsgrootte toe, maar nie in 'n eenvoudige lineêre verhouding nie: kleiner diere het geneig 'n proporsioneel groter brein. By soogdiere volg die verhouding tussen breinvolume en liggaamsmassa in wese 'n magswet met 'n eksponent van ongeveer 0,75. Elke familie wyk in 'n mate hiervan af op 'n manier wat deels die ingewikkeldheid van hulle gedrag weerspieël: [[Primaat|primate]] het byvoorbeeld breine wat vyf tot tien keer groter is as wat die formule voorspel, en roofdiere het geneig groter breine relatief tot hulle liggaamsgrootte as hulle prooi. [[Lêer:EmbryonicBrain.svg|duimnael|250px|Die hoofonderverdelings van die embrioniese brein van gewerweldes]] Alle gewerweldes se breine deel 'n gemeenskaplike onderliggende vorm, wat die duidelikste in die vroeë stadiums van die embrioniese ontwikkeling te sien is. In sy vroegste vorm verskyn die brein as drie blaasagtige swellings aan die voorpunt van die senuweetube; dié word onderskeidelik die voorbrein (''prosencephalon''), die middelbrein (''mesencephalon'') en die agterbrein (''rhombencephalon''). In die vroegste stadiums is die drie gebiede omtrent ewe groot. == Fisiologie == [[Lêer:Chemical synapse schema cropped.jpg|duimnael|250px|'n Chemiese sinaps, waar 'n senuoordraer van die een neuron na die volgende oorgedra word]] Die funksies van die brein hang af van die vermoë van neurone om elektrochemiese seine na ander selle oor te dra en om gepas op sulke seine te reageer. Die elektriese eienskappe van neurone word deur 'n wye verskeidenheid biochemiese en metaboliese prosesse beheer, waarvan die wisselwerking tussen [[Senuoordraer|senuoordraers]] en reseptore by die sinapse die belangrikste is. === Senuoordraers en reseptore === Senuoordraers is chemiese stowwe wat by sinapse vrygestel word wanneer 'n aksiepotensiaal by die sinaps aankom; hulle bind aan reseptormolekules op die membraan van die teikensel en verander so die elektriese of chemiese eienskappe daarvan. Op enkele uitsonderings na stel elke neuron dieselfde senuoordraer, of kombinasie van senuoordraers, by al sy sinapse vry – 'n reël wat as Dale se beginsel bekend staan. Die oorgrote meerderheid psigoaktiewe middels werk deur bepaalde senuoordraerstelsels te beïnvloed; dit geld vir stowwe soos nikotien, kokaïen, alkohol en talle medisyne. Die twee senuoordraers wat die algemeenste in die brein van gewerweldes voorkom, is glutamaat, wat byna altyd 'n stimulerende uitwerking op die teikenneurone het, en gamma-aminobottersuur (GABA), wat byna altyd remmend is. Neurone wat dié twee stowwe gebruik, kom in bykans elke deel van die brein voor, en middels wat op hulle werk, het gevolglik breë en kragtige uitwerkings: sommige algemene narkosemiddels werk deur die uitwerking van glutamaat te verminder, en die meeste kalmeermiddels deur dié van GABA te versterk. Daar is derduisende ander senuoordraers wat in beperkter gebiede gebruik word: serotonien, byvoorbeeld – die hoofteiken van baie antidepressante – kom uitsluitlik uit 'n klein gebied in die harsingstam, die rafekerne, terwyl noradrenalien, wat by waaksaamheid betrokke is, uitsluitlik uit die nabygeleë ''locus coeruleus'' kom. Ander soos [[asetielcholien]] en [[dopamien]] het verskeie bronne in die brein. === Elektriese aktiwiteit === [[Lêer:Spike-waves.png|duimnael|links|250px|Elektriese aktiwiteit van die brein, opgeteken by 'n mens tydens 'n epileptiese aanval]] As newe-effek van die elektrochemiese prosesse wat neurone vir seingewing gebruik, wek breinweefsel elektriese velde wanneer dit aktief is. Wanneer groot getalle neurone gesinchroniseerde aktiwiteit toon, kan dié velde groot genoeg wees om buite die skedel opgeteken te word met elektro-enkefalografie (EEG) of magneto-enkefalografie (MEG). EEG-opnames toon dat die brein van 'n lewende dier voortdurend aktief is, selfs gedurende die slaap. By soogdiere toon die serebrale korteks groot stadige deltagolwe tydens die slaap, vinniger alfagolwe wanneer die dier wakker maar onoplettend is, en oënskynlik chaotiese onreëlmatige aktiwiteit – beta- en gammagolwe – wanneer die dier aktief met 'n taak besig is. Tydens 'n epileptiese aanval faal die brein se remmende beheermeganismes en styg die elektriese aktiwiteit tot patologiese vlakke. === Metabolisme === Alle gewerweldes het 'n bloed-brein-skans wat die metabolisme binne die brein anders as elders in die liggaam laat funksioneer. Gliaselle speel 'n groot rol in die breinmetabolisme deur die chemiese samestelling van die vloeistof rondom die neurone te beheer, met inbegrip van die vlakke van ione en voedingstowwe. Breinweefsel gebruik in verhouding tot sy volume baie energie, en 'n groot brein stel dus hoë metaboliese eise aan 'n dier. Die noodsaak om liggaamsmassa te beperk – byvoorbeeld om te kan vlieg – het klaarblyklik by sommige spesies soos vlermuise tot seleksie vir 'n kleiner brein gelei.<ref name="purves">{{en}} {{cite book |last1=Purves |first1=Dale |last2=Augustine |first2=George J. |title=Neuroscience |url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9 |edition=5de |date=2012 |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |isbn=978-0-87893-695-3}}</ref> Die meeste van die brein se energieverbruik gaan daaraan om die elektriese lading van die neurone te handhaaf. Die meeste gewerweldes bestee tussen 2 en 8&nbsp;% van hulle basale metabolisme aan die brein; by primate is die persentasie veel hoër en by die mens styg dit tot 20 à 25&nbsp;%. Aktiewe gebiede van die serebrale korteks gebruik ietwat meer energie as onaktiewe gebiede, wat die grondslag van funksionele beeldingsmetodes soos PET en fMRI vorm. Die brein kry sy energie normaalweg uit die suurstofafhanklike metabolisme van [[glukose]], maar [[Ketoon|ketone]] is 'n belangrike alternatiewe bron, saam met bydraes van laktaat, asetaat en middellangketting-vetsure. == Navorsing == Die vakgebied van die [[neurowetenskap]] omvat alle benaderings wat die brein en die res van die senuweestelsel probeer verstaan. Die [[sielkunde]] wil die gees en gedrag verstaan, die [[neurologie]] is die mediese dissipline wat siektes van die senuweestelsel diagnoseer en behandel, en die brein is ook die belangrikste orgaan wat in die [[psigiatrie]] bestudeer word. Die [[kognitiewe wetenskap]] probeer die neurowetenskap en die sielkunde met ander velde wat hulle met die brein bemoei, verenig, soos die [[rekenaarwetenskap]] – veral die [[kunsmatige intelligensie]] – en die [[filosofie]]. Die oudste metode om die brein te ondersoek, is die [[anatomie|anatomiese]], en tot in die middel van die 20ste eeu het baie van die vooruitgang in die neurowetenskap uit die ontwikkeling van beter selkleurstowwe en beter [[Mikroskoop|mikroskope]] gekom. Neuro-anatome studeer sowel die grootskaalse struktuur van die brein as die mikroskopiese struktuur van neurone en veral hulle sinapse. Neurofisioloë ondersoek weer die chemiese, farmakologiese en elektriese eienskappe van die brein; hulle belangrikste hulpmiddels is middels en opnametoestelle. Omdat die brein self geen pynreseptore bevat nie, is dit met sulke tegnieke moontlik om breinaktiwiteit by wakker, gedragsaktiewe diere op te teken sonder om hulle leed aan te doen. Dieselfde tegnieke is soms by mense met onbehandelbare [[epilepsie]] gebruik, waar dit medies nodig was om elektrodes in te plant om die gebied wat die aanvalle veroorsaak, op te spoor. Funksionele beeldingstegnieke soos fMRI het die groot voordeel dat hulle nie-indringend is. 'n Ander benadering is om die gevolge van skade aan bepaalde breingebiede te ondersoek. Al word die brein deur die skedel en die harsingvliese beskerm, deur serebrospinale vloeistof omring en deur die bloed-brein-skans van die bloedstroom geskei, maak sy fyn aard hom kwesbaar vir talle siektes en verskillende soorte skade. By mense was die gevolge van beroertes en ander breinskade 'n sleutelbron van inligting oor die werking van die brein, hoewel sulke inligting dikwels moeilik is om te vertolk omdat die aard van die skade nie eksperimenteel beheer kan word nie. In dierestudies, meestal met [[Rot|rotte]], kan elektrodes of plaaslik ingespuite chemikalieë gebruik word om presiese patrone van skade te veroorsaak en dan die gevolge vir die gedrag te ondersoek. Die berekeningsneurowetenskap omvat twee benaderings: die gebruik van rekenaars om die brein te studeer, en die studie van hoe breine self berekeninge uitvoer. Aan die een kant kan 'n rekenaarprogram geskryf word om die werking van 'n groep neurone met stelsels van vergelykings te simuleer – sogenaamde biologies realistiese neurale netwerke – en aan die ander kant kan algoritmes vir neurale berekening ondersoek word deur vereenvoudigde "eenhede" te simuleer wat sommige eienskappe van neurone het maar baie van hulle biologiese ingewikkeldheid weglaat. == Geskiedenis van breinnavorsing == [[Lêer:Cajal actx inter.jpg|duimnael|regs|200px|'n Tekening van neurone in die serebrale korteks deur [[Santiago Ramón y Cajal]]]] Die oudste brein wat nog ontdek is, is in die Areni-1-grotkompleks in [[Armenië]] gevind. Die brein, wat na raming meer as 5&nbsp;000 jaar oud is, is in die skedel van 'n meisie van 12 tot 14 jaar aangetref; hoewel dit verskrompel was, is dit danksy die klimaat in die grot goed bewaar. Die vroeë filosofe was verdeeld oor die vraag of die setel van die siel in die brein of in die hart lê. [[Aristoteles]] het die hart verkies en gemeen dat die brein se funksie bloot was om die bloed af te koel. Die Griekse geneesheer Alkmaeon van Kroton was in die 5de eeu v.C. die eerste wat aangevoer het dat die brein en nie die hart die setel van die gees is, terwyl [[Demokritos]] vir 'n drieledige siel geargumenteer het, met die verstand in die kop, die emosie in die hart en die begeerte naby die lewer. Die onbekende skrywer van ''Oor die heilige siekte'', 'n mediese verhandeling in die Hippokratiese korpus, het onomwonde ten gunste van die brein gekies: <blockquote>"Die mens behoort te weet dat vreugde, plesier, laggery en spel, sowel as smart, kommer, moedeloosheid en geklaag, uit niks anders as die brein kom ... En deur dieselfde orgaan word ons mal en verward, en vrees en verskrikking oorval ons ... Al hierdie dinge verduur ons van die brein wanneer dit nie gesond is nie."<br />– ''Oor die heilige siekte'', toegeskryf aan [[Hippokrates]]</blockquote> Die Romeinse geneesheer [[Claudius Galenus|Galenus]] het eweneens vir die belang van die brein geargumenteer en breedvoerig oor sy moontlike werking geteoretiseer. Hy het die anatomiese verbande tussen brein, senuwees en spiere nagespoor en aangetoon dat al die spiere van die liggaam deur 'n takkende netwerk van senuwees met die brein verbind is. Hy het gepostuleer dat senuwees die spiere meganies aktiveer deur 'n geheimsinnige stof te vervoer wat hy ''pneumata psychikon'' genoem het, gewoonlik as "dieregeeste" vertaal. Galenus se denkbeelde was in die Middeleeue wyd bekend, en veel verdere vordering het eers in die Renaissance gekom, toe die noukeurige anatomiese studie hervat is en met die teoretiese bespiegelinge van [[René Descartes]] en sy navolgers gepaard gegaan het. Descartes het, soos Galenus, in hidrouliese terme oor die senuweestelsel gedink en gemeen dat die hoogste kognitiewe funksies deur 'n nie-fisiese ''res cogitans'' verrig word, maar dat die meeste menslike gedrag en alle dieregedrag meganisties verklaar kan word. Die eerste werklike vordering na 'n moderne begrip van die senuweefunksie het uit die ondersoeke van [[Luigi Galvani]] (1737–1798) gekom, wat ontdek het dat 'n skok van statiese elektrisiteit op 'n blootgestelde senuwee van 'n dooie padda se been dit kon laat saamtrek. Sedertdien het elke groot deurbraak min of meer regstreeks uit die ontwikkeling van 'n nuwe ondersoektegniek gevolg. Tot in die vroeë 20ste eeu was die belangrikste vooruitgang aan nuwe metodes om selle te kleur te danke. Besonder beslissend was die uitvinding van die Golgi-kleurstof, wat net 'n klein deel van die neurone kleur, maar hulle in hulle geheel – selliggaam, dendriete en akson – vertoon. Sonder so 'n kleurstof lyk breinweefsel onder die mikroskoop soos 'n ondeurdringbare warboel van protoplasmiese vesels. In die hande van Camillo Golgi en veral van die Spaanse neuro-anatoom [[Santiago Ramón y Cajal]] het die nuwe kleurstof honderde onderskeibare soorte neurone blootgelê, elk met sy eie dendritiese struktuur en verbindingspatroon.<ref name="kandel" /> In die eerste helfte van die 20ste eeu het die vooruitgang in die elektronika die ondersoek van die elektriese eienskappe van senuweeselle moontlik gemaak. Dit het uitgeloop op die werk van Alan Hodgkin, Andrew Huxley en ander oor die biofisika van die aksiepotensiaal, en dié van Bernard Katz en ander oor die elektrochemie van die sinaps – werk wat die anatomiese beeld met 'n opvatting van die brein as 'n dinamiese entiteit aangevul het. == Sien ook == * [[Brein-rekenaar-koppelvlak]] * [[Optogenetika]] * [[Neurowetenskap]] * [[Neuron]] * [[Senuoordraer]] * [[Senuweestelsel]] == Verwysings == * KENNIS, 1980, {{ISBN|079810824X}}, volume 2, bl. 262 {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Brein| ]] [[Kategorie:Organe]] n68viq6hi5uo253avxk6xc76aabayla 0 11165 2974986 2867333 2026-10-03T09:56:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974986 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Mosselbaai | inheemse_naam = Mossel Bay | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = Mosselbaai panorama.jpg | beeldbyskrif = Uitsig oor Mosselbaai | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 34 |latm = 11 |lats = 00 | longd = 22 |longm = 08 |longs = 00 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Tuinroete | munisipaliteit = Mosselbaai | stigtingsdatum = 1848 | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/176013 KwaNonqaba], [http://census2011.adrianfrith.com/place/176014 Mossel Bay], [http://census2011.adrianfrith.com/place/176015 Isinyoka] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/176016 Asazani] ''Sensus 2011''.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 42.2 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 59031 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011 /> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011 /> | persent_swart = 40.1% | persent_kleurling = 40.9% | persent_asiër = 0.5% | persent_wit = 17.6% | persent_ander = 0.9% | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011 /> | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 57.4% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 30.7% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 6.9% | demografie2_titel4 = [[Sotho]] | demografie2_info4 = 1.5% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 3.5% | poskode = 6506 | poskode2 = 6500 | skakelkode = 044 | sensuskode = | webwerf = }} '''Mosselbaai''' ([[Engels]]: ''Mossel Bay'', [[Xhosa]]: ''Mosselbayi'') is 'n dorp in die provinsie [[Wes-Kaap]] van [[Suid-Afrika]] met 59&nbsp;000 inwoners (2011). Dit is oos van die [[Kaap die Goeie Hoop]] en wes van [[George]] geleë. Die [[N2]] nasionale pad gaan as 'n snelweg verby die dorp. Mosselbaai het in 2019 vyf [[blouvlagstrand]] gesertifiseerde strande, by name Santosstrand, De Bakke, Hartenbosstrand, Klein-Brakrivier en Glentanastrand.<ref>https://www.mosselbayadvertiser.com/News/Article/General/we-boast-5-blue-flag-beaches-201910250913</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:NG kerk Mosselbaai.jpg|duimnael|links|Die hoeksteen van die NG moedergemeente se teenwoordige kerkgebou is op [[5 Maart]] [[1949]] gelê. Die argitek was [[Hendrik Vermooten]].]] Die Portugese seevaarder [[Bartolomeu Dias]] sit hier op [[3 Februarie]] [[1488]] voet aan wal en lewer sodoende die bewys dat [[Afrika]] 'n suidelike punt het wat dit moontlik maak om van [[Europa]] na [[Indië]] te seil. Diaz noem die baai oorspronklik ''Aguada de São Bras''. Die huidige naam van die dorp en sy baai gaan terug op die [[Nederland]]se seevaarder Paulus van Caerden, wat die gebied in [[1601]] besoek – dit is 'n verwysing na die groot aantal mossels wat hy in die baai gesien het. Die dorp was in [[1848]] gestig as Mosselbaai. Dit is ook vir 'n rukkie in die geskiedenis Aliwal-Suid genoem. In [[1852]] het die destydse goewerneur, Sir [[Harry Smith]] dit probeer vernoem na die veldslag by Aliwal in Indië, waar die [[Brittanje|Britte]] 'n geveg teen die [[Sikhisme|Sikhs]] gewen het. Die nuwe naam het egter nooit inslag gevind nie en dit is gou weer Mosselbaai genoem. == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Die munisipale raad het in 1905 'n wapen aangeneem: ''Gevierendeel, I in rooi 'n afbeelding van Justitia van natuurlike kleur; II in blou 'n goue vlies; III in blou drie goue ringsgewys inmekaargevlegte visse; IV in hemelsblou 'n afbeelding van Neptunus sittende op 'n rots; alles van natuurlike kleur''. Die wapenspreuk was "By right and justice we prevail".<ref name=ngw>Die wapen kom voor op 'n [http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Category:UTC_South_African_town_arms tabakkaart] wat in 1931 uitgereik is.</ref> W.H. Armstrong & Co het die wapen ontwerp.<ref name="wka">Wes-Kaapse Argief : Mosselbaai Munisipale Notules (6 Oktober 1905).</ref> '''Afdelingsraad''' — Die afdelingsraad (d.w.s die plaaslike owerheid vir die landelike gebiede buite die dorpsgrense) het in 1961 'n wapen by die Kaapse Provinsiale Administrasie geregistreer:<ref name=ok>Kaap die Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 3094 (11 Augustus 1961).</ref> ''In goud, 'n blou keper belaai met drie goue koringgerwe vergesel in die skildhoof van twee regopgeplaaste blou visse en in die skildvoet 'n melkhoutboom van natuurlike kleur''. Die wapen is deur Schalk Pienaar ontwerp. '''KwaNonqaba''' — Die dorpskomitee van die woongebied KwaNonqaba het in 1988 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''Deursnede, swart en blou, 'n goue versmalde dwarsbalk, aan die bokant twee uitkomende huisies met Karoogewels, elk belaai met 'n swart blokkie, en aan die onderkant golwend; 'n verlaagde skildhoof, kepersgewys verdeel van rooi en silwer, die onderkant trapvormig''. Die helmteken was 'n swart muurkroon, en die wapenspreuk "Lapuma ikwezi".<ref name="bvh">[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> '''Munisipaliteit (2)''' — Die raad het in 1992 'n nuwe wapen by die Buro vir Heraldiek geregistreer : ''Skuinskruislings, silwer en blou, in die skildhoof 'n weegskaal rustend op die punt van 'n regopgeplaaste swaard, alles blou; regs drie goue ringsgewys inmekaargevlegte visse, links 'n goue vlies en in die skildvoet, op 'n golwende blou skildvoet belaai met 'n golwende silwer dwarsbalk, 'n Portugese karveel met gespanne seile, van natuurlike kleur''. Die helmteken was 'n silwer vuurtoring voor 'n blou driehoekige rysende grond, en die wapenspreuk "Jure et justitia valemus".<ref name=bvh /> '''Munisipaliteit (3)''' — In 1998, nadat KwaNonqaba en ander naburige gebiede by Mosselbaai ingelyf is, het die munisipale raad 'n nuwe wapen laat ontwerp en dit by die Buro geregistreer: ''Skuins gevierendeel, in die skildvoet trapvormig, blou en goud, in die skildhoof twee silwer paalsgewys geplaaste swemmende walvisse, en in die skildvoet 'n dwarsbalk, ook van silwer, geknobbel van twee Karoo-gewelhuisies, die deur van elk blou en die onderkant golwend; regs 'n groen aalwyn, rooi geblom, en links 'n 15de-eeuse Portugese karveel van natuurlike kleur, op die seil belaai met 'n rooi breedarmige kruis''. Die helmteken was 'n silwer vuurtoring uitkomend uit 'n swart muurkroon, en die wapenspreuk was weereens "Jure et justitia valemus".<ref name=bvh /> == Woonbuurte en omliggende plekke == * ''[[Glentana]]'' {{Koördinate|-34.047806|22.314434|aansig=inlyn}}, ''Outeniekwastrand'' (''Outeniqua Beach'') {{Koördinate|-34.048224|22.288299|aansig=inlyn}}, en ''Bothastrand'' (''Botha’s Beach'') {{Koördinate|-34.050446|22.269244|aansig=inlyn}} * ''[[Groot Brakrivier]]'' (Engels: ''Great Brak River'') {{Koördinate|-34.040107|22.221394|aansig=inlyn}} * ''Tergniet'' {{Koördinate|34.065245|22.192211|aansig=inlyn}}, ''Reebok'' {{Koördinate|-34.076514|22.169466|aansig=inlyn}}, en ''Klein Brakrivier'' (''Little Brak River'') {{Koördinate|-34.085791|22.15466|aansig=inlyn}} * ''[[Hartenbos]]'' {{Koördinate|-34.124062|22.111444|aansig=inlyn}} * ''Voorbaai'' {{Koördinate|-34.146743|22.103548|aansig=inlyn}} * ''kwaNonqaba'' {{Koördinate|-34.173926|22.087584|aansig=inlyn}} * ''D'Almeida'' {{Koördinate|-34.17856|22.115049|aansig=inlyn}} * ''Da Nova'' {{Koördinate|-34.180575|22.130799|aansig=inlyn}} * ''Fraaiuitsig'' {{Koördinate|-34.172839|22.115575|aansig=inlyn}} * ''De Bakke'' {{Koördinate|-34.165489|22.112678|aansig=inlyn}} * ''Bay View'' {{Koördinate|-34.181631|22.133117|aansig=inlyn}} * ''Mosselbaai Sakekern'' {{Koördinate|-34.182279|22.141786|aansig=inlyn}} * ''Mosselbaai uitbreiding 1'' {{Koördinate|-34.182563|22.15297|aansig=inlyn}} * ''Die Punt gebied'' {{Koördinate|-34.184213|22.157804|aansig=inlyn}} * ''Linkside'' {{Koördinate|-34.187293|22.147107|aansig=inlyn}} * ''Mosselbaai Gholflandgoed'' {{Koördinate|-34.191021|22.126851|aansig=inlyn}} * ''Mosselbaai uitbreiding 15'' {{Koördinate|-34.185128|22.121272|aansig=inlyn}} * ''Pinnacle Point'' {{Koördinate|-34.202823|22.086811|aansig=inlyn}} * ''[[Danabaai]]'' {{Koördinate|-34.201332|22.047071|aansig=inlyn}} * ''Nautilusbaai'' {{Koördinate|-34.214322|21.97463|aansig=inlyn}} * ''[[Boggomsbaai]]'' {{Koördinate|-34.266261|21.910686|aansig=inlyn}} * ''[[Vleesbaai]]'' {{Koördinate|-34.291882|21.914377|aansig=inlyn}} * ''Mossdustria'' {{Koördinate|34.162067|21.997633|aansig=inlyn}} * ''Herbertsdale'' {{Koördinate|-34.016758|21.764216|aansig=inlyn}} * ''[[Brandwag]]'' {{Koördinate|-34.048997|22.055504|aansig=inlyn}} * ''Ruiterbos'' {{Koördinate|-33.984666|22.04514|aansig=inlyn}} * ''[[Friemersheim]]'' {{Koördinate|-33.955571|22.141314|aansig=inlyn}} <!-- === Natuurlike gas en olie === === Mosselbaai-vliegveld === === Dias Museumkompleks === === ATKV Hartenbos Museum === === Groot Brakrivier Museum === --> == Infrastruktuur == Die spoorlyn vanaf [[Kaapstad]] het Mosselbaai in 1905 bereik. Die spoorlyne vanaf [[Bloemfontein]] en [[Port Elizabeth]] het twee jaar later gevolg. Mosselbaai beskik ook oor die sewende grootste hawe in Suid-Afrika. Die breekwater en kaai is in 1912 gebou. Die hawe is steeds in gebruik; klein vaartuie verskeep nog produkte soos [[graan]], ingelegde [[vrugte]] en [[groente]], oker en aalwynsap van hier. == Munisipale gebied == Die [[Mosselbaai Plaaslike Munisipaliteit|Mosselbaai munisipale gebied]] is 'n raps oor die 2 000&nbsp;km² groot. Gemengde boerdery word beoefen met produkte soos [[koring]], [[wol]], [[melk]], [[patats]] en ander groente en vrugte. == Mossgas == Die [[Mossgas]]projek behels die wêreld se tweede olie-uit-gas aanleg. Die aanleg is ontwerp om vir 30 jaar lank 25&nbsp;000 vate petrol en diesel per dag te lewer uit gasvelde wat in 1985 85&nbsp;km suidwes van Mosselbaai ontdek is. Die platform is met 24 heipale geanker en is 220&nbsp;m hoog. Produksie het in [[1991]] by die ''Mossref'' raffinadery op land begin. Die projek was omstrede aangesien die ekonomiese lewensvatbaarheid daarvan bevraagteken is. == Die poskantoorboom == Die bekendste [[witmelkhout]] (''Sideroxylon inerme'') is die poskantoorboom by Mosselbaai wat na raming ongeveer 600 jaar oud is. Dit word as Suid-Afrika se eerste posbus beskou. Volgens oorlewering het [[Portugal|Portugese]] soldate in 1500 'n skoen met 'n brief aan die boom opgehang. In die brief beskryf 'n skeepskaptein van die vloot, Pedro d’Ataide die verdrinking van [[Bartolomeus Dias|Bartholomeus Diaz]]. Hy wou die brief na Portugal stuur en het dit toe in die boom laat ophang met die hoop dat die brief sy bestemming sou bereik. 'n Paar maande later ontdek 'n ander Portugees, Joao da Nova, die brief en neem dit saam huis toe. == Skeepswrakke == * [[9 Junie]] [[1752]]: Die Deense skip [[Kroonprinses van Denemarke]]: == Fotogalery == <gallery> Mossel Bay, Downtown.jpg|'n Uitsig oor Mosselbaai se stadsentrum MBYBC angle.jpg|Mosselbaai se jaghawe SantosBeach1.jpg|Die Santosstrand The Post Office Tree.JPG|Die posboom Munro's Corner Cottages.JPG|Munro's Corner Cottages Cape St. Blaize Lighthouse-001.jpg|Vuurtoring Bartolomeu Dias Maritimes Museum - Mossel Bay - Südafrika.jpg|Bartholomeus Dias Museumkompleks The Ship that Sailed South Africa.JPG|Replika van Dias se karveel Cape St Blaize lighthouse, Mossel Bay – South Africa by Talkrabb.JPG|duimnael|Kaap St Blaize ligtoring </gallery> <!-- === Klimaat === {{Weerkas |location = Mosselbaai |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 23.5 |Feb high C = 23.2 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 21.0 |May high C = 20.1 |Jun high C = 19.2 |Jul high C = 18.6 |Aug high C = 18.2 |Sep high C = 18.4 |Oct high C = 19.1 |Nov high C = 20.5 |Dec high C = 22.4 |year high C = 20.6 |Jan low C = 18.2 |Feb low C = 18.1 |Mar low C = 17.1 |Apr low C = 15.2 |May low C = 13.4 |Jun low C = 12.2 |Jul low C = 11.3 |Aug low C = 11.3 |Sep low C = 12.1 |Oct low C = 13.5 |Nov low C = 15.1 |Dec low C = 16.9 |year low C = 14.6 |Jan precipitation mm = 30.7 |Feb precipitation mm = 33.1 |Mar precipitation mm = 40.0 |Apr precipitation mm = 38.1 |May precipitation mm = 38.3 |Jun precipitation mm = 32.1 |Jul precipitation mm = 32.0 |Aug precipitation mm = 36.6 |Sep precipitation mm = 40.3 |Oct precipitation mm = 39.2 |Nov precipitation mm = 35.9 |Dec precipitation mm = 29.3 |year precipitation mm = 426.4 |source 1 = <ref>{{cite web |url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/grid.pl?gr=S34E022 |title=Climate statistics for Mossel Bay |publisher=WorldClimat |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911173437/http://www.worldclimate.com/cgi-bin/grid.pl?gr=S34E022 |archive-date=11 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |date=August 2010 }} --> == Sien ook == * [[Gereformeerde kerk Mosselbaai]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Spookplekke in Suid-Afrika]] == Bronnelys == * Dias 88. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 37, nr. 1, Januarie 1988 * {{cite book |last=Erasmus |first= B.P.J.|authorlink=B.P.J. Erasmus |title=[[Op Pad in Suid-Afrika]]|year= 1995|publisher=Jonathan Ball Uitgewers |isbn= 1-86842-026-4}} * Scheffler, Helena Maria: Die laat-Victoriaanse Mosselbaai 1870 - 1902. [[Universiteit van Stellenbosch]]: ongepubliseerde D. Phil.-verhandeling, 1990 * Stedall, Derek: Oud en Nuut - Hand aan Hand. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 4, nr. 2, Maart 1989 * van Waart, Sue: Mosselbaai - Seepoort van die TUinroete. Pretoria: LAPA Uitgewers, 2002. {{ISBN|0-7993-2969-X}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Mossel Bay|Mosselbaai}} * {{en}} {{Wikivoyage|Mossel_Bay|Mosselbaai}} * [http://www.mosselbaymun.co.za/ Mosselbaai Munisipaliteit] * [http://www.visitmosselbay.co.za/afrikaans/tuisblad/ Mosselbaai Toerisme Buro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006053609/http://www.visitmosselbay.co.za/afrikaans/tuisblad/ |date= 6 Oktober 2011 }} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Baaie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Hawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] khinhbp284mib8tm6nz1dggs05gd066 0 11566 2974882 2922465 2026-10-02T21:00:22Z SpesBona 2720 /* Sport */ Hersien 2974882 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Senegal |volle_naam = <small>جمهورية السنغال<br />''Jumhūriyya al-Sinigāl'' ([[Arabies]])<br />''République du Sénégal'' ([[Frans]])<br />𞤈𞤫𞤲𞤣𞤢𞥄𞤲𞤣𞤭 𞤅𞤫𞤲𞤫𞤺𞤢𞥄𞤤𞤭<br />''Renndaandi Senegaali'' ([[Fula]])<br />''Réewum Senegaal'' ([[Wolof]])</small> |algemene_naam = Senegal |beeld_vlag = Flag of Senegal.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Senegal (official version).svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Senegal AU Africa.svg |leuse = ''Un Peuple, Un But, Une Foi''<br /><small>''(Frans vir: "Een volk, een doel, een geloof")''</small> |volkslied = ''[[Le Lion rouge]]''<br /><small>''(Frans vir: "Die rooi leeu")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Senegal.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Frans]]<br /><small>'''Nasionale tale''': [[Arabies]], [[Fula]], [[Jola-Fonyi]], [[Mandinka]], [[Serer]], [[Soninke]] en [[Wolof]]<ref name="Grondwet">{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Senegal_2016.pdf?lang=en |title=Senegal's Constitution of 2001 with Amendments through 2016 |publisher=Constitute Project |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> |hoofstad = [[Dakar]] {{Koördinate|14|40|N|17|25|W}} |latd = 14 |latm = 40 |latNS = N |longd = 17 |longm = 25 |longEW = W |grootste_stad = [[Dakar]] |regeringsvorm = Unitêre presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[Lys van Presidente van Senegal|President]]<br />• [[Eerste Minister]]<br />• President van die<br />Nasionale Vergadering |leiername = [[Bassirou Diomaye Faye]]<br />[[Ahmadou Al Aminou Lo]]<br /><br />[[Ousmane Sonko]] |oppervlak_rang = 88^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 196&nbsp;722<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/senegal/|title=Senegal|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118055435/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/senegal/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 75&nbsp;955 |persent_water = 2,1 |bevolking_skatting = 18&nbsp;847&nbsp;519<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 67^ste |bevolking_sensus = 16&nbsp;627&nbsp;000 |bevolking_sensus_jaar = 2016 |bevolkingsdigtheid = 95,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 248,1 |bevolkingsdigtheidrang = 134^ste |BBP_PPP = $112,138&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=722&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Senegal |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 100^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $5&nbsp;692<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 150^ste |BBP = $36,784&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 103^de |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $1&nbsp;867<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 154^ste |onafhanklikheidstipe = • Republiek<br />• van [[Frankryk]]{{smallsup|a}}<br />• van [[Frankryk]]{{smallsup|b}}<br />• Onttrekking aan die<br />[[Mali-Federasie]]<br />• Ontbinding van<br />[[Senegambië]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[25 November]] [[1957]]<br />[[4 April]] [[1960]]<br />[[20 Junie]] [[1960]]<br /><br />[[20 Augustus]] [[1960]]<br /><br />[[30 September]] [[1989]]<br />[[22 Januarie]] [[2001]] |MOI = {{wins}} 0,530<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> |MOI_rang = 169^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |Gini = 36,2<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=SN |title=Gini index – Senegal |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2021 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Wes-Afrikaanse CFA-frank|CFA-frank]] |geldeenheid_kode = XOF |land_kode = SN |tydsone = GMT |utc_afwyking = [[UTC±00:00|±0]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC±00:00|±0]] |internet_domein = [[.sn]] |skakelkode = 221 |voetskrif = a. met [[Frans-Soedan]] binne die [[Mali-Federasie]].<br />b. as Frans-Soedan met Senegal binne die [[Mali-Federasie]]. }} '''Senegal''' ([[Arabies]]: السنغال, ''al-Sinigāl''; [[Fula]]: 𞤅𞤫𞤲𞤫𞤺𞤢𞥄𞤤𞤭, ''Senegaali''; [[Frans]]: ''Sénégal'', {{Audio|Fr-Sénégal.ogg|luister}}; [[Serer]]: ''Senegaal; ''[[Wolof]]: ''Senegaal''), amptelik die '''Republiek Senegal''' (Arabies: جمهورية السنغال, ''Jumhūriyya al-Sinigāl''; Frans: ''République du Sénégal''; Fula: 𞤈𞤫𞤲𞤣𞤢𞥄𞤲𞤣𞤭 𞤅𞤫𞤲𞤫𞤺𞤢𞥄𞤤𞤭, ''Renndaandi Senegaali''; Wolof: ''Réewum Senegaal''), is 'n [[land]] suid van die [[Sénégalrivier]] in [[Wes-Afrika]]. Senegal word begrens deur die [[Atlantiese Oseaan]] in die weste, [[Mauritanië]] in die noorde, [[Mali]] in die ooste en [[Guinee]] en [[Guinee-Bissau]] in die suide. [[Gambië]] vorm 'n [[enklawe]] binne Senegal om die [[Gambiërivier]] vir meer as 300&nbsp;km in die binneland in. Die [[Kaap Verde]]-eilandgroep lê ongeveer 560&nbsp;km wes van die Senegalese kus af. [[Lêer:Satellite image of Senegal in May 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Senegal]] Senegal beslaan 'n oppervlakte van 196&nbsp;722&nbsp;km² en het in 2024 'n bevolking van 18&nbsp;847&nbsp;519 gehad.<ref name="CIA" /> Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Dakar]] aan die westelikste punt van die Afrikavasteland. Sedert 2014 word in [[Diamniadio]] 'n tweede [[regeringsetel]] opgerig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44574969 |title=Unravelling the mystery of Akon's Wakanda |publisher=[[BBC]] |date=23 Junie 2018 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205012332/https://www.bbc.com/news/world-africa-44574969 |archive-date=5 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander belangrike stede sluit in [[Thiès]] en [[Touba]]. Senegal vorm die mees westelike land op die vasteland van die [[Ou Wêreld]] en [[Afrika-Eurasië]].<ref>{{en}} Janet H. Gritzner, Charles F. Gritzner – 2009, Senegal – bl. 8</ref> Die [[kremetart]]boom en die [[leeu]] vorm die twee nasionale simbole van Senegal; albei is in erkenning aan dié land se ryk natuurlewe gekies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Senegal |title=Senegal |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Die gebied van Senegal vorm sedert die 12de eeu deel van die [[Islam]]itiese wêreld en is sedertdien deur verskeie Afrikaryke oorheers. In 1895 het dit 'n [[Franse koloniale ryk|Franse kolonie]] geword en in 1946 deel van die [[Franse Unie]]. Op 4 April 1959 het Senegal saam met Mali die [[Mali-Federasie]] gevorm en op 4 April 1960 van [[Frankryk]] onafhanklik geword, maar dié federasie is reeds op 20 Augustus 1960 weer ontbind. Op 1 Februarie 1982 het Senegal saam met Gambië die [[Senegambië|Senegambiese Konfederasie]] gestig, wat op 30 September 1989 weer ontbind is nadat Gambië geweier het om nader aan 'n unie te beweeg. Senegal spog met 'n stabiele demokrasie en ekonomiese groei. Dit is 'n lid van die [[Afrika-unie]], die [[Ekonomiese Gemeenskap van Wes-Afrika-state]] (ECOWAS) en die [[Organisasie van Islamitiese Samewerking]] (OIS). == Etimologie == Die landsnaam is afgelei van die Sénégalrivier wat dié land in die noorde en ooste begrens. Die naam "Senegal" is dalk ontleen aan die Wolof-woord ''Sunuu Gaal'' wat "ons boot" beteken. Volgens 'n ander teorie het die naam sy oorsprong in 'n Portugese transliterasie van die Zenaga, ook bekend as Sanhaja, se naam of 'n kombinasie van die opperste godheid in die Serer-godsdiens (Rog Sene) en ''o gal'' wat "waterliggaam" in die Serer-taal beteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theculturetrip.com/africa/senegal/articles/the-real-story-behind-senegals-name/ |title=The Real Story Behind Senegal's Name |publisher=Culture Trip |author=Beetle Holloway |date=31 Mei 2018 |accessdate=6 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206024446/https://theculturetrip.com/africa/senegal/articles/the-real-story-behind-senegals-name/ |archive-date=6 Desember 2022 |url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Wassu Stone Cirles shaunamullally 02.jpg|duimnael|links|Prehistoriese megaliete in Senegal]] [[Lêer:WestAfrica1625.png|duimnael|links|Kaart van Wes-Afrika in 1625]] [[Lêer:Guillaume Delisle Senegambia 1707.jpg|duimnael|links|Kaart van Senegambië in 1707]] [[Lêer:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8526.jpg|duimnael|links|upright|[[Slawerny|Slawehandelaars]] op [[Gorée]], 18de eeu]] [[Lêer:Senegal Gorée island harbor.jpg|duimnael|links|Senegal se Gorée-eilandhawe net suid van Dakar, vroeër die sentrum van slawehandel in Wes-Afrika]] Argeologiese ontdekkings in die hele gebied dui aan dat Senegal in prehistoriese tye bewoon was. Islam, die dominante geloof in Senegal, kom vir die eerste keer na die gebied in die 11de eeu, toe die Almoravide-dinastie van Noord-Afrika veldtogte in die hedendaagse Senegal geloods het. Vandag is 95% van die land se bevolking [[Moslem]]s. In die 13de en 14de eeue kom die gebied onder die invloed van die Mandingo-ryke oos daarvan; die Jolof-ryk van Senegal word ook in die tydperk gestig. Van die ander mededingende ryke sluit in Mali en Songhai. Verskeie [[Europa|Europese]] moondhede soos [[Portugal]] en [[Nederland]] kom na die gebied vanaf die 15de eeu, totdat [[Frankryk]] in besit kom van wat 'n belangrike vertrekpunt binne die Atlantiese [[Slawerny|slawehandel]] sou word. Geriewe op die eiland [[Gorée]] net suid van Dakar getuig tot vandag toe daarvan. Tydens die [[Sewejarige Oorlog]] (1756–1763) is die gebied van Senegal deur die [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] beset en met die daaropvolgende [[Verdrag van Parys (1763)|Verdrag van Parys in 1763]] deur Frankryk afgestaan. Nadat Frankryk die jonge [[Verenigde State van Amerika]] tydens die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] (1775–1783) teen die [[Verenigde Koninkryk]] ondersteun het, het Senegal met die [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys in 1783]] 'n Franse kolonie geword, terwyl Gambië by die [[Britse Ryk]] ingelyf is. Tussen 1902 en 1904 het die kortstondige [[Senegambië en Niger]] onder Franse koloniale gesag bestaan. In Januarie 1959 smelt Senegal en [[Frans-Soedan]] saam om die [[Mali-Federasie]] te vorm wat ten volle onafhanklik word op 20 Junie 1960, as 'n uitvloeisel van die "Onafhanklikheid en oordrag van mag"-ooreenkoms wat op 4 April 1960 met Frankryk geteken is. As gevolg van politieke struikelblokke ontbind die Federasie op 20 Augustus 1960. Senegal en Frans-Soedan (herdoop tot die Republiek Mali) verklaar onafhanklikheid. Léopold Sédar Senghor word in Augustus 1960 verkies as Senegal se eerste president. Hy het die teks van die Senegalese volkslied, ''Le Lion rouge'' ("Die rooi leeu"), persoonlik geskryf. Ná die ontbinding van die Mali-Federasie regeer president Léopold Sédar Senghor en eerste minister Mamadou Dia saam in 'n parlementêre stelsel. In Desember 1962 lei hulle politieke wedywering tot 'n [[staatsgreep]]poging deur eerste minister Dia. Hoewel dit sonder bloedvergieting onderdruk is, word Dia gearresteer en tronk toe gestuur. Senegal neem 'n nuwe [[grondwet]] aan wat die president se mag konsolideer. In 1980 besluit president Senghor om uit die politiek te tree en handig die leisels in 1981 aan sy keuropvolger, Abdou Diouf, oor. Senegal verenig met Gambië in 'n nominale konfederasie, [[Senegambië]], op 1 Februarie 1982. Die unie word egter in 1989 ontbind. Ten spyte van vredesamesprekinge bots 'n suidelike separatistegroep in die [[Casamance]]-omgewing sedert 1982 sporadies met regeringsmagte. Senegal het 'n lang geskiedenis van deelname in internasionale vredebewaring. Abdou Diouf was president tussen 1981 en 2000. Hy moedig breër politieke deelname aan, verminder regeringsbetrokkenheid by die [[ekonomie]] en verbreed Senegal se diplomatieke betrekkinge, veral met ander [[ontwikkelende land]]e. Binnelandse politiek loop per geleentheid oor tot straatgeweld, grensspanning en 'n gewelddadige separatiste beweging in die suidelike streek, Casamance. Nogtans versterk Senegal sy verbintenis tot [[demokrasie]] en [[menseregte]]. Diouf dien vier termyne as president. In die presidensiële verkiesing van 2000 word hy verslaan, in 'n vrye en regverdige verkiesing, deur opposisieleier [[Abdoulaye Wade]]. Senegal ondervind sy tweede vreedsame oorgang in mag en die eerste van een politieke party tot 'n ander. Op 22 Januarie 2001 is die vierde en huidige [[grondwet]] van Senegal na 'n referendum goedgekeur. Op 30 Desember 2004 kondig president Abdoulaye Wade aan dat hy 'n vredesverdrag met die separatistegroep in die Casamancegebied sou teken. President Macky Sall het in Desember 2012 vredesgesprekke met rebelle in [[Rome]] gevoer.<ref>{{en}} [http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=135&regionSelect=2-Southern_Africa# "Uppsala Conflict Data Program: Senegal: Casamance, In-depth Developments since 2005"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222507/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=135&regionSelect=2-Southern_Africa |date=4 Maart 2016}}, ''Conflict Encyclopedia''</ref> In Maart 2012 is [[Macky Sall]] tot nuwe president van Senegal verkies en het Abdoulaye Wade opgevolg. Hierdie vreedsame en demokratiese oorgang is deur baie buitelandse waarnemers, soos die [[Europese Unie]], verwelkom en as 'n voorbeeld vir Afrika geloof.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17514530 |title=Senegal proud of peaceful election after Macky Sall win |publisher=[[BBC]] |author=Thomas Fessy |date=26 Maart 2012 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Tydens die 2019-verkiesings is Sall herkies vir 'n verminderde termyn van vyf jaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-47400711 |title=Senegal election: President Macky Sall wins second term |publisher=[[BBC]] |date=28 Februarie 2019 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Van 3 Maart 2021 is Senegal deur massaproteste geraak ná die inhegtenisname van [[Ousmane Sonko]] weens beweerde verkragting en mishandeling tydens die [[Covid-19-pandemie]]. In Junie 2023 het die reaksie op die proteste verskerp, volgens [[Amnestie Internasionaal]] is 23 mense dood, waarvan die meeste deur polisiepatrone of gewapende polisiemedewerkers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2023/06/12/world/africa/senegal-protests.html |title=‘The State Killed My Brother’: Senegal in Uproar After Deadly Protests |publisher=[[The New York Times]] |author=Elian Peltier |date=12 Junie 2023 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Die 2024-presidentsverkiesing is deur [[Bassirou Diomaye Faye]], wat pleks van die geskorste Sonko gestaan het, van die PASTEF gewen en hy is op 2 April 2024 ingesweer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/africa/20240402-senegal-s-youngest-president-faye-to-take-office-pledging-reforms |title=Bassirou Diomaye Faye sworn in as Senegal's new president |publisher=[[France 24]] |date=2 April 2024 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Een dag later het die nuwe president die opposisieleier Ousmane Sonko tot nuwe eerste minister benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/africa/20240403-senegal-president-names-opposition-leader-ousmane-sonko-as-pm |title=Senegal President Faye names opposition leader Ousmane Sonko as prime minister |publisher=[[France 24]] |date=3 April 2024 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> In Mei 2026 het president Diomaye Faye hom met [[Ahmadou Al Aminou Lo]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/africa/20260525-senegal-president-names-economist-lo-as-prime-minister-after-sonko-ouster |title=Senegal's President Faye names economist as prime minister after Sonko ouster |publisher=[[France 24]] |date=25 Mei 2026 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Senegal-kaart.png|duimnael|Kaart van Senegal]] Senegal is geleë aan die weste van die Afrika-vasteland. Die [[Sahara]]woestyn is net noord een oos van van Senegal geleë en word deur die gelyknamige rivier van dié land geskei; Senegal maak dus deel uit van [[Afrika suid van die Sahara]]. Die noorde word deur die minder droë en meer vrugbare [[Sahel]] gekenmerk en die suide deur die [[Soedan (gebied)|Soedangebied]]. Laasgenoemde ontvang meer [[reën]]val as die Sahel en is geskik vir [[landbou]]. Die Senegalese landskap bestaan hoofsaaklik uit golwende sanderige vlaktes van die westelike Sahel wat tot voetheuwels in die suidooste styg. Hier word ook Senegal se hoogste punt aangetref, 'n andersins naamlose 581&nbsp;m hoë punt naby [[Nepen Diakha]]. Die noordelike grens word gevorm deur die Sénégalrivier, ander riviere sluit in die [[Gambiarivier|Gambia]] en die [[Casamancerivier]]. Die hoofstad Dakar lê op die [[Cap-Vert]]-skiereiland, die mees westelike punt van die Afrikavasteland. === Klimaat === [[Lêer:Senegal map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Senegal volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:River gambia Niokolokoba National Park.gif|duimnael|Die [[Gambiërivier]] kronkel deur die Niokolokoba Nasionale Park, Senegal]] Senegal beskik oor 'n tropiese [[klimaat]] met aangename warmte dwarsdeur die jaar met goed gedefinieerde droë en vogtige seisoene wat die gevolg is van noordoostelike [[winter]]winde en suidwestelike [[somer]]winde. Die droë seisoen (Desember tot April) word oorheers deur warm en droë harmattan-winde. Dakar se jaarlikse [[reën]]val van omtrent 600&nbsp;mm kom tussen Junie en Oktober voor wanneer die gemiddelde temperature wissel tussen maksimaal 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F) en minimaal 24,2&nbsp;°C (75,6&nbsp;°F); die kwik bereik tussen Desember en Februarie 'n maksimum van 25,7&nbsp;°C (78,3&nbsp;°F) en 'n minimum van 18&nbsp;°C (64,4&nbsp;°F).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.senegal.climatemps.com/ |title=Dakar, Senegal Climate Information&nbsp;– ClimateTemp.info, Making Sense of Average Monthly Weather & Temperature Data with Detailed Climate Graphs That Portray Average Rainfall & Sunshine Hours |publisher=ClimaTemps.com |date=22 Julie 2011 |accessdate=29 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906163404/http://www.senegal.climatemps.com/ |archive-date= 6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Binnelandse temperature is hoër langs die kus (byvoorbeeld is die gemiddelde daaglikse temperatuur in Kaolack en Tambacounda 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F) en 32,7&nbsp;°C (90,9&nbsp;°F), onderskeidelik, vergelyk met Dakar se 23,2&nbsp;°C (73,8&nbsp;°F),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldclimate.com/ |title=Weather rainfall and temperature data |publisher=World Climate |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511124427/http://www.worldclimate.com/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die reënval styg aansienlik verder suid, met jaarliks hoogstens 1500&nbsp;mm (59,1&nbsp;in) in sommige gebiede. In die verre binneland van Tambacounda, veral langs die grens met Mali waar die woestyn begin, kan die kwik tot 54&nbsp;°C (129,2&nbsp;°F) styg. Die noordelikste gedeelte van die land beskik amper oor 'n warm woestynklimaat, die sentrale gedeelte het 'n warm halfdroë-klimaat en die suidelikste gedeelte 'n tropiese nat en droë-klimaat. Senegal is hoofsaaklik 'n sonnige en droë land. === Administratiewe verdeling === [[Lêer:Senegal, administrative divisions in colour 2.svg|duimnael|Die 14 Senegalese streke of regions]] [[Lêer:Ziguinchor10.JPG|duimnael|Die ''Conseil Régional''-gebou in Ziguinchor. Streke, in teenstelling met departmente of arrondissements (maar soos gemeentes), definier administratiewe en politieke mag in Senegal.]] Senegal is onderverdeel in 14 streke of ''regions'',<ref>{{en}} [http://www.statoids.com/usn.html Statoids page on Senegal] (let wel dat op 10 September 2008 drie nuwe streke gestig is).</ref> elkeen word deur 'n ''Conseil Régional'' (plaaslike raad) geadministreer wat deur die bevolking op ''Arrondissement''-vlak verkies word. Die land is verder verdeel in 45 ''Départements'', 113 ''Arrondissements'' (geen van hulle het 'n administratiewe funksie nie) en ''Collectivités Locales'', wat administratiewe beamptes kies.<ref>{{en}} [http://www.uael.sn/article.php3?id_article=32 List of current local elected officials] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819053719/http://www.uael.sn/article.php3?id_article=32 |date=19 Augustus 2007 }} van ''Union des Associations d' Elus Locaux (UAEL) du Sénégal''.</ref><ref>{{fr}} [http://www.demarches.gouv.sn/collectivites-locales/pdf/code-collec-locales-sen.pdf Code des collectivités locales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511042009/http://www.demarches.gouv.sn/collectivites-locales/pdf/code-collec-locales-sen.pdf |date=11 Mei 2011 }}, Loi n° 96-06 du 22 mars 1996.</ref> Tot dusver is al die streeksname van hul plaaslike hoofstede ontleen. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#ACE1AF ! Streek !! Hoofstad ! Oppervlakte<br />(km²) ! Bevolking<br />(2013-sensus)<br /><ref>{{en}} [http://www.geohive.com/cntry/senegal.aspx Senegal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419181654/http://www.geohive.com/cntry/senegal.aspx |date=19 April 2015 }} op GeoHive.</ref> |- | Dakar || [[Dakar]] ||align="right"| 547 ||align="right"| 3&nbsp;137&nbsp;196 |- | Ziguinchor || [[Ziguinchor]] ||align="right"| 7&nbsp;352 ||align="right"| 549&nbsp;151 |- | Diourbel || [[Diourbel]] ||align="right"| 4&nbsp;824 ||align="right"| 1&nbsp;497&nbsp;455 |- | Saint-Louis || [[Saint-Louis]] ||align="right"| 19&nbsp;241 ||align="right"| 908&nbsp;942 |- | Tambacounda || [[Tambacounda]] ||align="right"| 42&nbsp;364 ||align="right"| 681&nbsp;310 |- | Kaolack|| [[Kaolack]] ||align="right"| 5&nbsp;357 ||align="right"| 960&nbsp;875 |- | Thiès || [[Thiès]] ||align="right"| 6&nbsp;670 ||align="right"| 1&nbsp;788&nbsp;864 |- | Louga || [[Louga]] ||align="right"| 24&nbsp;889 ||align="right"| 874&nbsp;193 |- | Fatick || [[Fatick]] ||align="right"| 6&nbsp;849 ||align="right"| 835&nbsp;352 |- | Kolda || [[Kolda]] ||align="right"| 13&nbsp;771 ||align="right"| 714&nbsp;392 |- | Matam || [[Matam]] ||align="right"| 29&nbsp;445 ||align="right"| 562&nbsp;539 |- | Kaffrine || [[Kaffrine]] ||align="right"| 11&nbsp;262 ||align="right"| 566&nbsp;992 |- | Kédougou || [[Kédougou]] ||align="right"| 16&nbsp;800 ||align="right"| 152&nbsp;357 |- | Sédhiou || [[Sédhiou]] ||align="right"| 7&nbsp;341 ||align="right"| 452&nbsp;944 |} Plaaslike administrateurs word almal aangestel en is verantwoordelik aan die president. == Politiek == [[Lêer:Senegal2.jpg|duimnael|links|Hutte op die platteland]] [[Lêer:Bassirou Diomaye Faye in Yokohama (cropped).jpg|duimnael|upright|Bassirou Diomaye Faye dien sedert 2024 as president van Senegal]] Senegal is 'n [[republiek]] met 'n kragtige presidensie; die president is vroeër elke sewe jaar verkies – in 2001 aangepas tot elke vyf jaar – deur universele volwasse [[stemreg]]. Die huidige president en [[staatshoof]] is [[Bassirou Diomaye Faye]]. Senegal het ook 80 [[politieke party]]e wat bydra tot die ontwikkeling van die land deur suksesvolle oorgang na demokrasie. Die eenkamer-parlement bestaan uit die nasionale vergadering met 150 lede wat afsonderlik van die president verkies word. Tussen 1999 en 2001 en weer vanaf 2007 tot 2012 het Senegal ook oor 'n senaat beskik, maar op 19 September 2012 het die wetgewers besluit om die Senegalese senaat af te skaf ten doeleinde om $15 miljoen te bespaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://bigstory.ap.org/article/senegal-votes-do-away-senate-save-money |title=SENEGAL VOTES TO DO AWAY WITH SENATE TO SAVE MONEY |publisher=Associated Press |accessdate=20 September 2012 |archive-date=16 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216123734/http://bigstory.ap.org/article/senegal-votes-do-away-senate-save-money |url-status=dead}}</ref> 'n Enkelhuiswetgewer en 'n regverdige en onafhanklike regbank bestaan ook in Senegal. Die land se hoogste howe wat met sake-aangeleenthede handel is die grondwetlike raad en die geregshof waarvan die lede deur die president benoem word. Senegal het 'n reputasie vir deursigtigheid in regeringsoptrede. Die vlak van ekonomiese [[korrupsie]] wat die ontwikkeling van die ekonomieë in ander dele van die wêreld benadeel het is laag. Vandag het Senegal 'n demokratiese politieke kultuur gebou op een van die mees suksesvolle demokratiese oorgange in Afrika. Senegal erken en respekteer alle kulture, gelowe en tradisies. Volgens Transparency International se ranglys van [[korrupsie]] kon Senegal sy posisie as een van min Afrikalande sedert 2012 verbeter en word nou op dieselfde vlak as [[Hongarye]] en [[Belarus]] geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Transparency International |url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017 |title=2017 Korrupsie-persepsie-index |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131023/https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017 |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2008 is Senegal op die 12de plek binne die Ibrahim Indeks van Afrika-regering geplaas. Toe die Noord-Afrikaanse lande in 2009 by die Indeks ingesluit is, het Senegal se posisie in 2008 effens versleg tot die 15de plek (met [[Tunisië]], [[Egipte]] en [[Marokko]] wat hoër geranglys is). In 2012 het Senegal se plek in die Ibrahim Indeks van Afrika-regering om een punt op die 16de van 52 Afrikalande plek versleg. Volgens die 2018-indeks vir 2017 het Senegal op die 10de plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Ibrahim Index of African Governanc |url=http://s.mo.ibrahim.foundation/u/2018/11/27173840/2018-Index-Report.pdf?_ga=2.101615105.1288282487.1548859270-607973936.1548859270 |title=2017 Ibrahim Indeks van Afrika-regering |accessdate=30 Januarie 2019}}</ref> {{Sienook|Lys van Presidente van Senegal}} === Buitelandse betrekkinge === [[Lêer:Ministere des affaires etrangere ( senegal ).jpg|duimnael|Senegal se Ministerie van Buitelandse Sake in Dakar]] Senegal geniet 'n hoë reputasie in baie internasionale organisasies en was tweemaal 'n niepermanente lid van die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]], in 1988–1989 en 2015–2016. Dit is verkies tot die Verenigde Nasies se Menseregtekommissie in 1997. Senegal beskik oor goeie verhoudinge met [[Weste]]rse lande, veral Frankryk en die Verenigde State, en dié land is ook 'n kragtige voorstander daarvan dat [[ontwikkelde land]]e die Derde Wêreld meer sal ondersteun. Senegal is deel van die [[Ekonomiese Gemeenskap van Wes-Afrika-state]] (ECOWAS). Daarbenewens is Senegal ook 'n lid van die [[Afrika-unie]] (AU) en die Gemeenskap van Sahel-Sahara-state, en vervolgens geïntegreer in die hoofliggame van die internasionale gemeenskap. == Ekonomie == [[Lêer:SenegalStreet.jpg|duimnael|Straatverkopers in Senegal]] Senegal se ekonomie steun veral op [[mynbou]], [[konstruksie]], [[toerisme]], [[vissery]] en landbou wat die vernaamste bronne van inkomste vorm. In 2017 het die ekonomie met omtrent 7% tenoor 2016 gegroei. Van die belangrikste handelsvennote vir uitvoer (2017-syfers) sluit in Mali (14,8%), [[Switserland]] (11,4%), [[Indië]] (6%), [[Ivoorkus]] (5,3%), [[Verenigde Arabiese Emirate]] (5,1%), Gambië (4,2%) en [[Spanje]] (4,1%). Vennote vir invoer is Frankryk (16,3%), [[Volksrepubliek China]] (10,4%), [[Nigerië]] (8%), [[Indië]] (7,2%), [[Nederland]] (4,8%) en Spanje (4,2%).<ref name="CIA" /> Senegal het in 2017 goedere ter waarde van $2,362 miljard uitgevoer – in vergelyking met 2016 se $2,498 miljard. Die vernaamste uitvoere sluit in [[vis]], [[grondboontjie]]s, [[ruolie]]produkte, [[Fosfaat|fosfate]] en [[katoen]]. In dieselfde jaar het Senegal goedere ter waarde van $5,217 miljard ingevoer, tenoor 2016 se $4,966 miljard. Die belangrikste invoere is kos en drank, kapitaalgoedere en [[Brandstof|brandstowwe]].<ref name="CIA" /> In Januarie 1994 onderneem Senegal 'n moedige en ambisieuse ekonomiese hervormingsprogram met die ondersteuning van die internasionale donateur gemeenskap. Die hervormings neem 'n aanvang met 'n 50 persent devaluasie van Senegal se geldeenheid, die [[Wes-Afrikaanse CFA-frank|CFA-frank]], wat teen 'n vaste koers met die voormalige Franse [[franc]] en tans die [[euro]] gekoppel is. Regeringsprysbeheer en subsidies word stelselmatig afgetakel. Nadat die land se ekonomie in 1993 met 2,1 persent gekrimp het, voer Senegal 'n belangrike ommekeer uit, danksy die hervormingsprogram, met reële groei in [[Bruto binnelandse produk|BBP]] van gemiddeld vyf persent per jaar in die periode 1995–2001. Jaarlikse [[inflasie]] is verminder na onder een persent, maar styg weer na 'n geskatte 3,3 persent in 2001. Beleggings styg stewig van 13,8 persent van BBP in 1993 tot 16,5 persent in 1997. As 'n lid van die [[Ekonomiese Gemeenskap van Wes-Afrika-state]] (ECOWAS) werk Senegal vir groter streeksintegrasie met gelykvormige eksterne [[tarief|tariewe]]. Senegal het ook reeds teen 1996 volle [[Internet]]verbinding bewerkstellig en daardeur 'n miniopbloei in [[inligtingstegnologie]]-gebaseerde dienste bewerkstellig. Privaat aktiwiteit bedra nou 82% van BBP. Aan die negatiewe kant staar Senegal die ernstige stedelike probleme in die gesig van kroniese [[werkloosheid]], strydlustige [[Vakbond|vakunies]], [[jeugmisdaad]] en [[dwelm]]verslawing.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/hellochina/helloSenegal2009/2009-09/01/content_8643211.htm |title=Economy of Senegal |website=www.chinadaily.com.cn |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127124554/http://www.chinadaily.com.cn/hellochina/helloSenegal2009/2009-09/01/content_8643211.htm |archive-date=27 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Demografie == [[Lêer:Senegal-demography.png|duimnael|Senegal se bevolkingsgroei (1961–2003)]] [[Lêer:PopenguineChurch.JPG|duimnael|'n [[Kerk (gebou)|Kerk]] in Popenguine]] Senegal het 'n bevolking van sowat 19 miljoen, waarvan ongeveer 70% in landelike gebiede bly. Digtheid in die gebiede wissel tussen omtrent 77&nbsp;km² in die wes-sentrale gebied tot 2&nbsp;km² in die droë oostelike deel. === Etnisiteit === Die [[Wolof (volk)|Wolof]] is die grootste enkele groep in Senegal met 37,1%, ander [[etniese groep]]e sluit in [[Fula (volk)|Fula]] (26,2%), [[Serer (volk)|Serer]] (17%), [[Mandinka (volk)|Mandinka]] (5,6%), [[Diola]] (4,5%), [[Soninke (volk)|Soninke]] (1,4%), naas talle kleiner gemeenskappe.<ref name="CIA" /> Omtrent 50&nbsp;000 [[Europa|Europeërs]] (meestal [[Franse]]) en [[Libanon|Libanese]] woon in Senegal, hoofsaaklik in die stede. Onder dié in die stede tel ook enige [[Han-Chinese]] en [[Viëtnamese]] minderhede. === Tale === Senegal het 'n wye verskeidenheid etniese groepe en gevolglik word veelvuldige tale gepraat. Frans is die [[amptelike taal]] maar slegs die geletterde minderheid gebruik dit gereeld. Van die ander tale sluit in Wolof, [[Fula]], Jola, Mandinka, Serer en Soninke<ref name="CIA" /> wat almal in die grondwet as nasionale tale erken word.<ref name="Grondwet" /> In die suidooste word ook [[Bambara]] gebesig. 'n Groeiende Senegalese nasionalistiese taalbeweging het vir die erkenning van Wolof in die nasionale grondwet gepleit.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.slateafrique.com/21377/linguistique-senegal-est-il-encore-un-pays-francophone |title=Le Sénégal est-il encore un pays francophone? |author=Pierre Cherruau |date=19 Augustus 2012 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114083002/http://www.slateafrique.com/21377/linguistique-senegal-est-il-encore-un-pays-francophone |archive-date=14 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hoewel Frans die amptelike taal van Senegal vorm, word dit min in die alledaagse lewe gebruik. Die meeste etniese groepe gebruik hul eie [[Moedertaal|moedertale]] vir kommunikasie. In die hoofstad Dakar vorm Wolof die ''[[lingua franca]]''. Fula word deur die Fula en Toucouleur gebesig. Serer word deur beide Serer en nie-Serer gebesig. Jola-tale word veral in die Casamance-streek gebesig, waar ook [[Portugees]] voorkom, veral deur immigrante uit die aangrensende Guinee-Bissau. [[Arabies]] word min gebesig en word veral deur Moslems as 'n liturgiese taal gebruik. === Godsdiens === Senegal is volgens sy [[grondwet]] van 2001 'n sekulêre staat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/sn/sn014en.pdf |title=Constitution of Senegal (Article 1) |accessdate=4 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110037/https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/sn/sn014en.pdf |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vervolgens word alle kulture, gelowe en tradisies erken en gerespekteer. [[Islam]] is die oorheersende geloof, gevolg deur ongeveer 94 persent van die land se bevolking; die [[Christendom|Christelike]] gemeenskap, teen vier persent van die bevolking, sluit [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en diverse [[Protestantisme|Protestante kerke]] in. Klein godsdienstige groepe sluit in [[Judaïsme]], [[Boeddhisme]] en [[Baha’i]]. Sommige Serer is ook aanhangers van die Serer-godsdiens.<ref>{{en}} Conklin, Alice L. ''A Mission to Civilize: The Republican Idea of Empire in France and West Africa, 1895–1930''. Stanford University Press, 1997. {{ISBN|0-8047-2999-9}}. bl. 27.</ref> Boukout is een van die Jola se godsdienstige seremonies. ==== Islam ==== [[Lêer:Ouakam-Mosquée de la Divinité (3).jpg|duimnael|links|Die Groot [[Moskee]] in Ouakam, Senegal]] [[Lêer:SenegalMbour.jpg|duimnael|Op die strand by [[Mbour]]]] [[Lêer:DakarMarkt.jpg|duimnael|Mark in Dakar]] Islamitiese gemeenskappe is in die algemeen georganiseer rondom een van verskeie [[Soefisme|Soefiordes]] of ''broederskappe'', onder leiding van 'n ''[[khalif]]'' (''xaliifa'' in Wolof, van [[Arabies]] ''khalīfah''), wat gewoonlik 'n direkte nasaat is van die groep se stigter. Die grootste en mees prominente Soefiordes in Senegal is die [[Tijaniyya]], waarvan die grootste deelgroepe gesetel is in die stede [[Tivaouane]] en [[Kaolack]], en die [[Murid|Mur diyya (Murid)]], gesetel in die stad [[Touba, Senegal|Touba]]. Die [[Halpulaar]], 'n wydverspreide etniese groep wat al langs die [[Sahel]] van [[Tsjad]] tot Senegal aangetref word, verteenwoordig 20 persent van die Senegalese bevolking en was die eerstes om hulle tot Islam te bekeer. Die Halpulaar het ontstaan uit verskeie Fula-etniese groepe, in Senegal ''Peul'' of ''[[Toucouleur]]'' genoem. Baie van die ''Toucouleurs'', of gevestigde Halpulaar van die Senegalriviervallei in die noorde, het sowat 'n millennium gelede na Islam oorgeskakel en dra later by tot die verspreiding van Islam regoor Senegal. Meeste gemeenskappe suid van die Senegalrivervallei het egter nie geheel en al verislam tot die negentiende en vroeë twintigste eeue nie. Tydens die middel-negentiende eeu word Islam 'n belangrike vaandel waaronder weerstand teen die tradisionele aristokrasieë en Franse [[kolonialisme]] gevoer word, en Tij_n_ leiers [[Al-Hajj Umar Tall]] en [[Màbba Jaxu Ba]] vestig kortstondige, maar invloedryke Islamitiese state. Beide sterf egter in oorlog en hulle ryke word deur die Franse geannekseer. Die uitbreiding van formele [[Koran]]skole (genaamd ''daara'' in Wolof) tydens die koloniale tydperk, vermeerder grootliks as gevolg van die werk wat deur die Tijaniyya gedoen is. In Murid-gemeenskappe, wat meer klem lê op die werksetiek as op letterlike Koranstudies, word die term ''daara'' gereeld toegepas op werkgroepe toegewy aan werk vir 'n godsdienstige leier. Ander Islamitiese groepe sluit die veel ouer [[Qadiriyya]]-orde en die Senegalese [[Layene|Laayeenorde]] in, wat prominent is onder die kus-Lebu. Vandag studeer meeste Senegalese kinders verskeie jare lank by ''daaras'' en memoriseer soveel van die Koran as wat hulle kan. Sommige sit hulle godsdienstige studie voort by informele Arabiese skole (''majlis'') of by die groeiende aantal privaat Arabiese skole en publiek befondsde Franko-Arabiese skole. ==== Christendom ==== Klein Rooms-Katolieke gemeenskappe word hoofsaaklik aangetref in kus-[[Serer]], [[Diola]] en [[Balant]]-bevolkings, en in Oos-Senegal onder die [[Bassari]] en [[Coniagui]]. In Dakar word Katolieke en Protestantse gebruike ook gehoorsaam deur 'n gedeelte van die Libanese, Kaap Verdiese, Europese en Amerikaanse immigrante bevolkings, en onder sekere van die inwoners van elders in Afrika. Alhoewel Islam Senegal se meerderheid godsdiens is, was Senegal se eerste president, Léopold Sédar Senghor, 'n Katolieke Serer. == Kuns en kultuur == [[Lêer:GriotsMusiciens.jpg|duimnael|Senegalese ''griot''-musici, 1890]] Senegal is veral bekend vir die Wes-Afrikaanse tradisie van vertelkuns deur ''griot'' (Frans: [ɡʁi.o]), wat die Wes-Afrikaanse geskiedenis oor eeue heen met woorde en musiek lewendig gehou het. Die ''griot''-werk word van geslag tot geslag oorgedra en vereis jare se opleiding en vakleerlingskap in genealogie, geskiedenis en musiek. ''Griots'' hou generasies van die Wes-Afrikaanse samelewing se ou verhale lewendig.<ref name="ross">{{en}} Eric S. Ross, Culture and Customs of Senegal, Greenwood Press, Westport, CT, 2008 {{ISBN|0-313-34036-6}}</ref> Gasvryheid word as 'n baie belangrike deel van die Senegalese kultuur geag en algemeen beskou as deel van die nasionale identiteit. ''Teranga'' is die Wolof-woord vir "gasvryheid".<ref name="ross" /> [[Ousmane Sembène]], die Senegalese skrywer en rolprentregisseur, word beskou as die "vader van die [[Filmbedryf in Afrika|Afrikafilm]]". Ander vername skrywers sluit in [[Nafissatou Dia Diouf]], [[Khady Hane]] en [[Khady Sylla]]. Die "[[Afrika Renaissance]]-monument" is tussen 2006 en 2010 in Dakar opgerig en is tans die grootste standbeeld in Afrika. Die filmfees Recidak word jaarliks in Dakar gehou.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://fr.africatime.com/senegal/articles/apres-dix-annees-dinterruption-les-recidak-nouvelles-arrivent-en-2014 |title=Après dix années d'interruption : Les RECIDAK nouvelles arrivent en 2014 |author=Baba Diop |publisher=Africatime |accessdate=30 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130190636/http://fr.africatime.com/senegal/articles/apres-dix-annees-dinterruption-les-recidak-nouvelles-arrivent-en-2014 |archive-date=30 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Kookkuns === [[Lêer:Yassapoulet.JPG|duimnael|Senegal se nasionale gereg: Poulet yassa]] Weens Senegal se kus langs die Atlantiese Oseaan is [[Vis (voedsel)|vis]] baie belangrik. [[Hoendervleis|Hoender]], [[Skaapvleis|skaap]], [[ertjie]]s, [[Eier (voedsel)|eiers]] en [[Beesvleis|bees]] word ook in die Senegalese kookkuns gebruik, maar nie [[Varkvleis|vark]] nie as gevolg van die land se groot Moslembevolking. [[Grondboontjie]]s, Senegal se vernaamste oes, asook [[koeskoes]], witrys, [[patats]]s, [[lensie]]s, [[swartoogertjie]]s en verskeie [[groente]]s word ook in baie resepte gebruik. Vleis en groente word tipies in kruie en speserye gestoof of gemarineer, en dan met rys of koeskoes bedien of met [[brood]] genuttig. Gewilde vars sappe word van [[hibiskus]], [[gemmer]], ''buy'' (uitspraak 'buoy', die vrug van die [[Afrika-kremetart]]boom, ook bekend as "kalbasboom"), [[veselperske]], of ander vrugte of wilde bome (waarvan die bekendste [[suursak]], wat in Frans ''corossol'' genoem word). Nageregte is baie ryk en soet en kombineer inheemse bestanddele met die uitspattigheid en stylkenmerke van die Franse invloed op die Senegalese eetgewoontes. Hulle word dikwels met vars vrugte bedien en dikwels deur [[koffie]] of [[tee]] gevolg. === Musiek === [[Lêer:M'bung M'bung's.jpg|duimnael|Twee Senegalese Sabar-dromme]] Senegal is dwarsdeur Afrika vir sy musikale erfenis bekend, as gevolg van die gewildheid van [[mbalax]], met sy oorsprong in die Serer se [[Slaginstrument|perkussietradisies]], veral die [[Njuup]]; dit het gewildheid verwerf deur [[Youssou N'Dour]], [[Omar Pene]] en ander kunstenaars. Sabar-dromme is veral gewild. Die sabar word dikwels by spesiale geleenthede soos huwelike gebruik. 'n Ander instrument, die tama, word deur ander etniese groepe gebruik. Van die ander wêreldwyd bekende Senegalese musici sluit in Ismael Lô, Cheikh Lô, Orchestra Baobab, Baaba Maal, Akon, Thione Seck, Viviane, Titi en Pape Diouf. === Sport === [[Lêer:Lutte sénégalaise Bercy 2013 - Mame Balla-Pape Mor Lô - 32.jpg|duimnael|links|Senegalese [[stoei]]: [[Afrika]]-stoei wêreldtoer in [[Parys]] Bercy, Mame Balla teen Pape Mor Lô in Junie 2013]] [[Lêer:Senegal fans Russia 2018.jpg|duimnael|Senegalese sokkerondersteuners tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] in [[Rusland]]]] Die meeste [[sport]]soorte is deur die Franse na Senegal gebring, terwyl dié land ook oor 'n inheemse gewilde sport beskik. [[Sokker]] en [[stoei]] is die twee gewildste sportsoorte van Senegal, gevolg deur [[basketbal]]. In 2022 sou Dakar die Olimpiese Jeugspele huisves, die eerste [[Olimpiese Spele]] in Afrika.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/senegal-to-be-1st-african-olympic-host-at-2022-youth-games/2018/09/07/4a0d6548-b2c2-11e8-8b53-50116768e499_story.html|title=Senegal to be 1st African Olympic host at 2022 Youth Games|website=Washington Post|accessdate=30 Januarie 2019|archive-date=10 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910164731/https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/senegal-to-be-1st-african-olympic-host-at-2022-youth-games/2018/09/07/4a0d6548-b2c2-11e8-8b53-50116768e499_story.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/09/senegal-african-nation-host-olympic-event-180907175449927.html |title=Senegal first African nation to host an Olympic event |website=www.aljazeera.com |date=7 September 2018 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142859/https://www.aljazeera.com/news/2018/09/senegal-african-nation-host-olympic-event-180907175449927.html |archive-date=19 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is egter weens die werêldwye [[Covid-19-pandemie]] na 2026 uitgestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympic.org/news/senegal-and-the-ioc-agree-to-postpone-the-youth-olympic-games-dakar-2022-to-2026 |title=Senegal and the IOC agree to postpone the Youth Olympic Games Dakar 2022 to 2026 – Olympic News |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |date=15 Julie 2022 |accessdate=16 Julie 2020}}</ref> Tussen 1979 en 2007 het die [[Dakar-tydren]] in Dakar geëindig, nadat dit in [[Parys]] begin het. Maar weens sekuriteitsbekommernisse in Mauritanië is die wedren in 2008 gekanselleer en in 2009 na [[Suid-Amerika]] verskuif.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jan/05/france.sport |title=Dakar rally cancelled at last minute over terrorist threat |last=Hamilos |first=Paul |website=The Guardian |date=5 Januarie 2008 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424135531/https://www.theguardian.com/world/2008/jan/05/france.sport |archive-date=24 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sedert 2020 word dit in [[Saoedi-Arabië]] gejaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dw.com/en/dakar-rally-moves-to-saudi-arabia-for-2020-race/a-48332728 |title=Dakar Rally moves to Saudi Arabia for 2020 race |publisher=Deutsche Welle |date=15 April 2019 |accessdate=18 Januarie 2026}}</ref> Stoei is Senegal se mees gewilde sport<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ohio.edu/sportsafrica/communicationmedia/ousmane.htm |title=Sports in Africa: Communication and Media |accessdate=3 April 2015 |publisher=Ohio University |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430181247/https://www.ohio.edu/sportsafrica/communicationmedia/ousmane.htm |archive-date=30 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en het 'n nasionale obsessie geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pri.org/stories/2011-06-09/wrestling-solution-poverty-senegal |title=Wrestling As a Solution to Poverty in Senegal |last=Skelton |first=Rose |last2=Werman |first2=Marco |date=9 Junie 2011 |publisher=PRI |accessdate=3 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430181231/https://www.pri.org/stories/2011-06-09/wrestling-solution-poverty-senegal |archive-date=30 April 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Dit dien jong mans dikwels om armoede te ontsnap en is die enigste sport wat onafhanklik van die Westerse kultuur ontwikkel het. Sokker is een van die suksesvolste sportsoorte in Senegal. 2002 was voorheen die suksesvolste jaar, nadat die [[Senegalese nasionale sokkerspan]] as naaswenner by die [[Afrikanasiesbeker]] in Mali en by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] in [[Japan]] en [[Suid-Korea]] die verdedigende kampioen Frankryk geklop en eindelik die kwarteindrondte gehaal het. Die Senegalese nasionale sokkerspan staan bekend as die "leeus van Teranga" (''Les Lions de la Téranga'') en word tans deur die voormalige Senegalese sokkerspeler Pape Thiaw afgerig. Bekende Senegalese sokkerspelers sluit in El Hadji Diouf, Khalilou Fadiga, Henri Camara, Papa Bouba Diop, Salif Diao, Ferdinand Coly en [[Sadio Mané]], wat almal by klubs in Europa speel. Senegal het ook vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] in [[Rusland]] gekwalifiseer en saam met [[Japan]], [[Colombia]] en [[Pole]] wedstryde in Groep H beslis. Tydens die 2019-Afrikanasiesbeker in [[Egipte]] het Senegal vir 'n tweede keer die eindstryd gehaal, maar met 0–1 teen [[Algerië]] vasgeval. In 2022 het Senegal vir die eerste keer die Afrikanasiesbeker gewen, nadat hulle Egipte in die eindstryd verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/africa/60287848 |title=Afcon 2021: Sadio Mane describes Senegal victory as 'the best day and best trophy' of his life |publisher=[[BBC]] |date=6 Februarie 2022 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> Later dieselfde jaar het hulle tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|22ste Sokker-Wêreldbekertoernooi]] in [[Katar]] in Groep A teen Nederland, die gasheer en Ecuador te staan gekom en die agtste eindrondte gehaal, maar met 0–3 teen Engeland verloor. In 2025 het die Senegalese tydens die [[Afrikanasiesbeker 2025]] in [[Marokko]] glo hul tweede vastelandse titel ingepalm deur die gasheer in die eindstryd met 1–0 te klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/senegal-vs-morocco-afcon-2025-final-score-result/DQtU75DqxAoW/ |title=Senegal beat Morocco thanks to Gueye strike in extraordinary AFCON 2025 final: Live updates and reaction |publisher=[[The New York Times]] |date=18 Januarie 2026 |accessdate=18 Januarie 2026}}</ref> Op 17 Maart 2026 het [[Konfederasie van Afrikasokker|CAF]] egter beslis dat dié oorwinning met 3–0 aan Marokko toegeken word, nadat Senegal die wedstryd verbeur het deur die speelveld te verlaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.yahoo.com/articles/senegal-stripped-afcon-title-morocco-215313971.html |title=Senegal stripped of AFCON title, Morocco declared champions by governing body |publisher=Yahoo Sports |author=Joe Prince-Wright |date=17 Maart 2026 |accessdate=28 Mei 2026}}</ref> In basketbal is Senegal een van Afrika se suksesvolste lande en die nasionale mansspan kon in 2014 die uitspeelwedstryde bereik, die eerste Afrikaspan wat daarin geslag het. In 2016 het die NBA die bekendstelling van 'n Elite-akademie in Afrika, meer presies in Senegal, aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nba.com/article/2016/12/21/nba-academy-africa |title=NBA to open academy in Africa in 2017 – NBA.com |website=www.nba.com |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110034/https://www.nba.com/article/2016/12/21/nba-academy-africa |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Senegal|title=Senegal|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Mei 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/senegal/|title=Senegal|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=28 Mei 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Regering ---- * {{fr}} [http://www.gouv.sn/ Gouvernement du Sénégal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516093351/http://www.gouv.sn/ |date=16 Mei 2008}} – Amptelike regeringswebwerf * {{en}} [http://www.senegalembassy.co.uk/ Embassy of the Republic of Senegal in London] regeringsinligting en skakels ; Nuus ---- * {{en}} [http://allafrica.com/senegal/ allAfrica.com – ''Senegal''] nuushooftrekke ; Oorsigte ---- * {{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1064496.stm BBC News Country Profile – ''Senegal''] ; Gidse ---- * {{en}} [http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317836/us317916/us559898/us559899/us10065674/us559945/ LookSmart – ''Senegal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191620/http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317836/us317916/us559898/us559899/us10065674/us559945/ |date=4 Maart 2016}} gidskategorie * {{en}} [http://dmoz.org/Regional/Africa/Senegal/ Open Directory Project – ''Senegal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205032022/http://dmoz.org/Regional/Africa/Senegal/ |date=5 Februarie 2006}} gidskategorie * {{en}} [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/sene.html Stanford University – Africa South of the Sahara: ''Senegal''] gidskategorie * {{en}} [http://www.afrika.no/index/Countries/Senegal/index.html The Index on Africa – ''Senegal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051225090218/http://www.afrika.no/index/Countries/Senegal/index.html |date=25 Desember 2005}} gidskategorie * {{en}} [http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Senegal.html University of Pennsylvania – African Studies Center: ''Senegal''] gidskategorie * {{en}} [http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Senegal/ Yahoo! - ''Senegal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230023330/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Senegal |date=30 Desember 2005}} gidskategorie ; Musiek ---- * {{en}} [http://www.coraconnection.com/ Cora Connection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991010051813/http://www.coraconnection.com/ |date=10 Oktober 1999}} Wes-Afrikaanse musiekhulpbronne ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Ander ---- * {{fr}} [http://www.teranga-senegal.com/ Teranga Senegal] – Franse Portaal – Reisgids {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Senegal}} | Noord = {{vlagland|Mauritanië}} | Noordoos = {{vlagland|Mauritanië}} • {{vlagland|Mali}} | Oos = {{vlagland|Mali}} | Suidoos = {{vlagland|Guinee}} • {{vlagland|Mali}} | Suid = {{vlagland|Guinee-Bissau}} | Suidwes = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Gambië}} • {{vlagland|Guinee-Bissau}} | Wes = {{vlagland|Kaap Verde}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = [[Atlantiese Oseaan]] }} {{Lande van Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Senegal| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] cmpm0vcvbp54x4up63rgeqzq13prgfp 0 11998 2974924 2663024 2026-10-03T06:03:43Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974924 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Malmesbury | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = NG kerk Swartland.jpg | beeldbyskrif = Die NG gemeente Swartland se geskiedkundige kerkgebou | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 33 |latm = 27 |lats = 42 | longd = 18 |longm = 43 |longs = 06 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Swartland | stigtingsdatum = [[1882]] | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/164014 Mount Royal Golf & Country Estate], [http://census2011.adrianfrith.com/place/164015 Wesbank], [http://census2011.adrianfrith.com/place/164016 Malmesbury] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/164017 Ilinge Lethu] ''Sensus 2011''.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 18.8 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 35900 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011/> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011/> | persent_swart = 24.9% | persent_kleurling = 55.3% | persent_asiër = 0.5% | persent_wit = 18.4% | persent_ander = 0.9% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011/> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 73.9% | demographics2_title2 = [[Xhosa]] | demographics2_info2 = 16.3% | demographics2_title3 = [[Engels]] | demographics2_info3 = 3.8% | demographics2_title4 = Ander | demographics2_info4 = 2.8% | poskode = 7300 | poskode2 = 7299 | skakelkode = 022 | sensuskode = | webwerf = http://malmesbury.net/ }} '''Malmesbury''' is die [[hoofstad|hoofdorp]] van die [[Swartland]]-streek en -munisipaliteit, 66&nbsp;km noordoos van [[Kaapstad]] en 50&nbsp;km noordwes van die [[Paarl]]. Dit is geleë in 'n vrugbare landbougebied waar [[graan]] en [[druiwe]] die hoofgewasse is. Die inwonertal is in 2011 op 35&nbsp;900 geskat. Die dorp is so eienaardig in die vallei van die [[Dieprivier]] geleë dat treine agteruit moet ry voor hulle verwissel kan word op die noordelike voortsetting van die spoorlyn. Die vooruitstrewende Malmesbury was geruime tyd merkwaardig onder plattelandse dorpe in [[Suid-Afrika]] in die opsig dat hier twee weekblaaie uitgegee is, naamlik die [[Swartland en Weskus Herald]] en die [[Swartlander]]. Die koerante smelt egter in Maart 2010 saam onder beheer van [[Media24]] en word ''Swartland Monitor''. == Geskiedenis == [[Lêer:Maude Goliath2.jpg|duimnael|links|upright|Maude Goliath is 'n burgemeesterskomiteelid van die Swartland en een van die dorp se bekende inwoners.]] [[Jan van Riebeeck]] het die gebied kort na sy aankoms aan die Kaap ''Het Zwarte Land'' of Groenkloof genoem. In 1745 is verlof aan 24 persone verleen om 'n [[NG Kerk]] hier te stig. Die dorp het in die 18de eeu uit 'n klein versameling huisies ontstaan, wat rondom 'n swaelchloor-fontein gebou is. 'n Ruk lank was die water in die mode en 'n klein sanatorium is hier gebou. Sir [[Galbraith Lowry Cole]], Britse goewerneur van die Kaap van 1829 tot 1834, het die spa in 1829 besoek en dit Malmesbury genoem<ref name="dosapn">{{cite web|url=https://archive.org/stream/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames#page/n294/mode/2up|author= Raper, Peter| title= Dictionary of Southern African Place Names| date=1987|publisher= Lowry Publishers|place= Johannesburg|page=295}}</ref> na sy skoonpa, sir James Harris, die eerste Graaf van Malmesbury, wat sowat agt jaar vantevore oorlede is. Die fontein het mettertyd in onbruik geraak. Munisipale status is in 1860 verwerf. == Wapens == '''Afdelingsraad (1)''' — Malmesbury se afdelingsraad (d.w.s. die plaaslike owerheid vir die landelike gebiede buite die dorpsgrense) het in 1958 'n wapen aangeneem: ''Deurgesny van swart en blou, 'n golwende rooi dwarsbalk silwer gefimbrieer vergesel in die skildhoof van 'n adelaar met uitgespreide vlerke tussen twee koringgerwe alles van goud, en in die skildvoet van 'n seeleeu gedeel van goud en silwer.''<ref name=wka>Wes-Kaapse Argief : 4/SWL 4/1/5 (lêer 2/9/1).</ref> Die wapen is deur [[Ivan Mitford-Barberton]] ontwerp. '''Munisipaliteit''' — Die munisipale raad het in 1963 'n wapen by die Kaapse Provinsiale Administrasie geregistreer : ''Kepersgewys deursnede van swart en rooi met 'n keper van hermelyn op die snylyn, die swart belaai met twee gerwe en die rooi met 'n seeleeu, almal goud''. Die helmteken was 'n graaf tussen twee renosterbostakkies, en die wapenspreuk "Deo frumentoque vires".<ref name=ok1>Kaap die Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 3217 (20 Desember 1963).</ref> Die wapen is in 1966 deur die provinsiale administrateur verleen <ref name=ok2>Kaap die Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 3354 (8 Julie 1966).</ref> en in 1969 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Die wapen is waarskynlik deur dr. [[Cornelis Pama]] ontwerp. Voor 1963 het die raad 'n nie-heraldiese embleem gebruik wat 'n koringgerf en 'n ploeg uitgebeeld het.<ref name=ngw>Hierdie embleem kom voor op 'n [http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Category:UTC_South_African_town_arms tabakkaart] wat in 1931 uitgereik is.</ref> '''Afdelingsraad (2)''' — Die afdelingsraad van Swartland, wat in 1980 uit die samesmelting van Malmesbury en [[Piketberg]] se afdelingsrade ontstaan het, het in 1985 'n wapen by die Buro geregistreer: ''In rooi, 'n goue swemmende seeleeu, blou getong en genael; op 'n goue gekantelde skildhoof twee heraldiese fonteine''. Die helmteken was 'n rooi toring op 'n rots, en die wapenspreuk "Unitate fortior".<ref name=bvh /> Dr. Cornelis Pama het die wapen ontwerp. Die seeleeu wat in hierdie wapens verskyn is ontleen aan die familiewapen van baron Van Imhoff, wat die Swartlandse gemeente in 1745 gestig het. == Kerkskeuring == [[Lêer:Liberale kerk Malmesbury.jpg|duimnael|links|Die liberale gemeente se kerkgebou en pastorie is reeds jare lank vervalle.]] Op die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] se Kaapse sinode van [[1862]] het verskille in die kerk na vore begin tree tussen 'n meer konserwatiewe (of regsinnige) groep, aan die een kant, en 'n liberale (of vrysinnige) groep aan die ander kant. Die strydpunt het veral gehandel oor 'n meer ortodokse siening van die Bybel as onfeilbare woord van God (die regsinniges) teenoor die bybring van die rede en moderne uitlegmetodes in Bybel-interpretasie (die vrysinniges). Plaaslik het die verdeeldheid in die kerk in [[1863]] 'n werklikheid geword toe die [[NG gemeente Swartland]] in daardie jaar skeur. Ruim 300 lidmate het weggebreek en hulle by ds. J. Kotzé se sogenaamde liberale geskaar. Kotzé is reeds die jaar vantevore deur die sinode geskors toe hy in die volle vergadering verklaar het hy verwerp die leer van die gedurige geneigdheid van die mens om te sondig. Kotzé het nie sy skorsing gelate aanvaar nie, want eers die Kaapse Hooggeregshof en toe die [[Geheime Raad]] in Engeland handhaaf sy [[appèl]] en in [[1863]] moet die sinode weer sy bediening herstel. Die sinode het toe 'n wet herroep ingevolge waarvan leraars nie in ander gemeentes mag preek nie. Op Malmesbury het Kotzé, wat op [[Darling]] gewoon het, 'n groot gevolg gehad. Die krag agter die Liberale kerk hier plaaslik was mnr. Willem Wethmar. Die liberale is nie in die NG kerkgebou toegelaat nie en hulle bou toe in [[1870]] die kerkgebou in Loedolffstraat soos hy vandag nog daar staan. Die kerk het sitplek vir 500 lidmate gehad en die lidmate het ook 'n woonhuis langsaan die kerk gebou. Groot bitterheid en verdeeldheid het tot [[1894]] in die gemeenskap geheers en 'n felle stryd is gevoer. Deur die bemiddeling van die minsame ds. C. Rabie (plaaslike predikant van 1881 tot 1911) is die geskille uiteindelik bygelê en Kotzé het sy emiraat aanvaar en afgetree. Die liberale het hulle kerkgebou en ander kerklike eiendom verkoop, die geld in hulle sak gesteek en so het daar weer vrede in die gemeente gekom. Die kerkgebou waarvan Kotzé die Woord 24 jaar lank aan sy liberale volgelinge bedien het, het 'n minder gelukkige geskiedenis. Dit het al as drilsaal, skaatsbaan, pakhuis en danssaal gedien. Tans staan dit leeg. == Malmesbury-aksent == Die Malmesbury-aksent verwys na die Afrikaanse uitspraak waaraan die mense van die Malmesbury-distrik uitgeken word. Die belangrikste kenmerk van die aksent is die gebryde "r". Dit word vandag ook in ander dele van Suid-Afrika aangetref, nie net onder blankes nie, maar ook onder kleurlinge. Generaal [[Jan Christian Smuts]] het sy lewe lank met dié aksent, wat hy as kind in die omgewing geleer het, gepraat. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Malmesbury-warmbron]] == Bronnelys == * Scannell, J.P. (red.), ''Afrikaanse Kernensiklopedie'', Nasionale Boekhandel Beperk, Kaapstad, 1965. * {{Ensiklopedie van Suidelike Afrika}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Malmesbury, Western Cape}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] rscgqoucoj79ywlg8czbw2wqv8z87ar 0 13026 2974910 2891937 2026-10-03T02:16:53Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974910 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Langebaan | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = Langebaan-2013.jpg | beeldbyskrif = Gesig op Langebaan van Postberg af | beeld_vlag = | beeld_seël = | beeld_skild = | bynaam = | slagspreuk = | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie= regs | kaart_onderskrif = | latd = 33 |latm = 5 |lats = 30 | longd = 18 |longm = 2 |longs = 0 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Saldanhabaai | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyk --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 7.4% | persent_kleurling = 34.7% | persent_asiër = 0.5% | persent_wit = 56.0% | persent_ander = 1.4% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 76.2% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 19.2% | demografie2_titel3 = [[Xhosa]] | demografie2_info3 = 1.3% | demografie2_titel4 = Ander | demografie2_info4 = 3.3% | demografie2_titel5 = | demografie2_info5 = | poskode = 7357 | poskode2 = 7357 | skakelkode = 022 | sensuskode = 163012 | webwerf = http://www.saldanhabay.co.za }} '''Langebaan''' is een van die snelgroeiendste kusdorpe in [[Suid-Afrika]], sowat 120&nbsp;km noord van [[Kaapstad]] en sowat 15&nbsp;km suidoos van [[Saldanha]] aan die [[Langebaan-strandmeer]] in die [[Saldanhabaai Plaaslike Munisipaliteit|munisipale gebied Saldanhabaai]] geleë. Die dorp is in die landdrosdistrik [[Hopefield]] geleë. Vanaf vroeg [[2007]] sit die hof elke Dinsdag ook op Langebaan in die veeldoelige gemeenskapsentrum. == Geskiedenis == Die eerste persoon wat hom hier gevestig het was 'n matroos, William Smith, wie se afstammelinge nog steeds hier woon. In die [[1820]]'s het lord [[Charles Somerset]] 'n jaghut gebou op die plaas Oostewal. Die dorp is op die plaas Geitenmelksfontein ('Bokmelkfontein') gestig in [[1870]]. Die dorp Langebaan is in 1922 gestig en tot die 1960's was die walvisstasie by [[Donkergat]] in gebruik.<ref name="Welcome">{{Webaanhaling|url=http://www.langebaaninfo.co.za/|title=Welcome to Langebaan!|publisher=www.langebaaninfo.co.za|accessdate=Junie 19, 2010}}</ref> == Wapen == Langebaan se munisipale raad het in 1978 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In goud, 'n keper van rooi belaai met drie heraldiese fonteine, in die skildhoof vergesel van twee galeie met seile ingehaal, alles van blou, vlae en wimpels wapperend van rooi, en in die skildvoet van 'n swemmende dolfyn in blou''. Die helmteken was 'n blou [[skulp]] en die wapenspreuk "E mare tranquillitas".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Besienswaardighede == Die dorp se hoofaantrekkings buiten die meer is die nabygeleë [[Weskus- Nasionale Park]], watersport, veldblomme in die lente en [[Mykonos|Club Mykonos]], 'n kasino en vakansie-oord in [[Griekeland|Griekse styl]]. Voëlkykers besoek die gebied om meer as 300 spesies voëls in die strandwater van die Weskus- Nasionale Park te sien. Die park is die besigste gedurende die lenteblomseisoen (Augustus tot September) as die wilde blomme in bloem kom.<ref name="Welcome"/> Walvisse kan gedurende Oktober en November gesien word. == Bevolking == Volgens die 2011-sensus het Langebaan 8&nbsp;300 inwoners gehad. Na raming is 56% van die inwoners [[Wit Suid-Afrikaners|wit]] en oor die algemeen welgesteld. == Opvoeding == Langebaan het een staatskool, die Primêre Skool Langebaan, asook 'n privaat [[laerskool]], Topolino, en 'n privaat, gekombineerde skool, Curro, wat in 2007 met onderrig begin het. == Galery == <gallery mode="packed" heights="170"> Lêer:Langebaan seemeeu.jpg|Langebaan is 'n gewilde vakansie-bestemming Lêer:P9200027.JPG| Langebaan, vanaf die [[Weskus- Nasionale Park]] gesien Lêer:Langebaan from West Coast National park, Western Cape, South Africa.jpg| Langebaan lê aan 'n [[Langebaan-strandmeer|strandmeer]] Lêer:Weskus Nasionale Park.jpg|Die [[Weskus- Nasionale Park]] lê net suid van Langebaan </gallery> == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Schaapeneiland]] == Bronne == * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]], ''Encyclopaedia of Southern Africa'', Juta and Company Limited, Kaapstad en Johannesburg, 1978. *{{cite book |last=Erasmus |first= B.P.J.|authorlink=B.P.J. Erasmus |title=[[Op Pad in Suid-Afrika]]|year= 1995|publisher=Jonathan Ball Uitgewers |isbn= 1-86842-026-4}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{commons category}} * [http://www.livewindlangebaan.co.za/ Langebaan wind en weer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203074937/http://www.livewindlangebaan.co.za/ |date= 3 Februarie 2014 }} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] 1ygbryqy7s0gts3u0po0crjro6u32gz 10 13882 2974835 2974212 2026-10-02T18:30:05Z SpesBona 2720 - Andy Burnham; + Krieketwêreldbeker 2027 2974835 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The Currie Cup1.jpg|150px|regs|Die Curriebekertrofee.]] * Die [[Internasionale Krieketraad]] en [[Krieket Suid-Afrika]] maak in [[Kaapstad]] die [[Krieketwêreldbeker 2027]] se wedstrydskedule bekend; dié toernooi sal op 2 Oktober in [[Windhoek]] begin en die eindstryd sal ná ses weke se wedstryde in [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]] en [[Namibië]] op 21 November op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word. * 'n [[Oos-Rand-moorde|Reeksmoordenaar]] is moontlik in die [[Oos-Rand]]-gebied in [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] aktief. Die lyke van nege vrouens is sedert Julie 2026 gevind. * Op [[Griekwapark]] in [[Kimberley]] klop die verdedigende kampioen [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] tydens die eindstryd van die '''[[Curriebeker]] 2026''' die [[Pumas]] met 23–16 en palm sodoende hul vyfde titel in. * [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]], sterf op 89 en is opgevolg deur sy seun, koning [[Haakon VIII]]. * Tydens sy 48ste sessie in [[Busan]], [[Suid-Korea]], lys [[Unesco]] onder ander [[Gdynia]] se modernistiese stadsentrum, die Griekse berg [[Olimpus]], [[Tasjkent]] se modernistiese argitektuur, asook van [[Alvar Aalto]] en sy vroue Aino en Elissa se werk as nuwe [[wêrelderfenisgebied]]e. <div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;"> '''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]] • [[Iran-oorlog in 2026|Iran-oorlog]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br /> '''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]: [[Tim Curry]] • [[Yayoi Kusama]] • [[Harald V van Noorweë|Harald V]] • [[Joggie Jansen]] • [[Dennis Haskins]] </div> <noinclude> [[Kategorie:Voorbladsjablone]] </noinclude> s425nwunxvdtt5vfatbn9k2skck0oev 0 14780 2974786 2970367 2026-10-02T15:01:39Z JMK 649 verander prent, skuif prent 2974786 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Mens | fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} <small>[[Middel-Pleistoseen]] – tans</small> | image = Akha-egpaar in Thailand, valskleur-KI-herskepping.jpg | image_caption = 'n Landelike Akha-egpaar in [[Thailand]]^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}} | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | subordo = [[Haplorhini]]vari | infraordo = [[Simiiformes]] | familia = [[Hominidae]] | genus = ''[[Homo]]'' | species = ''H. sapiens'' | species_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subspecies = '''''H. s. sapiens''''' }} Die moderne '''mens''' is ’n [[primaat]] van die [[soogdier]]genus ''[[Homo]]'', die [[spesie]] '''''Homo sapiens''''' en die subspesie ''Homo sapiens sapiens''. ''Homo sapiens'' is ’n [[Latyn]]se frase wat beteken "verstandige mens" of "wyse mens".<ref>[http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html Taksonomie van die lewende primate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050320092132/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html |date=20 Maart 2005 }}, Minnesota-staatsuniversiteit Mankato, besoek op 4 April 2005.</ref> Mense is die enigste oorblywende lede van die [[Tribus|subtribus]] Hominina, ’n tak van die tribus [[Hominini]] wat tot die familie [[Hominidae|groot ape]] behoort. Hulle het ’n hoogs ontwikkelde [[brein]] wat tot abstrakte [[denke]], [[taal]], selfondersoek en ’n gemeenskapslewe in staat is.<ref>{{cite journal |vauthors=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume=30 |issue=3 |pages=260–66 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |access-date=25 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018224823/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |archive-date=18 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vermoë, tesame met ’n regop postuur wat die boonste ledemate vry laat om voorwerpe te kan manipuleer, het die spesie meer as enige ander in staat gestel om gereedskap te gebruik. Vroeë Hominini – veral die [[Australopithecus africanus|Australopithecina]], wie se brein en [[anatomie]] in baie opsigte meer ooreenstem met dié van niemenslike voorouer-ape – word minder dikwels "mense" genoem as die Hominini van die genus ''[[Homo]]''.<ref>{{cite journal |author1=Tattersall Ian |author2=Schwartz Jeffrey |year=2009 |title=Evolution of the Genus Homo |url= |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=37 |issue= |pages=67–92 |doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref> Verskeie van laasgenoemde Hominini het vuur gemaak en ’n groot deel van [[Eurasië]] beset, en was sowat 315&nbsp;000 jaar gelede die voorouers van die anatomies moderne ''Homo sapiens'' in [[Afrika]].<ref>{{cite journal |author1=Antón, Susan C. |author2=Swisher III, Carl C. |year=2004 |title=Early Dispersals of homo from Africa |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=33 |issue= |pages=271–96 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024}}</ref><ref>{{cite journal |author=Trinkaus Erik |year=2005 |title=Early Modern Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=34 |issue= |pages=207–30 |doi=10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913}}</ref> Hulle het sowat 50&nbsp;000 jaar gelede tekens van moderne gedrag begin toon. In verskeie migrasiegolwe het anatomies moderne mense uit Afrika migreer en die grootste deel van die wêreld bevolk.<ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book |title=Evolution: The First Four Billion Years |url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich |author=McHenry, H.M |chapter=Human Evolution |editor1=Michael Ruse |editor2=Joseph Travis |year=2009 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03175-3 |page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref> Die verspreiding van mense en hul groot en groeiende getalle het wêreldwyd ’n enorme [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|impak]] op groot dele van die omgewing en miljoene plaaslike spesies gehad. Voordele wat hierdie [[Evolusie|evolusionêre]] sukses verduidelik, sluit in hul groter brein, wat ook probleemoplossing, redenasie, sosialisering en ’n sosiale leërvermoë moontlik gemaak het. Benewens die gereedskap wat hulle gebruik het, is hulle sover bekend die enigste bestaande spesie wat vuur maak en hul [[kos]] kook, [[klere]] dra en verskeie ander [[Tegnologie|tegnologieë]] en [[kuns]] skep. Mense is besonder goed met die gebruik van simboliese kommunikasiestelsels (soos taal en kuns) om hulself uit te druk en idees uit te ruil, en om hulself in nuttige groepe te organiseer. Hulle skep ingewikkelde sosiale strukture wat uit baie samewerkende en mededingende groepe bestaan, van [[familie]]s tot politieke [[Staat|state]]. Sosiale interaksie tussen mense het gelei tot die ontstaan van ’n uiters groot verskeidenheid waardes,<ref>Marshall T. Poe A History of Communications: Media and Society from the Evolution of Speech to the Internet. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. {{ISBN|9780521179447}}</ref> sosiale norme en rituele, wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Nuuskierigheid en die begeerte om te verstaan en die omgewing te beïnvloed, en om verskynsels (of gebeure) te verduidelik en manipuleer, was die grondslag vir die ontwikkeling van [[wetenskap]], [[filosofie]], [[mitologie]], [[godsdiens]], [[antropologie]] en talle ander kennisterreine. Hoewel die menslike bestaan grootliks bevorder is deur die jag-en-versamel-praktyk in samelewings met noue bande,<ref>[http://www.britannica.com/topic/hunting-and-gathering-culture "Hunting and gathering culture"]. ''Encyclopædia Britannica'' (aanlyn). Encyclopædia Britannica Inc., 2016.</ref> het al hoe meer menslike bevolkings hulle sowat 10&nbsp;000 jaar gelede begin vestig, landbou beoefen<ref>"[http://www.ancient.eu/Neolithic/ Neolithic]." ''Ancient History Encyclopedia''. Ancient History Encyclopedia Limited. 2014.</ref> en diere getem, en so het die beskawing begin ontstaan. Hierdie gemeenskappe het algaande gegroei en oor die wêreld heen regeringsvorme, godsdiens en kultuur gevestig. Dit het mense in streke verenig om state en ryke te stig. Die vinnige ontwikkeling van wetenskaplike en mediese tegnieke in die [[19de eeu|19de]] en [[20ste eeu]] het gelei tot die ontwikkeling van brandstofgedrewe tegnologieë en langer lewens, en dit het veroorsaak dat die menslike bevolking eksponensieel gegroei het. Vandag raam die [[Verenigde Nasies]] die wêreldwye menslike bevolking op amper 7,6&nbsp;miljard.<ref name="UNDES-Pop"/> == Etimologie en definisie == Die algemene gebruik van die woord "mens" is vir die enigste oorlewende spesie van die genus ''Homo'', die moderne ''Homo sapiens'' wat anatomie en gedrag betref. In wetenskaplike terme het die betekenis van "[[hominied]]" en "[[hominien]]" in die afgelope dekades verander met die toenemende ontdekking en bestudering van die [[fossiel]]e voorouers van die moderne mens. Die voorheen duidelike onderskeid tussen mens en [[aap]] het vervaag, en dit het gelei tot die begrip dat hominiede verskeie spesies insluit, maar dat ''Homo'' en nabye verwante sedert die skeiding van die [[sjimpansee]] die enigste hominiene is. Daar is ook ’n onderskeid tussen "anatomies moderne" en [[Argaïese mense|"argaïese" mense]]. Laasgenoemde sluit die vroegste fossiele lede van die spesie in. Die woord "mens" ([[Nederlands]] ''mens'', [[Duits]] ''Mensch'', [[Sweeds]] ''människa'', [[Deens]] ''menneske'') is ’n variant van "man" (Duits ''Mann'', [[Engels]] ''man''), wat uiteindelik sou teruggaan op ’n [[Indo-Europees|Indo-Europese]] stam *''man-'': "dink" of *''ma-'': "meet". Hierdie stam word in Latyn aangetref ''mens, mentis'': "gees, [[verstand]]" (vergelyk Engels ''mind''), ''memoria'': "geheue, herinnering", [[Grieks]] ''menos'': "gees: "geheue", [[Sanskrit]] ''man-'': "dink, gees", [[Russies]] ''mnit''' "meen, dink". In [[Sanskriet|Oudindies]] bestaan ook ''Manu'': "(oer-)mens", moderne [[Hindi]] ''manusha'': "mens, man". Van hier af kom die wetenskaplike naam ''Homo sapiens'' (Latyn: "verstandige mens" of "wyse mens"). Die [[binomiale naam]] is gevestig deur [[Carl Linnaeus]] in sy 18de-eeuse werk ''[[Systema Naturae]]''.<ref>{{cite journal |last=Spamer |first=Earle E |date=29 Januarie 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> == Geskiedenis == === Evolusie en omvang === {{Hoofartikel|Menslike evolusie}} Die genus ''Homo'' het ontwikkel en begin verskil van ander hominiene in Afrika nadat die menslike [[klade]] afgesplits het van die sjimpanseelyn van die hominiedtak (groot ape) van die primate. Moderne mense, wat gedefinieer word as die spesie ''Homo sapiens'', of spesifiek die enigste oorlewende subspesie, ''Homo sapiens sapiens'', het mettertyd al die [[kontinent]]e en groter [[eiland]]e beset en 125&nbsp;000 tot 60&nbsp;000 jaar gelede in Eurasië aangekom,<ref>{{cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |title=Hints of Earlier Human Exit From Africa |doi=10.1126/science.1199113 |publisher=Science News |access-date=1 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003145418/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |archive-date=3 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>Paul Rincon [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 Humans 'left Africa much earlier'] BBC News, 27 Januarie 2011</ref> sowat 40&nbsp;000 jaar gelede in [[Australië]] en 15&nbsp;000 jaar gelede in die [[Amerikas]], en tussen die jare [[300]] en [[1280]] op afgeleë eilande soos [[Hawaii]], [[Paaseiland]], [[Madagaskar]] en [[Nieu-Seeland]].<ref name=Lowe>{{cite web |url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf |title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update |last=Lowe |first=David J. |year=2008 |publisher=University of Waikato |accessdate=29 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |author=Appenzeller Tim |year=2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24|journal=Nature |volume=485 |issue= |pages=24–26 |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074}}</ref> ==== Getuienis van molekulêre biologie ==== [[Lêer:Hominidae chart af.svg|duimnael|]] Die naaste bestaande verwante van die mens is die [[sjimpansee]] en [[gorilla]].<ref name=Wood>{{cite journal |author1=Wood, Bernard |author2=Richmond, Brian G. |title=Human evolution: taxonomy and paleobiology |journal=Journal of Anatomy |volume=197 |issue=1 |pages=19–60 |year=2000 |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Met die volgordebepaling van die mens en sjimpansee se [[Genoom|genome]] word tans geraam die ooreenkoms tussen hul [[DNS]] is tussen 95% en 99%.<ref name=Wood/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Deur ’n metode genaamd molekulêre klok te gebruik, kan die benaderde tyd bereken word toe twee lyne gesplits het. Die [[gibbon]]s (familie Hylobatidae) en [[orang-oetang]]s (genus ''Pongo'') was die eerste groep wat gesplits het van die lyn wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas (genus ''Gorilla''), gevolg deur die sjimpansees (genus ''Pan''). Die splitsing tussen die mens en sjimpansee het sowat 4-8&nbsp;miljoen jaar gelede plaasgevind tydens die [[Epog (geologie)|epog]] bekend as die [[Mioseen]].<ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology, Vol. 26, (1997), bl. 515–40</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65 |year=1997 |pmid=9066793 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761}}</ref> Tydens dié splitsing is [[chromosoom 2]] gevorm van twee ander [[Chromosoom|chromosome]], en dit het die mens gelaat met net 23 paar chromosome in vergelyking met die 24 paar van die ander ape.<ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 Mei 2006.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref> ==== Getuienis van die fossielrekord ==== Daar is min fossiele getuienis vir die splitsing tussen die gorilla-, sjimpansee- en hominienlyn.<ref>{{cite journal |author=Begun David R |year=2010 |title=Miocene Hominids and the Origins of the African Apes and Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=67–84 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105047}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Begun David R. |author2=Nargolwalla Mariam C. |author3=Kordos Laszlo |year=2012 |title=European Miocene Hominids and the Origin of the African Ape and Human Clade |url= |journal=Evolutionary Anthropology |volume=21 |issue=1 |pages=10–23 |doi=10.1002/evan.20329 |pmid=22307721}}</ref> Die vroegste fossiele wat na bewering lede van die hominienlyn is, is ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' van 7&nbsp;miljoen jaar gelede, ''[[Orrorin tugenensis]]'' van sowat 5,7&nbsp;miljoen jaar gelede en ''Ardipithecus kadabba'' van sowat 5,6&nbsp;miljoen jaar gelede. Daar is al gesê elk van hierdie spesies het op twee voete geloop en was voorouers van latere hominiene, maar al dié bewerings word betwis. Dit is ook moontlik dat enigeen van die drie ’n voorouer van ’n ander tak van die Afrika-ape is, of ’n gesamentlike voorouer van hominiene en ander Afrika-ape. Die kwessie is steeds onopgelos. Uit hierdie vroeë spesies het die Australopithecina sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede gesplits in [[Paranthropus|robuuste]] en [[Australopithecus|delikate]] takke,<ref>{{cite journal |first1=Henry M. |last1=McHenry |first2=Katherine |last2=Coffing |journal=Annual Review of Anthropology |title=Australopithecus to Homo: Transformations in Body and Mind |volume=29 |pages=125–46 |doi=10.1146/annurev.anthro.29.1.125}}</ref> waarvan een (soos ''[[Australopithecus garhi]]'', van 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede) waarskynlik ’n direkte voorouer van die genus ''Homo'' is.<ref>{{cite journal |title=Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |first1=Brian |last1=Villmoare |first2=William H. |last2=Kimbel |first3=Chalachew |last3=Seyoum |first4=Christopher J. |last4=Campisano |first5=Erin N. |last5=DiMaggio |first6=John |last6=Rowan |first7=David R. |last7=Braun |first8=J. Ramón |last8=Arrowsmith |first9=Kaye E. |last9=Reed |journal=Science |date=20 March 2015 |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–55 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410}}</ref> Die vroegste lede van die genus ''Homo'' is ''[[Homo habilis]]'', wat sowat 2,8&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |title='First human' discovered in Ethiopia |work=BBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504220727/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Homo habilis'' word beskou as die eerste spesie wat volgens getuienis steengereedskap gebruik het. Onlangs, in 2015, is steengereedskap van voor die tyd van ''Homo habilis'' egter in Noordwes-[[Kenia]] ontdek wat na raming 3,3&nbsp;miljoen jaar oud is.<ref name="Harmand 2015">{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-21_521_7552/page/310 |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |year=2015 |pages=310–15 |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961}}</ref> ''Homo habilis'' se brein was omtrent dieselfde grootte as dié van ’n sjimpansee, en hul grootste aanpassing was om op twee voete te leer loop omdat hulle op die grond gewoon het. In die volgende miljoen jaar was daar ’n vergroting van die brein se massa in vergelyking met die liggaamsmassa, en met die aankoms van ''[[Homo erectus]]'' in die fossielrekord was daar ’n verdubbeling in die grootte van die brein. ''Homo erectus'' was die eerste hominienspesie wat Afrika verlaat het, en dié spesie het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een deel van ''Homo erectus'', wat ook soms as ’n aparte spesie, ''[[Homo ergaster]]'', geklassifiseer word, het in Afrika agtergebly en in ''Homo sapiens'' ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesie het die eerste keer vuur en ingewikkelde gereedskap gebruik. Die eerste oorgangsfossiele tussen ''Homo ergaster/erectus'' en argaïese mense is uit Afrika, soos ''[[Homo rhodesiensis]]'', maar oënskynlike oorgangspesies is ook al in Dmanisi, [[Georgië]], ontdek. Hierdie afstammelinge van Afrika se ''Homo erectus'' het van sowat 500&nbsp;000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in ''[[Homo antecessor]]'', ''[[Homo heidelbergensis]]'' en ''[[Homo neanderthalensis]]'' ontwikkel. Die eerste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-[[Steentydperk|Paleolitikum]], sowat 200&nbsp;000 jaar gelede, soos die Omo-oorblyfsels van [[Ethiopië]] en die fossiele van Herto, wat soms geklassifiseer word as ''[[Homo sapiens idaltu]]''.<ref name="White03">{{Cite journal |last=White |first=Tim D. |authorlink=Tim White (anthropologist) |last2=Asfaw |first2=B. |last3=DeGusta |first3=D. |last4=Gilbert |first4=H. |last5=Richards |first5=G. D. |last6=Suwa |first6=G. |last7=Howell |first7=F. C. |year=2003 |title=Pleistocene ''Homo sapiens'' from Middle Awash, Ethiopia |journal=Nature |volume=423 |issue=6491 |pages=742–47 |doi=10.1038/nature01669 |pmid=12802332 |postscript=}}</ref> Latere fossiele van argaïese ''Homo sapiens'' van Skhul in [[Israel]] en [[Suid-Europa]] begin sowat 90&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{Cite journal |journal=Journal of Human Evolution |title=Femoral neck-shaft angles of the Qafzeh-Skhul early modern humans, and activity levels among immature near eastern Middle Paleolithic hominids |author=Trinkaus, E. |authorlink=Erik Trinkaus |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4290541 |publisher=[[INIST-CNRS]] |year=1993 |volume=25 |pages=393–416 |issn=0047-2484 |doi=10.1006/jhev.1993.1058 |issue=5 |access-date=17 Januarie 2018 |archive-date=17 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017024934/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN |url-status=dead }}</ref> ==== Anatomiese aanpassings ==== Menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal [[morfologie (biologie)|morfologie]]se, ontwikkelings-, [[fisiologie]]se en [[gedrag]]sveranderings wat plaasgevind het sedert die splitsing tussen mense en sjimpansees. Die belangrikste van hierdie aanpassings is tweevoetigheid, ’n groter brein, verlengde swangerskappe en kinderjare en kleiner [[geslagsdimorfie]]. Die verhouding tussen al hierdie veranderings word steeds druk bespreek.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author1=Boyd, Robert |author2=Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York City |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ander belangrike morfologiese veranderings sluit in ’n beter greep, ’n verandering wat die eerste keer by ''Homo erectus'' voorgekom het.<ref name=Brues1965>{{cite journal |author1=Brues, Alice M. |author2=Snow, Clyde C. |title=Physical Anthropology |journal=Biennial Review of Anthropology |year=1965 |volume=4 |pages=1–39 |url=https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 |isbn=9780804717465}}</ref> Tweevoetigheid is die basiese aanpassing van die hominienlyn, en dit word beskou as die belangrikste oorsaak van ’n klomp skeletveranderings wat by alle tweevoetige hominiene voorkom. Die eerste tweevoetige hominien is vermoedelik óf ''Sahelanthropus''<ref name=Brunet2002>{{cite journal |last1=Brunet |first1=Michel |last2=Guy |first2=Franck |last3=Pilbeam |first3=David |last4=Mackaye |first4=Hassane Taisso |last5=Likius |first5=Andossa |last6=Ahounta |first6=Djimdoumalbaye |last7=Beauvilain |first7=Alain |last8=Blondel |first8=Cécile |last9=Bocherens |first9=Hervé |last10=Boisserie |first10=Jean-Renaud |last11=De Bonis |first11=Louis |last12=Coppens |first12=Yves |last13=Dejax |first13=Jean |last14=Denys |first14=Christiane |last15=Duringer |first15=Philippe |last16=Eisenmann |first16=Véra |last17=Fanone |first17=Gongdibé |last18=Fronty |first18=Pierre |last19=Geraads |first19=Denis |last20=Lehmann |first20=Thomas |last21=Lihoreau |first21=Fabrice |last22=Louchart |first22=Antoine |last23=Mahamat |first23=Adoum |last24=Merceron |first24=Gildas |last25=Mouchelin |first25=Guy |last26=Otero |first26=Olga |last27=Campomanes |first27=Pablo Pelaez |last28=De Leon |first28=Marcia Ponce |last29=Rage |first29=Jean-Claude |last30=Sapanet |first30=Michel |last31=Schuster |first31=Mathieu |last32=Sudre |first32=Jean |last33=Tassy |first33=Pascal |last34=Valentin |first34=Xavier |last35=Vignaud |first35=Patrick |last36=Viriot |first36=Laurent |last37=Zazzo |first37=Antoine |last38=Zollikofer |first38=Christoph |title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145 |journal=Nature |volume=418 |issue=6894 |pages=145–51 |year=2002 |pmid=12110880 |doi=10.1038/nature00879}}</ref> óf ''Orrorin''. ''[[Ardipithecus]]'', ’n ten volle tweevoetige,<ref name=White2015>{{citation |title=Neither chimpanzee nor human, Ardipithecus reveals the surprising ancestry of both |last1=White |first1=Tim D. |last2=Lovejoy |first2=C. Owen |last3=Asfaw |first3=Berhane |last4=Carlson |first4=Joshua P. |last5=Suwa |first5=Gen |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=16 |pages=4877–84 |date=April 2015 |doi=10.1073/pnas.1403659111 |bibcode=2015PNAS..112.4877W |postscript=.}}</ref> het eers later ontstaan. Die kneukellopers, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd afgesplits, en óf ''Sahelanthropus'' óf ''Orrorin'' kan die mens se [[laaste gemeenskaplike voorsaat]] met dié diere wees. Die vroegste tweevoetiges het eindelik ontwikkel in die Australopithecina en later die genus ''Homo''. Daar is verskeie teorieë vir die ontwikkelingswaarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik dat dit ontwikkel het omdat dit die hande vry gelaat het om na kos uit te reik en dit te dra, want dit het bewegingsenergie bespaar omdat dit die spesies toegelaat het om ver te hardloop en te jag, of as ’n strategie om hipertermie te voorkom deur die oppervlak wat direk aan die son blootgestel is, te verklein. Die menslike spesie het ’n veel groter brein ontwikkel as ander primate – so {{val|1330|u=cm3}} in moderne mense, meer as twee keer dié van ’n sjimpansee of gorilla.<ref name="Schoeneman">{{cite journal |title=Evolution of the Size and Functional Areas of the Human Brain |author=P. Thomas Schoenemann |journal=Annu. Rev. Anthropol. |year=2006 |volume=35 |pages=379–406 |doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123210}}</ref> Die vergroting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa het begin by ''Homo habilis'', waarvan die brein teen {{val|600|u=cm3}} effens groter was as dié van sjimpansees. Dit het voortgeduur met ''Homo erectus'' ({{val|800|u=cm3}} tot {{val|1100|u=cm3}}) en ’n maksimum bereik by die Neanderdallers ({{val|1200|u=cm3}} tot {{val|1900|u=cm3}}), selfs groter as dié van ''Homo sapiens'' (maar kleiner in verhouding tot die liggaamsmassa).<ref>[http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ Homo neanderthalensis – Homo neanderthalensis is a widely known but poorly understood hominid ancestor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908094004/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date= 8 September 2015 }}. Archaeologyinfo.com. Besoek op 24 Mei 2014.</ref> Die patroon van menslike nageboortelike breingroei verskil van dié van ander ape en sorg vir langer tydperke van sosiale leerprosesse en die aanleer van tale by jong mense. Die verskille in struktuur kan egter nog belangriker wees as die verskille in grootte.<ref name=Park2007>{{cite journal |author1=Park, Min S. |author2=Nguyen, Andrew D. |author3=Aryan, Henry E. |author4=U, Hoi Sang |author5=Levy, Michael L. |author6=Semendeferi, Katerina |title=Evolution of the human brain: changing brain size and the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_neurosurgery_2007-03_60_3/page/555 |journal=Neurosurgery |year=2007 |volume=60 |issue=3 |pages=555–62 |pmid=17327801 |doi=10.1227/01.NEU.0000249284.54137.32}}</ref><ref name=Bruner2007>{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |title=Cranial shape and size variation in human evolution: structural and functional perspectives |journal=Child's Nervous System |volume=23 |issue=12 |pages=1357–65 |year=2007 |pmid=17680251 |doi=10.1007/s00381-007-0434-2}}</ref><ref>{{cite journal |author=Potts Richard |year=2012 |title=Evolution and Environmental Change in Early Human Prehistory |url= |journal=Annu. Rev. Anthropol. |volume=41 |issue= |pages=151–67 |doi=10.1146/annurev-anthro-092611-145754}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Leonard William R. |author2=Snodgrass J. Josh |author3=Robertson Marcia L. |year=2007 |title=Effects of Brain Evolution on Human Nutrition and Metabolism |url= |journal=Annu. Rev. Nutr. |volume=27 |issue= |pages=311–27 |doi=10.1146/annurev.nutr.27.061406.093659 |pmid=17439362}}</ref> Die vergroting in volume het verskillende dele van die brein verskillend geraak – die temporale lobbe, wat sentrums vir taalprosessering bevat, het buite verhouding ontwikkel, net so die prefrontale korteks wat te doen het met ingewikkelde besluitneming en die tempering van sosiale gedrag.<ref name="Schoeneman"/> Die vergoting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa word verbind met ’n groter klem op [[vleis]] in die dieet,<ref>{{cite web |url=http://berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |title=06.14.99 – Meat-eating was essential for human evolution, says UC Berkeley anthropologist specializing in diet |work=Berkeley.edu |date=14 Junie 1999 |access-date=31 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516050448/https://www.berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Meat+in+the+human+diet:+an+anthropological+perspective-a0169311689 |title=Meat in the human diet: an anthropological perspective. – Free Online Library |work=Thefreelibrary.com |date=1 September 2007 |accessdate=31 Januarie 2012}}</ref> of met die ontwikkeling van kos kook,<ref name=PNAS>{{cite journal |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo |first=Chris |last=Organ |work=PNAS |date=22 Augustus 2011 |accessdate=17 April 2012 |doi=10.1073/pnas.1107806108 |pmid=21873223 |volume=108 |pmc=3167533 |pages=14555–59}}</ref> en daar is voorgestel<ref>{{cite journal |last1=Dunbar |first1=Robin I.M. |title=The Social Brain Hypothesis |journal=Evolutionary anthropology |date=1998 |url=http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |accessdate=8 June 2016 |archive-date=12 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412210459/http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |url-status=dead }}</ref> intelligensie het toegeneem uit reaksie op ’n groter nodigheid om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap ingewikkelder geraak het. Die kleiner mate van geslagsdimorfie is veral sigbaar in die kleiner manlike oogtande in vergelyking met ander aapsoorte s’n (behalwe dié van gibbons). Nog ’n belangrike fisiologiese verandering is die afname in sigbare menslike bronstigheid. Mense is die enigste ape by wie die vroue heeljaar vrugbaar is en by wie daar geen spesiale tekens van vrugbaarheid in die liggaam is nie (soos genitale swelling tydens bronstigheid). Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie in die verspreiding van liggaamshare en onderhuidse vet, asook in grootte (mans is sowat 25% groter as vroue). Hierdie veranderinge kan ’n teken wees van groter afparing as ’n moontlike oplossing vir die behoefte aan groter betrokkenheid van ouers vanweë die langer kinderjare van hul kroos. === Die opkoms van ''Homo sapiens'' === [[Lêer:World map of prehistoric human migrations.jpg|duimnael|’n Wêreldkaart van vroeë menslike migrasies volgens mitochondriale bevolkingsgenetika (die syfers is [[millennium]]s gelede; die Noordpool is in die middel).]] Teen die begin van die Laat [[Steentydperk]] (50&nbsp;000 gelede) het volle moderne gedrag ontwikkel, insluitende [[taal]], [[musiek]] en ander kultuuraspekte.<ref>{{cite journal |author=Nowell April |year=2010 |title=Defining Behavioral Modernity in the Context of Neandertal and Anatomically Modern Human Populations |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=437–52 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105113}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Francesco d'Errico |author2=Chris B |year=2011 |title=Evolution, revolution or saltation scenario for the emergence of modern cultures? |url= |journal=Phil. Trans. R. Soc. B |volume=366 |issue=1567 |pages=1060–69 |doi=10.1098/rstb.2010.0340 |pmid=21357228 |pmc=3049097}}</ref> Namate die moderne mens uit Afrika getrek het, het hulle ander hominiede, soos [[Neanderdaller]]s en die sogenaamde [[Denisova-hominien]]e, teengekom. Oor die aard van die wisselwerking tussen vroeë mense en hierdie susterspesies word al lank gedebatteer: Die vraag is of mense hierdie vroeëre spesies vervang het en of hulle genoeg ooreengestem het om te verbaster. In laasgenoemde geval het vroeëre bevolkings dalk bygedra tot die genetiese materiaal van die moderne mens.<ref name=Grine2009>{{cite book |author=Wood, Bernard A. |editor1=Grine, Frederick E. |editor2=Fleagle, John G. |editor3=Leakey, Richard E. |chapter=Where does the genus ''Homo'' begin, and how would we know? |title=The First Humans: Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo'' |year=2009 |publisher=Springer |location=London, UK |isbn=978-1-4020-9979-3 |pages=17–27 |url=https://books.google.com/books?id=ITp_RnsPfzQC&pg=PA17}}</ref> Onlangse studies van die menslike en Neanderdaller-genome dui op geenoordrag tussen argaïese ''Homo sapiens'' en die Neanderdallers en Denisova-hominiene.<ref>{{cite journal |journal=Nature |volume=464 |pages=838–39 |doi=10.1038/464838a |title=Human evolution: Stranger from Siberia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-08_464_7290/page/838 |author=Brown, Terence A. |issue=7290 |pmid=20376137 |date=8 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Reich |first1=David |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Kircher |first3=Martin |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Nandineni |first5=Madhusudan R. |last6=Pugach |first6=Irina |last7=Ko |first7=Albert Min-Shan |last8=Ko |first8=Ying-Chin |last9=Jinam |first9=Timothy A. |last10=Phipps |first10=Maude E. |last11=Saitou |first11=Naruya |last12=Wollstein |first12=Andreas |last13=Kayser |first13=Manfred |last14=Pääbo |first14=Svante |last15=Stoneking |first15=Mark |title=Denisova Admixture and the First Modern Human Dispersals into Southeast Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-10-07_89_4/page/516 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=89 |issue=4 |pages=516–28 |year=2011 |pmid=21944045 |pmc=3188841 |doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hebsgaard MB, Wiuf C, Gilbert MT, Glenner H, Willerslev E |title=Evaluating Neanderthal genetics and phylogeny |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2007-01_64_1/page/50 |journal=J. Mol. Evol. |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |year=2007 |pmid=17146600 |doi=10.1007/s00239-006-0017-y}}</ref> In Maart 2016 is resultate gepubliseer wat daarop dui moderne mense het op verskeie geleenthede met hominiene, onder andere Neanderdallers en Denisova-hominiene, gekruisteel.<ref name="NYT-20160317">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Humans Interbred With Hominins on Multiple Occasions, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |date=17 Maart 2016 |work=The New York Times |access-date=17 Maart 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429083234/https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie migrasie uit Afrika het na raming sowat 70&nbsp;000 jaar v.C. uit Noordoos-Afrika begin. Huidige getuienis dui daarop daar was net een so ’n migrasie en dat net ’n paar honderd individue betrokke was. Verreweg die meerderheid van mense het in Afrika gebly en by ’n verskeidenheid omgewings aangepas.<ref>{{cite journal |last=Vigilant |title=African populations and the evolution of human mitochondrial DNA |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1503 |journal=Science |year=1991 |volume=253 |issue=5027 |pages=1503–07 |doi=10.1126/science.1840702 |pmid=1840702|display-authors=etal}}</ref> Die moderne mens het daarna wêreldwyd versprei en vroeëre hominiene vervang – óf deur mededinging óf deur verbastering. Teen 40&nbsp;000&nbsp;v.C. het hulle in Eurasië en [[Oseanië]] gewoon, en minstens 14&nbsp;500 jaar gelede in die Amerikas.<ref name=Wolman2008>{{cite journal |author=Wolman, David |date=3 April 2008 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |title=Fossil Feces Is Earliest Evidence of N. America Humans |publisher=news.nationalgeographic.com |access-date=18 Januarie 2018 |archive-date= 7 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407051931/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |author=Wood B |year=1996 |title=Human evolution |url=https://archive.org/details/sim_bioessays_1996-12_18_12/page/945|journal=BioEssays |volume=18 |issue=12 |pages=945–54 |doi=10.1002/bies.950181204 |pmid=8976151}}</ref> === Oorgang tot die beskawing === [[Lêer:Einscharpflug - Farmer plowing in Fahrenwalde, Mecklenburg-Vorpommern, Germany.jpg|duimnael|Die opkoms van landbou en die [[mak maak|temming]] van diere het gelei tot stabiele menslike gemeenskappe.]] Tot sowat 10&nbsp;000 jaar gelede was mense jagter-versamelaars. Hulle het geleidelik ’n groot deel van die natuurlike omgewing oorheers. Hulle het oor die algemeen in klein groepe bekend as bandgemeenskappe gewoon, dikwels in grotte. Die uitvinding van landbou het aanleiding gegee tot die [[Neolitikum]]-rewolusie, toe toegang tot kosvoorraad gelei het tot die vorming van permanente menslike gemeenskappe, die temming van diere en die gebruik van metaalgereedskap – vir die eerste keer in die geskiedenis. Landbou het handel en samewerking aangemoedig, en het gelei tot komplekser gemeenskappe. Die vroeë gemeenskappe van [[Mesopotamië]], [[Egipte]], [[Indië]], [[China]], die [[Maja]], [[Griekeland]] en [[Romeinse Ryk|Rome]] was van die eerstes van die beskawing.<ref>{{cite book |author1=Thomas F. X. Noble |author2=Barry Strauss |author3=Duane Osheim |author4=Kristen Neuschel |author5=Elinor Accamp |title=Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries |url=https://books.google.com/books?id=Td4WAAAAQBAJ&pg=PA16&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CB0Q6AEwADgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |accessdate=11 July 2015 |isbn=9781285661537}}</ref><ref>{{cite web |last1=Spielvogel |first1=Jackson |title=Western Civilization: Volume A: To 1500 |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&pg=PT65&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CC4Q6AEwAjgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |publisher=Cenpage Learning |accessdate=11 Julie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title=Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization |last=Thornton |first=Bruce |year=2002 |publisher=Encounter Books |location=San Francisco, CA, USA |isbn=1-893554-57-0 |pages=1–14 |url=https://books.google.com/?id=fa6swJv64xkC&printsec=frontcover&dq=Greek+Ways:+How+the+Greeks+Created+Western+Civilization#v=onepage&q=Greek%20Ways%3A%20How%20the%20Greeks%20Created%20Western%20Civilization&f=false}}</ref> In die laat [[Middeleeue]] en vroeë moderne tyd het rewolusionêre idees en tegnologieë ontstaan. Oor die volgende 500 jaar het verkenningstogte en Europese [[Kolonisasie|kolonialisme]] groot dele van die wêreld onder Europese beheer geplaas, en dit het gelei tot latere onafhanklikheidstryde. Die idee van ’n moderne wêreld wat onderskei kan word van ’n antieke wêreld is geskoei op ’n vinnige vooruitgang in ’n kort tydperk op baie gebiede. Dit het tot nuwe teorieë gelei soos [[evolusie]] en [[psigoanalise]], wat die mens se idee van homself verander het. Die Wetenskaplike, Tegnologiese en [[Nywerheidsrewolusie]] tot in die [[19de eeu]] het onafhanklike ontdekkings tot gevolg gehad soos beeldtegnologie, vervoerinnovasies soos die [[motor]] en [[vliegtuig]], en energie-ontwikkeling soos [[steenkool]] en [[elektrisiteit]].<ref>{{cite web |title=Greatest Engineering Achievements of the 20th Century |url=http://www.greatachievements.org/ |website=greatachievements.org |access-date=7 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323183423/http://www.greatachievements.org/ |archive-date=23 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit gaan hand aan hand met bevolkingsgroei<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |title=GeoHive – Regional Population 1750–2050 |website=GeoHive |access-date=8 Junie 2016 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223001434/http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |archive-date=23 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en ’n langer lewensverwagting. Die wêreldbevolking het in die 19de en 20ste eeu talle kere geweldig toegeneem – byna 10% van die 100&nbsp;miljard mense wat al geleef het, het in die laaste eeu geleef.<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/all20c.htm |title=Twentieth Century Atlas – Worldwide Statistics of Casualties, Massacres, Disasters and Atrocities |website=Necrometrics.com |access-date=8 Junie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115024448/http://www.necrometrics.com/all20c.htm |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die aanbreek van die inligtingseeu aan die einde van die 20ste eeu het die moderne mens geleef in ’n wêreld wat toenemend [[Globalisering|geglobaliseer]] geraak het. In 2010 kon byna 2&nbsp;miljard mense deur die [[internet]] met mekaar kommunikeer,<ref>{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=Internet Usage Statistics – The Internet Big Picture |website=Internet World Stats |access-date=19 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522094328/https://www.internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en 3,3&nbsp;miljard met [[Selfoon|selfone]].<ref>{{cite web |url=http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |title=Reuters homepage |publisher=Reuters |accessdate=19 November 2010 |archive-date=17 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217165448/http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |url-status=dead }}</ref> Die menslike beskawing het egter ook gelei tot die vernietiging van die omgewing, en besoedeling het grootliks bygedra tot die massuitwissing van ander lewensvorme (die [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|Holoseen-uitwissing]]),<ref>{{cite journal |last1=Pimm |first1=S. |last2=Raven |first2=P. |last3=Peterson |first3=A. |last4=Sekercioglu |first4=C. H. |last5=Ehrlich |first5=P. R. |title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=29 |pages=10941–6 |year=2006 |pmid=16829570 |pmc=1544153 |doi=10.1073/pnas.0604181103}}<br />*{{cite journal |vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB |title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70 |journal=Science |volume=306 |issue=5693 |pages=70–75 |year=2004 |pmid=15459379 |doi=10.1126/science.1101476}}</ref> wat in die toekoms verder versnel kan word deur [[aardverwarming]].<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=O. T. |title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=361 |issue=1465 |pages=163–71 |year=2006 |pmid=16553315 |pmc=1831839 |doi=10.1098/rstb.2005.1712}}</ref> == Habitat en bevolking == [[Lêer:BlackMarble20161km.jpg|duimnael|Die [[Aarde]] soos in 2016 uit die ruimte gesien, wys in hoe ’n mate die mens die planeet bewoon. Die helder dele is die digs bevolkte gebiede en dié wat finansieel in staat is om dit te verlig.]] [[Lêer:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|duimnael|[[Tokio]], die wêreld se grootste metropolitaanse gebied, is ’n voorbeeld van ’n massanedersetting bekend as ’n [[stad]].]] Vroeë menslike nedersettings was afhanklik van die nabyheid aan [[water]] en, na gelang van die leefstyl, ander natuurlike bronne vir [[kos]] soos gebiede met baie diere wat gejag kon word of bewerkbare grond waar gewasse geplant en diere aangehou kon word. Mense het ’n besondere vermoë om hul habitat aan te pas deur middel van tegnologie, met byvoorbeeld [[besproeiing]], stedelike beplanning, bouwerk, [[vervoer]], [[kos]]vervaardiging en [[ontbossing]], maar menslike nedersettings bly kwesbaar vir [[natuurramp]]e.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=Wêreldbank |date=Oktober 2003}}</ref> Doelbewuste habitatsveranderings word gewoonlik aangebring met die oog op materiële rykdom, om ’n aangenamer temperatuur te verseker, die hoeveelheid kos te vermeerder, estetika te verbeter of om toegang tot bronne en ander nedersettings te vergemaklik. Met die toename van grootskaalse handels- en vervoerinfrastrukture het die nabyheid aan sulke bronne onnodig geraak, en op baie plekke is dit nie meer ’n dryfkrag agter die groei of verval van ’n bevolking nie. Danksy tegnologie kan die mens ses van die aarde se sewe kontinente bewoon en by feitlik alle klimate aanpas. Die mens is egter nie eweredig oor die aarde versprei nie; sommige dele is dig bevolk en ander soos [[Antarktika]] is feitlik onbewoon.<ref>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |title=The 10 purest places on Earth |last=Gammon |first=Katharine |publisher=NBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028203519/http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=18 Januarie 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density}}</ref> In die laaste eeu het die mens Antarktika, onderwateromgewings en die [[ruimte]] verken, maar grootskaalse kolonisasie van dié omgewings is nog nie haalbaar nie. Met ’n bevolking van oor die 7&nbsp;miljard is mense van die volopste van die groot soogdiere. Die meeste mense (61%) woon in Asië. Die ander woon in die Amerikas (14%), Afrika (14%), Europa (11%) en Oseanië (0,5%).<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |journal=Environmental Management |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |year=2002 |pmid=12481916 |doi=10.1007/s00267-002-2737-0}}</ref> Die bewoning van geslote [[ekologie]]se stelsels in ongenaakbare omgewings, soos Antarktika en die buitenste ruim, is duur, kort en beperk tot wetenskaplike, nywerheids- of militêre ekpedisies. Die lewe in die ruimte is steeds sporadies, met nie meer as 13 mense op ’n gegewe tydstip in die ruimte nie.<ref>{{cite web |author=Nancy Atkinson |url=http://www.universetoday.com/27924/soyuz-rockets-to-space-13-humans-now-in-orbit/ |title=Soyuz Rockets to Space; 13 Humans Now in Orbit |publisher=Universetoday.com |date=26 March 2009 |accessdate=10 November 2011}}</ref> Tussen 1969 en 1972 het twee mense op ’n slag vir kort rukkies op die [[maan]] deurgebring. Tot dusver het die mens nog geen ander [[hemelliggaam]] besoek nie, hoewel daar ’n aaneenlopende menslike teenwoordigheid in die ruimte is sedert die lansering van die aanvanklike bemanning van die [[Internasionale Ruimtestasie]] op [[31 Oktober]] [[2000]].<ref name="urlNASA">{{cite web |author=Kraft, Rachel |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=Johnson Space Center |work=JSC Features |date=11 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616204254/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mensgemaakte voorwerpe het wel al ander hemelliggame besoek.<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511183019/https://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12 November 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011174543/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=11 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=Nasa |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831063237/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=31 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedert 1800 het die wêreldbevolking toegeneem van ’n [[miljard]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5 Februarie 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 Augustus 1999 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907162914/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=7 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> tot oor die 7&nbsp;miljard.<ref name=7billpop>{{cite web |title=UN population estimates. |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110507234347/http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |archive-date= 7 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2004 het sowat 2,5&nbsp;miljard uit 6,3&nbsp;miljard mense (39,7%) in stedelike gebiede gewoon; in Februarie 2008 het die VN geraam die helfte van die wêreld se bevolking sou teen die einde van die jaar in stede woon.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |work=BBC News |first=David |last=Whitehouse |title=Half of humanity set to go urban |date=19 Mei 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620204956/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |archive-date=20 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense in stede se probleme sluit in verskeie vorme van besoedeling en [[misdaad]],<ref>[<!-- http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/abstract/usrv98.htm -->http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224090226/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf |date=24 Februarie 2013 }} Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98] U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics. Besoek op 29 Oktober 2006</ref> veral in die middestede en voorstedelike krotbuurte. Beide die algehele bevolking en die deel wat in stede woon, sal na verwagting in die komende dekades aansienlik styg.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026120431/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=26 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Mense het ’n drastiese invloed op die omgewing. Hulle is aan die bopunt van die [[voedselketting]], en ander diere maak selde op hulle jag.<ref>''Scientific American'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Evolution and General Intelligence: Three hypotheses on the evolution of general intelligence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913155148/http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html |date=13 September 2006 }}.</ref> Die mens is waarskynlik die hoofoorsaak van globale [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]] weens grondontwikkeling, die verbranding van [[fossielbrandstof]] en besoedeling.<ref>{{cite web |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis |publisher=grida.no/ |access-date=30 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617020742/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |archive-date=17 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As dit teen die huidige tempo voortduur, word voorspel klimaatsverandering sal in die volgende eeu die helfte van die plant- en dierspesies uitwis.<ref>American Association for the Advancement of Science. [http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword Foreword] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304110611/http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword |date= 4 Maart 2008 }}. ''AAAS Atlas of Population & Environment''.</ref><ref>Wilson, E.O. (2002). ''The Future of Life''.</ref> == Biologie == === Anatomie en fisiologie === {{Dubbelbeeld|regs|Anterior view of human female and male, with labels af.svg|250|Uomo Vitruviano.jpg|250|LINKS BO: Die vooraansig van ’n vrou en man, met basiese eienskappe. REGS BO: ''Vitruviaanse Mens''. [[Leonardo da Vinci]] se voorstelling word dikwels gebruik as ’n simbool van die simmetrie van die menslike liggaam en, deur uitbreiding, van die hele heelal.}} Die meeste aspekte van die menslike fisiologie stem ooreen met dié van diere. Die menslike liggaam bestaan uit die bene, torso, arms, nek en kop. ’n Volwasse liggaam het sowat 100&nbsp;biljoen (10¹⁴) [[Sel (biologie)|selle]]. Die belangrikste liggaamstelsels is die [[senuweestelsel|senuwee-]], [[Hart|kardiovaskulêre]], [[asemhalingstelsel|asemhaling-]], [[spysverteringstelsel|spysvertering-]], [[Endokriene stelsel|endokriene]], [[Immuunstelsel|immuun-]], [[Vel|bedekking-]], [[Limf|limf-]], [[spier]]-[[skelet]]-, [[voortplanting]]- en [[Urine|urienstelsel]].<ref name=Greg_Roza>[https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC&dq=human+body+cells+trillion&source=gbs_navlinks_s Page 21] Inside the human body: using scientific and exponential notation. Author: Greg Roza. Edition: Illustrated. Publisher: The Rosen Publishing Group, 2007. {{ISBN|1-4042-3362-8}}, {{ISBN|978-1-4042-3362-1}}. Length: 32pages</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517113501/https://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense het, nes die meeste ander ape, nie ’n uitwendige stert nie en behoort tot verskeie [[bloedgroep]]e, hulle het opponeerbare duime en [[geslagsdimorfie]]. Die klein anatomiese verskil tussen die mens en die sjimpansee is eersgenoemde se tweevoetigheid. Een belangrike verskil is dat mense vinniger en akkurater kan gooi as ander diere. Mense is ook van die beste langafstandnaellopers in die diereryk, maar stadiger oor kort afstande.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |first=Tara |last=Parker-Pope |date=27 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024840/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date=11 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=dead }}</ref> Mense se minder digte liggaamshare en produktiewer sweetkliere help hitte-uitputting voorkom terwyl hulle oor langer afstande hardloop.<ref>{{cite web |last=John |first=Brenman |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626234043/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vanweë tweevoetigheid het vroue nouer geboortekanale. Die bou van die menslike [[bekken]] en die tone verskil van ander diere s’n. ’n Gevolg is dat kraming moeiliker en gevaarliker is as by die meeste soogdiere, veral as die groot kop van menslike babas in ag geneem word. Dit beteken die menslike baba moet in die geboortekanaal omdraai, iets wat nie by ander soogdiere voorkom nie, en daarom is die mens die enigste spesie waar die vrou hulp van ander nodig het om die risiko van geboorteskenking te verklein. As deel van ’n evolusieproses word menslike babas minder ontwikkeld en kwesbaarder gebore. Sjimpanseebabas is kognitief meer ontwikkel as mensebabas tot met die ouderdom van ses maande, wanneer die vinnige ontwikkeling van die menslike brein dié van sjimpansees verbysteek. Vroue gaan ook deur ’n [[menopouse]] en word onvrugbaar dekades voor die einde van hul leeftyd. Alle ander aapspesies kan tot met hul dood die lewe skenk. Menopouse het waarskynlik ontwikkel omdat dit ’n evolusionêre voordeel vir kinders inhou (’n langer versorgingstyd).<ref name="O'Neil"/> Benewens tweevoetigheid verskil mense van sjimpansees hoofsaaklik wat betref reuk, gehoor, die vertering van [[proteïen]]e, breingrootte en die vermoë om taal te gebruik. Die menslike brein is omtrent drie keer so groot soos dié van sjimpansees. Die menslike brein is ook baie groter in verhouding tot die liggaam en die mens het ’n veel beter ontwikkelde [[breinskors]], met meer [[neuron]]e. Die mens se vermoëns is merkwaardig in vergelyking met dié van ander ape. Sy vermoë om te praat is uniek onder primate. Mense kan nuwe en ingewikkelde idees vorm en tegnologie ontwikkel, iets wat geen presedent het onder ander [[organisme]]s op aarde nie.<ref name="O'Neil"/> Mans is sowat 172&nbsp;cm lank en vroue sowat 158&nbsp;cm. Mense kan in hul middeljare korter word, maar dit gebeur gewoonlik eers op ’n bejaarde ouderdom.<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |work=News |publisher=Senior Journal |access-date=6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur die geskiedenis het die mens oor die algemeen langer geword, waarskynlik vanweë beter voeding, gesondheidsorg en lewensomstandighede.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |journal=Comparative Biochemistry and Physiology A |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |date=September 2003 |pmid=14527631 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5}}</ref> Die gemiddelde massa van vroue is 54-64&nbsp;kg en van mans 70-83&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |title=Human weight |publisher=Articleworld.org |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503145725/http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |title=Mass Of An Adult |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |access-date=31 Desember 2017 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222000855/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=22 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nes met baie ander toestande, word gewig en liggaamstipe beïnvloed deur beide [[genetika]] en die omgewing, en verskil dit grootliks tussen individue (soos oorgewig).<ref>{{cite book |author=Kushner, Robert |title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ |year=2007 |page=158 |isbn=1-59745-400-1 |url=https://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |doi= |accessdate=5 April 2009}}</ref><ref name=Anes2000>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |year=2000 |pmid=10927998 |doi=10.1093/bja/85.1.91}}</ref> Dit lyk of mense amper geen hare het nie in vergelyking met ander primate; daar is hoofsaaklik hare op die kop, onder die arms en om die geslagsdele. Die gemiddelde mens het egter meer [[haarsakkie]]s aan sy liggaam as die gemiddelde sjimpansee. Die grootste verskil is dat die mens se hare korter en dunner is en minder pigment bevat, en dit is dus moeiliker om te sien.<ref>''Why Humans and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Times'', 19 Augustus 2003.</ref> Die mens het omtrent 2&nbsp;miljoen sweetkliere wat oor sy hele liggaam versprei is – baie meer as die sjimpansee, wat min sweetkliere het wat hoofsaaklik aan die palm van die hand en aan die voetsole voorkom.<ref>{{cite web |last=Kirchweger |first=Gina |title=The Biology of Skin Color: Black and White |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |work=Evolution: Library |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020171423/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mens het ’n korter [[verhemelte]] en kleiner [[tand]]e as ander primate. Hulle is die enigste primate wat kort, redelik gelyk slagtande het. Mense se tande sit gewoonlik teenmekaar en gate wat op ’n jong ouderdom ontstaan vanweë tande wat wissel, word gou gevul. Mense verloor algaande hul verstandtande; party mense het geen verstandtande nie vanweë oorerflikheid.<ref name="Revolution">{{cite book |author=Collins, Desmond |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist |year=1976 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]}}</ref> === Genetika === [[Lêer:Human karyotype with bands and sub-bands.png|duimnael|200px|’n Grafiese voorstelling van die standaard- menslike [[kariotipe]], insluitende beide die manlike (XY) en vroulike (XX) geslagschromosome.]] Soos alle soogdiere, is die mens ’n [[Ploïdie| diploïede]], [[Eukarioot|eukariotiese]] spesie. Elke liggaamsel het twee stelle van 23 [[Chromosoom|chromosome]], een stel van elke ouer. [[Gameet|Gamete]] het net een stel chromosome, wat ’n mengsel van die ouerstelle is. Onder die 23 paar chromosome is daar 22 paar outosome (wat oorerflike eienskappe bepaal) en een paar geslagschromosome. Nes ander soogdiere het mense ’n XY-geslagsbepalingstelsel: Vroue het die geslagschromosome XX en mans XY.<ref name="Therman1980">{{cite book |last=Therman |first=Eeva |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |url=https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=Springer US |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3}}</ref> Die volgorde van een menslike genoom is in 2003 ten volle bepaal en tans word probeer om ’n monster van die genetiese diversiteit van die spesie te verkry. Mense het na raming sowat 22&nbsp;000 [[Geen|gene]].<ref name=Pertea2010>{{cite journal |author1=Pertea, Mihaela |author2=Salzberg, Steven L. |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |journal=Genome Biology |year=2010 |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615}}</ref> Die verskille in menslike [[DNS]] is baie klein in vergelyking met ander spesies; dit dui op ’n moontlike bevolkingsbottelnek in die laat [[Pleistoseen]] (sowat 100&nbsp;000 jaar gelede), toe die menslike bevolking tot ’n klein getal teelpare verminder is.<ref name=Harpending1998>{{cite journal |last1=Harpending |first1=H. C. |last2=Batzer |first2=M. A. |last3=Gurven |first3=M. |last4=Jorde |first4=L. B. |last5=Rogers |first5=A. R. |last6=Sherry |first6=S. T. |title=Genetic traces of ancient demography |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=95 |issue=4 |pages=1961–67 |year=1998 |pmid=9465125 |pmc=19224 |doi=10.1073/pnas.95.4.1961}}</ref><ref name=Jorde1997>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=7 |pages=3100–03 |year=1997 |pmid=9096352 |pmc=20328 |doi=10.1073/pnas.94.7.3100}}</ref> [[Nukleotied]]diversiteit is gebaseer op enkele mutasies bekend as enkelnukleotiedpolimorfismes (SNP's). Die nukleotieddiversiteit tussen mense is sowat 0,1%; dit is een verskil per duisend [[Basispaar|basispare]].<ref name=Jorde04>{{cite journal |last1=Jorde |first1=Lynn B |last2=Wooding |first2=Stephen P |title=Genetic variation, classification and 'race' |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435}}</ref><ref name=Tishkoff04>{{cite journal |vauthors=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438}}</ref> ’n Verskil van een in duisend nukleotiede tussen twee mense wat lukraak gekies is, kom neer op sowat 3&nbsp;miljoen nukleotiedverskille, want die menslike genoom het sowat 3&nbsp;miljard nukleotiede. Die meeste van hierdie SNP's is neutraal, maar sowat 3% tot 5% is funksioneel en beïnvloed [[Fenotipe|fenotipiese]] verskille tussen mense deur [[Alleel|allele]]. Deur die dele van die genoom wat nie onder natuurlike seleksie is nie en dus mutasies teen ’n redelik bestendige tempo versamel, met mekaar te vergelyk is dit moontlik om ’n genetiese boom saam te stel wat die hele menslike spesie omvat sedert die [[laaste gemeenskaplike voorsaat]]. Elke keer wanneer ’n sekere mutasie (SNP) in ’n individu voorkom en na sy afstammelinge oorgedra word, word ’n [[haplogroep]] gevorm wat al die afstammelinge van die individu insluit wat ook daardie mutasie sal hê. Deur [[mitochondriale DNS]], wat net van die ma geërf word, te vergelyk het genetici tot die gevolgtrekking gekom die laaste gemeenskaplike vroulike voorouer wie se genetiese merker in alle moderne mense aangetref word, die sogenaamde [[mitochondriale Eva]], moes tussen sowat 90&nbsp;000 en 200&nbsp;000 jaar gelede gelewe het.<ref name="pmid3025745">{{Citation |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |title=Mitochondrial DNA and human evolution |journal=Nature |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |year=1987 |pmid=3025745 |doi=10.1038/325031a0 |ref=harv |bibcode=1987Natur.325...31C}}</ref><ref>{{Citation |vauthors=Soares P, Ermini L, Thomson N |title=Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=84 |issue=6 |pages=740–59 |date=June 2009 |pmid=19500773 |pmc=2694979 |doi=10.1016/j.ajhg.2009.05.001 |url=|display-authors=etal}}. [http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history University of Leeds – New 'molecular clock' aids dating of human migration history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |date=20 Augustus 2017 }}</ref><ref name=poz>{{cite journal |vauthors=Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD |title=Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females |journal=Science |volume=341 |issue=6145 |pages=562–65 |date=August 2013 |pmid=23908239 |doi=10.1126/science.1237619 |pmc=4032117}}</ref> === Lewensiklus === [[Lêer:Views of a Foetus in the Womb detail.jpg|duimnael|links|160px|’n Fetus in die baarmoeder. Skets deur [[Leonardo da Vinci]].]] {{Dubbelbeeld|regs|Redheaded child mesmerized 2.jpg|100| Burkina Faso girl.jpg |106|’n Seun en meisie voor puberteit.}} {{Dubbelbeeld|regs|Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100|Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|105|’n Adolessente man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Pataxo001.jpg|100|Punjabi woman smile.jpg|102|’n Volwasse man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Alison Phillips.jpg|105|HappyPensioneer.jpg|100|’n Bejaarde man en vrou.}} Nes by ander soogdiere, vind menslike [[voortplanting]] plaas as interne [[bevrugting]] deur middel van [[seksuele omgang]]. Tydens dié proses plaas die man sy [[Ereksie|stywe]] [[penis]] in die vrou se [[vagina]] en [[Ejakulasie|ejakuleer]] [[semen]], wat [[sperm]]a bevat. Die sperma beweeg deur die vagina en serviks tot in die [[baarmoeder]] vir die bevrugting van die [[Eier (biologie)|eiersel]]. Dié ontwikkel van ’n [[sigoot]] tot ’n [[embrio]] en dan tot ’n [[fetus]]. Sowat 38 weke ná bevrugting word die fetus as volgroeide baba gebore, gewoonlik vaginaal, en haal die nuwe organisme vir die eerste keer onafhanklik asem. In vergelyking met ander soortgelyke spesies is die [[geboorte]] lank en pynlik. Dit kan tot 24 uur duur en tot die dood van die ma, kind of albei lei. Dit is veral weens die relatief groot kop van die fetus en die vrou se relatief nou bekken.<ref name=LaVelle1995>{{cite journal |author=LaVelle, M. |title=Natural selection and developmental sexual variation in the human pelvis |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=98 |issue=1 |pages=59–72 |year=1995 |pmid=8579191 |doi=10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref name=Correia2005>{{cite journal |author1=Correia, H. |author2=Balseiro, S. |author3=De Areia, M. |title=Sexual dimorphism in the human pelvis: testing a new hypothesis |journal=Homo |volume=56 |issue=2 |pages=153–60 |year=2005 |pmid=16130838 |doi=10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Die kans op ’n suksesvolle geboorte het in die 20ste eeu aansienlik in ryker lande toegeneem danksy die ontwikkeling van die mediese tegnologie. In [[ontwikkelende land]]e bly die gevare groot, met sterftegevalle van ma's wat tot 100 so groot is as in [[ontwikkelde land]]e. <ref name=Rush2000>{{cite journal |author=Rush, David |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–40S |year=2000 |pmid=10871588 |url=<!-- http://www.ajcn.org/content/72/1/212S.full -->http://ajcn.nutrition.org/content/72/1/212s.abstract}}</ref> In ontwikkelde lande is babas gewoonlik tussen 50 en 60&nbsp;cm lank by geboorte en weeg hulle tussen 3 en 4&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://childinfo.org/areas/birthweight/ |title=Low Birthweight |access-date=30 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518104014/http://www.childinfo.org/areas/birthweight/ |archive-date=18 Mei 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Laer gewig is egter algemeen in ontwikkelende lande en dra by tot die hoë voorkoms van kindersterftes in dié gebiede.<ref name=Khor2003>{{cite journal |author=Khor, G. |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |journal=Nepal Medical College Journal |volume=5 |issue=2 |pages=113–22 |year=2003 |pmid=15024783}}</ref> ’n Mens is hulpeloos by geboorte en hou ’n paar jaar lank aan groei, gewoonlik totdat hulle op 12 tot 15 jaar seksuele rypheid bereik. Vroue hou aan ontwikkel tot op omtrent 18 en mans tot omtrent 21. Die menslike lewe kan verdeel word in ’n paar fases: die babajare, kinderjare, adolessensie, jong volwassenheid, volwassenheid en bejaardheid. Die duur van die fases verskil van kultuur tot kultuur en van tyd tot tyd. In vergelyking met ander primate ondervind die mens ’n tydperk van ongewoon vinnige groei tydens adolessensie, wanneer die liggaamsgrootte met sowat 25% toeneem. Sjimpansees groei byvoorbeeld net 14%, sonder ’n tydperk van vinnige groei.<ref name=Leakey1993>{{cite book |author1=Leakey, Richard |author2=Lewin, Roger |title=Origins Reconsidered: In Search of What Makes Us Human |url=https://archive.org/details/originsreconside00rich |year=1993 |publisher=Anchor Books |location=New York City |isbn=978-0-385-46792-6}}</ref> Die rede vir die tydperk van vinnige groei by mense is waarskynlik om die kind fisiek klein te hou todat hy sielkundig ryp is. Mense is een van die min spesies by wie [[menopouse]] voorkom. Daar is voorgestel die menopouse vergroot die vrou se algemene voortplantingsukses deur haar meer tyd te gee om aan haar bestaande kinders te bestee en ook aan haar kleinkinders, in plaas daarvan om nog kinders te hê wanneer sy bejaard is.<ref name=Diamond1997>{{cite book |author=Diamond, Jared |authorlink=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=167–70 |isbn=0-465-03127-7}}</ref><ref name=Peccei2001>{{cite journal |last1=Peccei |first1=Jocelyn Scott |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013}}</ref> Getuiegebaseerde studies dui aan die lewensduur van ’n individu hang van twee faktore af: genetika en leefstylkeuses.<ref name=USC>{{Cite news |first=Carl |last=Marziali |date=7 Desember 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-date=13 Desember 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |accessdate=7 Desember 2010}}</ref> Om verskeie redes, insluitende biologiese/genetiese redes,<ref>{{cite web |last=Kalben |first=Barbara Blatt |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |access-date=19 Januarie 2018 |archive-date= 1 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=dead }}</ref> lewe vroue gemiddeld vier jaar langer as mans – in 2013 was die wêreldwye lewensverwagting van ’n meisie by geboorte 70,2 jaar in vergelyking met die 66,1 jaar vir ’n seun.<ref name=CIA-world>{{cite web |title=CIA World Factbook – World entry |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |work=Central Intelligence Agency |access-date=5 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518002143/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is aansienlike geografiese variasies in menslike lewensverwagting, wat veral te doen het met ekonomiese ontwikkeling. Die lewensverwagting in [[Hongkong]] is byvoorbeeld 84,8&nbsp;jaar vir meisies en 78,9 vir seuns. In [[eSwatini]], hoofsaaklik weens [[vigs]], is dit 31,3&nbsp;jaar vir albei geslagte.<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/ "Human Development Report 2006,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205535/http://hdr.undp.org/hdr2006/ |date=11 Oktober 2007 }} United Nations Development Programme, bl. 363–66, 9 November 2006</ref> Terwyl een uit vyf Europeërs 60&nbsp;jaar of ouer is, is een uit 20 Afrikane 60 of ouer.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ ''The World Factbook''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=12 September 2009 }}, U.S. Central Intelligence Agency. Besoek op 2 April 2005.</ref> Die getal mense ouer as 100 jaar is in 2002 deur die VN op 210&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 Februarie 2002 |access-date=2 April 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130150637/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=30 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Minstens een mens, Jeanne Calment, het 122 jaar oud geword.<ref name=Maier2010>{{cite book |author=Maier, Heiner |title=Supercentenarians |year=2010 |publisher=Springer |location=Heidelberg, Germany |isbn=978-3-642-11519-6 |page=288 |url=https://books.google.com/books?id=0Fjkhcn3oeIC&pg=PA288}}</ref> Aanspraak is al gemaak op hoër ouderdomme, maar dit is onbevestig. === Dieet === [[Lêer:Preparing The Feast.jpg|duimnael|links|Mense maak kos in [[Bali]], [[Indonesië]].]] Mense is [[Omnivoor|omnivore]], wat ’n verskeidenheid [[plant]]- en [[dier]]materiaal kan verorber.<ref>{{cite journal |author=Haenel H |title=Phylogenesis and nutrition |journal=Nahrung |volume=33 |issue=9 |pages=867–87 |year=1989 |pmid=2697806}}</ref><ref>{{cite book |editor=Peter S. Ungar |year=2007 |author=Cordain, Loren |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |url=https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4 |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |pages=[https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4/page/264 264]–65}}</ref> Mensegroepe het ’n groot verskeidenheid diëte na gelang van beskikbare voedselbronne in ’n streek of kultuur- en godsdiensnorme – van uitsluitlik plante tot hoofsaaklik diere. In sommige gevalle kan dieetbeperkings lei tot siektes weens tekorte; stabiele groepe het egter aangepas by baie dieetpatrone.<ref>{{cite journal |journal=Journal of the American Dietetic Association |year=2003 |volume=103 |issue=6 |pages=748–65 |title=Vegetarian Diets |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049 |last1=American Dietetic |first1=Association |last2=Dietitians Of |first2=Canada}}<!-- [http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/advocacy_933_ENU_HTML.htm online copy available] --></ref> Kos speel ’n groot rol in die menslike kultuur. Tot met die ontwikkeling van landbou sowat 10&nbsp;000 jaar gelede, het ''Homo sapiens'' ’n jag-en-versamel-metode gebruik as die enigste manier van kosversameling. Hulle het kosse soos vrugte, grane, sampioene en inseklarwes gekombineer met wild, wat gejag moes word.<ref>{{cite journal |author=Cordain L |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-02_81_2/page/341 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=81 |issue=2 |pages=341–54 |date=Februarie 2005 |pmid=15699220 |name-list-format=vanc |author2=Eaton SB |author3=Sebastian A |display-authors=3 |last4=Mann |first4=N |last5=Lindeberg |first5=S |last6=Watkins |first6=BA |last7=O'Keefe |first7=JH |last8=Brand-Miller |first8=J}}</ref> Daar word gemeen mense gebruik vuur om kos te berei sedert die tyd van ''[[Homo erectus]]''.<ref>{{cite journal |author=Ulijaszek SJ |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2002-11_61_4/page/517 |journal=Proc Nutr Soc |volume=61 |issue=4 |pages=517–26 |date=November 2002 |pmid=12691181 |doi=10.1079/PNS2002180}}</ref> Die ontwikkeling van landbou<ref>[http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html Earliest agriculture in the Americas] [http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 Earliest cultivation of barley] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070216093200/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 |date=16 Februarie 2007 }} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stm Earliest cultivation of figs]. Besoek op 19 Februarie 2007</ref> het hul dieet aansienlik verander. Dit het ook gelei tot groter bevolkings, die ontwikkeling van stede en die verspreiding van aansteeklike siektes weens groter bevolkingsdigthede. Mense kan oor die algemeen van twee tot agt weke lank sonder kos oorleef, na gelang van hoeveel vet in die liggaam opgegaar is. Oorlewing sonder water is gewoonlik beperk tot drie tot vier dae. Sowat 36&nbsp;miljoen mense sterf elke jaar aan oorsake wat direk of indirek met verhongering te doen het.<ref>United Nations Information Service. [http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc "Independent Expert On Effects Of Structural Adjustment, Special Rapporteur On Right To Food Present Reports: Commission Continues General Debate On Economic, Social And Cultural Rights"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327010027/http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc |date=27 Maart 2009 }}. United Nations, 29 Maart 2004, bl. 6. </ref> In sommige streke is wanvoeding onder kinders algemeen,<ref>{{cite journal |vauthors=Murray C, Lopez A |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |journal=Lancet |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–42 |year=1997 |pmid=9164317 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> terwyl [[vetsug]] in ander dele van die wêreld vinnig toeneem. Meer as ’n miljard mense wêreldwyd is vetsugtig.<ref name=Haslam>{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |date=Oktober 2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> === Biologiese variasie === [[Lêer:Maasai tribe.jpg|duimnael|Mense in warm klimaatstreke is dikwels skraal en het ’n donker vel, soos hierdie [[Masai]]-mans in [[Kenia]].]] [[Lêer:Inuit Amautiq 1995-06-15.jpg|duimnael|Mense in koue streke het dikwels ’n ligter vel, soos hierdie [[Inuïete|Inuïet]]-vroue van [[Kanada]].]] Geen twee mense – nie eens ’n identiese [[tweeling]] – is geneties identies nie. Gene en die omgewing beïnvloed menslike biologiese variasie, van sigbare eienskappe tot vatbaarheid vir siektes tot geestelike vermoëns. Die presiese invloed van gene en die omgewing op sekere eienskappe word nie deeglik verstaan nie.<ref>{{Cite journal |last=Edwards |first=JH |author2=T Dent |author3=J Kahn |title=Monozygotic twins of different sex |journal=Journal of Medical Genetics |volume=3 |issue=2 |pages=117–23 |date=June 1966 |pmid=6007033 |pmc=1012913 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |url= |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Machin |first=GA |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=216–28 |date=Januarie 1996 |pmid=8741866 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |url= |accessdate=}}</ref> Die meeste huidige genetiese en argeologiese studies ondersteun die teorie dat [[Oos-Afrika]] die plek van oorsprong van alle moderne mense is,<ref name=Liu>{{cite journal |author1=Liu, Hua |author2=Prugnolle, Franck |author3=Manina, Andrea |author4=Balloux, François |title=A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2006-08_79_2/page/230 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=79 |issue=2 |pages=230–37 |year=2006 |pmid=16826514 |pmc=1559480 |doi=10.1086/505436}}</ref> en dat die eerste migrasies 60&nbsp;000 jaar gelede plaasgevind het. In vergelyking met die groot ape is die menslike geenvolgorde merkwaardig homogeen – selfs onder Afrika-bevolkings.<ref name=REGWG2005>{{cite journal |author1=Race, Ethnicity |author2=Genetics Working Group |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research |journal=American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747}}</ref> Die genetiese ooreenkoms tussen twee individue is oor die algemeen 99,9%.<ref>{{cite web |last=Dr. Shafer |first=Aaron |title=Understanding Genetics |url=http://genetics.thetech.org/ask/ask166 |work=The Tech |publisher=Stanford University |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120051112/https://genetics.thetech.org/ask/ask166 |archive-date=20 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=science>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421172822/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=21 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is sowat twee tot drie keer groter genetiese diversiteit in die wilde sjimpanseebevolkings as in die hele menslike geenpoel.<ref name=pbs1>{{cite web |title=Human Diversity – Go Deeper |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |work=Power of an Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023200020/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=oxf>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |work=Media |publisher=University of Oxford |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728162107/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=28 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="roberts1">{{cite book |last=Roberts |first=Dorothy |title=Fatal Invention |url=https://archive.org/details/fatalinventionho0000robe |year=2011 |publisher=The New Press |location=Londen, New York}}</ref> Die menslike liggaam se vermoë om by verskillende soorte omgewingstres aan te pas is merkwaardig, en dit laat mense toe om by ’n groot verskeidenheid temperature, [[humiditeit]]e en hoogtes te woon. As gevolg hiervan is die mens ’n kosmopolitiese spesie wat in feitlik alle wêreldstreke voorkom, insluitende tropiese [[reënwoud]]e, [[woestyn]]e, arktiese streke en dig bevolkte stede. Die meeste ander spesies is beperk tot ’n paar geografiese gebiede vanweë ’n beperkte mate van aanpasbaarheid.<ref name=adapt1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Human Biological Adaptability; Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Daar is [[biologie]]se variasie in die menslike spesie – met verskille in [[bloedgroep]]e, [[brein]]groottes, oog- en haarkleur, lengte, liggaamsbou en velkleur. Menslike liggaamstipes varieer aansienlik. Die tipiese lengte van ’n volwassene is tussen 1,4 en 1,9&nbsp;m, hoewel dit aansienlik verskil na gelang van onder meer geslag en etniese oorsprong.<ref name=adapt2>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to Climate Extremes |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=de Beer H |title=Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present |journal=Econ Hum Biol |volume=2 |issue=1 |pages=45–55 |year=2004 |pmid=15463992 |doi=10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref> Liggaamsgrootte hang grootliks af van gene en word ook aansienlik deur omgewingsfaktore soos dieet, oefening en slaappatrone beïnvloed, veral tydens die kinderjare. Volwassenes se lengte volg wat geslag en etniese groep betref min of meer dieselfde patroon. Die aspekte van genetiese variasie wat ’n aanduiding van evolusionêre geskiedenis gee of wat ter sake vir mediese navorsing is, is in die besonder bestudeer. Die gene wat volwassenes byvoorbeeld in staat stel om [[laktose]] te verteer, is volop in bevolkings met ’n lang geskiedenis van beesboerdery, en dit dui daarop dat natuurlike seleksie voorkeur aan daardie geen gegee het in bevolkings wat van koeimelk afhanklik is. Sommige oorerflike siektes soos [[sekelsel-anemie]] kom dikwels voor in bevolkings waar [[malaria]] deur die geskiedenis [[endemie]]s was – daar word geglo dieselfde gene gee groter weerstand teen malaria aan die mense wat draers van die geen is sonder dat hulle siek word. Net so is mense wat ’n lang tyd in spesifieke klimate gwoon het, soos arktiese, tropiese of hoë streke, geneig om spesifieke fenotipes te ontwikkel het wat voordelig is vir die bewaring van energie in daardie omgewings – kort, stewige liggame in koue streke; lang, lenige liggaamsbou in warm streke en ’n groot longkapasiteit in hoë streke. Net so verskil velkleur klinies, met donkerder velkleure om die ewenaar – waar die bykomende beskerming teen die [[son]] se [[ultraviolet]]strale vermoedelik ’n evolusionêre voordeel verskaf – en ligter velkleure nader aan die pole.<ref name="Hedrick 2011">{{Cite journal |author=Hedrick PW |title=Population genetics of malaria resistance in humans |url=https://archive.org/details/sim_heredity_2011-10_107_4/page/n4 |journal=Heredity |year=2011 |volume=107 |issue=4 |pages=283–304 |pmid=21427751 |doi=10.1038/hdy.2011.16 |pmc=3182497}} </ref><ref name="Weatherall 2008">{{cite journal |author=Weatherall DJ |title=Genetic variation and susceptibility to infection: The red cell and malaria |journal=British Journal of Haematology |year=2008 |volume=141 |issue=3 |pages=276–86 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Beja-Pereira A, etal |year=2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |url= |journal=Nat Genet |volume=35 |issue= |pages=311–13 |doi=10.1038/ng1263}}</ref><ref name=jabl04>{{cite journal |last=Nina |first=Jablonski |title=The evolution of human skin and skin color |journal=Annual Review of Anthropology |year=2004 |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Die kleur van die menslike vel en hare word bepaal deur die teenwoordigheid van [[pigment]] wat [[melanien]] genoem word. Velkleur kan wissel van donkerbruin tot ligperske, of feitlik wit of kleurloos.<ref name="roberts1"/> Haarkleur wissel van wit tot rooi tot blond tot bruin tot swart, waarvan laasgenoemde die algemeenste is.<ref>{{cite journal |author1=Rogers, Alan R. |author2=Iltis, David |author3=Wooding, Stephen |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/105 |journal=Current Anthropology |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006}}</ref> Haarkleur hang af van die hoeveelheid melanien (’n doeltreffende sonblokpigment) in die vel en hare. Haarmelanien-konsentrate neem met die ouderdom af en dit gee aanleiding tot grys of selfs wit hare. Die meeste navorsers glo velverdonkering is ’n aanpassing wat ontwikkel het om mense teen die son se ultravioletstrale te beskerm, want dit help om [[foliensuur]] te balanseer wat deur ultravioletstrale vernietig word. Ligte velpigmentasie beskerm mense teen die uitputting van [[vitamien D]], wat deur sonlig geproduseer word.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). ''[http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf The evolution of human skin coloration] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114203210/http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |date=14 Januarie 2012 }}'' (pdf), 'Journal of Human Evolution 39: 57–106.</ref> ==== Struktuur van variasie ==== [[Lêer:Seti1a.jpg|duimnael|’n [[Berbers|Libiër]], [[Nubië|Nubiër]], [[Sirië|Siriër]] en [[Antieke Egipte|Egitenaar]]. Tekening deur ’n onbekende kunstenaar na aanleiding van ’n muurskildering in die tombe van [[Seti I]].]] [[Lêer:Yanomami Woman & Child.jpg|duimnael|’n Yanomami-vrou en -kind van [[Brasilië]].]] [[Lêer:Paris - Playing chess at the Jardins du Luxembourg - 2966.jpg|duimnael|’n Bejaarde man speel skaak in [[Parys]].]] Binne die menslike spesie kom die grootste mate van genetiese variasie tussen mans en vroue voor. Terwyl die nukleotied- genetiese variasie tussen mense van dieselfde geslag wêreldwyd nie groter as 0,1% is nie, is die genetiese verskil tussen mans en vroue tussen 1% en 2%. Dit is amper dieselfde as die genetiese verskil tussen mans en sjimpanseemannetjies, en tussen vroue en sjimpanseewyfies. Die genetiese verskil tussen die geslagte gee aanleiding tot anatomiese, hormonale, neurale en fisiologiese verskille tussen hulle, hoewel die presiese omvang en aard van sosiale en omgewingsinvloede op die geslagte nie heeltemal verstaan word nie. Mans is oor die algemeen 15% swaarder en 15&nbsp;cm langer as vroue. Daar is ’n verskil tussen liggaamstipes, organe en liggaamstelsels, hormoonvlakke, sintuie en spiermassa tussen mans en vroue. Daar is ’n verskil van gemiddeld 40-50% in die krag in die bolyf en 20-30% in die onderlyf. Vroue het gewoonlik ’n groter hoeveelheid liggaamsvet as mans. Hulle het ligter velle as mans van dieselfde bevolking; dit is al toegeskryf aan ’n groter behoefte aan vitamien D in vroue tydens [[swangerskap]] en borsvoeding. Omdat daar chromosomale verskille tussen die geslagte is, raak sekere toestande wat met óf die X- óf die Y-chromosoom verband hou, net vroue of net mans. Ander verskille hou nie verband met die geslagschromosome nie. Mans se stem is gewoonlik ’n oktaaf dieper as vroue s’n. Vroue het ’n langer lewensverwagting in feitlik elke bevolking in die wêreld.<ref name="Birke, Lydia 2001">Birke, Lydia. The Gender and Science Reader ed. Muriel Lederman and Ingrid Bartsch. New York, Routledge, 2001. 306–22</ref><ref name="Gustafsson">{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |year=2004 |title=Human size evolution: no allometric relationship between male and female stature |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |pages=253–66 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336 |issue=4}}</ref><ref>''Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch'' Puts, David Andrew and Gaulin, Steven J.C and Verdolini, Katherine; Evolution and Human Behavior, {{ISSN|1090-5138}}, 2006, Volume 27, Issue 4, bl. 283–96</ref><ref name="NHANES_III_data">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/ad/ad347.pdf |title=Ogden et al (2004). Mean Body Weight, Height, and Body Mass Index, United States 1960–2002 ''Advance Data from Vital and Health Statistics'', Number 347, 27 Oktober 2004. |format=PDF |accessdate=27 Julie 2013}}</ref><ref name="Stephens">{{cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |title=Gender Differences in Endurance Performance and Training |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127173555/http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |archivedate=27 January 2010}}</ref> Mans het gewoonlik groter lugpype en vertakkende brongi, met ’n 30% groter longvolume per eenheid liggaamsmassa. Hulle het groter harte, 10% meer [[rooibloedsel]]le en meer [[hemoglobien]], en het dus ’n groter suurstofdraende kapasiteit. Hulle het ook hoër bloedstollingsfaktore ([[vitamien K]], [[trombien|protrombien]] en [[bloedplaatjie]]s). Dit lei daartoe dat wonde vinniger genees en tot ’n hoër toleransie vir periferale pyn.<ref name="Glucksman">{{cite book |author=Alfred Glucksman |year=1981 |title=Sexual Dimorphism in Human and Mammalian Biology and Pathology |url=https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-286960-0 |pages=[https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc/page/66 66]–75 |oclc=7831448}}</ref> Vroue het gewoonlik meer [[witbloedsel]]le (geberg en sirkulerend), meer [[korrelsel]]le en B- en T-[[limfsel]]le. Hulle vervaardig meer teenliggaampies teen ’n vinniger tempo. Hulle kry dus minder aansteeklike siektes en kry dit vir korter tydperke.<ref name="Glucksman" /> Volgens Daly en Wilson "verskil die mensgeslagte meer as by monogame soogdiere, maar minder as by uiters poligame soogdiere".<ref>{{cite book |author1=Martin Daly |author2=Margo Wilson |year=1996 |chapter=Evolutionary psychology and marital conflict |title=Sex, Power, Conflict: Evolutionary and Feminist Perspectives |url=https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse |editor=David M. Buss & Neil M. Malamuth |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse/page/13 13] |isbn=978-0-19-510357-1}}</ref> Maar aangesien [[geslagsdimorfie]] in die mens se naaste verwante baie groter is as by die mens, moet tot die gevolgtrekking gekom word geslagsdimorfie in die menslike [[klade]] neem af, moontlik vanweë minder mededingende paringsmetodes. Een voorgestelde verduideliking is dat menslike seksualiteit meer soortgelyk aan dié van sy nabye verwant die [[bonobo]] ontwikkel – dié toon ’n soortgelyke geslagsdimorfie, het meer as een seksmaat en gebruik ontspanningseks om sosiale bande te vestig en aggressie te verminder.<ref>{{Cite book |author1=Christopher Ryan |author2=Cacilda Jethá |year=2010 |title=Sex at Dawn: The Prehistoric Origins of Modern Sexuality |url=https://archive.org/details/sexatdawnprehist0000ryan |publisher=Harper |isbn=978-0-06-170780-3}}</ref> Mense van dieselfde geslag is geneties 99,9% identies. Daar is ’n uiters klein variasie tussen geografiese bevolkings; die grootste variasie kom voor op ’n persoonlike vlak binne plaaslike bevolkings.<ref name="roberts1"/><ref name=hgp>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |url=http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708174955/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date= 8 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=enr1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Ethnicity and Race: Overview |url=http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106212622/http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |url-status=dead }}</ref> Van die 0,1% menslike genetiese differensiasie kom 85% voor in enige plaaslike bevolking, hetsy [[Italië|Italianers]], [[Koreane]] of [[Koerde]].<ref name="roberts1"/><ref name=science /><ref name="goodman1">{{cite web |last=Goodman |first=Alan |title=Interview with Alan Goodman |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |work=Race Power of and Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027011046/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>Marks, J. (2010) Ten facts about human variation. In: Human Evolutionary Biology, edited by M. Muehlenbein. New York: Cambridge University Press {{cite web |url=http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |title=Archived copy |accessdate=5 September 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415012646/http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |archivedate=15 April 2012 |df=}}</ref> Twee lukraak gekose Koreane kan geneties in dieselfde mate verskil as ’n Koreaan en ’n Italianer. Huidige genetiese navorsing dui aan die grootste genetiese verskille kom voor in mense in Afrika.<ref name=Jorde2000>{{cite journal |author1=Jorde, L. |author2=Watkins, W |author3=Bamshad, M |author4=Dixon, M |author5=Ricker, C. |author6=Seielstad, M. |author7=Batzer, M. |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/979 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=66 |issue=3 |pages=979–88 |year=2000 |pmc=1288178 |pmid=10712212 |doi=10.1086/302825}}</ref> Die genetiese struktuur van Afrikane is teruggespeur na 14 voorouergroepe. Hoe verder bevolkings van Afrika af is, hoe minder verskil hulle geneties; dit is vermoedelik vanweë bottelnekke tydens menslike migrasies.<ref name="sciencedaily.com"> {{cite web |date=19 Julie 2007 |title=New Research Proves Single Origin Of Humans In Africa |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070718140829.htm |publisher=Science Daily |accessdate=5 September 2011}}</ref><ref> {{cite journal |last1=Manica |first1=A |last2=Amos |first2=W |last3=Balloux |first3=F |last4=Hanihara |first4=T |year=2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/346 |journal=Nature |volume=448 |issue=7151 |pages=346–48 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Omdat mense die langste in Afrika gewoon het, het ’n groter diversiteit in dié bevolkings ontstaan. Omdat net ’n klein deel van Afrika se bevolking uit die kontinent migreer het, het hulle net ’n deel van die oorspronklike Afrika- genetiese variëteit met hulle saamgeneem. Afrika-bevolkings het genetiese allele wat nêrens anders in die wêreld aangetref word nie, maar alle allele wat buite Afrika aangetref word, kom ook in Afrika voor.<ref name="roberts1"/> Aanpasbaarheid onder mense verskil beide van persoon tot persoon en van bevolking tot bevolking. Die kliniese geografiese genetiese variasie word verder gekompliseer deur migrasie en die vermenging van bevolkings sedert prehistoriese tye.<ref name="roberts1"/><ref name=adapt3>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to High Altitude |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106210055/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |archivedate=6 Januarie 2013 |df=}}</ref><ref name=adapt03>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Menslike variasie is hoogs nie-ooreenstemmend: Die meeste gene word nie saam oorgeërf nie. Vel- en haarkleur hou nie verband met lengte, gewig of atletiese vermoëns nie. Mense met donker velle in Afrika, Australië en Suid-Asië is nie naby verwant aan mekaar nie.<ref>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |work=Modern Human Variation |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105101522/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |archivedate=5 November 2012 |df=}}</ref> [[Pigmee|Pigmeë]] in Suidoos-Asië het soortgelyke fisieke eienskappe as dié in Afrika: kort lywe, donker velle en krulhare. Hulle is egter geneties nie naby verwant nie.<ref name=liu>Liu, James J.Y. The Chinese Knight Errant. London: Routledge and Kegan Paul, 1967 {{ISBN|0-226-48688-5}}.</ref> == Psigologie == [[Lêer:Human brain NIH.jpg|duimnael|180px|links|’n Mens se [[brein]].]] Die menslike brein, die fokuspunt van die [[sentrale senuweestelsel]], beheer die [[perifere senuweestelsel]]. Benewens die beheer van die "laer", onwillekeurige of hoofsaaklik outonome aktiwiteite soos asemhaling en vertering, is dit ook die ligging van "hoër" funksies soos gedagtes, redenasie, [[bewussyn]] en abstrakte denke.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html 3-D Brain Anatomy], ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Service. Besoek op 3 April 2005.</ref> Hierdie kognitiewe prosesse word saam met die gedragsgevolge daarvan in [[Sielkunde|psigologie]] bestudeer. Daar word geglo die menslike brein is oor die algemeen "intelligenter" as dié van enige ander bekende spesie. Terwyl ander spesies strukture kan skep en eenvoudige gereedskap kan gebruik – meestal deur middel van instink en nabootsing – is die menslike tegnologie veel ingewikkelder, en ontwikkel en verbeter dit algaande. === Slaap en droom === Mense is gewoonlik bedags bedrywig. Die algemene slaapbehoefte is tussen sewe en nege uur per dag vir ’n volwassene en tussen nege en tien uur vir ’n kind; ouer mense slaap gewoonlik tussen ses en sewe uur. Hoewel baie mense minder slaap, kan te min slaap negatiewe gesondheidsgevolge hê. Net vier uur slaap per dag kan veranderings in die fisiologiese en geestelike toestand hê, insluitende ’n swakker geheue, moegheid, aggressie en liggaamlike ongemak.<ref name=Grandner2010>{{cite journal |author1=Grandner, Michael A. |author2=Patel, Nirav P. |author3=Gehrman, Philip R. |author4=Perlis, Michael L. |author5=Pack, Allan I. |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |journal=Sleep Medicine Reviews |year=2010 |volume=14 |issue=4 |pages=239–47 |pmid=19896872 |pmc=2888649 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001}}</ref> Tydens slaap droom mense. Dan ervaar hulle sintuiglike beelde en klanke in ’n volgorde wat hulle gewoonlik ervaar as ’n skynbare deelnemer eerder as ’n waarnemer. Droom word deur die [[pons]] gestimuleer en vind meestal plaas tydens die vinnige-oogbewegingsfase, of REM-fase, van slaap. === Bewustheid en gedagtes === Mense is een van net ’n paar spesies wat voldoende selfbewustheid het om hulself in ’n spieël te herken.<ref name="Rochat1995">{{cite book |author=P. Rochat |title=The Self in Infancy: Theory and Research |url=https://books.google.com/books?id=L0rf6v4xaycC&pg=PA4 |accessdate=28 Maart 2016 |date=30 Oktober 1995 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-054263-8 |page=4}}</ref> Op 18 maande is die meeste kinders al bewus daarvan dat die beeld in ’n spieël nie iemand anders is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |title=Consciousness and the Symbolic Universe |author=Jack Palmer |access-date=17 Maart 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20020606190142/http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |archive-date= 6 Junie 2002 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die menslike brein neem die eksterne wêreld waar deur middel van die [[Sintuig|sintuie]], en elke individu word grootliks deur sy ondervindings beïnvloed, en dit lei tot subjektiewe menings. Die mens beskik oor ’n verstand, en dit sluit in eienskappe soos selfbewustheid, gevoel, wysheid en die vermoë om die verhoudings tussen homself en sy omgewing waar te neem. Oor die omvang waartoe die verstand die buitewêreld ondervind, word gedebatteer, asook die definisies en geldigheid van baie van die terme wat hier bo gebruik is. Die fisieke aspekte van die verstand en brein, en daardeur ook die [[senuweestelsel]], word bestudeer in [[neurologie]], die gedragswetenskapdeel van psigologie, en ’n soms losweg gedefinieerde gebied tussenin, [[psigiatrie]], wat ondersoek instel na geestesiektes en gedragsafwykings. Psigologie verwys nie noodwendig na die brein of senuweestelsel nie, en kan ook in terme van [[fenomenologie]]se of inligtingsverwerkingsteorieë van die verstand beskou word. ’n Begrip van breinfunksies word egter al hoe meer deel gemaak van psigologiese teorie en praktyk, veral in velde soos [[kunsmatige intelligensie]], neuropsigologie en kognitiewe neurowetenskap. Die aard van denke is die kern van psigologie en verwante velde. Kognitiewe psigologie bestudeer bewussyn, die geestelike prosesse agter gedrag. Dit gebruik inligtingsverwerking as ’n raamwerk om die verstand te verstaan. Waarneming, die leerproses, probleemoplossing, geheue, aandag, taal en emosie is ook goed bestudeerde velde. Ontwikkelingspsigologie fokus in ’n groot mate op die ontwikkeling van die menslike verstand deur sy lewe en probeer verstaan hoe mense dinge waarneem, verstaan en hoe hulle optree, en hoe hierdie prosesse met die ouderdom verander. Psigoloë het intelligensietoetse en die begrip [[IK]] ontwikkel om mense se relatiewe intelligensie te beoordeel en die verspreiding daarvan te bestudeer. === Motivering en emosie === [[Lêer:Plate depicting emotions of grief from Charles Darwin's book The Expression of the Emotions.jpg|duimnael|200px|Illustrasie van verdriet uit [[Charles Darwin]] se boek ''The Expression of the Emotions in Man and Animals''.]] Motivering is die dryfkrag van begeerte agter al die mens se doelbewuste aksies. Motivering is gebaseer op emosie – spesifiek op die soeke na bevrediging (positiewe emosionele ondervindings) en die vermyding van konflik. "Positief" en "negatief" word bepaal deur die toestand van die individu se brein, wat deur sosiale norme beïnvloed kan wees. Iemand kan homself beseer of geweld pleeg omdat sy brein gekondisioneer is om ’n positiewe reaksie op hierdie aksies te hê. Motivering is belangrik omdat dit betrokke is by die uitvoering van alle aangeleerde prosesse. In psigologie word konflikvermyding en die [[libido]] as primêre motiverings beskou. In die ekonomie word motivering dikwels beskou as geskoei op aansporing; dit kan finansieel, moreel of dwingend wees. [[Godsdiens]]te stel gewoonlik goddelike of duiwelse invloede voorop. Emosionele ondervindings wat as aangenaam waargeneem word, soos liefde, bewondering of vreugde, staan teenoor dié wat as onaangenaam ervaar word, soos haat, afguns of verdriet. ’n Onderskeid word dikwels gemaak tussen emosies wat sosiaal aangeleer is en dié wat op oorlewing geskoei is en as aangebore beskou word. In sommige kulture word emosie verbind met fisieke gesondheid en word dit nie as iets afsonderliks beskou nie. Die [[Stoïsisme|Stoïsyne]] het geglo oormatige emosie is skadelik, terwyl sommige [[Soefisme|Soefistiese]] opvoeders gevoel het sekere ekstreme emosies kan ’n volmaaktheid teweegbring, iets wat dikwels ekstase genoem word. === Seksualiteit en liefde === [[Lêer:Sweet Baby Kisses Family Love.jpg|duimnael|links|200px|Menslike ouers sorg tot lank ná hul kinders se geboorte vir hulle.]] Vir mense het seksualiteit belangrike sosiale funksies: Benewens vir [[voortplanting]], skep dit fisieke intimiteit, bande en hiërargieë onder individue. Die geslagsdrang, of libido, word beskou as ’n liggaamlike behoefte wat dikwels gepaardgaan met sterk emosies soos liefde, ekstase en jaloesie. Seksualiteit in die menslike spesie word weerspieël deur ’n aantal fisieke eienskappe, waaronder verborge [[ovulasie]], die ontwikkeling van ’n eksterne [[skrotum]] en (onder ape) ’n relatief groot [[penis]] wat dui op spermmededinging, die afwesigheid van ’n [[penisbeen]], permanente sekondêre seksuele eienskappe en die vorming van pare wat gebaseer is op seksuele aantrekkingskrag as ’n algemene sosiale struktuur. Anders as ander primate wat gewoonlik wys hulle is bronstig, het vroue geen sigbare tekens van ovulasie nie en ondervind hulle seksuele begeerte buite die tydperke waarin hulle vrugbaar is. Dit wys daarop dat menslike seksualiteit ’n lang evolusiegeskiedenis het.<ref name=Haviland2010>{{cite book |author1=Haviland, Wiliam A. |author2=Prins, Harald E.L. |author3=McBride, Bunny |author4=Walrath, Dana |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |year=2010 |publisher=Wadsworth/Cengage Learning |location=Belmont, California |page=82 |isbn=978-0-495-81082-7 |url=https://books.google.com/books?id=yP6TrXRpPdMC&pg=PA82}}</ref> Die mens se reaksie op seksuele begeerte word gewoonlik beïnvloed deur sosiale norme. Beperkings word dikwels bepaal dur godsdiens of sosiale gebruike. Die beroemde navorser [[Sigmund Freud]] het geglo die mens word veelvormig pervers gebore, wat beteken verskeie voorwerpe kan ’n bron van plesier wees. Volgens hom gaan die mens ná geboorte deur vyf fases van psigoseksuele ontwikkeling, en hy kan op enige fase fikseer vanweë verskeie traumas tydens die proses. Vir [[Alfred Kinsey]], nog ’n invloedryke seksnavorser, kan ’n mens op enige plek op ’n skaal van seksuele oriëntasie lê en net ’n klein minderheid van mense is ten volle [[heteroseksueel]] of [[homoseksueel]].<ref name="Book-2009">{{cite book |author=MobileReference |title=The Illustrated Encyclopedia of North American Mammals |url=https://books.google.com/books?id=VxK4KWrGn2cC&pg=PT601 |page=601 |date=15 Desember 2009 |work=MobileReference |accessdate=10 Augustus 2013}}</ref> Onlangse neorologiese en genetiese studies dui daarop die mens kan met ontvanklikheid vir verskeie seksuele neigings gebore word.<ref name=Buss2003>{{cite book |author=Buss, David M. |year=2003 |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. Revised Edition |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |location=New York City |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00802-5}}</ref> == Gedrag == {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:100%; margin:0 0 .5em 1em;" ! colspan="2" style="background:Lightgrey; text-align:center;"| Statistieke: menslike gemeenskap |- |Wêreld- bevolking<ref name="UNDES-Pop">{{cite web |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |title=File POP/1-1: Total population (both sexes combined) by major area, region and country, annually for 1950-2100: Medium fertility variant, 2015–2100 |work=World Population Prospects, the 2015 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division, Population Estimates and Projections Section |date=Julie 2015 |access-date=2 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170315185833/https://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |archive-date=15 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 7,6 biljoen |- |Bevolkings- digtheid<ref name="UNDES-Pop"/><ref name=CIA-world /> |15/km² volgens totale gebied 51/km² volgens grondgebied |- | valign="top" | Wêreld se grootste stede<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|publisher=United Nations|access-date=16 Oktober 2017}}</ref> | style="text-align: left;" | [[Tokio]], [[Delhi]], [[Sjanghai]], [[Mumbai]], [[São Paulo]], [[Beijing]], [[Meksikostad]], [[Osaka]], [[Kaïro]], [[New York Stad|New York]]-[[Newark, New Jersey|Newark]], [[Dhaka]], [[Karatsji]], [[Buenos Aires]], [[Kolkata]], [[Istanboel]], [[Chongqing]], [[Lagos]], [[Manila]], [[Guangzhou]], [[Rio de Janeiro]], [[Los Angeles]]-[[Long Beach]]-[[Santa Ana, Kalifornië|Santa Ana]], [[Moskou]], [[Kinshasa]], [[Tianjin]], [[Parys]], [[Shenzhen]], [[Djakarta]], [[Bangalore]], [[Londen]], [[Chennai]], [[Lima]] |- | valign="top" | Mees gesproke plaaslike tale<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123063409/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |archive-date=23 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | style="text-align: left;" | [[Chinees]], [[Spaans]], [[Engels]], [[Hindi]], [[Arabies]], [[Portugees]], [[Bengaals]], [[Russies]], [[Japannees]], [[Javaans]], [[Duits]], [[Pandjabi]], [[Telugu]], [[Marathi]], [[Tamil]], [[Frans]], [[Viëtnamees]], [[Koreaans]], [[Oerdoe]], [[Italiaans]], [[Indonesies]], [[Persies]], [[Turks]], [[Pools]], [[Oriya]] |- | valign="top" | Gewildste godsdienste<ref name=CIA-world /> | style="text-align: left;" | [[Christendom]], [[Islam]], [[Hindoeïsme]], [[Boeddhisme]], [[Sikhisme]], [[Judaïsme]], [[Baha’i]] |} Die mens is ’n hoogs sosiale wese en woon dikwels in groot, komplekse sosiale groepe. Hy is meer as enige ander spesie in staat om kommunikasiestelsels te gebruik vir selfuitdrukking, die uitruil van idees en organisasie; hy het komplekse sosiale strukture geskep wat uit baie samewerkende of mededingende groepe bestaan. Menslike groepe wissel van families tot nasies. ’n Groot hoeveelheid waardes, norme en rituele is vasgestel wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Kultuur word hier gedefinieer as patrone van komplekse simboliese gedrag, dus alle gedrag wat nie aangebore is nie, maar wat aangeleer is deur sosiale wisselwerking met ander. Dit sluit in die gebruik van sekere materiale, taal, tradisies, godsdiens en tegnologie. === Taal === Hoewel baie spesies kommunikeer, is taal uniek aan die mens. Anders as die beperkte stelsels van ander diere, is die mens se taal oop – ’n oneindigende aantal bedoelings kan weergegee word deur ’n beperkte getal simbole te kombineer. Dit kan ook gebruik word vir gebeure en voorwerpe wat nie tot die hede behoort nie, maar in die gedeelde verbeelding bestaan.<ref name="Revolution"/> Dit verskil van ander vorme van kommunikasie deurdat dit nie tot ’n sekere medium beperk is nie – dieselfde idees kan verbaal, skriftelik, deur gebaretaal of met [[braille]] weergegee word. Taal bind nasies, kulture en etniese groepe saam. Die uitvinding van [[skryfstelsel]]s minstens 5&nbsp;000 jaar gelede het die mens in staat gestel om taal op materiale te verewig en het gelei tot ’n groot tegnologiese voorsprong. Sowat 6&nbsp;000 verskillende tale word tans gepraat, en nog duisende het uitgesterf.<ref name=Comrie1996>{{cite book |author1=Comrie, Bernard |author2=Polinsky, Maria |author3=Matthews, Stephen |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |year=1996 |publisher=Facts on File |location=New York City |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/15 13]–15 |isbn=978-0-8160-3388-1}}</ref> === Geslagsrolle === Die verdeling van mense in ’n manlike en vroulike geslag of gender word weerspieël in ’n ooreenstemmende verdeling van rolle, norme, praktyke, kleredrag, regte, pligte, gedrag, status en mag. Kultuurverskille volgens geslag het vermoedelik natuurlik ontstaan; vroue se rol as versorgers spruit byvoorbeeld waarskynlik uit die feit dat hulle die lewe skenk. Geslagsrolle verskil deur die geskiedenis en oorheersende gendernorme het al in baie gemeenskappe voor uitdagings te staan gekom. === Familieskap === [[Lêer:Contest Entry (33048411606).jpg|duimnael|links|’n Gesin span uit in die natuur.]] Alle menslike gemeenskappe organiseer, erken en klassifiseer soorte sosiale verhoudings geskoei op die verhoudings tussen ouers en kinders (gesinne) en deur die huwelik (families). In die meeste gemeenskappe hou familieskap wedersydse verantwoordelikhede en verwagtings van solidariteit in tussen lede van die familie. Familieskap kan lei tot afstammingsgroepe wat as politieke eenhede funksioneer, soos clans. Dit kan bande deur huwelike versterk, en dit kan dikwels polities en ekonomies belangrik wees en lei tot die vorming van politieke organisasies wat verder as die gemeenskap strek. Daar is gewoonlik duidelike aanduidings oor met wie ’n mens mag trou en met wie nie. Feitlik alle gemeenskappe het ’n verbod op [[bloedskande]], of ’n huwelik tussen nabye familielede. In baie gemeenskappe kan families ook uitgebrei word deur middel van aanneming, voogskap of ’n saamwonery. === Etnisiteit === [[Lêer:African Selfie.jpg|links|duimnael|240px|’n [[Selfie]] van ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-man en ’n [[Ndebele (stam)|Ndebele]]-vrou van [[Suid-Afrika]]]] Mense vorm dikwels etniese groepe, wat groter as families is en om ’n sekere gesamentlike identiteit gebou word, soos afstamming en geskiedenis, gedeelde kultuurnorme en taal of biologiese fenotipe. Sulke ideologieë word dikwels verewig deur kragtige, fassinerende oorvertellings wat geldigheid en kontinuïteit verleen aan die stel gedeelde waardes. Etniese groepe stem dikwels ooreen met die een of ander vorm van politieke organisasie soos ’n stam, stadstaat of nasie. Hoewel etniese groepe deur die geskiedenis ontstaan en verdwyn, glo sulke groepe dikwels hul geskiedenis strek tot ver in die verlede. Dit help om ’n sosiale identiteit te vorm en solidariteit tussen lede van ’n etnies-politieke eenheid te skep. Hierdie verenigende aspek hou ook verband met die opkoms van die nasiestaat as die belangrikste vorm van politieke organisasie in die 19de en 20ste eeu.<ref>J. Hutchinson & A.D. Smith (eds.), ''Oxford readers: Ethnicity'' (Oxford 1996), "Introduction"</ref><ref>Smith, Anthony D. (1999) Myths and Memories of the Nation. Oxford University Press. bl. 4–7</ref><ref>{{cite journal |last1=Banton |first1=Michael |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/19 |journal=Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |year=2007 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>Delanty, Gerard & Krishan Kumar (2006) The SAGE Handbook of Nations and Nationalism. SAGE. {{ISBN|1412901014}} bl. 171</ref><ref name="cohen">Ronald Cohen 1978 "Ethnicity: Problem and Focus in Anthropology" in ''Annual Review of Anthropology'' 7: 383 Palo Alto: Stanford University Press</ref><ref>Thomas Hylland Eriksen (1993) Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives. London: Pluto Press</ref> === Gemeenskap, regering en politiek === [[Lêer:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|duimnael|200px|Die hoofkwartier in [[New York Stad|New York]] van die [[Verenigde Nasies]], een van die wêreld se grootste politieke organisasies.]] [[Gemeenskap]] is die stelsel organisasies en instellings wat ontstaan uit die wisselwerking tussen mense. In ’n gemeenskap kan mense verdeel word in verskillende groepe volgens hul inkomste, rykdom, mag, reputasie, ens., maar die struktuur van sosiale lae en die mate waarin mense daarin rondbeweeg, verskil, veral tussen moderne en tradisionele gemeenskappe.<ref>{{cite web |url=http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |title=Social Stratification |last=Schizzerotto |first=Antonio |publisher=University of Trento |access-date=3 Julie 2017 |archive-date=20 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Staat]] is ’n georganiseerde politieke gemeenskap wat ’n sekere gebied beslaan. Dit het ’n georganiseerde regering en het interne en eksterne soewereiniteit. Erkenning deur ander state van ’n staat se aanspraak op onafhanklikheid, wat dit die mag gee om internasionale ooreenkomste aan te gaan, is dikwels belangrik vir die vestiging van sy posisie. [[Regering]] kan gedefinieer word as die politieke middel vir die skep en afdwing van wette, gewoonlik deur ’n burokratiese hiërargie. [[Politiek]] is die proses waardeur besluite in groepe geneem word; dié proses behels dikwels konflik sowel as skikking. Hoewel die term politiek gewoonlik op regerings van toepassing is, kan dit in alle menslike wisselwerkings waargeneem word, insluitende korporatiewe, akademiese en godsdiensinstellings. Voorbeelde van regerings sluit in [[Monargie|monargieë]], [[Kommunisme|kommunistiese state]], militêre [[diktatorskap]]pe, [[Teokrasie|teokrasieë]] en liberale [[Demokrasie|demokrasieë]], waarvan laasgenoemde vandag as die volopste beskou word. === Handel en ekonomie === [[Lêer:Tengeru market.jpg|duimnael|200px|Kopers en verkopers op ’n mark.]] [[Handel]] is die willekeurige uitruil van goedere en dienste en is ’n vorm van ekonomie. ’n Meganisme wat handel toelaat, word ’n [[Mark (ekonomie)|mark]] genoem. Handelaars onderhandel gewoonlik deur ’n uitruilmedium, soos [[geld]]. Vanweë spesialisering of die verdeling van arbeid konsentreer die meeste mense op ’n klein aspek van vervaardiging of dienste en ruil hul arbeid vir geld of produkte. Handel vind ook tussen streke plaas omdat sekere streke die enigste of grootste vervaardiger van ’n sekere produk is, of omdat sekere streke die voordeel van massaproduksie het. [[Ekonomie]] is ’n sosiale wetenskap wat die vervaardiging, handel en verbruik van goedere en dienste bestudeer. Dit fokus op meetbare veranderlikes en word breedweg in twee hooftakke verdeel: [[mikro-ekonomie]], wat met individuele agente soos huishoudings en besighede te doen het, en [[makro-ekonomie]], wat te doen het met die ekonomie as ’n geheel, soos totale vraag en aanbod na geld, kapitaal en goedere. Belangrike aspekte van ekonomie is vervaardiging, verspreiding, handel en mededinging. === Oorlog === [[Lêer:Bataille Waterloo 1815 reconstitution 2011 3.jpg|duimnael|200px|Mans in periodekostuums beeld soldate uit in ’n uitbeelding van die [[Slag van Waterloo]] in 1815.]] [[Oorlog]] is ’n toestand van georganiseerde gewapende konflik tussen state of ander magte. Dit word gebruik om militêre doelwitte af te dwing. Ander, spontane konflikte soos rebellies en opstande word nie as oorlog beskou nie. [[Rewolusie]]s kan niegewelddadig wees, of ’n georganiseerde en gewapende opstand wat dui op ’n staat van oorlog. In die 20ste eeu het na raming tussen 167&nbsp;miljoen en 188&nbsp;miljoen mense in oorloë gesterf.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep./Okt. 2006</ref> ’n Algemene definisie van oorlog is ’n reeks militêre veldtogte tussen minstens twee opponerende kante weens ’n dispuut oor byvoorbeeld soewereiniteit, grondgebied, bronne of godsdiens. ’n Oorlog tussen interne elemente van ’n staat is ’n [[burgeroorlog]]. Verskillende soorte oorloë het al in die geskiedenis plaasgevind, soos hand-, wapen-, vloot- en lugoorloë. Militêre intelligensie het al dikwels ’n rol gespeel in die bepaling van oorwinnings en neerlae. Propaganda, wat dikwels inligting, verwronge menings en [[disinformasie]] insluit, speel ’n sleutelrol in die handhawing van eenheid in ’n oorlogsparty en om onmin tussen partye te saai. In moderne oorlogvoering word soldate op die grond gebruik, [[Skip|skepe]] ter see en [[Vliegtuig|vliegtuie]] in die lug. Soms oorvleuel dié velde in die vorm van see- en valskermsoldate, [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] en [[grond-tot-lugmissiel]]e. === Materiale en tegnologie === [[Lêer:Néolithique 0001.jpg|duimnael|200px|Verskillende artefakte uit die Steentydperk, insluitende armbande, bylkoppe, beitels en poleergereedskap.]] Steengereedskap is minstens 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede al deur proto-mense gebruik.<ref name=Clark1994>{{cite journal |author1=Clark, J.D. |author2=de Heinzelin, J. |author3=Schick, K.D. |title=African ''Homo erectus'': old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |journal=Science |year=1994 |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220|display-authors=etal}}</ref> Die beheerde gebruik van vuur het sowat 1,5&nbsp;miljoen jaar gelede begin. Sedertdien het die mens geweldige vooruitgang gemaak en ingewikkelde tegnologie ontwikkel om gereedskap te maak om hul lewe te vergemaklik en hul kultuur uit te brei. Groot spronge in tegnologie sluit in die uitvinding van [[landbou]] in wat bekend is as die [[Neolitikum|Neolitiese Rewolusie]] en van outomatiese masjiene in die [[Nywerheidsrewolusie]]. Met [[argeologie]] word gepoog om die storie van die verlede of van verlore kulture te vertel deur onder meer die bestudering van die artefakte wat hulle vervaardig het. Vroeë mense het steengereedskap, potte en juwele agtergelaat wat eie is aan ’n spesifieke streek of tyd. ==== Voorkoms ==== Deur die geskiedenis het mense hul voorkoms verander deur klere<ref>{{cite journal |vauthors=Kvavadze E, Bar-Yosef O, Belfer-Cohen A, Boaretto E, Jakeli N, Matskevich Z, Meshveliani T |title=30,000-year-old wild flax fibers |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1359 |journal=Science |volume=325 |issue=5946 |page=1359 |year=2009 |pmid=19745144 |doi=10.1126/science.1175404}}</ref> en bykomstighede te dra, deur hul hare te knip of te skeer en deur middel van liggaamsmodifikasies. Laasgenoemde is die doelbewuste verandering van die liggaam om niemediese redes, soos estetika, seksuele voordeel, rites, godsdiensredes, om groepsaffiliasie te toon, liggaamskuns te skep, te skok of jouself uit te druk.<ref name="DeMello2007"/> In ’n breë sin beteken dit plastiese snykunde, sosiaal aanvaarbare versierings soos in gaatjies in die ore, en godsdienstige rituele soos [[besnydenis]].<ref name="DeMello2007">{{cite book |author=Margo DeMello |title=Encyclopedia of Body Adornment |url=https://books.google.com/books?id=s0122BsqrZwC&pg=PR17 |accessdate=6 April 2012 |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-33695-9 |pages=17–}}</ref> === Filosofie en selfrefleksie === [[Lêer:Confuciusstatue.jpg|duimnael|180px|’n Standbeeld van [[Confucius]] in Sjanghai.]] [[Filosofie]] is ’n dissipline of studieveld wat die ondersoek, ontleding en ontwikkeling van idees behels op ’n algemene, abstrakte of basiese vlak. Dit probeer realiteit, redenering en waardes verstaan. Belangrike velde van filosofie sluit in [[logika]], [[metafisika]], [[epistemologie]] en [[aksiologie]] of waardeleer (wat [[etiek]] en [[estetika]] insluit). Dit dek ’n groot verskeidenheid benaderings en word gebruik om te verwys na ’n wêreldmening, ’n perspektief op ’n sekere saak of die menings van ’n spesifieke filosoof of filosofieskool. === Godsdiens en spiritualiteit === [[Godsdiens]] word gewoonlik gedefinieer as ’n geloofstelsel wat verband hou met die bonatuurlike, heilige of goddelike, asook die praktyke, waardes, instellings en rituele wat met die geloof verbind word. Die evolusie en geskiedenis van die eerste godsdienste het in onlangse jare velde van aktiewe wetenskaplike navorsing geword.<ref>{{cite web |url=http://evolution.binghamton.edu/religion/ |title=Evolutionary Religious Studies: A New Field of Scientific Inquiry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620174124/http://evolution.binghamton.edu/religion/ |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=Boyer2008>{{cite journal |author=Boyer, Pascal |title=Being human: Religion: bound to believe? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-23_455_7216/page/1038 |journal=Nature |volume=455 |issue=7216 |pages=1038–39 |year=2008 |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref name=Emmons2003>{{Cite journal |author1=Emmons, Robert A. |author2=Paloutzian, Raymond F. |title=The psychology of religion |journal=Annual Review of Psychology |year=2003 |pmid=12171998 |volume=54 |issue=1 |pages=377–402 |doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145024}}</ref> Deur die eeue het godsdiens baie vorme aangeneem wat van kultuur tot kultuur en individu tot individu verskil. Van die belangrikste sake wat godsdienste ondersoek, sluit in die lewe ná die dood of die hiernamaals, die oorsprong van die [[lewe]], die aard van die [[heelal]] en sy uiteindelike lot, en wat moreel of immoreel is. ’n Gemeenskaplike bron van hierdie antwoorde is die geloof in bosintuiglike goddelike wesens soos [[Godheid|gode]] of ’n enkele [[God]], hoewel nie alle godsdienste [[teïsme|teïsties]] is nie. Spiritualiteit, geloof of sielsake is van die baie verskillende benaderings van mense om basiese vrae te beantwoord oor die mensdom se plek in die heelal, die doel van die lewe en die ideale manier om ’n mens se lewe te lei. Hoewel hierdie onderwerpe ook in filosofie en in ’n mate in wetenskap ondersoek word, is spiritualiteit uniek in die sin dat dit op mistieke of bonatuurlike begrippe fokus soos [[karma]] en God. Dit is moeilik om die presiese omvang van godsdienstigheid te meet,<ref name=Hall2008>{{cite journal |author1=Hall, Daniel E. |author2=Meador, Keith G. |author3=Koenig, Harold G. |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion-and-health_2008-06_47_2/page/134 |journal=Journal of Religion and Health |volume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> maar die meerderheid mense hang die een of ander godsdienstige of spirituele geloof aan. Baie is egter nie godsdienstig nie. [[Humanisme]] is ’n filosofie wat die hele mensdom en al die aspekte wat die mens raak, wil saamvat; dit is gewoonlik niegodsdienstig. Die meeste godsdienste kan duidelik onderskei word van wetenskap, op beide ’n filosofiese en metodologiese vlak, maar die twee sluit mekaar nie noodwendig uit nie; baie mense huldig ’n mengsel van godsdienstige en wetenskaplike menings. Die onderskeid tussen godsdiens en filosofie is aan die ander kant soms minder duidelik en die twee word soms verbind in velde soos die filosofie van godsdiens of teologie. === Kuns, musiek en letterkunde === [[Lêer:Lorenzo Lippi 001.jpg|duimnael|180px|''Allegorie van Musiek'' (c. 1594), ’n skildery van ’n vrou wat bladmusiek skryf deur Lorenzo Lippi.]] [[Kuns]] is ’n algemene kultuurbegrip en kunswerke is minstens sedert die dae van die [[Cro-Magnon-mens]] gemaak. Kuns kan gedefinieer word as ’n vorm van kultuuruitdrukking en kan dui op voorwerpe of uitvoerings, huidig of histories, en die prestige daarvan word ondervind deur diegene wat dit gemaak het, ontdek, uitstal of besit. In die moderne gebruik van die woord dui kuns gewoonlik op die proses of resultaat van die maak van materiële werke wat van die konsepvorming tot die uitvoering daarvan, getrou bly aan die "kreatiewe impuls" van mense. [[Musiek]] is ’n natuurlike intuïtiewe verskynsel wat gebaseer is op drie strukture wat onderling verband hou: ritme, harmonie en melodie. Om na musiek te luister is waarskynlik een van die algemeenste vorme van vermaak, terwyl om dit te leer en verstaan gewilde dissiplines is. Daar is ’n groot verskeidenheid [[musiekgenre]]s en soorte etniese musiek. [[Letterkunde]], wat kreatiewe geskrewe en moontlik gesproke werke is, sluit in [[prosa]], [[poësie]] en [[drama]], beide [[fiksie]] en niefiksie. Dit sluit genres in soos [[epos]]se, [[gedig]]te, [[legende]]s, [[mite]]s en [[folklore]]. === Wetenskap === Nog ’n unieke aspek van die mensdom is die ontwikkeling van ingewikkelde metodes om kennis op te doen deur waar te neem, te kwantifiseer en te verifieer. Die [[wetenskaplike metode]] is ontwikkel om kennis op te doen van die fisiese wêreld en die reëls, prosesse en beginsels waaruit dit bestaan. Saam met [[wiskunde]] maak dit die voorspelling van ingewikkelde patrone van oorsaak en gevolg moontlik. Die mens het die vermoë om groot, selfs abstrakte, kwantiteite te verstaan en erken, en om [[Algoritme|algoritmiese patrone]] te verstaan en erken wat [[rekenkunde]] en [[algebra]] moontlik maak, iets wat nie in ander spesies aangetref word nie. Wetenskap kan in drie groot takke verdeel word: die formele wetenskappe (bv. [[logika]] en [[wiskunde]]), wat te doen het met formele stelsels; die [[toegepaste wetenskap]]pe (bv. [[ingenieurswese]] en [[geneeskunde]]), wat op praktiese toepassing fokus; en die [[Empiries|empiriese wetenskappe]], wat geskoei is op proefondervindelike waarnemings en op sy beurt ingedeel word in [[natuurwetenskap]]pe (bv. [[fisika]], [[chemie]] en [[biologie]]) en sosiale wetenskappe (bv. [[Sielkunde|psigologie]], [[ekonomie]] en [[sosiologie]]).<ref>{{cite web |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |title=Branches of Science |publisher=University of Chicago |access-date=20 Januarie 2018 |archive-date=23 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Pseudowetenskap|Skynwetenskap]] is ’n aktiwiteit wat verkeerdelik deur sy aanhangers as wetenskaplik beskou word.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |title=Science and Pseudo-Science |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=3 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417084230/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Argeologie: inligting] * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens ''Homo sapiens'']&nbsp;– Smithsonian-instituut * Sien die [http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Info/Index menslike genoom ] by Ensembl * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Menslike tydlyn (interaktief)] – Smithsonian-instituur (Augustus 2016). * {{Commons-kategorie inlyn|People}} * {{Wikispecies-inlyn|Homo sapiens sapiens}} * {{Wikt-inlyn|mens}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Human|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Mense| ]] qqpdl73gopkrxl025zdf1sn95plimnu 2974787 2974786 2026-10-02T15:02:42Z JMK 649 /* Etnisiteit */ 2974787 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Mens | fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} <small>[[Middel-Pleistoseen]] – tans</small> | image = Akha-egpaar in Thailand, valskleur-KI-herskepping.jpg | image_caption = 'n Landelike Akha-egpaar in [[Thailand]]^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}} | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | subordo = [[Haplorhini]]vari | infraordo = [[Simiiformes]] | familia = [[Hominidae]] | genus = ''[[Homo]]'' | species = ''H. sapiens'' | species_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subspecies = '''''H. s. sapiens''''' }} Die moderne '''mens''' is ’n [[primaat]] van die [[soogdier]]genus ''[[Homo]]'', die [[spesie]] '''''Homo sapiens''''' en die subspesie ''Homo sapiens sapiens''. ''Homo sapiens'' is ’n [[Latyn]]se frase wat beteken "verstandige mens" of "wyse mens".<ref>[http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html Taksonomie van die lewende primate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050320092132/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html |date=20 Maart 2005 }}, Minnesota-staatsuniversiteit Mankato, besoek op 4 April 2005.</ref> Mense is die enigste oorblywende lede van die [[Tribus|subtribus]] Hominina, ’n tak van die tribus [[Hominini]] wat tot die familie [[Hominidae|groot ape]] behoort. Hulle het ’n hoogs ontwikkelde [[brein]] wat tot abstrakte [[denke]], [[taal]], selfondersoek en ’n gemeenskapslewe in staat is.<ref>{{cite journal |vauthors=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume=30 |issue=3 |pages=260–66 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |access-date=25 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018224823/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |archive-date=18 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vermoë, tesame met ’n regop postuur wat die boonste ledemate vry laat om voorwerpe te kan manipuleer, het die spesie meer as enige ander in staat gestel om gereedskap te gebruik. Vroeë Hominini – veral die [[Australopithecus africanus|Australopithecina]], wie se brein en [[anatomie]] in baie opsigte meer ooreenstem met dié van niemenslike voorouer-ape – word minder dikwels "mense" genoem as die Hominini van die genus ''[[Homo]]''.<ref>{{cite journal |author1=Tattersall Ian |author2=Schwartz Jeffrey |year=2009 |title=Evolution of the Genus Homo |url= |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=37 |issue= |pages=67–92 |doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref> Verskeie van laasgenoemde Hominini het vuur gemaak en ’n groot deel van [[Eurasië]] beset, en was sowat 315&nbsp;000 jaar gelede die voorouers van die anatomies moderne ''Homo sapiens'' in [[Afrika]].<ref>{{cite journal |author1=Antón, Susan C. |author2=Swisher III, Carl C. |year=2004 |title=Early Dispersals of homo from Africa |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=33 |issue= |pages=271–96 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024}}</ref><ref>{{cite journal |author=Trinkaus Erik |year=2005 |title=Early Modern Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=34 |issue= |pages=207–30 |doi=10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913}}</ref> Hulle het sowat 50&nbsp;000 jaar gelede tekens van moderne gedrag begin toon. In verskeie migrasiegolwe het anatomies moderne mense uit Afrika migreer en die grootste deel van die wêreld bevolk.<ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book |title=Evolution: The First Four Billion Years |url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich |author=McHenry, H.M |chapter=Human Evolution |editor1=Michael Ruse |editor2=Joseph Travis |year=2009 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03175-3 |page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref> Die verspreiding van mense en hul groot en groeiende getalle het wêreldwyd ’n enorme [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|impak]] op groot dele van die omgewing en miljoene plaaslike spesies gehad. Voordele wat hierdie [[Evolusie|evolusionêre]] sukses verduidelik, sluit in hul groter brein, wat ook probleemoplossing, redenasie, sosialisering en ’n sosiale leërvermoë moontlik gemaak het. Benewens die gereedskap wat hulle gebruik het, is hulle sover bekend die enigste bestaande spesie wat vuur maak en hul [[kos]] kook, [[klere]] dra en verskeie ander [[Tegnologie|tegnologieë]] en [[kuns]] skep. Mense is besonder goed met die gebruik van simboliese kommunikasiestelsels (soos taal en kuns) om hulself uit te druk en idees uit te ruil, en om hulself in nuttige groepe te organiseer. Hulle skep ingewikkelde sosiale strukture wat uit baie samewerkende en mededingende groepe bestaan, van [[familie]]s tot politieke [[Staat|state]]. Sosiale interaksie tussen mense het gelei tot die ontstaan van ’n uiters groot verskeidenheid waardes,<ref>Marshall T. Poe A History of Communications: Media and Society from the Evolution of Speech to the Internet. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. {{ISBN|9780521179447}}</ref> sosiale norme en rituele, wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Nuuskierigheid en die begeerte om te verstaan en die omgewing te beïnvloed, en om verskynsels (of gebeure) te verduidelik en manipuleer, was die grondslag vir die ontwikkeling van [[wetenskap]], [[filosofie]], [[mitologie]], [[godsdiens]], [[antropologie]] en talle ander kennisterreine. Hoewel die menslike bestaan grootliks bevorder is deur die jag-en-versamel-praktyk in samelewings met noue bande,<ref>[http://www.britannica.com/topic/hunting-and-gathering-culture "Hunting and gathering culture"]. ''Encyclopædia Britannica'' (aanlyn). Encyclopædia Britannica Inc., 2016.</ref> het al hoe meer menslike bevolkings hulle sowat 10&nbsp;000 jaar gelede begin vestig, landbou beoefen<ref>"[http://www.ancient.eu/Neolithic/ Neolithic]." ''Ancient History Encyclopedia''. Ancient History Encyclopedia Limited. 2014.</ref> en diere getem, en so het die beskawing begin ontstaan. Hierdie gemeenskappe het algaande gegroei en oor die wêreld heen regeringsvorme, godsdiens en kultuur gevestig. Dit het mense in streke verenig om state en ryke te stig. Die vinnige ontwikkeling van wetenskaplike en mediese tegnieke in die [[19de eeu|19de]] en [[20ste eeu]] het gelei tot die ontwikkeling van brandstofgedrewe tegnologieë en langer lewens, en dit het veroorsaak dat die menslike bevolking eksponensieel gegroei het. Vandag raam die [[Verenigde Nasies]] die wêreldwye menslike bevolking op amper 7,6&nbsp;miljard.<ref name="UNDES-Pop"/> == Etimologie en definisie == Die algemene gebruik van die woord "mens" is vir die enigste oorlewende spesie van die genus ''Homo'', die moderne ''Homo sapiens'' wat anatomie en gedrag betref. In wetenskaplike terme het die betekenis van "[[hominied]]" en "[[hominien]]" in die afgelope dekades verander met die toenemende ontdekking en bestudering van die [[fossiel]]e voorouers van die moderne mens. Die voorheen duidelike onderskeid tussen mens en [[aap]] het vervaag, en dit het gelei tot die begrip dat hominiede verskeie spesies insluit, maar dat ''Homo'' en nabye verwante sedert die skeiding van die [[sjimpansee]] die enigste hominiene is. Daar is ook ’n onderskeid tussen "anatomies moderne" en [[Argaïese mense|"argaïese" mense]]. Laasgenoemde sluit die vroegste fossiele lede van die spesie in. Die woord "mens" ([[Nederlands]] ''mens'', [[Duits]] ''Mensch'', [[Sweeds]] ''människa'', [[Deens]] ''menneske'') is ’n variant van "man" (Duits ''Mann'', [[Engels]] ''man''), wat uiteindelik sou teruggaan op ’n [[Indo-Europees|Indo-Europese]] stam *''man-'': "dink" of *''ma-'': "meet". Hierdie stam word in Latyn aangetref ''mens, mentis'': "gees, [[verstand]]" (vergelyk Engels ''mind''), ''memoria'': "geheue, herinnering", [[Grieks]] ''menos'': "gees: "geheue", [[Sanskrit]] ''man-'': "dink, gees", [[Russies]] ''mnit''' "meen, dink". In [[Sanskriet|Oudindies]] bestaan ook ''Manu'': "(oer-)mens", moderne [[Hindi]] ''manusha'': "mens, man". Van hier af kom die wetenskaplike naam ''Homo sapiens'' (Latyn: "verstandige mens" of "wyse mens"). Die [[binomiale naam]] is gevestig deur [[Carl Linnaeus]] in sy 18de-eeuse werk ''[[Systema Naturae]]''.<ref>{{cite journal |last=Spamer |first=Earle E |date=29 Januarie 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> == Geskiedenis == === Evolusie en omvang === {{Hoofartikel|Menslike evolusie}} Die genus ''Homo'' het ontwikkel en begin verskil van ander hominiene in Afrika nadat die menslike [[klade]] afgesplits het van die sjimpanseelyn van die hominiedtak (groot ape) van die primate. Moderne mense, wat gedefinieer word as die spesie ''Homo sapiens'', of spesifiek die enigste oorlewende subspesie, ''Homo sapiens sapiens'', het mettertyd al die [[kontinent]]e en groter [[eiland]]e beset en 125&nbsp;000 tot 60&nbsp;000 jaar gelede in Eurasië aangekom,<ref>{{cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |title=Hints of Earlier Human Exit From Africa |doi=10.1126/science.1199113 |publisher=Science News |access-date=1 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003145418/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |archive-date=3 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>Paul Rincon [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 Humans 'left Africa much earlier'] BBC News, 27 Januarie 2011</ref> sowat 40&nbsp;000 jaar gelede in [[Australië]] en 15&nbsp;000 jaar gelede in die [[Amerikas]], en tussen die jare [[300]] en [[1280]] op afgeleë eilande soos [[Hawaii]], [[Paaseiland]], [[Madagaskar]] en [[Nieu-Seeland]].<ref name=Lowe>{{cite web |url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf |title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update |last=Lowe |first=David J. |year=2008 |publisher=University of Waikato |accessdate=29 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |author=Appenzeller Tim |year=2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24|journal=Nature |volume=485 |issue= |pages=24–26 |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074}}</ref> ==== Getuienis van molekulêre biologie ==== [[Lêer:Hominidae chart af.svg|duimnael|]] Die naaste bestaande verwante van die mens is die [[sjimpansee]] en [[gorilla]].<ref name=Wood>{{cite journal |author1=Wood, Bernard |author2=Richmond, Brian G. |title=Human evolution: taxonomy and paleobiology |journal=Journal of Anatomy |volume=197 |issue=1 |pages=19–60 |year=2000 |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Met die volgordebepaling van die mens en sjimpansee se [[Genoom|genome]] word tans geraam die ooreenkoms tussen hul [[DNS]] is tussen 95% en 99%.<ref name=Wood/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Deur ’n metode genaamd molekulêre klok te gebruik, kan die benaderde tyd bereken word toe twee lyne gesplits het. Die [[gibbon]]s (familie Hylobatidae) en [[orang-oetang]]s (genus ''Pongo'') was die eerste groep wat gesplits het van die lyn wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas (genus ''Gorilla''), gevolg deur die sjimpansees (genus ''Pan''). Die splitsing tussen die mens en sjimpansee het sowat 4-8&nbsp;miljoen jaar gelede plaasgevind tydens die [[Epog (geologie)|epog]] bekend as die [[Mioseen]].<ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology, Vol. 26, (1997), bl. 515–40</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65 |year=1997 |pmid=9066793 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761}}</ref> Tydens dié splitsing is [[chromosoom 2]] gevorm van twee ander [[Chromosoom|chromosome]], en dit het die mens gelaat met net 23 paar chromosome in vergelyking met die 24 paar van die ander ape.<ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 Mei 2006.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref> ==== Getuienis van die fossielrekord ==== Daar is min fossiele getuienis vir die splitsing tussen die gorilla-, sjimpansee- en hominienlyn.<ref>{{cite journal |author=Begun David R |year=2010 |title=Miocene Hominids and the Origins of the African Apes and Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=67–84 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105047}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Begun David R. |author2=Nargolwalla Mariam C. |author3=Kordos Laszlo |year=2012 |title=European Miocene Hominids and the Origin of the African Ape and Human Clade |url= |journal=Evolutionary Anthropology |volume=21 |issue=1 |pages=10–23 |doi=10.1002/evan.20329 |pmid=22307721}}</ref> Die vroegste fossiele wat na bewering lede van die hominienlyn is, is ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' van 7&nbsp;miljoen jaar gelede, ''[[Orrorin tugenensis]]'' van sowat 5,7&nbsp;miljoen jaar gelede en ''Ardipithecus kadabba'' van sowat 5,6&nbsp;miljoen jaar gelede. Daar is al gesê elk van hierdie spesies het op twee voete geloop en was voorouers van latere hominiene, maar al dié bewerings word betwis. Dit is ook moontlik dat enigeen van die drie ’n voorouer van ’n ander tak van die Afrika-ape is, of ’n gesamentlike voorouer van hominiene en ander Afrika-ape. Die kwessie is steeds onopgelos. Uit hierdie vroeë spesies het die Australopithecina sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede gesplits in [[Paranthropus|robuuste]] en [[Australopithecus|delikate]] takke,<ref>{{cite journal |first1=Henry M. |last1=McHenry |first2=Katherine |last2=Coffing |journal=Annual Review of Anthropology |title=Australopithecus to Homo: Transformations in Body and Mind |volume=29 |pages=125–46 |doi=10.1146/annurev.anthro.29.1.125}}</ref> waarvan een (soos ''[[Australopithecus garhi]]'', van 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede) waarskynlik ’n direkte voorouer van die genus ''Homo'' is.<ref>{{cite journal |title=Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |first1=Brian |last1=Villmoare |first2=William H. |last2=Kimbel |first3=Chalachew |last3=Seyoum |first4=Christopher J. |last4=Campisano |first5=Erin N. |last5=DiMaggio |first6=John |last6=Rowan |first7=David R. |last7=Braun |first8=J. Ramón |last8=Arrowsmith |first9=Kaye E. |last9=Reed |journal=Science |date=20 March 2015 |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–55 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410}}</ref> Die vroegste lede van die genus ''Homo'' is ''[[Homo habilis]]'', wat sowat 2,8&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |title='First human' discovered in Ethiopia |work=BBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504220727/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Homo habilis'' word beskou as die eerste spesie wat volgens getuienis steengereedskap gebruik het. Onlangs, in 2015, is steengereedskap van voor die tyd van ''Homo habilis'' egter in Noordwes-[[Kenia]] ontdek wat na raming 3,3&nbsp;miljoen jaar oud is.<ref name="Harmand 2015">{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-21_521_7552/page/310 |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |year=2015 |pages=310–15 |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961}}</ref> ''Homo habilis'' se brein was omtrent dieselfde grootte as dié van ’n sjimpansee, en hul grootste aanpassing was om op twee voete te leer loop omdat hulle op die grond gewoon het. In die volgende miljoen jaar was daar ’n vergroting van die brein se massa in vergelyking met die liggaamsmassa, en met die aankoms van ''[[Homo erectus]]'' in die fossielrekord was daar ’n verdubbeling in die grootte van die brein. ''Homo erectus'' was die eerste hominienspesie wat Afrika verlaat het, en dié spesie het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een deel van ''Homo erectus'', wat ook soms as ’n aparte spesie, ''[[Homo ergaster]]'', geklassifiseer word, het in Afrika agtergebly en in ''Homo sapiens'' ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesie het die eerste keer vuur en ingewikkelde gereedskap gebruik. Die eerste oorgangsfossiele tussen ''Homo ergaster/erectus'' en argaïese mense is uit Afrika, soos ''[[Homo rhodesiensis]]'', maar oënskynlike oorgangspesies is ook al in Dmanisi, [[Georgië]], ontdek. Hierdie afstammelinge van Afrika se ''Homo erectus'' het van sowat 500&nbsp;000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in ''[[Homo antecessor]]'', ''[[Homo heidelbergensis]]'' en ''[[Homo neanderthalensis]]'' ontwikkel. Die eerste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-[[Steentydperk|Paleolitikum]], sowat 200&nbsp;000 jaar gelede, soos die Omo-oorblyfsels van [[Ethiopië]] en die fossiele van Herto, wat soms geklassifiseer word as ''[[Homo sapiens idaltu]]''.<ref name="White03">{{Cite journal |last=White |first=Tim D. |authorlink=Tim White (anthropologist) |last2=Asfaw |first2=B. |last3=DeGusta |first3=D. |last4=Gilbert |first4=H. |last5=Richards |first5=G. D. |last6=Suwa |first6=G. |last7=Howell |first7=F. C. |year=2003 |title=Pleistocene ''Homo sapiens'' from Middle Awash, Ethiopia |journal=Nature |volume=423 |issue=6491 |pages=742–47 |doi=10.1038/nature01669 |pmid=12802332 |postscript=}}</ref> Latere fossiele van argaïese ''Homo sapiens'' van Skhul in [[Israel]] en [[Suid-Europa]] begin sowat 90&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{Cite journal |journal=Journal of Human Evolution |title=Femoral neck-shaft angles of the Qafzeh-Skhul early modern humans, and activity levels among immature near eastern Middle Paleolithic hominids |author=Trinkaus, E. |authorlink=Erik Trinkaus |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4290541 |publisher=[[INIST-CNRS]] |year=1993 |volume=25 |pages=393–416 |issn=0047-2484 |doi=10.1006/jhev.1993.1058 |issue=5 |access-date=17 Januarie 2018 |archive-date=17 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017024934/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN |url-status=dead }}</ref> ==== Anatomiese aanpassings ==== Menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal [[morfologie (biologie)|morfologie]]se, ontwikkelings-, [[fisiologie]]se en [[gedrag]]sveranderings wat plaasgevind het sedert die splitsing tussen mense en sjimpansees. Die belangrikste van hierdie aanpassings is tweevoetigheid, ’n groter brein, verlengde swangerskappe en kinderjare en kleiner [[geslagsdimorfie]]. Die verhouding tussen al hierdie veranderings word steeds druk bespreek.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author1=Boyd, Robert |author2=Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York City |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ander belangrike morfologiese veranderings sluit in ’n beter greep, ’n verandering wat die eerste keer by ''Homo erectus'' voorgekom het.<ref name=Brues1965>{{cite journal |author1=Brues, Alice M. |author2=Snow, Clyde C. |title=Physical Anthropology |journal=Biennial Review of Anthropology |year=1965 |volume=4 |pages=1–39 |url=https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 |isbn=9780804717465}}</ref> Tweevoetigheid is die basiese aanpassing van die hominienlyn, en dit word beskou as die belangrikste oorsaak van ’n klomp skeletveranderings wat by alle tweevoetige hominiene voorkom. Die eerste tweevoetige hominien is vermoedelik óf ''Sahelanthropus''<ref name=Brunet2002>{{cite journal |last1=Brunet |first1=Michel |last2=Guy |first2=Franck |last3=Pilbeam |first3=David |last4=Mackaye |first4=Hassane Taisso |last5=Likius |first5=Andossa |last6=Ahounta |first6=Djimdoumalbaye |last7=Beauvilain |first7=Alain |last8=Blondel |first8=Cécile |last9=Bocherens |first9=Hervé |last10=Boisserie |first10=Jean-Renaud |last11=De Bonis |first11=Louis |last12=Coppens |first12=Yves |last13=Dejax |first13=Jean |last14=Denys |first14=Christiane |last15=Duringer |first15=Philippe |last16=Eisenmann |first16=Véra |last17=Fanone |first17=Gongdibé |last18=Fronty |first18=Pierre |last19=Geraads |first19=Denis |last20=Lehmann |first20=Thomas |last21=Lihoreau |first21=Fabrice |last22=Louchart |first22=Antoine |last23=Mahamat |first23=Adoum |last24=Merceron |first24=Gildas |last25=Mouchelin |first25=Guy |last26=Otero |first26=Olga |last27=Campomanes |first27=Pablo Pelaez |last28=De Leon |first28=Marcia Ponce |last29=Rage |first29=Jean-Claude |last30=Sapanet |first30=Michel |last31=Schuster |first31=Mathieu |last32=Sudre |first32=Jean |last33=Tassy |first33=Pascal |last34=Valentin |first34=Xavier |last35=Vignaud |first35=Patrick |last36=Viriot |first36=Laurent |last37=Zazzo |first37=Antoine |last38=Zollikofer |first38=Christoph |title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145 |journal=Nature |volume=418 |issue=6894 |pages=145–51 |year=2002 |pmid=12110880 |doi=10.1038/nature00879}}</ref> óf ''Orrorin''. ''[[Ardipithecus]]'', ’n ten volle tweevoetige,<ref name=White2015>{{citation |title=Neither chimpanzee nor human, Ardipithecus reveals the surprising ancestry of both |last1=White |first1=Tim D. |last2=Lovejoy |first2=C. Owen |last3=Asfaw |first3=Berhane |last4=Carlson |first4=Joshua P. |last5=Suwa |first5=Gen |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=16 |pages=4877–84 |date=April 2015 |doi=10.1073/pnas.1403659111 |bibcode=2015PNAS..112.4877W |postscript=.}}</ref> het eers later ontstaan. Die kneukellopers, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd afgesplits, en óf ''Sahelanthropus'' óf ''Orrorin'' kan die mens se [[laaste gemeenskaplike voorsaat]] met dié diere wees. Die vroegste tweevoetiges het eindelik ontwikkel in die Australopithecina en later die genus ''Homo''. Daar is verskeie teorieë vir die ontwikkelingswaarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik dat dit ontwikkel het omdat dit die hande vry gelaat het om na kos uit te reik en dit te dra, want dit het bewegingsenergie bespaar omdat dit die spesies toegelaat het om ver te hardloop en te jag, of as ’n strategie om hipertermie te voorkom deur die oppervlak wat direk aan die son blootgestel is, te verklein. Die menslike spesie het ’n veel groter brein ontwikkel as ander primate – so {{val|1330|u=cm3}} in moderne mense, meer as twee keer dié van ’n sjimpansee of gorilla.<ref name="Schoeneman">{{cite journal |title=Evolution of the Size and Functional Areas of the Human Brain |author=P. Thomas Schoenemann |journal=Annu. Rev. Anthropol. |year=2006 |volume=35 |pages=379–406 |doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123210}}</ref> Die vergroting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa het begin by ''Homo habilis'', waarvan die brein teen {{val|600|u=cm3}} effens groter was as dié van sjimpansees. Dit het voortgeduur met ''Homo erectus'' ({{val|800|u=cm3}} tot {{val|1100|u=cm3}}) en ’n maksimum bereik by die Neanderdallers ({{val|1200|u=cm3}} tot {{val|1900|u=cm3}}), selfs groter as dié van ''Homo sapiens'' (maar kleiner in verhouding tot die liggaamsmassa).<ref>[http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ Homo neanderthalensis – Homo neanderthalensis is a widely known but poorly understood hominid ancestor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908094004/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date= 8 September 2015 }}. Archaeologyinfo.com. Besoek op 24 Mei 2014.</ref> Die patroon van menslike nageboortelike breingroei verskil van dié van ander ape en sorg vir langer tydperke van sosiale leerprosesse en die aanleer van tale by jong mense. Die verskille in struktuur kan egter nog belangriker wees as die verskille in grootte.<ref name=Park2007>{{cite journal |author1=Park, Min S. |author2=Nguyen, Andrew D. |author3=Aryan, Henry E. |author4=U, Hoi Sang |author5=Levy, Michael L. |author6=Semendeferi, Katerina |title=Evolution of the human brain: changing brain size and the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_neurosurgery_2007-03_60_3/page/555 |journal=Neurosurgery |year=2007 |volume=60 |issue=3 |pages=555–62 |pmid=17327801 |doi=10.1227/01.NEU.0000249284.54137.32}}</ref><ref name=Bruner2007>{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |title=Cranial shape and size variation in human evolution: structural and functional perspectives |journal=Child's Nervous System |volume=23 |issue=12 |pages=1357–65 |year=2007 |pmid=17680251 |doi=10.1007/s00381-007-0434-2}}</ref><ref>{{cite journal |author=Potts Richard |year=2012 |title=Evolution and Environmental Change in Early Human Prehistory |url= |journal=Annu. Rev. Anthropol. |volume=41 |issue= |pages=151–67 |doi=10.1146/annurev-anthro-092611-145754}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Leonard William R. |author2=Snodgrass J. Josh |author3=Robertson Marcia L. |year=2007 |title=Effects of Brain Evolution on Human Nutrition and Metabolism |url= |journal=Annu. Rev. Nutr. |volume=27 |issue= |pages=311–27 |doi=10.1146/annurev.nutr.27.061406.093659 |pmid=17439362}}</ref> Die vergroting in volume het verskillende dele van die brein verskillend geraak – die temporale lobbe, wat sentrums vir taalprosessering bevat, het buite verhouding ontwikkel, net so die prefrontale korteks wat te doen het met ingewikkelde besluitneming en die tempering van sosiale gedrag.<ref name="Schoeneman"/> Die vergoting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa word verbind met ’n groter klem op [[vleis]] in die dieet,<ref>{{cite web |url=http://berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |title=06.14.99 – Meat-eating was essential for human evolution, says UC Berkeley anthropologist specializing in diet |work=Berkeley.edu |date=14 Junie 1999 |access-date=31 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516050448/https://www.berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Meat+in+the+human+diet:+an+anthropological+perspective-a0169311689 |title=Meat in the human diet: an anthropological perspective. – Free Online Library |work=Thefreelibrary.com |date=1 September 2007 |accessdate=31 Januarie 2012}}</ref> of met die ontwikkeling van kos kook,<ref name=PNAS>{{cite journal |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo |first=Chris |last=Organ |work=PNAS |date=22 Augustus 2011 |accessdate=17 April 2012 |doi=10.1073/pnas.1107806108 |pmid=21873223 |volume=108 |pmc=3167533 |pages=14555–59}}</ref> en daar is voorgestel<ref>{{cite journal |last1=Dunbar |first1=Robin I.M. |title=The Social Brain Hypothesis |journal=Evolutionary anthropology |date=1998 |url=http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |accessdate=8 June 2016 |archive-date=12 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412210459/http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |url-status=dead }}</ref> intelligensie het toegeneem uit reaksie op ’n groter nodigheid om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap ingewikkelder geraak het. Die kleiner mate van geslagsdimorfie is veral sigbaar in die kleiner manlike oogtande in vergelyking met ander aapsoorte s’n (behalwe dié van gibbons). Nog ’n belangrike fisiologiese verandering is die afname in sigbare menslike bronstigheid. Mense is die enigste ape by wie die vroue heeljaar vrugbaar is en by wie daar geen spesiale tekens van vrugbaarheid in die liggaam is nie (soos genitale swelling tydens bronstigheid). Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie in die verspreiding van liggaamshare en onderhuidse vet, asook in grootte (mans is sowat 25% groter as vroue). Hierdie veranderinge kan ’n teken wees van groter afparing as ’n moontlike oplossing vir die behoefte aan groter betrokkenheid van ouers vanweë die langer kinderjare van hul kroos. === Die opkoms van ''Homo sapiens'' === [[Lêer:World map of prehistoric human migrations.jpg|duimnael|’n Wêreldkaart van vroeë menslike migrasies volgens mitochondriale bevolkingsgenetika (die syfers is [[millennium]]s gelede; die Noordpool is in die middel).]] Teen die begin van die Laat [[Steentydperk]] (50&nbsp;000 gelede) het volle moderne gedrag ontwikkel, insluitende [[taal]], [[musiek]] en ander kultuuraspekte.<ref>{{cite journal |author=Nowell April |year=2010 |title=Defining Behavioral Modernity in the Context of Neandertal and Anatomically Modern Human Populations |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=437–52 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105113}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Francesco d'Errico |author2=Chris B |year=2011 |title=Evolution, revolution or saltation scenario for the emergence of modern cultures? |url= |journal=Phil. Trans. R. Soc. B |volume=366 |issue=1567 |pages=1060–69 |doi=10.1098/rstb.2010.0340 |pmid=21357228 |pmc=3049097}}</ref> Namate die moderne mens uit Afrika getrek het, het hulle ander hominiede, soos [[Neanderdaller]]s en die sogenaamde [[Denisova-hominien]]e, teengekom. Oor die aard van die wisselwerking tussen vroeë mense en hierdie susterspesies word al lank gedebatteer: Die vraag is of mense hierdie vroeëre spesies vervang het en of hulle genoeg ooreengestem het om te verbaster. In laasgenoemde geval het vroeëre bevolkings dalk bygedra tot die genetiese materiaal van die moderne mens.<ref name=Grine2009>{{cite book |author=Wood, Bernard A. |editor1=Grine, Frederick E. |editor2=Fleagle, John G. |editor3=Leakey, Richard E. |chapter=Where does the genus ''Homo'' begin, and how would we know? |title=The First Humans: Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo'' |year=2009 |publisher=Springer |location=London, UK |isbn=978-1-4020-9979-3 |pages=17–27 |url=https://books.google.com/books?id=ITp_RnsPfzQC&pg=PA17}}</ref> Onlangse studies van die menslike en Neanderdaller-genome dui op geenoordrag tussen argaïese ''Homo sapiens'' en die Neanderdallers en Denisova-hominiene.<ref>{{cite journal |journal=Nature |volume=464 |pages=838–39 |doi=10.1038/464838a |title=Human evolution: Stranger from Siberia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-08_464_7290/page/838 |author=Brown, Terence A. |issue=7290 |pmid=20376137 |date=8 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Reich |first1=David |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Kircher |first3=Martin |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Nandineni |first5=Madhusudan R. |last6=Pugach |first6=Irina |last7=Ko |first7=Albert Min-Shan |last8=Ko |first8=Ying-Chin |last9=Jinam |first9=Timothy A. |last10=Phipps |first10=Maude E. |last11=Saitou |first11=Naruya |last12=Wollstein |first12=Andreas |last13=Kayser |first13=Manfred |last14=Pääbo |first14=Svante |last15=Stoneking |first15=Mark |title=Denisova Admixture and the First Modern Human Dispersals into Southeast Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-10-07_89_4/page/516 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=89 |issue=4 |pages=516–28 |year=2011 |pmid=21944045 |pmc=3188841 |doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hebsgaard MB, Wiuf C, Gilbert MT, Glenner H, Willerslev E |title=Evaluating Neanderthal genetics and phylogeny |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2007-01_64_1/page/50 |journal=J. Mol. Evol. |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |year=2007 |pmid=17146600 |doi=10.1007/s00239-006-0017-y}}</ref> In Maart 2016 is resultate gepubliseer wat daarop dui moderne mense het op verskeie geleenthede met hominiene, onder andere Neanderdallers en Denisova-hominiene, gekruisteel.<ref name="NYT-20160317">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Humans Interbred With Hominins on Multiple Occasions, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |date=17 Maart 2016 |work=The New York Times |access-date=17 Maart 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429083234/https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie migrasie uit Afrika het na raming sowat 70&nbsp;000 jaar v.C. uit Noordoos-Afrika begin. Huidige getuienis dui daarop daar was net een so ’n migrasie en dat net ’n paar honderd individue betrokke was. Verreweg die meerderheid van mense het in Afrika gebly en by ’n verskeidenheid omgewings aangepas.<ref>{{cite journal |last=Vigilant |title=African populations and the evolution of human mitochondrial DNA |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1503 |journal=Science |year=1991 |volume=253 |issue=5027 |pages=1503–07 |doi=10.1126/science.1840702 |pmid=1840702|display-authors=etal}}</ref> Die moderne mens het daarna wêreldwyd versprei en vroeëre hominiene vervang – óf deur mededinging óf deur verbastering. Teen 40&nbsp;000&nbsp;v.C. het hulle in Eurasië en [[Oseanië]] gewoon, en minstens 14&nbsp;500 jaar gelede in die Amerikas.<ref name=Wolman2008>{{cite journal |author=Wolman, David |date=3 April 2008 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |title=Fossil Feces Is Earliest Evidence of N. America Humans |publisher=news.nationalgeographic.com |access-date=18 Januarie 2018 |archive-date= 7 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407051931/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |author=Wood B |year=1996 |title=Human evolution |url=https://archive.org/details/sim_bioessays_1996-12_18_12/page/945|journal=BioEssays |volume=18 |issue=12 |pages=945–54 |doi=10.1002/bies.950181204 |pmid=8976151}}</ref> === Oorgang tot die beskawing === [[Lêer:Einscharpflug - Farmer plowing in Fahrenwalde, Mecklenburg-Vorpommern, Germany.jpg|duimnael|Die opkoms van landbou en die [[mak maak|temming]] van diere het gelei tot stabiele menslike gemeenskappe.]] Tot sowat 10&nbsp;000 jaar gelede was mense jagter-versamelaars. Hulle het geleidelik ’n groot deel van die natuurlike omgewing oorheers. Hulle het oor die algemeen in klein groepe bekend as bandgemeenskappe gewoon, dikwels in grotte. Die uitvinding van landbou het aanleiding gegee tot die [[Neolitikum]]-rewolusie, toe toegang tot kosvoorraad gelei het tot die vorming van permanente menslike gemeenskappe, die temming van diere en die gebruik van metaalgereedskap – vir die eerste keer in die geskiedenis. Landbou het handel en samewerking aangemoedig, en het gelei tot komplekser gemeenskappe. Die vroeë gemeenskappe van [[Mesopotamië]], [[Egipte]], [[Indië]], [[China]], die [[Maja]], [[Griekeland]] en [[Romeinse Ryk|Rome]] was van die eerstes van die beskawing.<ref>{{cite book |author1=Thomas F. X. Noble |author2=Barry Strauss |author3=Duane Osheim |author4=Kristen Neuschel |author5=Elinor Accamp |title=Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries |url=https://books.google.com/books?id=Td4WAAAAQBAJ&pg=PA16&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CB0Q6AEwADgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |accessdate=11 July 2015 |isbn=9781285661537}}</ref><ref>{{cite web |last1=Spielvogel |first1=Jackson |title=Western Civilization: Volume A: To 1500 |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&pg=PT65&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CC4Q6AEwAjgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |publisher=Cenpage Learning |accessdate=11 Julie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title=Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization |last=Thornton |first=Bruce |year=2002 |publisher=Encounter Books |location=San Francisco, CA, USA |isbn=1-893554-57-0 |pages=1–14 |url=https://books.google.com/?id=fa6swJv64xkC&printsec=frontcover&dq=Greek+Ways:+How+the+Greeks+Created+Western+Civilization#v=onepage&q=Greek%20Ways%3A%20How%20the%20Greeks%20Created%20Western%20Civilization&f=false}}</ref> In die laat [[Middeleeue]] en vroeë moderne tyd het rewolusionêre idees en tegnologieë ontstaan. Oor die volgende 500 jaar het verkenningstogte en Europese [[Kolonisasie|kolonialisme]] groot dele van die wêreld onder Europese beheer geplaas, en dit het gelei tot latere onafhanklikheidstryde. Die idee van ’n moderne wêreld wat onderskei kan word van ’n antieke wêreld is geskoei op ’n vinnige vooruitgang in ’n kort tydperk op baie gebiede. Dit het tot nuwe teorieë gelei soos [[evolusie]] en [[psigoanalise]], wat die mens se idee van homself verander het. Die Wetenskaplike, Tegnologiese en [[Nywerheidsrewolusie]] tot in die [[19de eeu]] het onafhanklike ontdekkings tot gevolg gehad soos beeldtegnologie, vervoerinnovasies soos die [[motor]] en [[vliegtuig]], en energie-ontwikkeling soos [[steenkool]] en [[elektrisiteit]].<ref>{{cite web |title=Greatest Engineering Achievements of the 20th Century |url=http://www.greatachievements.org/ |website=greatachievements.org |access-date=7 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323183423/http://www.greatachievements.org/ |archive-date=23 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit gaan hand aan hand met bevolkingsgroei<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |title=GeoHive – Regional Population 1750–2050 |website=GeoHive |access-date=8 Junie 2016 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223001434/http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |archive-date=23 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en ’n langer lewensverwagting. Die wêreldbevolking het in die 19de en 20ste eeu talle kere geweldig toegeneem – byna 10% van die 100&nbsp;miljard mense wat al geleef het, het in die laaste eeu geleef.<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/all20c.htm |title=Twentieth Century Atlas – Worldwide Statistics of Casualties, Massacres, Disasters and Atrocities |website=Necrometrics.com |access-date=8 Junie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115024448/http://www.necrometrics.com/all20c.htm |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die aanbreek van die inligtingseeu aan die einde van die 20ste eeu het die moderne mens geleef in ’n wêreld wat toenemend [[Globalisering|geglobaliseer]] geraak het. In 2010 kon byna 2&nbsp;miljard mense deur die [[internet]] met mekaar kommunikeer,<ref>{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=Internet Usage Statistics – The Internet Big Picture |website=Internet World Stats |access-date=19 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522094328/https://www.internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en 3,3&nbsp;miljard met [[Selfoon|selfone]].<ref>{{cite web |url=http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |title=Reuters homepage |publisher=Reuters |accessdate=19 November 2010 |archive-date=17 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217165448/http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |url-status=dead }}</ref> Die menslike beskawing het egter ook gelei tot die vernietiging van die omgewing, en besoedeling het grootliks bygedra tot die massuitwissing van ander lewensvorme (die [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|Holoseen-uitwissing]]),<ref>{{cite journal |last1=Pimm |first1=S. |last2=Raven |first2=P. |last3=Peterson |first3=A. |last4=Sekercioglu |first4=C. H. |last5=Ehrlich |first5=P. R. |title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=29 |pages=10941–6 |year=2006 |pmid=16829570 |pmc=1544153 |doi=10.1073/pnas.0604181103}}<br />*{{cite journal |vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB |title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70 |journal=Science |volume=306 |issue=5693 |pages=70–75 |year=2004 |pmid=15459379 |doi=10.1126/science.1101476}}</ref> wat in die toekoms verder versnel kan word deur [[aardverwarming]].<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=O. T. |title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=361 |issue=1465 |pages=163–71 |year=2006 |pmid=16553315 |pmc=1831839 |doi=10.1098/rstb.2005.1712}}</ref> == Habitat en bevolking == [[Lêer:BlackMarble20161km.jpg|duimnael|Die [[Aarde]] soos in 2016 uit die ruimte gesien, wys in hoe ’n mate die mens die planeet bewoon. Die helder dele is die digs bevolkte gebiede en dié wat finansieel in staat is om dit te verlig.]] [[Lêer:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|duimnael|[[Tokio]], die wêreld se grootste metropolitaanse gebied, is ’n voorbeeld van ’n massanedersetting bekend as ’n [[stad]].]] Vroeë menslike nedersettings was afhanklik van die nabyheid aan [[water]] en, na gelang van die leefstyl, ander natuurlike bronne vir [[kos]] soos gebiede met baie diere wat gejag kon word of bewerkbare grond waar gewasse geplant en diere aangehou kon word. Mense het ’n besondere vermoë om hul habitat aan te pas deur middel van tegnologie, met byvoorbeeld [[besproeiing]], stedelike beplanning, bouwerk, [[vervoer]], [[kos]]vervaardiging en [[ontbossing]], maar menslike nedersettings bly kwesbaar vir [[natuurramp]]e.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=Wêreldbank |date=Oktober 2003}}</ref> Doelbewuste habitatsveranderings word gewoonlik aangebring met die oog op materiële rykdom, om ’n aangenamer temperatuur te verseker, die hoeveelheid kos te vermeerder, estetika te verbeter of om toegang tot bronne en ander nedersettings te vergemaklik. Met die toename van grootskaalse handels- en vervoerinfrastrukture het die nabyheid aan sulke bronne onnodig geraak, en op baie plekke is dit nie meer ’n dryfkrag agter die groei of verval van ’n bevolking nie. Danksy tegnologie kan die mens ses van die aarde se sewe kontinente bewoon en by feitlik alle klimate aanpas. Die mens is egter nie eweredig oor die aarde versprei nie; sommige dele is dig bevolk en ander soos [[Antarktika]] is feitlik onbewoon.<ref>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |title=The 10 purest places on Earth |last=Gammon |first=Katharine |publisher=NBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028203519/http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=18 Januarie 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density}}</ref> In die laaste eeu het die mens Antarktika, onderwateromgewings en die [[ruimte]] verken, maar grootskaalse kolonisasie van dié omgewings is nog nie haalbaar nie. Met ’n bevolking van oor die 7&nbsp;miljard is mense van die volopste van die groot soogdiere. Die meeste mense (61%) woon in Asië. Die ander woon in die Amerikas (14%), Afrika (14%), Europa (11%) en Oseanië (0,5%).<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |journal=Environmental Management |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |year=2002 |pmid=12481916 |doi=10.1007/s00267-002-2737-0}}</ref> Die bewoning van geslote [[ekologie]]se stelsels in ongenaakbare omgewings, soos Antarktika en die buitenste ruim, is duur, kort en beperk tot wetenskaplike, nywerheids- of militêre ekpedisies. Die lewe in die ruimte is steeds sporadies, met nie meer as 13 mense op ’n gegewe tydstip in die ruimte nie.<ref>{{cite web |author=Nancy Atkinson |url=http://www.universetoday.com/27924/soyuz-rockets-to-space-13-humans-now-in-orbit/ |title=Soyuz Rockets to Space; 13 Humans Now in Orbit |publisher=Universetoday.com |date=26 March 2009 |accessdate=10 November 2011}}</ref> Tussen 1969 en 1972 het twee mense op ’n slag vir kort rukkies op die [[maan]] deurgebring. Tot dusver het die mens nog geen ander [[hemelliggaam]] besoek nie, hoewel daar ’n aaneenlopende menslike teenwoordigheid in die ruimte is sedert die lansering van die aanvanklike bemanning van die [[Internasionale Ruimtestasie]] op [[31 Oktober]] [[2000]].<ref name="urlNASA">{{cite web |author=Kraft, Rachel |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=Johnson Space Center |work=JSC Features |date=11 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616204254/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mensgemaakte voorwerpe het wel al ander hemelliggame besoek.<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511183019/https://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12 November 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011174543/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=11 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=Nasa |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831063237/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=31 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedert 1800 het die wêreldbevolking toegeneem van ’n [[miljard]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5 Februarie 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 Augustus 1999 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907162914/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=7 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> tot oor die 7&nbsp;miljard.<ref name=7billpop>{{cite web |title=UN population estimates. |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110507234347/http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |archive-date= 7 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2004 het sowat 2,5&nbsp;miljard uit 6,3&nbsp;miljard mense (39,7%) in stedelike gebiede gewoon; in Februarie 2008 het die VN geraam die helfte van die wêreld se bevolking sou teen die einde van die jaar in stede woon.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |work=BBC News |first=David |last=Whitehouse |title=Half of humanity set to go urban |date=19 Mei 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620204956/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |archive-date=20 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense in stede se probleme sluit in verskeie vorme van besoedeling en [[misdaad]],<ref>[<!-- http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/abstract/usrv98.htm -->http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224090226/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf |date=24 Februarie 2013 }} Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98] U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics. Besoek op 29 Oktober 2006</ref> veral in die middestede en voorstedelike krotbuurte. Beide die algehele bevolking en die deel wat in stede woon, sal na verwagting in die komende dekades aansienlik styg.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026120431/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=26 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Mense het ’n drastiese invloed op die omgewing. Hulle is aan die bopunt van die [[voedselketting]], en ander diere maak selde op hulle jag.<ref>''Scientific American'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Evolution and General Intelligence: Three hypotheses on the evolution of general intelligence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913155148/http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html |date=13 September 2006 }}.</ref> Die mens is waarskynlik die hoofoorsaak van globale [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]] weens grondontwikkeling, die verbranding van [[fossielbrandstof]] en besoedeling.<ref>{{cite web |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis |publisher=grida.no/ |access-date=30 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617020742/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |archive-date=17 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As dit teen die huidige tempo voortduur, word voorspel klimaatsverandering sal in die volgende eeu die helfte van die plant- en dierspesies uitwis.<ref>American Association for the Advancement of Science. [http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword Foreword] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304110611/http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword |date= 4 Maart 2008 }}. ''AAAS Atlas of Population & Environment''.</ref><ref>Wilson, E.O. (2002). ''The Future of Life''.</ref> == Biologie == === Anatomie en fisiologie === {{Dubbelbeeld|regs|Anterior view of human female and male, with labels af.svg|250|Uomo Vitruviano.jpg|250|LINKS BO: Die vooraansig van ’n vrou en man, met basiese eienskappe. REGS BO: ''Vitruviaanse Mens''. [[Leonardo da Vinci]] se voorstelling word dikwels gebruik as ’n simbool van die simmetrie van die menslike liggaam en, deur uitbreiding, van die hele heelal.}} Die meeste aspekte van die menslike fisiologie stem ooreen met dié van diere. Die menslike liggaam bestaan uit die bene, torso, arms, nek en kop. ’n Volwasse liggaam het sowat 100&nbsp;biljoen (10¹⁴) [[Sel (biologie)|selle]]. Die belangrikste liggaamstelsels is die [[senuweestelsel|senuwee-]], [[Hart|kardiovaskulêre]], [[asemhalingstelsel|asemhaling-]], [[spysverteringstelsel|spysvertering-]], [[Endokriene stelsel|endokriene]], [[Immuunstelsel|immuun-]], [[Vel|bedekking-]], [[Limf|limf-]], [[spier]]-[[skelet]]-, [[voortplanting]]- en [[Urine|urienstelsel]].<ref name=Greg_Roza>[https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC&dq=human+body+cells+trillion&source=gbs_navlinks_s Page 21] Inside the human body: using scientific and exponential notation. Author: Greg Roza. Edition: Illustrated. Publisher: The Rosen Publishing Group, 2007. {{ISBN|1-4042-3362-8}}, {{ISBN|978-1-4042-3362-1}}. Length: 32pages</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517113501/https://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense het, nes die meeste ander ape, nie ’n uitwendige stert nie en behoort tot verskeie [[bloedgroep]]e, hulle het opponeerbare duime en [[geslagsdimorfie]]. Die klein anatomiese verskil tussen die mens en die sjimpansee is eersgenoemde se tweevoetigheid. Een belangrike verskil is dat mense vinniger en akkurater kan gooi as ander diere. Mense is ook van die beste langafstandnaellopers in die diereryk, maar stadiger oor kort afstande.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |first=Tara |last=Parker-Pope |date=27 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024840/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date=11 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=dead }}</ref> Mense se minder digte liggaamshare en produktiewer sweetkliere help hitte-uitputting voorkom terwyl hulle oor langer afstande hardloop.<ref>{{cite web |last=John |first=Brenman |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626234043/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vanweë tweevoetigheid het vroue nouer geboortekanale. Die bou van die menslike [[bekken]] en die tone verskil van ander diere s’n. ’n Gevolg is dat kraming moeiliker en gevaarliker is as by die meeste soogdiere, veral as die groot kop van menslike babas in ag geneem word. Dit beteken die menslike baba moet in die geboortekanaal omdraai, iets wat nie by ander soogdiere voorkom nie, en daarom is die mens die enigste spesie waar die vrou hulp van ander nodig het om die risiko van geboorteskenking te verklein. As deel van ’n evolusieproses word menslike babas minder ontwikkeld en kwesbaarder gebore. Sjimpanseebabas is kognitief meer ontwikkel as mensebabas tot met die ouderdom van ses maande, wanneer die vinnige ontwikkeling van die menslike brein dié van sjimpansees verbysteek. Vroue gaan ook deur ’n [[menopouse]] en word onvrugbaar dekades voor die einde van hul leeftyd. Alle ander aapspesies kan tot met hul dood die lewe skenk. Menopouse het waarskynlik ontwikkel omdat dit ’n evolusionêre voordeel vir kinders inhou (’n langer versorgingstyd).<ref name="O'Neil"/> Benewens tweevoetigheid verskil mense van sjimpansees hoofsaaklik wat betref reuk, gehoor, die vertering van [[proteïen]]e, breingrootte en die vermoë om taal te gebruik. Die menslike brein is omtrent drie keer so groot soos dié van sjimpansees. Die menslike brein is ook baie groter in verhouding tot die liggaam en die mens het ’n veel beter ontwikkelde [[breinskors]], met meer [[neuron]]e. Die mens se vermoëns is merkwaardig in vergelyking met dié van ander ape. Sy vermoë om te praat is uniek onder primate. Mense kan nuwe en ingewikkelde idees vorm en tegnologie ontwikkel, iets wat geen presedent het onder ander [[organisme]]s op aarde nie.<ref name="O'Neil"/> Mans is sowat 172&nbsp;cm lank en vroue sowat 158&nbsp;cm. Mense kan in hul middeljare korter word, maar dit gebeur gewoonlik eers op ’n bejaarde ouderdom.<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |work=News |publisher=Senior Journal |access-date=6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur die geskiedenis het die mens oor die algemeen langer geword, waarskynlik vanweë beter voeding, gesondheidsorg en lewensomstandighede.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |journal=Comparative Biochemistry and Physiology A |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |date=September 2003 |pmid=14527631 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5}}</ref> Die gemiddelde massa van vroue is 54-64&nbsp;kg en van mans 70-83&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |title=Human weight |publisher=Articleworld.org |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503145725/http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |title=Mass Of An Adult |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |access-date=31 Desember 2017 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222000855/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=22 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nes met baie ander toestande, word gewig en liggaamstipe beïnvloed deur beide [[genetika]] en die omgewing, en verskil dit grootliks tussen individue (soos oorgewig).<ref>{{cite book |author=Kushner, Robert |title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ |year=2007 |page=158 |isbn=1-59745-400-1 |url=https://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |doi= |accessdate=5 April 2009}}</ref><ref name=Anes2000>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |year=2000 |pmid=10927998 |doi=10.1093/bja/85.1.91}}</ref> Dit lyk of mense amper geen hare het nie in vergelyking met ander primate; daar is hoofsaaklik hare op die kop, onder die arms en om die geslagsdele. Die gemiddelde mens het egter meer [[haarsakkie]]s aan sy liggaam as die gemiddelde sjimpansee. Die grootste verskil is dat die mens se hare korter en dunner is en minder pigment bevat, en dit is dus moeiliker om te sien.<ref>''Why Humans and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Times'', 19 Augustus 2003.</ref> Die mens het omtrent 2&nbsp;miljoen sweetkliere wat oor sy hele liggaam versprei is – baie meer as die sjimpansee, wat min sweetkliere het wat hoofsaaklik aan die palm van die hand en aan die voetsole voorkom.<ref>{{cite web |last=Kirchweger |first=Gina |title=The Biology of Skin Color: Black and White |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |work=Evolution: Library |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020171423/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mens het ’n korter [[verhemelte]] en kleiner [[tand]]e as ander primate. Hulle is die enigste primate wat kort, redelik gelyk slagtande het. Mense se tande sit gewoonlik teenmekaar en gate wat op ’n jong ouderdom ontstaan vanweë tande wat wissel, word gou gevul. Mense verloor algaande hul verstandtande; party mense het geen verstandtande nie vanweë oorerflikheid.<ref name="Revolution">{{cite book |author=Collins, Desmond |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist |year=1976 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]}}</ref> === Genetika === [[Lêer:Human karyotype with bands and sub-bands.png|duimnael|200px|’n Grafiese voorstelling van die standaard- menslike [[kariotipe]], insluitende beide die manlike (XY) en vroulike (XX) geslagschromosome.]] Soos alle soogdiere, is die mens ’n [[Ploïdie| diploïede]], [[Eukarioot|eukariotiese]] spesie. Elke liggaamsel het twee stelle van 23 [[Chromosoom|chromosome]], een stel van elke ouer. [[Gameet|Gamete]] het net een stel chromosome, wat ’n mengsel van die ouerstelle is. Onder die 23 paar chromosome is daar 22 paar outosome (wat oorerflike eienskappe bepaal) en een paar geslagschromosome. Nes ander soogdiere het mense ’n XY-geslagsbepalingstelsel: Vroue het die geslagschromosome XX en mans XY.<ref name="Therman1980">{{cite book |last=Therman |first=Eeva |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |url=https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=Springer US |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3}}</ref> Die volgorde van een menslike genoom is in 2003 ten volle bepaal en tans word probeer om ’n monster van die genetiese diversiteit van die spesie te verkry. Mense het na raming sowat 22&nbsp;000 [[Geen|gene]].<ref name=Pertea2010>{{cite journal |author1=Pertea, Mihaela |author2=Salzberg, Steven L. |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |journal=Genome Biology |year=2010 |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615}}</ref> Die verskille in menslike [[DNS]] is baie klein in vergelyking met ander spesies; dit dui op ’n moontlike bevolkingsbottelnek in die laat [[Pleistoseen]] (sowat 100&nbsp;000 jaar gelede), toe die menslike bevolking tot ’n klein getal teelpare verminder is.<ref name=Harpending1998>{{cite journal |last1=Harpending |first1=H. C. |last2=Batzer |first2=M. A. |last3=Gurven |first3=M. |last4=Jorde |first4=L. B. |last5=Rogers |first5=A. R. |last6=Sherry |first6=S. T. |title=Genetic traces of ancient demography |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=95 |issue=4 |pages=1961–67 |year=1998 |pmid=9465125 |pmc=19224 |doi=10.1073/pnas.95.4.1961}}</ref><ref name=Jorde1997>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=7 |pages=3100–03 |year=1997 |pmid=9096352 |pmc=20328 |doi=10.1073/pnas.94.7.3100}}</ref> [[Nukleotied]]diversiteit is gebaseer op enkele mutasies bekend as enkelnukleotiedpolimorfismes (SNP's). Die nukleotieddiversiteit tussen mense is sowat 0,1%; dit is een verskil per duisend [[Basispaar|basispare]].<ref name=Jorde04>{{cite journal |last1=Jorde |first1=Lynn B |last2=Wooding |first2=Stephen P |title=Genetic variation, classification and 'race' |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435}}</ref><ref name=Tishkoff04>{{cite journal |vauthors=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438}}</ref> ’n Verskil van een in duisend nukleotiede tussen twee mense wat lukraak gekies is, kom neer op sowat 3&nbsp;miljoen nukleotiedverskille, want die menslike genoom het sowat 3&nbsp;miljard nukleotiede. Die meeste van hierdie SNP's is neutraal, maar sowat 3% tot 5% is funksioneel en beïnvloed [[Fenotipe|fenotipiese]] verskille tussen mense deur [[Alleel|allele]]. Deur die dele van die genoom wat nie onder natuurlike seleksie is nie en dus mutasies teen ’n redelik bestendige tempo versamel, met mekaar te vergelyk is dit moontlik om ’n genetiese boom saam te stel wat die hele menslike spesie omvat sedert die [[laaste gemeenskaplike voorsaat]]. Elke keer wanneer ’n sekere mutasie (SNP) in ’n individu voorkom en na sy afstammelinge oorgedra word, word ’n [[haplogroep]] gevorm wat al die afstammelinge van die individu insluit wat ook daardie mutasie sal hê. Deur [[mitochondriale DNS]], wat net van die ma geërf word, te vergelyk het genetici tot die gevolgtrekking gekom die laaste gemeenskaplike vroulike voorouer wie se genetiese merker in alle moderne mense aangetref word, die sogenaamde [[mitochondriale Eva]], moes tussen sowat 90&nbsp;000 en 200&nbsp;000 jaar gelede gelewe het.<ref name="pmid3025745">{{Citation |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |title=Mitochondrial DNA and human evolution |journal=Nature |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |year=1987 |pmid=3025745 |doi=10.1038/325031a0 |ref=harv |bibcode=1987Natur.325...31C}}</ref><ref>{{Citation |vauthors=Soares P, Ermini L, Thomson N |title=Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=84 |issue=6 |pages=740–59 |date=June 2009 |pmid=19500773 |pmc=2694979 |doi=10.1016/j.ajhg.2009.05.001 |url=|display-authors=etal}}. [http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history University of Leeds – New 'molecular clock' aids dating of human migration history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |date=20 Augustus 2017 }}</ref><ref name=poz>{{cite journal |vauthors=Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD |title=Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females |journal=Science |volume=341 |issue=6145 |pages=562–65 |date=August 2013 |pmid=23908239 |doi=10.1126/science.1237619 |pmc=4032117}}</ref> === Lewensiklus === [[Lêer:Views of a Foetus in the Womb detail.jpg|duimnael|links|160px|’n Fetus in die baarmoeder. Skets deur [[Leonardo da Vinci]].]] {{Dubbelbeeld|regs|Redheaded child mesmerized 2.jpg|100| Burkina Faso girl.jpg |106|’n Seun en meisie voor puberteit.}} {{Dubbelbeeld|regs|Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100|Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|105|’n Adolessente man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Pataxo001.jpg|100|Punjabi woman smile.jpg|102|’n Volwasse man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Alison Phillips.jpg|105|HappyPensioneer.jpg|100|’n Bejaarde man en vrou.}} Nes by ander soogdiere, vind menslike [[voortplanting]] plaas as interne [[bevrugting]] deur middel van [[seksuele omgang]]. Tydens dié proses plaas die man sy [[Ereksie|stywe]] [[penis]] in die vrou se [[vagina]] en [[Ejakulasie|ejakuleer]] [[semen]], wat [[sperm]]a bevat. Die sperma beweeg deur die vagina en serviks tot in die [[baarmoeder]] vir die bevrugting van die [[Eier (biologie)|eiersel]]. Dié ontwikkel van ’n [[sigoot]] tot ’n [[embrio]] en dan tot ’n [[fetus]]. Sowat 38 weke ná bevrugting word die fetus as volgroeide baba gebore, gewoonlik vaginaal, en haal die nuwe organisme vir die eerste keer onafhanklik asem. In vergelyking met ander soortgelyke spesies is die [[geboorte]] lank en pynlik. Dit kan tot 24 uur duur en tot die dood van die ma, kind of albei lei. Dit is veral weens die relatief groot kop van die fetus en die vrou se relatief nou bekken.<ref name=LaVelle1995>{{cite journal |author=LaVelle, M. |title=Natural selection and developmental sexual variation in the human pelvis |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=98 |issue=1 |pages=59–72 |year=1995 |pmid=8579191 |doi=10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref name=Correia2005>{{cite journal |author1=Correia, H. |author2=Balseiro, S. |author3=De Areia, M. |title=Sexual dimorphism in the human pelvis: testing a new hypothesis |journal=Homo |volume=56 |issue=2 |pages=153–60 |year=2005 |pmid=16130838 |doi=10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Die kans op ’n suksesvolle geboorte het in die 20ste eeu aansienlik in ryker lande toegeneem danksy die ontwikkeling van die mediese tegnologie. In [[ontwikkelende land]]e bly die gevare groot, met sterftegevalle van ma's wat tot 100 so groot is as in [[ontwikkelde land]]e. <ref name=Rush2000>{{cite journal |author=Rush, David |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–40S |year=2000 |pmid=10871588 |url=<!-- http://www.ajcn.org/content/72/1/212S.full -->http://ajcn.nutrition.org/content/72/1/212s.abstract}}</ref> In ontwikkelde lande is babas gewoonlik tussen 50 en 60&nbsp;cm lank by geboorte en weeg hulle tussen 3 en 4&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://childinfo.org/areas/birthweight/ |title=Low Birthweight |access-date=30 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518104014/http://www.childinfo.org/areas/birthweight/ |archive-date=18 Mei 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Laer gewig is egter algemeen in ontwikkelende lande en dra by tot die hoë voorkoms van kindersterftes in dié gebiede.<ref name=Khor2003>{{cite journal |author=Khor, G. |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |journal=Nepal Medical College Journal |volume=5 |issue=2 |pages=113–22 |year=2003 |pmid=15024783}}</ref> ’n Mens is hulpeloos by geboorte en hou ’n paar jaar lank aan groei, gewoonlik totdat hulle op 12 tot 15 jaar seksuele rypheid bereik. Vroue hou aan ontwikkel tot op omtrent 18 en mans tot omtrent 21. Die menslike lewe kan verdeel word in ’n paar fases: die babajare, kinderjare, adolessensie, jong volwassenheid, volwassenheid en bejaardheid. Die duur van die fases verskil van kultuur tot kultuur en van tyd tot tyd. In vergelyking met ander primate ondervind die mens ’n tydperk van ongewoon vinnige groei tydens adolessensie, wanneer die liggaamsgrootte met sowat 25% toeneem. Sjimpansees groei byvoorbeeld net 14%, sonder ’n tydperk van vinnige groei.<ref name=Leakey1993>{{cite book |author1=Leakey, Richard |author2=Lewin, Roger |title=Origins Reconsidered: In Search of What Makes Us Human |url=https://archive.org/details/originsreconside00rich |year=1993 |publisher=Anchor Books |location=New York City |isbn=978-0-385-46792-6}}</ref> Die rede vir die tydperk van vinnige groei by mense is waarskynlik om die kind fisiek klein te hou todat hy sielkundig ryp is. Mense is een van die min spesies by wie [[menopouse]] voorkom. Daar is voorgestel die menopouse vergroot die vrou se algemene voortplantingsukses deur haar meer tyd te gee om aan haar bestaande kinders te bestee en ook aan haar kleinkinders, in plaas daarvan om nog kinders te hê wanneer sy bejaard is.<ref name=Diamond1997>{{cite book |author=Diamond, Jared |authorlink=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=167–70 |isbn=0-465-03127-7}}</ref><ref name=Peccei2001>{{cite journal |last1=Peccei |first1=Jocelyn Scott |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013}}</ref> Getuiegebaseerde studies dui aan die lewensduur van ’n individu hang van twee faktore af: genetika en leefstylkeuses.<ref name=USC>{{Cite news |first=Carl |last=Marziali |date=7 Desember 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-date=13 Desember 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |accessdate=7 Desember 2010}}</ref> Om verskeie redes, insluitende biologiese/genetiese redes,<ref>{{cite web |last=Kalben |first=Barbara Blatt |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |access-date=19 Januarie 2018 |archive-date= 1 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=dead }}</ref> lewe vroue gemiddeld vier jaar langer as mans – in 2013 was die wêreldwye lewensverwagting van ’n meisie by geboorte 70,2 jaar in vergelyking met die 66,1 jaar vir ’n seun.<ref name=CIA-world>{{cite web |title=CIA World Factbook – World entry |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |work=Central Intelligence Agency |access-date=5 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518002143/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is aansienlike geografiese variasies in menslike lewensverwagting, wat veral te doen het met ekonomiese ontwikkeling. Die lewensverwagting in [[Hongkong]] is byvoorbeeld 84,8&nbsp;jaar vir meisies en 78,9 vir seuns. In [[eSwatini]], hoofsaaklik weens [[vigs]], is dit 31,3&nbsp;jaar vir albei geslagte.<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/ "Human Development Report 2006,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205535/http://hdr.undp.org/hdr2006/ |date=11 Oktober 2007 }} United Nations Development Programme, bl. 363–66, 9 November 2006</ref> Terwyl een uit vyf Europeërs 60&nbsp;jaar of ouer is, is een uit 20 Afrikane 60 of ouer.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ ''The World Factbook''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=12 September 2009 }}, U.S. Central Intelligence Agency. Besoek op 2 April 2005.</ref> Die getal mense ouer as 100 jaar is in 2002 deur die VN op 210&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 Februarie 2002 |access-date=2 April 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130150637/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=30 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Minstens een mens, Jeanne Calment, het 122 jaar oud geword.<ref name=Maier2010>{{cite book |author=Maier, Heiner |title=Supercentenarians |year=2010 |publisher=Springer |location=Heidelberg, Germany |isbn=978-3-642-11519-6 |page=288 |url=https://books.google.com/books?id=0Fjkhcn3oeIC&pg=PA288}}</ref> Aanspraak is al gemaak op hoër ouderdomme, maar dit is onbevestig. === Dieet === [[Lêer:Preparing The Feast.jpg|duimnael|links|Mense maak kos in [[Bali]], [[Indonesië]].]] Mense is [[Omnivoor|omnivore]], wat ’n verskeidenheid [[plant]]- en [[dier]]materiaal kan verorber.<ref>{{cite journal |author=Haenel H |title=Phylogenesis and nutrition |journal=Nahrung |volume=33 |issue=9 |pages=867–87 |year=1989 |pmid=2697806}}</ref><ref>{{cite book |editor=Peter S. Ungar |year=2007 |author=Cordain, Loren |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |url=https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4 |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |pages=[https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4/page/264 264]–65}}</ref> Mensegroepe het ’n groot verskeidenheid diëte na gelang van beskikbare voedselbronne in ’n streek of kultuur- en godsdiensnorme – van uitsluitlik plante tot hoofsaaklik diere. In sommige gevalle kan dieetbeperkings lei tot siektes weens tekorte; stabiele groepe het egter aangepas by baie dieetpatrone.<ref>{{cite journal |journal=Journal of the American Dietetic Association |year=2003 |volume=103 |issue=6 |pages=748–65 |title=Vegetarian Diets |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049 |last1=American Dietetic |first1=Association |last2=Dietitians Of |first2=Canada}}<!-- [http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/advocacy_933_ENU_HTML.htm online copy available] --></ref> Kos speel ’n groot rol in die menslike kultuur. Tot met die ontwikkeling van landbou sowat 10&nbsp;000 jaar gelede, het ''Homo sapiens'' ’n jag-en-versamel-metode gebruik as die enigste manier van kosversameling. Hulle het kosse soos vrugte, grane, sampioene en inseklarwes gekombineer met wild, wat gejag moes word.<ref>{{cite journal |author=Cordain L |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-02_81_2/page/341 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=81 |issue=2 |pages=341–54 |date=Februarie 2005 |pmid=15699220 |name-list-format=vanc |author2=Eaton SB |author3=Sebastian A |display-authors=3 |last4=Mann |first4=N |last5=Lindeberg |first5=S |last6=Watkins |first6=BA |last7=O'Keefe |first7=JH |last8=Brand-Miller |first8=J}}</ref> Daar word gemeen mense gebruik vuur om kos te berei sedert die tyd van ''[[Homo erectus]]''.<ref>{{cite journal |author=Ulijaszek SJ |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2002-11_61_4/page/517 |journal=Proc Nutr Soc |volume=61 |issue=4 |pages=517–26 |date=November 2002 |pmid=12691181 |doi=10.1079/PNS2002180}}</ref> Die ontwikkeling van landbou<ref>[http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html Earliest agriculture in the Americas] [http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 Earliest cultivation of barley] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070216093200/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 |date=16 Februarie 2007 }} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stm Earliest cultivation of figs]. Besoek op 19 Februarie 2007</ref> het hul dieet aansienlik verander. Dit het ook gelei tot groter bevolkings, die ontwikkeling van stede en die verspreiding van aansteeklike siektes weens groter bevolkingsdigthede. Mense kan oor die algemeen van twee tot agt weke lank sonder kos oorleef, na gelang van hoeveel vet in die liggaam opgegaar is. Oorlewing sonder water is gewoonlik beperk tot drie tot vier dae. Sowat 36&nbsp;miljoen mense sterf elke jaar aan oorsake wat direk of indirek met verhongering te doen het.<ref>United Nations Information Service. [http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc "Independent Expert On Effects Of Structural Adjustment, Special Rapporteur On Right To Food Present Reports: Commission Continues General Debate On Economic, Social And Cultural Rights"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327010027/http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc |date=27 Maart 2009 }}. United Nations, 29 Maart 2004, bl. 6. </ref> In sommige streke is wanvoeding onder kinders algemeen,<ref>{{cite journal |vauthors=Murray C, Lopez A |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |journal=Lancet |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–42 |year=1997 |pmid=9164317 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> terwyl [[vetsug]] in ander dele van die wêreld vinnig toeneem. Meer as ’n miljard mense wêreldwyd is vetsugtig.<ref name=Haslam>{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |date=Oktober 2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> === Biologiese variasie === [[Lêer:Maasai tribe.jpg|duimnael|Mense in warm klimaatstreke is dikwels skraal en het ’n donker vel, soos hierdie [[Masai]]-mans in [[Kenia]].]] [[Lêer:Inuit Amautiq 1995-06-15.jpg|duimnael|Mense in koue streke het dikwels ’n ligter vel, soos hierdie [[Inuïete|Inuïet]]-vroue van [[Kanada]].]] Geen twee mense – nie eens ’n identiese [[tweeling]] – is geneties identies nie. Gene en die omgewing beïnvloed menslike biologiese variasie, van sigbare eienskappe tot vatbaarheid vir siektes tot geestelike vermoëns. Die presiese invloed van gene en die omgewing op sekere eienskappe word nie deeglik verstaan nie.<ref>{{Cite journal |last=Edwards |first=JH |author2=T Dent |author3=J Kahn |title=Monozygotic twins of different sex |journal=Journal of Medical Genetics |volume=3 |issue=2 |pages=117–23 |date=June 1966 |pmid=6007033 |pmc=1012913 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |url= |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Machin |first=GA |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=216–28 |date=Januarie 1996 |pmid=8741866 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |url= |accessdate=}}</ref> Die meeste huidige genetiese en argeologiese studies ondersteun die teorie dat [[Oos-Afrika]] die plek van oorsprong van alle moderne mense is,<ref name=Liu>{{cite journal |author1=Liu, Hua |author2=Prugnolle, Franck |author3=Manina, Andrea |author4=Balloux, François |title=A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2006-08_79_2/page/230 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=79 |issue=2 |pages=230–37 |year=2006 |pmid=16826514 |pmc=1559480 |doi=10.1086/505436}}</ref> en dat die eerste migrasies 60&nbsp;000 jaar gelede plaasgevind het. In vergelyking met die groot ape is die menslike geenvolgorde merkwaardig homogeen – selfs onder Afrika-bevolkings.<ref name=REGWG2005>{{cite journal |author1=Race, Ethnicity |author2=Genetics Working Group |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research |journal=American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747}}</ref> Die genetiese ooreenkoms tussen twee individue is oor die algemeen 99,9%.<ref>{{cite web |last=Dr. Shafer |first=Aaron |title=Understanding Genetics |url=http://genetics.thetech.org/ask/ask166 |work=The Tech |publisher=Stanford University |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120051112/https://genetics.thetech.org/ask/ask166 |archive-date=20 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=science>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421172822/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=21 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is sowat twee tot drie keer groter genetiese diversiteit in die wilde sjimpanseebevolkings as in die hele menslike geenpoel.<ref name=pbs1>{{cite web |title=Human Diversity – Go Deeper |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |work=Power of an Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023200020/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=oxf>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |work=Media |publisher=University of Oxford |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728162107/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=28 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="roberts1">{{cite book |last=Roberts |first=Dorothy |title=Fatal Invention |url=https://archive.org/details/fatalinventionho0000robe |year=2011 |publisher=The New Press |location=Londen, New York}}</ref> Die menslike liggaam se vermoë om by verskillende soorte omgewingstres aan te pas is merkwaardig, en dit laat mense toe om by ’n groot verskeidenheid temperature, [[humiditeit]]e en hoogtes te woon. As gevolg hiervan is die mens ’n kosmopolitiese spesie wat in feitlik alle wêreldstreke voorkom, insluitende tropiese [[reënwoud]]e, [[woestyn]]e, arktiese streke en dig bevolkte stede. Die meeste ander spesies is beperk tot ’n paar geografiese gebiede vanweë ’n beperkte mate van aanpasbaarheid.<ref name=adapt1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Human Biological Adaptability; Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Daar is [[biologie]]se variasie in die menslike spesie – met verskille in [[bloedgroep]]e, [[brein]]groottes, oog- en haarkleur, lengte, liggaamsbou en velkleur. Menslike liggaamstipes varieer aansienlik. Die tipiese lengte van ’n volwassene is tussen 1,4 en 1,9&nbsp;m, hoewel dit aansienlik verskil na gelang van onder meer geslag en etniese oorsprong.<ref name=adapt2>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to Climate Extremes |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=de Beer H |title=Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present |journal=Econ Hum Biol |volume=2 |issue=1 |pages=45–55 |year=2004 |pmid=15463992 |doi=10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref> Liggaamsgrootte hang grootliks af van gene en word ook aansienlik deur omgewingsfaktore soos dieet, oefening en slaappatrone beïnvloed, veral tydens die kinderjare. Volwassenes se lengte volg wat geslag en etniese groep betref min of meer dieselfde patroon. Die aspekte van genetiese variasie wat ’n aanduiding van evolusionêre geskiedenis gee of wat ter sake vir mediese navorsing is, is in die besonder bestudeer. Die gene wat volwassenes byvoorbeeld in staat stel om [[laktose]] te verteer, is volop in bevolkings met ’n lang geskiedenis van beesboerdery, en dit dui daarop dat natuurlike seleksie voorkeur aan daardie geen gegee het in bevolkings wat van koeimelk afhanklik is. Sommige oorerflike siektes soos [[sekelsel-anemie]] kom dikwels voor in bevolkings waar [[malaria]] deur die geskiedenis [[endemie]]s was – daar word geglo dieselfde gene gee groter weerstand teen malaria aan die mense wat draers van die geen is sonder dat hulle siek word. Net so is mense wat ’n lang tyd in spesifieke klimate gwoon het, soos arktiese, tropiese of hoë streke, geneig om spesifieke fenotipes te ontwikkel het wat voordelig is vir die bewaring van energie in daardie omgewings – kort, stewige liggame in koue streke; lang, lenige liggaamsbou in warm streke en ’n groot longkapasiteit in hoë streke. Net so verskil velkleur klinies, met donkerder velkleure om die ewenaar – waar die bykomende beskerming teen die [[son]] se [[ultraviolet]]strale vermoedelik ’n evolusionêre voordeel verskaf – en ligter velkleure nader aan die pole.<ref name="Hedrick 2011">{{Cite journal |author=Hedrick PW |title=Population genetics of malaria resistance in humans |url=https://archive.org/details/sim_heredity_2011-10_107_4/page/n4 |journal=Heredity |year=2011 |volume=107 |issue=4 |pages=283–304 |pmid=21427751 |doi=10.1038/hdy.2011.16 |pmc=3182497}} </ref><ref name="Weatherall 2008">{{cite journal |author=Weatherall DJ |title=Genetic variation and susceptibility to infection: The red cell and malaria |journal=British Journal of Haematology |year=2008 |volume=141 |issue=3 |pages=276–86 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Beja-Pereira A, etal |year=2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |url= |journal=Nat Genet |volume=35 |issue= |pages=311–13 |doi=10.1038/ng1263}}</ref><ref name=jabl04>{{cite journal |last=Nina |first=Jablonski |title=The evolution of human skin and skin color |journal=Annual Review of Anthropology |year=2004 |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Die kleur van die menslike vel en hare word bepaal deur die teenwoordigheid van [[pigment]] wat [[melanien]] genoem word. Velkleur kan wissel van donkerbruin tot ligperske, of feitlik wit of kleurloos.<ref name="roberts1"/> Haarkleur wissel van wit tot rooi tot blond tot bruin tot swart, waarvan laasgenoemde die algemeenste is.<ref>{{cite journal |author1=Rogers, Alan R. |author2=Iltis, David |author3=Wooding, Stephen |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/105 |journal=Current Anthropology |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006}}</ref> Haarkleur hang af van die hoeveelheid melanien (’n doeltreffende sonblokpigment) in die vel en hare. Haarmelanien-konsentrate neem met die ouderdom af en dit gee aanleiding tot grys of selfs wit hare. Die meeste navorsers glo velverdonkering is ’n aanpassing wat ontwikkel het om mense teen die son se ultravioletstrale te beskerm, want dit help om [[foliensuur]] te balanseer wat deur ultravioletstrale vernietig word. Ligte velpigmentasie beskerm mense teen die uitputting van [[vitamien D]], wat deur sonlig geproduseer word.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). ''[http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf The evolution of human skin coloration] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114203210/http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |date=14 Januarie 2012 }}'' (pdf), 'Journal of Human Evolution 39: 57–106.</ref> ==== Struktuur van variasie ==== [[Lêer:Seti1a.jpg|duimnael|’n [[Berbers|Libiër]], [[Nubië|Nubiër]], [[Sirië|Siriër]] en [[Antieke Egipte|Egitenaar]]. Tekening deur ’n onbekende kunstenaar na aanleiding van ’n muurskildering in die tombe van [[Seti I]].]] [[Lêer:Yanomami Woman & Child.jpg|duimnael|’n Yanomami-vrou en -kind van [[Brasilië]].]] [[Lêer:Paris - Playing chess at the Jardins du Luxembourg - 2966.jpg|duimnael|’n Bejaarde man speel skaak in [[Parys]].]] Binne die menslike spesie kom die grootste mate van genetiese variasie tussen mans en vroue voor. Terwyl die nukleotied- genetiese variasie tussen mense van dieselfde geslag wêreldwyd nie groter as 0,1% is nie, is die genetiese verskil tussen mans en vroue tussen 1% en 2%. Dit is amper dieselfde as die genetiese verskil tussen mans en sjimpanseemannetjies, en tussen vroue en sjimpanseewyfies. Die genetiese verskil tussen die geslagte gee aanleiding tot anatomiese, hormonale, neurale en fisiologiese verskille tussen hulle, hoewel die presiese omvang en aard van sosiale en omgewingsinvloede op die geslagte nie heeltemal verstaan word nie. Mans is oor die algemeen 15% swaarder en 15&nbsp;cm langer as vroue. Daar is ’n verskil tussen liggaamstipes, organe en liggaamstelsels, hormoonvlakke, sintuie en spiermassa tussen mans en vroue. Daar is ’n verskil van gemiddeld 40-50% in die krag in die bolyf en 20-30% in die onderlyf. Vroue het gewoonlik ’n groter hoeveelheid liggaamsvet as mans. Hulle het ligter velle as mans van dieselfde bevolking; dit is al toegeskryf aan ’n groter behoefte aan vitamien D in vroue tydens [[swangerskap]] en borsvoeding. Omdat daar chromosomale verskille tussen die geslagte is, raak sekere toestande wat met óf die X- óf die Y-chromosoom verband hou, net vroue of net mans. Ander verskille hou nie verband met die geslagschromosome nie. Mans se stem is gewoonlik ’n oktaaf dieper as vroue s’n. Vroue het ’n langer lewensverwagting in feitlik elke bevolking in die wêreld.<ref name="Birke, Lydia 2001">Birke, Lydia. The Gender and Science Reader ed. Muriel Lederman and Ingrid Bartsch. New York, Routledge, 2001. 306–22</ref><ref name="Gustafsson">{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |year=2004 |title=Human size evolution: no allometric relationship between male and female stature |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |pages=253–66 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336 |issue=4}}</ref><ref>''Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch'' Puts, David Andrew and Gaulin, Steven J.C and Verdolini, Katherine; Evolution and Human Behavior, {{ISSN|1090-5138}}, 2006, Volume 27, Issue 4, bl. 283–96</ref><ref name="NHANES_III_data">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/ad/ad347.pdf |title=Ogden et al (2004). Mean Body Weight, Height, and Body Mass Index, United States 1960–2002 ''Advance Data from Vital and Health Statistics'', Number 347, 27 Oktober 2004. |format=PDF |accessdate=27 Julie 2013}}</ref><ref name="Stephens">{{cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |title=Gender Differences in Endurance Performance and Training |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127173555/http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |archivedate=27 January 2010}}</ref> Mans het gewoonlik groter lugpype en vertakkende brongi, met ’n 30% groter longvolume per eenheid liggaamsmassa. Hulle het groter harte, 10% meer [[rooibloedsel]]le en meer [[hemoglobien]], en het dus ’n groter suurstofdraende kapasiteit. Hulle het ook hoër bloedstollingsfaktore ([[vitamien K]], [[trombien|protrombien]] en [[bloedplaatjie]]s). Dit lei daartoe dat wonde vinniger genees en tot ’n hoër toleransie vir periferale pyn.<ref name="Glucksman">{{cite book |author=Alfred Glucksman |year=1981 |title=Sexual Dimorphism in Human and Mammalian Biology and Pathology |url=https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-286960-0 |pages=[https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc/page/66 66]–75 |oclc=7831448}}</ref> Vroue het gewoonlik meer [[witbloedsel]]le (geberg en sirkulerend), meer [[korrelsel]]le en B- en T-[[limfsel]]le. Hulle vervaardig meer teenliggaampies teen ’n vinniger tempo. Hulle kry dus minder aansteeklike siektes en kry dit vir korter tydperke.<ref name="Glucksman" /> Volgens Daly en Wilson "verskil die mensgeslagte meer as by monogame soogdiere, maar minder as by uiters poligame soogdiere".<ref>{{cite book |author1=Martin Daly |author2=Margo Wilson |year=1996 |chapter=Evolutionary psychology and marital conflict |title=Sex, Power, Conflict: Evolutionary and Feminist Perspectives |url=https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse |editor=David M. Buss & Neil M. Malamuth |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse/page/13 13] |isbn=978-0-19-510357-1}}</ref> Maar aangesien [[geslagsdimorfie]] in die mens se naaste verwante baie groter is as by die mens, moet tot die gevolgtrekking gekom word geslagsdimorfie in die menslike [[klade]] neem af, moontlik vanweë minder mededingende paringsmetodes. Een voorgestelde verduideliking is dat menslike seksualiteit meer soortgelyk aan dié van sy nabye verwant die [[bonobo]] ontwikkel – dié toon ’n soortgelyke geslagsdimorfie, het meer as een seksmaat en gebruik ontspanningseks om sosiale bande te vestig en aggressie te verminder.<ref>{{Cite book |author1=Christopher Ryan |author2=Cacilda Jethá |year=2010 |title=Sex at Dawn: The Prehistoric Origins of Modern Sexuality |url=https://archive.org/details/sexatdawnprehist0000ryan |publisher=Harper |isbn=978-0-06-170780-3}}</ref> Mense van dieselfde geslag is geneties 99,9% identies. Daar is ’n uiters klein variasie tussen geografiese bevolkings; die grootste variasie kom voor op ’n persoonlike vlak binne plaaslike bevolkings.<ref name="roberts1"/><ref name=hgp>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |url=http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708174955/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date= 8 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=enr1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Ethnicity and Race: Overview |url=http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106212622/http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |url-status=dead }}</ref> Van die 0,1% menslike genetiese differensiasie kom 85% voor in enige plaaslike bevolking, hetsy [[Italië|Italianers]], [[Koreane]] of [[Koerde]].<ref name="roberts1"/><ref name=science /><ref name="goodman1">{{cite web |last=Goodman |first=Alan |title=Interview with Alan Goodman |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |work=Race Power of and Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027011046/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>Marks, J. (2010) Ten facts about human variation. In: Human Evolutionary Biology, edited by M. Muehlenbein. New York: Cambridge University Press {{cite web |url=http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |title=Archived copy |accessdate=5 September 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415012646/http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |archivedate=15 April 2012 |df=}}</ref> Twee lukraak gekose Koreane kan geneties in dieselfde mate verskil as ’n Koreaan en ’n Italianer. Huidige genetiese navorsing dui aan die grootste genetiese verskille kom voor in mense in Afrika.<ref name=Jorde2000>{{cite journal |author1=Jorde, L. |author2=Watkins, W |author3=Bamshad, M |author4=Dixon, M |author5=Ricker, C. |author6=Seielstad, M. |author7=Batzer, M. |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/979 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=66 |issue=3 |pages=979–88 |year=2000 |pmc=1288178 |pmid=10712212 |doi=10.1086/302825}}</ref> Die genetiese struktuur van Afrikane is teruggespeur na 14 voorouergroepe. Hoe verder bevolkings van Afrika af is, hoe minder verskil hulle geneties; dit is vermoedelik vanweë bottelnekke tydens menslike migrasies.<ref name="sciencedaily.com"> {{cite web |date=19 Julie 2007 |title=New Research Proves Single Origin Of Humans In Africa |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070718140829.htm |publisher=Science Daily |accessdate=5 September 2011}}</ref><ref> {{cite journal |last1=Manica |first1=A |last2=Amos |first2=W |last3=Balloux |first3=F |last4=Hanihara |first4=T |year=2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/346 |journal=Nature |volume=448 |issue=7151 |pages=346–48 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Omdat mense die langste in Afrika gewoon het, het ’n groter diversiteit in dié bevolkings ontstaan. Omdat net ’n klein deel van Afrika se bevolking uit die kontinent migreer het, het hulle net ’n deel van die oorspronklike Afrika- genetiese variëteit met hulle saamgeneem. Afrika-bevolkings het genetiese allele wat nêrens anders in die wêreld aangetref word nie, maar alle allele wat buite Afrika aangetref word, kom ook in Afrika voor.<ref name="roberts1"/> Aanpasbaarheid onder mense verskil beide van persoon tot persoon en van bevolking tot bevolking. Die kliniese geografiese genetiese variasie word verder gekompliseer deur migrasie en die vermenging van bevolkings sedert prehistoriese tye.<ref name="roberts1"/><ref name=adapt3>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to High Altitude |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106210055/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |archivedate=6 Januarie 2013 |df=}}</ref><ref name=adapt03>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Menslike variasie is hoogs nie-ooreenstemmend: Die meeste gene word nie saam oorgeërf nie. Vel- en haarkleur hou nie verband met lengte, gewig of atletiese vermoëns nie. Mense met donker velle in Afrika, Australië en Suid-Asië is nie naby verwant aan mekaar nie.<ref>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |work=Modern Human Variation |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105101522/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |archivedate=5 November 2012 |df=}}</ref> [[Pigmee|Pigmeë]] in Suidoos-Asië het soortgelyke fisieke eienskappe as dié in Afrika: kort lywe, donker velle en krulhare. Hulle is egter geneties nie naby verwant nie.<ref name=liu>Liu, James J.Y. The Chinese Knight Errant. London: Routledge and Kegan Paul, 1967 {{ISBN|0-226-48688-5}}.</ref> == Psigologie == [[Lêer:Human brain NIH.jpg|duimnael|180px|links|’n Mens se [[brein]].]] Die menslike brein, die fokuspunt van die [[sentrale senuweestelsel]], beheer die [[perifere senuweestelsel]]. Benewens die beheer van die "laer", onwillekeurige of hoofsaaklik outonome aktiwiteite soos asemhaling en vertering, is dit ook die ligging van "hoër" funksies soos gedagtes, redenasie, [[bewussyn]] en abstrakte denke.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html 3-D Brain Anatomy], ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Service. Besoek op 3 April 2005.</ref> Hierdie kognitiewe prosesse word saam met die gedragsgevolge daarvan in [[Sielkunde|psigologie]] bestudeer. Daar word geglo die menslike brein is oor die algemeen "intelligenter" as dié van enige ander bekende spesie. Terwyl ander spesies strukture kan skep en eenvoudige gereedskap kan gebruik – meestal deur middel van instink en nabootsing – is die menslike tegnologie veel ingewikkelder, en ontwikkel en verbeter dit algaande. === Slaap en droom === Mense is gewoonlik bedags bedrywig. Die algemene slaapbehoefte is tussen sewe en nege uur per dag vir ’n volwassene en tussen nege en tien uur vir ’n kind; ouer mense slaap gewoonlik tussen ses en sewe uur. Hoewel baie mense minder slaap, kan te min slaap negatiewe gesondheidsgevolge hê. Net vier uur slaap per dag kan veranderings in die fisiologiese en geestelike toestand hê, insluitende ’n swakker geheue, moegheid, aggressie en liggaamlike ongemak.<ref name=Grandner2010>{{cite journal |author1=Grandner, Michael A. |author2=Patel, Nirav P. |author3=Gehrman, Philip R. |author4=Perlis, Michael L. |author5=Pack, Allan I. |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |journal=Sleep Medicine Reviews |year=2010 |volume=14 |issue=4 |pages=239–47 |pmid=19896872 |pmc=2888649 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001}}</ref> Tydens slaap droom mense. Dan ervaar hulle sintuiglike beelde en klanke in ’n volgorde wat hulle gewoonlik ervaar as ’n skynbare deelnemer eerder as ’n waarnemer. Droom word deur die [[pons]] gestimuleer en vind meestal plaas tydens die vinnige-oogbewegingsfase, of REM-fase, van slaap. === Bewustheid en gedagtes === Mense is een van net ’n paar spesies wat voldoende selfbewustheid het om hulself in ’n spieël te herken.<ref name="Rochat1995">{{cite book |author=P. Rochat |title=The Self in Infancy: Theory and Research |url=https://books.google.com/books?id=L0rf6v4xaycC&pg=PA4 |accessdate=28 Maart 2016 |date=30 Oktober 1995 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-054263-8 |page=4}}</ref> Op 18 maande is die meeste kinders al bewus daarvan dat die beeld in ’n spieël nie iemand anders is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |title=Consciousness and the Symbolic Universe |author=Jack Palmer |access-date=17 Maart 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20020606190142/http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |archive-date= 6 Junie 2002 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die menslike brein neem die eksterne wêreld waar deur middel van die [[Sintuig|sintuie]], en elke individu word grootliks deur sy ondervindings beïnvloed, en dit lei tot subjektiewe menings. Die mens beskik oor ’n verstand, en dit sluit in eienskappe soos selfbewustheid, gevoel, wysheid en die vermoë om die verhoudings tussen homself en sy omgewing waar te neem. Oor die omvang waartoe die verstand die buitewêreld ondervind, word gedebatteer, asook die definisies en geldigheid van baie van die terme wat hier bo gebruik is. Die fisieke aspekte van die verstand en brein, en daardeur ook die [[senuweestelsel]], word bestudeer in [[neurologie]], die gedragswetenskapdeel van psigologie, en ’n soms losweg gedefinieerde gebied tussenin, [[psigiatrie]], wat ondersoek instel na geestesiektes en gedragsafwykings. Psigologie verwys nie noodwendig na die brein of senuweestelsel nie, en kan ook in terme van [[fenomenologie]]se of inligtingsverwerkingsteorieë van die verstand beskou word. ’n Begrip van breinfunksies word egter al hoe meer deel gemaak van psigologiese teorie en praktyk, veral in velde soos [[kunsmatige intelligensie]], neuropsigologie en kognitiewe neurowetenskap. Die aard van denke is die kern van psigologie en verwante velde. Kognitiewe psigologie bestudeer bewussyn, die geestelike prosesse agter gedrag. Dit gebruik inligtingsverwerking as ’n raamwerk om die verstand te verstaan. Waarneming, die leerproses, probleemoplossing, geheue, aandag, taal en emosie is ook goed bestudeerde velde. Ontwikkelingspsigologie fokus in ’n groot mate op die ontwikkeling van die menslike verstand deur sy lewe en probeer verstaan hoe mense dinge waarneem, verstaan en hoe hulle optree, en hoe hierdie prosesse met die ouderdom verander. Psigoloë het intelligensietoetse en die begrip [[IK]] ontwikkel om mense se relatiewe intelligensie te beoordeel en die verspreiding daarvan te bestudeer. === Motivering en emosie === [[Lêer:Plate depicting emotions of grief from Charles Darwin's book The Expression of the Emotions.jpg|duimnael|200px|Illustrasie van verdriet uit [[Charles Darwin]] se boek ''The Expression of the Emotions in Man and Animals''.]] Motivering is die dryfkrag van begeerte agter al die mens se doelbewuste aksies. Motivering is gebaseer op emosie – spesifiek op die soeke na bevrediging (positiewe emosionele ondervindings) en die vermyding van konflik. "Positief" en "negatief" word bepaal deur die toestand van die individu se brein, wat deur sosiale norme beïnvloed kan wees. Iemand kan homself beseer of geweld pleeg omdat sy brein gekondisioneer is om ’n positiewe reaksie op hierdie aksies te hê. Motivering is belangrik omdat dit betrokke is by die uitvoering van alle aangeleerde prosesse. In psigologie word konflikvermyding en die [[libido]] as primêre motiverings beskou. In die ekonomie word motivering dikwels beskou as geskoei op aansporing; dit kan finansieel, moreel of dwingend wees. [[Godsdiens]]te stel gewoonlik goddelike of duiwelse invloede voorop. Emosionele ondervindings wat as aangenaam waargeneem word, soos liefde, bewondering of vreugde, staan teenoor dié wat as onaangenaam ervaar word, soos haat, afguns of verdriet. ’n Onderskeid word dikwels gemaak tussen emosies wat sosiaal aangeleer is en dié wat op oorlewing geskoei is en as aangebore beskou word. In sommige kulture word emosie verbind met fisieke gesondheid en word dit nie as iets afsonderliks beskou nie. Die [[Stoïsisme|Stoïsyne]] het geglo oormatige emosie is skadelik, terwyl sommige [[Soefisme|Soefistiese]] opvoeders gevoel het sekere ekstreme emosies kan ’n volmaaktheid teweegbring, iets wat dikwels ekstase genoem word. === Seksualiteit en liefde === [[Lêer:Sweet Baby Kisses Family Love.jpg|duimnael|links|200px|Menslike ouers sorg tot lank ná hul kinders se geboorte vir hulle.]] Vir mense het seksualiteit belangrike sosiale funksies: Benewens vir [[voortplanting]], skep dit fisieke intimiteit, bande en hiërargieë onder individue. Die geslagsdrang, of libido, word beskou as ’n liggaamlike behoefte wat dikwels gepaardgaan met sterk emosies soos liefde, ekstase en jaloesie. Seksualiteit in die menslike spesie word weerspieël deur ’n aantal fisieke eienskappe, waaronder verborge [[ovulasie]], die ontwikkeling van ’n eksterne [[skrotum]] en (onder ape) ’n relatief groot [[penis]] wat dui op spermmededinging, die afwesigheid van ’n [[penisbeen]], permanente sekondêre seksuele eienskappe en die vorming van pare wat gebaseer is op seksuele aantrekkingskrag as ’n algemene sosiale struktuur. Anders as ander primate wat gewoonlik wys hulle is bronstig, het vroue geen sigbare tekens van ovulasie nie en ondervind hulle seksuele begeerte buite die tydperke waarin hulle vrugbaar is. Dit wys daarop dat menslike seksualiteit ’n lang evolusiegeskiedenis het.<ref name=Haviland2010>{{cite book |author1=Haviland, Wiliam A. |author2=Prins, Harald E.L. |author3=McBride, Bunny |author4=Walrath, Dana |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |year=2010 |publisher=Wadsworth/Cengage Learning |location=Belmont, California |page=82 |isbn=978-0-495-81082-7 |url=https://books.google.com/books?id=yP6TrXRpPdMC&pg=PA82}}</ref> Die mens se reaksie op seksuele begeerte word gewoonlik beïnvloed deur sosiale norme. Beperkings word dikwels bepaal dur godsdiens of sosiale gebruike. Die beroemde navorser [[Sigmund Freud]] het geglo die mens word veelvormig pervers gebore, wat beteken verskeie voorwerpe kan ’n bron van plesier wees. Volgens hom gaan die mens ná geboorte deur vyf fases van psigoseksuele ontwikkeling, en hy kan op enige fase fikseer vanweë verskeie traumas tydens die proses. Vir [[Alfred Kinsey]], nog ’n invloedryke seksnavorser, kan ’n mens op enige plek op ’n skaal van seksuele oriëntasie lê en net ’n klein minderheid van mense is ten volle [[heteroseksueel]] of [[homoseksueel]].<ref name="Book-2009">{{cite book |author=MobileReference |title=The Illustrated Encyclopedia of North American Mammals |url=https://books.google.com/books?id=VxK4KWrGn2cC&pg=PT601 |page=601 |date=15 Desember 2009 |work=MobileReference |accessdate=10 Augustus 2013}}</ref> Onlangse neorologiese en genetiese studies dui daarop die mens kan met ontvanklikheid vir verskeie seksuele neigings gebore word.<ref name=Buss2003>{{cite book |author=Buss, David M. |year=2003 |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. Revised Edition |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |location=New York City |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00802-5}}</ref> == Gedrag == {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:100%; margin:0 0 .5em 1em;" ! colspan="2" style="background:Lightgrey; text-align:center;"| Statistieke: menslike gemeenskap |- |Wêreld- bevolking<ref name="UNDES-Pop">{{cite web |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |title=File POP/1-1: Total population (both sexes combined) by major area, region and country, annually for 1950-2100: Medium fertility variant, 2015–2100 |work=World Population Prospects, the 2015 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division, Population Estimates and Projections Section |date=Julie 2015 |access-date=2 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170315185833/https://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |archive-date=15 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 7,6 biljoen |- |Bevolkings- digtheid<ref name="UNDES-Pop"/><ref name=CIA-world /> |15/km² volgens totale gebied 51/km² volgens grondgebied |- | valign="top" | Wêreld se grootste stede<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|publisher=United Nations|access-date=16 Oktober 2017}}</ref> | style="text-align: left;" | [[Tokio]], [[Delhi]], [[Sjanghai]], [[Mumbai]], [[São Paulo]], [[Beijing]], [[Meksikostad]], [[Osaka]], [[Kaïro]], [[New York Stad|New York]]-[[Newark, New Jersey|Newark]], [[Dhaka]], [[Karatsji]], [[Buenos Aires]], [[Kolkata]], [[Istanboel]], [[Chongqing]], [[Lagos]], [[Manila]], [[Guangzhou]], [[Rio de Janeiro]], [[Los Angeles]]-[[Long Beach]]-[[Santa Ana, Kalifornië|Santa Ana]], [[Moskou]], [[Kinshasa]], [[Tianjin]], [[Parys]], [[Shenzhen]], [[Djakarta]], [[Bangalore]], [[Londen]], [[Chennai]], [[Lima]] |- | valign="top" | Mees gesproke plaaslike tale<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123063409/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |archive-date=23 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | style="text-align: left;" | [[Chinees]], [[Spaans]], [[Engels]], [[Hindi]], [[Arabies]], [[Portugees]], [[Bengaals]], [[Russies]], [[Japannees]], [[Javaans]], [[Duits]], [[Pandjabi]], [[Telugu]], [[Marathi]], [[Tamil]], [[Frans]], [[Viëtnamees]], [[Koreaans]], [[Oerdoe]], [[Italiaans]], [[Indonesies]], [[Persies]], [[Turks]], [[Pools]], [[Oriya]] |- | valign="top" | Gewildste godsdienste<ref name=CIA-world /> | style="text-align: left;" | [[Christendom]], [[Islam]], [[Hindoeïsme]], [[Boeddhisme]], [[Sikhisme]], [[Judaïsme]], [[Baha’i]] |} Die mens is ’n hoogs sosiale wese en woon dikwels in groot, komplekse sosiale groepe. Hy is meer as enige ander spesie in staat om kommunikasiestelsels te gebruik vir selfuitdrukking, die uitruil van idees en organisasie; hy het komplekse sosiale strukture geskep wat uit baie samewerkende of mededingende groepe bestaan. Menslike groepe wissel van families tot nasies. ’n Groot hoeveelheid waardes, norme en rituele is vasgestel wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Kultuur word hier gedefinieer as patrone van komplekse simboliese gedrag, dus alle gedrag wat nie aangebore is nie, maar wat aangeleer is deur sosiale wisselwerking met ander. Dit sluit in die gebruik van sekere materiale, taal, tradisies, godsdiens en tegnologie. === Taal === Hoewel baie spesies kommunikeer, is taal uniek aan die mens. Anders as die beperkte stelsels van ander diere, is die mens se taal oop – ’n oneindigende aantal bedoelings kan weergegee word deur ’n beperkte getal simbole te kombineer. Dit kan ook gebruik word vir gebeure en voorwerpe wat nie tot die hede behoort nie, maar in die gedeelde verbeelding bestaan.<ref name="Revolution"/> Dit verskil van ander vorme van kommunikasie deurdat dit nie tot ’n sekere medium beperk is nie – dieselfde idees kan verbaal, skriftelik, deur gebaretaal of met [[braille]] weergegee word. Taal bind nasies, kulture en etniese groepe saam. Die uitvinding van [[skryfstelsel]]s minstens 5&nbsp;000 jaar gelede het die mens in staat gestel om taal op materiale te verewig en het gelei tot ’n groot tegnologiese voorsprong. Sowat 6&nbsp;000 verskillende tale word tans gepraat, en nog duisende het uitgesterf.<ref name=Comrie1996>{{cite book |author1=Comrie, Bernard |author2=Polinsky, Maria |author3=Matthews, Stephen |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |year=1996 |publisher=Facts on File |location=New York City |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/15 13]–15 |isbn=978-0-8160-3388-1}}</ref> === Geslagsrolle === Die verdeling van mense in ’n manlike en vroulike geslag of gender word weerspieël in ’n ooreenstemmende verdeling van rolle, norme, praktyke, kleredrag, regte, pligte, gedrag, status en mag. Kultuurverskille volgens geslag het vermoedelik natuurlik ontstaan; vroue se rol as versorgers spruit byvoorbeeld waarskynlik uit die feit dat hulle die lewe skenk. Geslagsrolle verskil deur die geskiedenis en oorheersende gendernorme het al in baie gemeenskappe voor uitdagings te staan gekom. === Familieskap === [[Lêer:Contest Entry (33048411606).jpg|duimnael|links|’n Gesin span uit in die natuur.]] Alle menslike gemeenskappe organiseer, erken en klassifiseer soorte sosiale verhoudings geskoei op die verhoudings tussen ouers en kinders (gesinne) en deur die huwelik (families). In die meeste gemeenskappe hou familieskap wedersydse verantwoordelikhede en verwagtings van solidariteit in tussen lede van die familie. Familieskap kan lei tot afstammingsgroepe wat as politieke eenhede funksioneer, soos clans. Dit kan bande deur huwelike versterk, en dit kan dikwels polities en ekonomies belangrik wees en lei tot die vorming van politieke organisasies wat verder as die gemeenskap strek. Daar is gewoonlik duidelike aanduidings oor met wie ’n mens mag trou en met wie nie. Feitlik alle gemeenskappe het ’n verbod op [[bloedskande]], of ’n huwelik tussen nabye familielede. In baie gemeenskappe kan families ook uitgebrei word deur middel van aanneming, voogskap of ’n saamwonery. === Etnisiteit === [[Lêer:African Selfie.jpg|regs|duimnael|240px|’n [[Selfie]] van ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-man en ’n [[Ndebele (stam)|Ndebele]]-vrou van [[Suid-Afrika]]]] Mense vorm dikwels etniese groepe, wat groter as families is en om ’n sekere gesamentlike identiteit gebou word, soos afstamming en geskiedenis, gedeelde kultuurnorme en taal of biologiese fenotipe. Sulke ideologieë word dikwels verewig deur kragtige, fassinerende oorvertellings wat geldigheid en kontinuïteit verleen aan die stel gedeelde waardes. Etniese groepe stem dikwels ooreen met die een of ander vorm van politieke organisasie soos ’n stam, stadstaat of nasie. Hoewel etniese groepe deur die geskiedenis ontstaan en verdwyn, glo sulke groepe dikwels hul geskiedenis strek tot ver in die verlede. Dit help om ’n sosiale identiteit te vorm en solidariteit tussen lede van ’n etnies-politieke eenheid te skep. Hierdie verenigende aspek hou ook verband met die opkoms van die nasiestaat as die belangrikste vorm van politieke organisasie in die 19de en 20ste eeu.<ref>J. Hutchinson & A.D. Smith (eds.), ''Oxford readers: Ethnicity'' (Oxford 1996), "Introduction"</ref><ref>Smith, Anthony D. (1999) Myths and Memories of the Nation. Oxford University Press. bl. 4–7</ref><ref>{{cite journal |last1=Banton |first1=Michael |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/19 |journal=Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |year=2007 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>Delanty, Gerard & Krishan Kumar (2006) The SAGE Handbook of Nations and Nationalism. SAGE. {{ISBN|1412901014}} bl. 171</ref><ref name="cohen">Ronald Cohen 1978 "Ethnicity: Problem and Focus in Anthropology" in ''Annual Review of Anthropology'' 7: 383 Palo Alto: Stanford University Press</ref><ref>Thomas Hylland Eriksen (1993) Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives. London: Pluto Press</ref> === Gemeenskap, regering en politiek === [[Lêer:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|duimnael|200px|Die hoofkwartier in [[New York Stad|New York]] van die [[Verenigde Nasies]], een van die wêreld se grootste politieke organisasies.]] [[Gemeenskap]] is die stelsel organisasies en instellings wat ontstaan uit die wisselwerking tussen mense. In ’n gemeenskap kan mense verdeel word in verskillende groepe volgens hul inkomste, rykdom, mag, reputasie, ens., maar die struktuur van sosiale lae en die mate waarin mense daarin rondbeweeg, verskil, veral tussen moderne en tradisionele gemeenskappe.<ref>{{cite web |url=http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |title=Social Stratification |last=Schizzerotto |first=Antonio |publisher=University of Trento |access-date=3 Julie 2017 |archive-date=20 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Staat]] is ’n georganiseerde politieke gemeenskap wat ’n sekere gebied beslaan. Dit het ’n georganiseerde regering en het interne en eksterne soewereiniteit. Erkenning deur ander state van ’n staat se aanspraak op onafhanklikheid, wat dit die mag gee om internasionale ooreenkomste aan te gaan, is dikwels belangrik vir die vestiging van sy posisie. [[Regering]] kan gedefinieer word as die politieke middel vir die skep en afdwing van wette, gewoonlik deur ’n burokratiese hiërargie. [[Politiek]] is die proses waardeur besluite in groepe geneem word; dié proses behels dikwels konflik sowel as skikking. Hoewel die term politiek gewoonlik op regerings van toepassing is, kan dit in alle menslike wisselwerkings waargeneem word, insluitende korporatiewe, akademiese en godsdiensinstellings. Voorbeelde van regerings sluit in [[Monargie|monargieë]], [[Kommunisme|kommunistiese state]], militêre [[diktatorskap]]pe, [[Teokrasie|teokrasieë]] en liberale [[Demokrasie|demokrasieë]], waarvan laasgenoemde vandag as die volopste beskou word. === Handel en ekonomie === [[Lêer:Tengeru market.jpg|duimnael|200px|Kopers en verkopers op ’n mark.]] [[Handel]] is die willekeurige uitruil van goedere en dienste en is ’n vorm van ekonomie. ’n Meganisme wat handel toelaat, word ’n [[Mark (ekonomie)|mark]] genoem. Handelaars onderhandel gewoonlik deur ’n uitruilmedium, soos [[geld]]. Vanweë spesialisering of die verdeling van arbeid konsentreer die meeste mense op ’n klein aspek van vervaardiging of dienste en ruil hul arbeid vir geld of produkte. Handel vind ook tussen streke plaas omdat sekere streke die enigste of grootste vervaardiger van ’n sekere produk is, of omdat sekere streke die voordeel van massaproduksie het. [[Ekonomie]] is ’n sosiale wetenskap wat die vervaardiging, handel en verbruik van goedere en dienste bestudeer. Dit fokus op meetbare veranderlikes en word breedweg in twee hooftakke verdeel: [[mikro-ekonomie]], wat met individuele agente soos huishoudings en besighede te doen het, en [[makro-ekonomie]], wat te doen het met die ekonomie as ’n geheel, soos totale vraag en aanbod na geld, kapitaal en goedere. Belangrike aspekte van ekonomie is vervaardiging, verspreiding, handel en mededinging. === Oorlog === [[Lêer:Bataille Waterloo 1815 reconstitution 2011 3.jpg|duimnael|200px|Mans in periodekostuums beeld soldate uit in ’n uitbeelding van die [[Slag van Waterloo]] in 1815.]] [[Oorlog]] is ’n toestand van georganiseerde gewapende konflik tussen state of ander magte. Dit word gebruik om militêre doelwitte af te dwing. Ander, spontane konflikte soos rebellies en opstande word nie as oorlog beskou nie. [[Rewolusie]]s kan niegewelddadig wees, of ’n georganiseerde en gewapende opstand wat dui op ’n staat van oorlog. In die 20ste eeu het na raming tussen 167&nbsp;miljoen en 188&nbsp;miljoen mense in oorloë gesterf.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep./Okt. 2006</ref> ’n Algemene definisie van oorlog is ’n reeks militêre veldtogte tussen minstens twee opponerende kante weens ’n dispuut oor byvoorbeeld soewereiniteit, grondgebied, bronne of godsdiens. ’n Oorlog tussen interne elemente van ’n staat is ’n [[burgeroorlog]]. Verskillende soorte oorloë het al in die geskiedenis plaasgevind, soos hand-, wapen-, vloot- en lugoorloë. Militêre intelligensie het al dikwels ’n rol gespeel in die bepaling van oorwinnings en neerlae. Propaganda, wat dikwels inligting, verwronge menings en [[disinformasie]] insluit, speel ’n sleutelrol in die handhawing van eenheid in ’n oorlogsparty en om onmin tussen partye te saai. In moderne oorlogvoering word soldate op die grond gebruik, [[Skip|skepe]] ter see en [[Vliegtuig|vliegtuie]] in die lug. Soms oorvleuel dié velde in die vorm van see- en valskermsoldate, [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] en [[grond-tot-lugmissiel]]e. === Materiale en tegnologie === [[Lêer:Néolithique 0001.jpg|duimnael|200px|Verskillende artefakte uit die Steentydperk, insluitende armbande, bylkoppe, beitels en poleergereedskap.]] Steengereedskap is minstens 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede al deur proto-mense gebruik.<ref name=Clark1994>{{cite journal |author1=Clark, J.D. |author2=de Heinzelin, J. |author3=Schick, K.D. |title=African ''Homo erectus'': old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |journal=Science |year=1994 |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220|display-authors=etal}}</ref> Die beheerde gebruik van vuur het sowat 1,5&nbsp;miljoen jaar gelede begin. Sedertdien het die mens geweldige vooruitgang gemaak en ingewikkelde tegnologie ontwikkel om gereedskap te maak om hul lewe te vergemaklik en hul kultuur uit te brei. Groot spronge in tegnologie sluit in die uitvinding van [[landbou]] in wat bekend is as die [[Neolitikum|Neolitiese Rewolusie]] en van outomatiese masjiene in die [[Nywerheidsrewolusie]]. Met [[argeologie]] word gepoog om die storie van die verlede of van verlore kulture te vertel deur onder meer die bestudering van die artefakte wat hulle vervaardig het. Vroeë mense het steengereedskap, potte en juwele agtergelaat wat eie is aan ’n spesifieke streek of tyd. ==== Voorkoms ==== Deur die geskiedenis het mense hul voorkoms verander deur klere<ref>{{cite journal |vauthors=Kvavadze E, Bar-Yosef O, Belfer-Cohen A, Boaretto E, Jakeli N, Matskevich Z, Meshveliani T |title=30,000-year-old wild flax fibers |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1359 |journal=Science |volume=325 |issue=5946 |page=1359 |year=2009 |pmid=19745144 |doi=10.1126/science.1175404}}</ref> en bykomstighede te dra, deur hul hare te knip of te skeer en deur middel van liggaamsmodifikasies. Laasgenoemde is die doelbewuste verandering van die liggaam om niemediese redes, soos estetika, seksuele voordeel, rites, godsdiensredes, om groepsaffiliasie te toon, liggaamskuns te skep, te skok of jouself uit te druk.<ref name="DeMello2007"/> In ’n breë sin beteken dit plastiese snykunde, sosiaal aanvaarbare versierings soos in gaatjies in die ore, en godsdienstige rituele soos [[besnydenis]].<ref name="DeMello2007">{{cite book |author=Margo DeMello |title=Encyclopedia of Body Adornment |url=https://books.google.com/books?id=s0122BsqrZwC&pg=PR17 |accessdate=6 April 2012 |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-33695-9 |pages=17–}}</ref> === Filosofie en selfrefleksie === [[Lêer:Confuciusstatue.jpg|duimnael|180px|’n Standbeeld van [[Confucius]] in Sjanghai.]] [[Filosofie]] is ’n dissipline of studieveld wat die ondersoek, ontleding en ontwikkeling van idees behels op ’n algemene, abstrakte of basiese vlak. Dit probeer realiteit, redenering en waardes verstaan. Belangrike velde van filosofie sluit in [[logika]], [[metafisika]], [[epistemologie]] en [[aksiologie]] of waardeleer (wat [[etiek]] en [[estetika]] insluit). Dit dek ’n groot verskeidenheid benaderings en word gebruik om te verwys na ’n wêreldmening, ’n perspektief op ’n sekere saak of die menings van ’n spesifieke filosoof of filosofieskool. === Godsdiens en spiritualiteit === [[Godsdiens]] word gewoonlik gedefinieer as ’n geloofstelsel wat verband hou met die bonatuurlike, heilige of goddelike, asook die praktyke, waardes, instellings en rituele wat met die geloof verbind word. Die evolusie en geskiedenis van die eerste godsdienste het in onlangse jare velde van aktiewe wetenskaplike navorsing geword.<ref>{{cite web |url=http://evolution.binghamton.edu/religion/ |title=Evolutionary Religious Studies: A New Field of Scientific Inquiry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620174124/http://evolution.binghamton.edu/religion/ |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=Boyer2008>{{cite journal |author=Boyer, Pascal |title=Being human: Religion: bound to believe? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-23_455_7216/page/1038 |journal=Nature |volume=455 |issue=7216 |pages=1038–39 |year=2008 |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref name=Emmons2003>{{Cite journal |author1=Emmons, Robert A. |author2=Paloutzian, Raymond F. |title=The psychology of religion |journal=Annual Review of Psychology |year=2003 |pmid=12171998 |volume=54 |issue=1 |pages=377–402 |doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145024}}</ref> Deur die eeue het godsdiens baie vorme aangeneem wat van kultuur tot kultuur en individu tot individu verskil. Van die belangrikste sake wat godsdienste ondersoek, sluit in die lewe ná die dood of die hiernamaals, die oorsprong van die [[lewe]], die aard van die [[heelal]] en sy uiteindelike lot, en wat moreel of immoreel is. ’n Gemeenskaplike bron van hierdie antwoorde is die geloof in bosintuiglike goddelike wesens soos [[Godheid|gode]] of ’n enkele [[God]], hoewel nie alle godsdienste [[teïsme|teïsties]] is nie. Spiritualiteit, geloof of sielsake is van die baie verskillende benaderings van mense om basiese vrae te beantwoord oor die mensdom se plek in die heelal, die doel van die lewe en die ideale manier om ’n mens se lewe te lei. Hoewel hierdie onderwerpe ook in filosofie en in ’n mate in wetenskap ondersoek word, is spiritualiteit uniek in die sin dat dit op mistieke of bonatuurlike begrippe fokus soos [[karma]] en God. Dit is moeilik om die presiese omvang van godsdienstigheid te meet,<ref name=Hall2008>{{cite journal |author1=Hall, Daniel E. |author2=Meador, Keith G. |author3=Koenig, Harold G. |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion-and-health_2008-06_47_2/page/134 |journal=Journal of Religion and Health |volume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> maar die meerderheid mense hang die een of ander godsdienstige of spirituele geloof aan. Baie is egter nie godsdienstig nie. [[Humanisme]] is ’n filosofie wat die hele mensdom en al die aspekte wat die mens raak, wil saamvat; dit is gewoonlik niegodsdienstig. Die meeste godsdienste kan duidelik onderskei word van wetenskap, op beide ’n filosofiese en metodologiese vlak, maar die twee sluit mekaar nie noodwendig uit nie; baie mense huldig ’n mengsel van godsdienstige en wetenskaplike menings. Die onderskeid tussen godsdiens en filosofie is aan die ander kant soms minder duidelik en die twee word soms verbind in velde soos die filosofie van godsdiens of teologie. === Kuns, musiek en letterkunde === [[Lêer:Lorenzo Lippi 001.jpg|duimnael|180px|''Allegorie van Musiek'' (c. 1594), ’n skildery van ’n vrou wat bladmusiek skryf deur Lorenzo Lippi.]] [[Kuns]] is ’n algemene kultuurbegrip en kunswerke is minstens sedert die dae van die [[Cro-Magnon-mens]] gemaak. Kuns kan gedefinieer word as ’n vorm van kultuuruitdrukking en kan dui op voorwerpe of uitvoerings, huidig of histories, en die prestige daarvan word ondervind deur diegene wat dit gemaak het, ontdek, uitstal of besit. In die moderne gebruik van die woord dui kuns gewoonlik op die proses of resultaat van die maak van materiële werke wat van die konsepvorming tot die uitvoering daarvan, getrou bly aan die "kreatiewe impuls" van mense. [[Musiek]] is ’n natuurlike intuïtiewe verskynsel wat gebaseer is op drie strukture wat onderling verband hou: ritme, harmonie en melodie. Om na musiek te luister is waarskynlik een van die algemeenste vorme van vermaak, terwyl om dit te leer en verstaan gewilde dissiplines is. Daar is ’n groot verskeidenheid [[musiekgenre]]s en soorte etniese musiek. [[Letterkunde]], wat kreatiewe geskrewe en moontlik gesproke werke is, sluit in [[prosa]], [[poësie]] en [[drama]], beide [[fiksie]] en niefiksie. Dit sluit genres in soos [[epos]]se, [[gedig]]te, [[legende]]s, [[mite]]s en [[folklore]]. === Wetenskap === Nog ’n unieke aspek van die mensdom is die ontwikkeling van ingewikkelde metodes om kennis op te doen deur waar te neem, te kwantifiseer en te verifieer. Die [[wetenskaplike metode]] is ontwikkel om kennis op te doen van die fisiese wêreld en die reëls, prosesse en beginsels waaruit dit bestaan. Saam met [[wiskunde]] maak dit die voorspelling van ingewikkelde patrone van oorsaak en gevolg moontlik. Die mens het die vermoë om groot, selfs abstrakte, kwantiteite te verstaan en erken, en om [[Algoritme|algoritmiese patrone]] te verstaan en erken wat [[rekenkunde]] en [[algebra]] moontlik maak, iets wat nie in ander spesies aangetref word nie. Wetenskap kan in drie groot takke verdeel word: die formele wetenskappe (bv. [[logika]] en [[wiskunde]]), wat te doen het met formele stelsels; die [[toegepaste wetenskap]]pe (bv. [[ingenieurswese]] en [[geneeskunde]]), wat op praktiese toepassing fokus; en die [[Empiries|empiriese wetenskappe]], wat geskoei is op proefondervindelike waarnemings en op sy beurt ingedeel word in [[natuurwetenskap]]pe (bv. [[fisika]], [[chemie]] en [[biologie]]) en sosiale wetenskappe (bv. [[Sielkunde|psigologie]], [[ekonomie]] en [[sosiologie]]).<ref>{{cite web |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |title=Branches of Science |publisher=University of Chicago |access-date=20 Januarie 2018 |archive-date=23 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Pseudowetenskap|Skynwetenskap]] is ’n aktiwiteit wat verkeerdelik deur sy aanhangers as wetenskaplik beskou word.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |title=Science and Pseudo-Science |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=3 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417084230/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Argeologie: inligting] * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens ''Homo sapiens'']&nbsp;– Smithsonian-instituut * Sien die [http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Info/Index menslike genoom ] by Ensembl * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Menslike tydlyn (interaktief)] – Smithsonian-instituur (Augustus 2016). * {{Commons-kategorie inlyn|People}} * {{Wikispecies-inlyn|Homo sapiens sapiens}} * {{Wikt-inlyn|mens}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Human|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Mense| ]] rshe2fngukkf5culfjt9tqthk92hyu1 2974788 2974787 2026-10-02T15:03:24Z JMK 649 /* Gemeenskap, regering en politiek */ 2974788 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Mens | fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} <small>[[Middel-Pleistoseen]] – tans</small> | image = Akha-egpaar in Thailand, valskleur-KI-herskepping.jpg | image_caption = 'n Landelike Akha-egpaar in [[Thailand]]^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}} | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | subordo = [[Haplorhini]]vari | infraordo = [[Simiiformes]] | familia = [[Hominidae]] | genus = ''[[Homo]]'' | species = ''H. sapiens'' | species_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subspecies = '''''H. s. sapiens''''' }} Die moderne '''mens''' is ’n [[primaat]] van die [[soogdier]]genus ''[[Homo]]'', die [[spesie]] '''''Homo sapiens''''' en die subspesie ''Homo sapiens sapiens''. ''Homo sapiens'' is ’n [[Latyn]]se frase wat beteken "verstandige mens" of "wyse mens".<ref>[http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html Taksonomie van die lewende primate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050320092132/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html |date=20 Maart 2005 }}, Minnesota-staatsuniversiteit Mankato, besoek op 4 April 2005.</ref> Mense is die enigste oorblywende lede van die [[Tribus|subtribus]] Hominina, ’n tak van die tribus [[Hominini]] wat tot die familie [[Hominidae|groot ape]] behoort. Hulle het ’n hoogs ontwikkelde [[brein]] wat tot abstrakte [[denke]], [[taal]], selfondersoek en ’n gemeenskapslewe in staat is.<ref>{{cite journal |vauthors=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume=30 |issue=3 |pages=260–66 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |access-date=25 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018224823/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |archive-date=18 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vermoë, tesame met ’n regop postuur wat die boonste ledemate vry laat om voorwerpe te kan manipuleer, het die spesie meer as enige ander in staat gestel om gereedskap te gebruik. Vroeë Hominini – veral die [[Australopithecus africanus|Australopithecina]], wie se brein en [[anatomie]] in baie opsigte meer ooreenstem met dié van niemenslike voorouer-ape – word minder dikwels "mense" genoem as die Hominini van die genus ''[[Homo]]''.<ref>{{cite journal |author1=Tattersall Ian |author2=Schwartz Jeffrey |year=2009 |title=Evolution of the Genus Homo |url= |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=37 |issue= |pages=67–92 |doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref> Verskeie van laasgenoemde Hominini het vuur gemaak en ’n groot deel van [[Eurasië]] beset, en was sowat 315&nbsp;000 jaar gelede die voorouers van die anatomies moderne ''Homo sapiens'' in [[Afrika]].<ref>{{cite journal |author1=Antón, Susan C. |author2=Swisher III, Carl C. |year=2004 |title=Early Dispersals of homo from Africa |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=33 |issue= |pages=271–96 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024}}</ref><ref>{{cite journal |author=Trinkaus Erik |year=2005 |title=Early Modern Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=34 |issue= |pages=207–30 |doi=10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913}}</ref> Hulle het sowat 50&nbsp;000 jaar gelede tekens van moderne gedrag begin toon. In verskeie migrasiegolwe het anatomies moderne mense uit Afrika migreer en die grootste deel van die wêreld bevolk.<ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book |title=Evolution: The First Four Billion Years |url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich |author=McHenry, H.M |chapter=Human Evolution |editor1=Michael Ruse |editor2=Joseph Travis |year=2009 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03175-3 |page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref> Die verspreiding van mense en hul groot en groeiende getalle het wêreldwyd ’n enorme [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|impak]] op groot dele van die omgewing en miljoene plaaslike spesies gehad. Voordele wat hierdie [[Evolusie|evolusionêre]] sukses verduidelik, sluit in hul groter brein, wat ook probleemoplossing, redenasie, sosialisering en ’n sosiale leërvermoë moontlik gemaak het. Benewens die gereedskap wat hulle gebruik het, is hulle sover bekend die enigste bestaande spesie wat vuur maak en hul [[kos]] kook, [[klere]] dra en verskeie ander [[Tegnologie|tegnologieë]] en [[kuns]] skep. Mense is besonder goed met die gebruik van simboliese kommunikasiestelsels (soos taal en kuns) om hulself uit te druk en idees uit te ruil, en om hulself in nuttige groepe te organiseer. Hulle skep ingewikkelde sosiale strukture wat uit baie samewerkende en mededingende groepe bestaan, van [[familie]]s tot politieke [[Staat|state]]. Sosiale interaksie tussen mense het gelei tot die ontstaan van ’n uiters groot verskeidenheid waardes,<ref>Marshall T. Poe A History of Communications: Media and Society from the Evolution of Speech to the Internet. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. {{ISBN|9780521179447}}</ref> sosiale norme en rituele, wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Nuuskierigheid en die begeerte om te verstaan en die omgewing te beïnvloed, en om verskynsels (of gebeure) te verduidelik en manipuleer, was die grondslag vir die ontwikkeling van [[wetenskap]], [[filosofie]], [[mitologie]], [[godsdiens]], [[antropologie]] en talle ander kennisterreine. Hoewel die menslike bestaan grootliks bevorder is deur die jag-en-versamel-praktyk in samelewings met noue bande,<ref>[http://www.britannica.com/topic/hunting-and-gathering-culture "Hunting and gathering culture"]. ''Encyclopædia Britannica'' (aanlyn). Encyclopædia Britannica Inc., 2016.</ref> het al hoe meer menslike bevolkings hulle sowat 10&nbsp;000 jaar gelede begin vestig, landbou beoefen<ref>"[http://www.ancient.eu/Neolithic/ Neolithic]." ''Ancient History Encyclopedia''. Ancient History Encyclopedia Limited. 2014.</ref> en diere getem, en so het die beskawing begin ontstaan. Hierdie gemeenskappe het algaande gegroei en oor die wêreld heen regeringsvorme, godsdiens en kultuur gevestig. Dit het mense in streke verenig om state en ryke te stig. Die vinnige ontwikkeling van wetenskaplike en mediese tegnieke in die [[19de eeu|19de]] en [[20ste eeu]] het gelei tot die ontwikkeling van brandstofgedrewe tegnologieë en langer lewens, en dit het veroorsaak dat die menslike bevolking eksponensieel gegroei het. Vandag raam die [[Verenigde Nasies]] die wêreldwye menslike bevolking op amper 7,6&nbsp;miljard.<ref name="UNDES-Pop"/> == Etimologie en definisie == Die algemene gebruik van die woord "mens" is vir die enigste oorlewende spesie van die genus ''Homo'', die moderne ''Homo sapiens'' wat anatomie en gedrag betref. In wetenskaplike terme het die betekenis van "[[hominied]]" en "[[hominien]]" in die afgelope dekades verander met die toenemende ontdekking en bestudering van die [[fossiel]]e voorouers van die moderne mens. Die voorheen duidelike onderskeid tussen mens en [[aap]] het vervaag, en dit het gelei tot die begrip dat hominiede verskeie spesies insluit, maar dat ''Homo'' en nabye verwante sedert die skeiding van die [[sjimpansee]] die enigste hominiene is. Daar is ook ’n onderskeid tussen "anatomies moderne" en [[Argaïese mense|"argaïese" mense]]. Laasgenoemde sluit die vroegste fossiele lede van die spesie in. Die woord "mens" ([[Nederlands]] ''mens'', [[Duits]] ''Mensch'', [[Sweeds]] ''människa'', [[Deens]] ''menneske'') is ’n variant van "man" (Duits ''Mann'', [[Engels]] ''man''), wat uiteindelik sou teruggaan op ’n [[Indo-Europees|Indo-Europese]] stam *''man-'': "dink" of *''ma-'': "meet". Hierdie stam word in Latyn aangetref ''mens, mentis'': "gees, [[verstand]]" (vergelyk Engels ''mind''), ''memoria'': "geheue, herinnering", [[Grieks]] ''menos'': "gees: "geheue", [[Sanskrit]] ''man-'': "dink, gees", [[Russies]] ''mnit''' "meen, dink". In [[Sanskriet|Oudindies]] bestaan ook ''Manu'': "(oer-)mens", moderne [[Hindi]] ''manusha'': "mens, man". Van hier af kom die wetenskaplike naam ''Homo sapiens'' (Latyn: "verstandige mens" of "wyse mens"). Die [[binomiale naam]] is gevestig deur [[Carl Linnaeus]] in sy 18de-eeuse werk ''[[Systema Naturae]]''.<ref>{{cite journal |last=Spamer |first=Earle E |date=29 Januarie 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> == Geskiedenis == === Evolusie en omvang === {{Hoofartikel|Menslike evolusie}} Die genus ''Homo'' het ontwikkel en begin verskil van ander hominiene in Afrika nadat die menslike [[klade]] afgesplits het van die sjimpanseelyn van die hominiedtak (groot ape) van die primate. Moderne mense, wat gedefinieer word as die spesie ''Homo sapiens'', of spesifiek die enigste oorlewende subspesie, ''Homo sapiens sapiens'', het mettertyd al die [[kontinent]]e en groter [[eiland]]e beset en 125&nbsp;000 tot 60&nbsp;000 jaar gelede in Eurasië aangekom,<ref>{{cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |title=Hints of Earlier Human Exit From Africa |doi=10.1126/science.1199113 |publisher=Science News |access-date=1 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003145418/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |archive-date=3 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>Paul Rincon [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 Humans 'left Africa much earlier'] BBC News, 27 Januarie 2011</ref> sowat 40&nbsp;000 jaar gelede in [[Australië]] en 15&nbsp;000 jaar gelede in die [[Amerikas]], en tussen die jare [[300]] en [[1280]] op afgeleë eilande soos [[Hawaii]], [[Paaseiland]], [[Madagaskar]] en [[Nieu-Seeland]].<ref name=Lowe>{{cite web |url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf |title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update |last=Lowe |first=David J. |year=2008 |publisher=University of Waikato |accessdate=29 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |author=Appenzeller Tim |year=2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24|journal=Nature |volume=485 |issue= |pages=24–26 |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074}}</ref> ==== Getuienis van molekulêre biologie ==== [[Lêer:Hominidae chart af.svg|duimnael|]] Die naaste bestaande verwante van die mens is die [[sjimpansee]] en [[gorilla]].<ref name=Wood>{{cite journal |author1=Wood, Bernard |author2=Richmond, Brian G. |title=Human evolution: taxonomy and paleobiology |journal=Journal of Anatomy |volume=197 |issue=1 |pages=19–60 |year=2000 |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Met die volgordebepaling van die mens en sjimpansee se [[Genoom|genome]] word tans geraam die ooreenkoms tussen hul [[DNS]] is tussen 95% en 99%.<ref name=Wood/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Deur ’n metode genaamd molekulêre klok te gebruik, kan die benaderde tyd bereken word toe twee lyne gesplits het. Die [[gibbon]]s (familie Hylobatidae) en [[orang-oetang]]s (genus ''Pongo'') was die eerste groep wat gesplits het van die lyn wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas (genus ''Gorilla''), gevolg deur die sjimpansees (genus ''Pan''). Die splitsing tussen die mens en sjimpansee het sowat 4-8&nbsp;miljoen jaar gelede plaasgevind tydens die [[Epog (geologie)|epog]] bekend as die [[Mioseen]].<ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology, Vol. 26, (1997), bl. 515–40</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65 |year=1997 |pmid=9066793 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761}}</ref> Tydens dié splitsing is [[chromosoom 2]] gevorm van twee ander [[Chromosoom|chromosome]], en dit het die mens gelaat met net 23 paar chromosome in vergelyking met die 24 paar van die ander ape.<ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 Mei 2006.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref> ==== Getuienis van die fossielrekord ==== Daar is min fossiele getuienis vir die splitsing tussen die gorilla-, sjimpansee- en hominienlyn.<ref>{{cite journal |author=Begun David R |year=2010 |title=Miocene Hominids and the Origins of the African Apes and Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=67–84 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105047}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Begun David R. |author2=Nargolwalla Mariam C. |author3=Kordos Laszlo |year=2012 |title=European Miocene Hominids and the Origin of the African Ape and Human Clade |url= |journal=Evolutionary Anthropology |volume=21 |issue=1 |pages=10–23 |doi=10.1002/evan.20329 |pmid=22307721}}</ref> Die vroegste fossiele wat na bewering lede van die hominienlyn is, is ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' van 7&nbsp;miljoen jaar gelede, ''[[Orrorin tugenensis]]'' van sowat 5,7&nbsp;miljoen jaar gelede en ''Ardipithecus kadabba'' van sowat 5,6&nbsp;miljoen jaar gelede. Daar is al gesê elk van hierdie spesies het op twee voete geloop en was voorouers van latere hominiene, maar al dié bewerings word betwis. Dit is ook moontlik dat enigeen van die drie ’n voorouer van ’n ander tak van die Afrika-ape is, of ’n gesamentlike voorouer van hominiene en ander Afrika-ape. Die kwessie is steeds onopgelos. Uit hierdie vroeë spesies het die Australopithecina sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede gesplits in [[Paranthropus|robuuste]] en [[Australopithecus|delikate]] takke,<ref>{{cite journal |first1=Henry M. |last1=McHenry |first2=Katherine |last2=Coffing |journal=Annual Review of Anthropology |title=Australopithecus to Homo: Transformations in Body and Mind |volume=29 |pages=125–46 |doi=10.1146/annurev.anthro.29.1.125}}</ref> waarvan een (soos ''[[Australopithecus garhi]]'', van 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede) waarskynlik ’n direkte voorouer van die genus ''Homo'' is.<ref>{{cite journal |title=Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |first1=Brian |last1=Villmoare |first2=William H. |last2=Kimbel |first3=Chalachew |last3=Seyoum |first4=Christopher J. |last4=Campisano |first5=Erin N. |last5=DiMaggio |first6=John |last6=Rowan |first7=David R. |last7=Braun |first8=J. Ramón |last8=Arrowsmith |first9=Kaye E. |last9=Reed |journal=Science |date=20 March 2015 |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–55 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410}}</ref> Die vroegste lede van die genus ''Homo'' is ''[[Homo habilis]]'', wat sowat 2,8&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |title='First human' discovered in Ethiopia |work=BBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504220727/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Homo habilis'' word beskou as die eerste spesie wat volgens getuienis steengereedskap gebruik het. Onlangs, in 2015, is steengereedskap van voor die tyd van ''Homo habilis'' egter in Noordwes-[[Kenia]] ontdek wat na raming 3,3&nbsp;miljoen jaar oud is.<ref name="Harmand 2015">{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-21_521_7552/page/310 |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |year=2015 |pages=310–15 |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961}}</ref> ''Homo habilis'' se brein was omtrent dieselfde grootte as dié van ’n sjimpansee, en hul grootste aanpassing was om op twee voete te leer loop omdat hulle op die grond gewoon het. In die volgende miljoen jaar was daar ’n vergroting van die brein se massa in vergelyking met die liggaamsmassa, en met die aankoms van ''[[Homo erectus]]'' in die fossielrekord was daar ’n verdubbeling in die grootte van die brein. ''Homo erectus'' was die eerste hominienspesie wat Afrika verlaat het, en dié spesie het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een deel van ''Homo erectus'', wat ook soms as ’n aparte spesie, ''[[Homo ergaster]]'', geklassifiseer word, het in Afrika agtergebly en in ''Homo sapiens'' ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesie het die eerste keer vuur en ingewikkelde gereedskap gebruik. Die eerste oorgangsfossiele tussen ''Homo ergaster/erectus'' en argaïese mense is uit Afrika, soos ''[[Homo rhodesiensis]]'', maar oënskynlike oorgangspesies is ook al in Dmanisi, [[Georgië]], ontdek. Hierdie afstammelinge van Afrika se ''Homo erectus'' het van sowat 500&nbsp;000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in ''[[Homo antecessor]]'', ''[[Homo heidelbergensis]]'' en ''[[Homo neanderthalensis]]'' ontwikkel. Die eerste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-[[Steentydperk|Paleolitikum]], sowat 200&nbsp;000 jaar gelede, soos die Omo-oorblyfsels van [[Ethiopië]] en die fossiele van Herto, wat soms geklassifiseer word as ''[[Homo sapiens idaltu]]''.<ref name="White03">{{Cite journal |last=White |first=Tim D. |authorlink=Tim White (anthropologist) |last2=Asfaw |first2=B. |last3=DeGusta |first3=D. |last4=Gilbert |first4=H. |last5=Richards |first5=G. D. |last6=Suwa |first6=G. |last7=Howell |first7=F. C. |year=2003 |title=Pleistocene ''Homo sapiens'' from Middle Awash, Ethiopia |journal=Nature |volume=423 |issue=6491 |pages=742–47 |doi=10.1038/nature01669 |pmid=12802332 |postscript=}}</ref> Latere fossiele van argaïese ''Homo sapiens'' van Skhul in [[Israel]] en [[Suid-Europa]] begin sowat 90&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{Cite journal |journal=Journal of Human Evolution |title=Femoral neck-shaft angles of the Qafzeh-Skhul early modern humans, and activity levels among immature near eastern Middle Paleolithic hominids |author=Trinkaus, E. |authorlink=Erik Trinkaus |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4290541 |publisher=[[INIST-CNRS]] |year=1993 |volume=25 |pages=393–416 |issn=0047-2484 |doi=10.1006/jhev.1993.1058 |issue=5 |access-date=17 Januarie 2018 |archive-date=17 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017024934/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN |url-status=dead }}</ref> ==== Anatomiese aanpassings ==== Menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal [[morfologie (biologie)|morfologie]]se, ontwikkelings-, [[fisiologie]]se en [[gedrag]]sveranderings wat plaasgevind het sedert die splitsing tussen mense en sjimpansees. Die belangrikste van hierdie aanpassings is tweevoetigheid, ’n groter brein, verlengde swangerskappe en kinderjare en kleiner [[geslagsdimorfie]]. Die verhouding tussen al hierdie veranderings word steeds druk bespreek.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author1=Boyd, Robert |author2=Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York City |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ander belangrike morfologiese veranderings sluit in ’n beter greep, ’n verandering wat die eerste keer by ''Homo erectus'' voorgekom het.<ref name=Brues1965>{{cite journal |author1=Brues, Alice M. |author2=Snow, Clyde C. |title=Physical Anthropology |journal=Biennial Review of Anthropology |year=1965 |volume=4 |pages=1–39 |url=https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 |isbn=9780804717465}}</ref> Tweevoetigheid is die basiese aanpassing van die hominienlyn, en dit word beskou as die belangrikste oorsaak van ’n klomp skeletveranderings wat by alle tweevoetige hominiene voorkom. Die eerste tweevoetige hominien is vermoedelik óf ''Sahelanthropus''<ref name=Brunet2002>{{cite journal |last1=Brunet |first1=Michel |last2=Guy |first2=Franck |last3=Pilbeam |first3=David |last4=Mackaye |first4=Hassane Taisso |last5=Likius |first5=Andossa |last6=Ahounta |first6=Djimdoumalbaye |last7=Beauvilain |first7=Alain |last8=Blondel |first8=Cécile |last9=Bocherens |first9=Hervé |last10=Boisserie |first10=Jean-Renaud |last11=De Bonis |first11=Louis |last12=Coppens |first12=Yves |last13=Dejax |first13=Jean |last14=Denys |first14=Christiane |last15=Duringer |first15=Philippe |last16=Eisenmann |first16=Véra |last17=Fanone |first17=Gongdibé |last18=Fronty |first18=Pierre |last19=Geraads |first19=Denis |last20=Lehmann |first20=Thomas |last21=Lihoreau |first21=Fabrice |last22=Louchart |first22=Antoine |last23=Mahamat |first23=Adoum |last24=Merceron |first24=Gildas |last25=Mouchelin |first25=Guy |last26=Otero |first26=Olga |last27=Campomanes |first27=Pablo Pelaez |last28=De Leon |first28=Marcia Ponce |last29=Rage |first29=Jean-Claude |last30=Sapanet |first30=Michel |last31=Schuster |first31=Mathieu |last32=Sudre |first32=Jean |last33=Tassy |first33=Pascal |last34=Valentin |first34=Xavier |last35=Vignaud |first35=Patrick |last36=Viriot |first36=Laurent |last37=Zazzo |first37=Antoine |last38=Zollikofer |first38=Christoph |title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145 |journal=Nature |volume=418 |issue=6894 |pages=145–51 |year=2002 |pmid=12110880 |doi=10.1038/nature00879}}</ref> óf ''Orrorin''. ''[[Ardipithecus]]'', ’n ten volle tweevoetige,<ref name=White2015>{{citation |title=Neither chimpanzee nor human, Ardipithecus reveals the surprising ancestry of both |last1=White |first1=Tim D. |last2=Lovejoy |first2=C. Owen |last3=Asfaw |first3=Berhane |last4=Carlson |first4=Joshua P. |last5=Suwa |first5=Gen |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=16 |pages=4877–84 |date=April 2015 |doi=10.1073/pnas.1403659111 |bibcode=2015PNAS..112.4877W |postscript=.}}</ref> het eers later ontstaan. Die kneukellopers, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd afgesplits, en óf ''Sahelanthropus'' óf ''Orrorin'' kan die mens se [[laaste gemeenskaplike voorsaat]] met dié diere wees. Die vroegste tweevoetiges het eindelik ontwikkel in die Australopithecina en later die genus ''Homo''. Daar is verskeie teorieë vir die ontwikkelingswaarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik dat dit ontwikkel het omdat dit die hande vry gelaat het om na kos uit te reik en dit te dra, want dit het bewegingsenergie bespaar omdat dit die spesies toegelaat het om ver te hardloop en te jag, of as ’n strategie om hipertermie te voorkom deur die oppervlak wat direk aan die son blootgestel is, te verklein. Die menslike spesie het ’n veel groter brein ontwikkel as ander primate – so {{val|1330|u=cm3}} in moderne mense, meer as twee keer dié van ’n sjimpansee of gorilla.<ref name="Schoeneman">{{cite journal |title=Evolution of the Size and Functional Areas of the Human Brain |author=P. Thomas Schoenemann |journal=Annu. Rev. Anthropol. |year=2006 |volume=35 |pages=379–406 |doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123210}}</ref> Die vergroting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa het begin by ''Homo habilis'', waarvan die brein teen {{val|600|u=cm3}} effens groter was as dié van sjimpansees. Dit het voortgeduur met ''Homo erectus'' ({{val|800|u=cm3}} tot {{val|1100|u=cm3}}) en ’n maksimum bereik by die Neanderdallers ({{val|1200|u=cm3}} tot {{val|1900|u=cm3}}), selfs groter as dié van ''Homo sapiens'' (maar kleiner in verhouding tot die liggaamsmassa).<ref>[http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ Homo neanderthalensis – Homo neanderthalensis is a widely known but poorly understood hominid ancestor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908094004/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date= 8 September 2015 }}. Archaeologyinfo.com. Besoek op 24 Mei 2014.</ref> Die patroon van menslike nageboortelike breingroei verskil van dié van ander ape en sorg vir langer tydperke van sosiale leerprosesse en die aanleer van tale by jong mense. Die verskille in struktuur kan egter nog belangriker wees as die verskille in grootte.<ref name=Park2007>{{cite journal |author1=Park, Min S. |author2=Nguyen, Andrew D. |author3=Aryan, Henry E. |author4=U, Hoi Sang |author5=Levy, Michael L. |author6=Semendeferi, Katerina |title=Evolution of the human brain: changing brain size and the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_neurosurgery_2007-03_60_3/page/555 |journal=Neurosurgery |year=2007 |volume=60 |issue=3 |pages=555–62 |pmid=17327801 |doi=10.1227/01.NEU.0000249284.54137.32}}</ref><ref name=Bruner2007>{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |title=Cranial shape and size variation in human evolution: structural and functional perspectives |journal=Child's Nervous System |volume=23 |issue=12 |pages=1357–65 |year=2007 |pmid=17680251 |doi=10.1007/s00381-007-0434-2}}</ref><ref>{{cite journal |author=Potts Richard |year=2012 |title=Evolution and Environmental Change in Early Human Prehistory |url= |journal=Annu. Rev. Anthropol. |volume=41 |issue= |pages=151–67 |doi=10.1146/annurev-anthro-092611-145754}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Leonard William R. |author2=Snodgrass J. Josh |author3=Robertson Marcia L. |year=2007 |title=Effects of Brain Evolution on Human Nutrition and Metabolism |url= |journal=Annu. Rev. Nutr. |volume=27 |issue= |pages=311–27 |doi=10.1146/annurev.nutr.27.061406.093659 |pmid=17439362}}</ref> Die vergroting in volume het verskillende dele van die brein verskillend geraak – die temporale lobbe, wat sentrums vir taalprosessering bevat, het buite verhouding ontwikkel, net so die prefrontale korteks wat te doen het met ingewikkelde besluitneming en die tempering van sosiale gedrag.<ref name="Schoeneman"/> Die vergoting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa word verbind met ’n groter klem op [[vleis]] in die dieet,<ref>{{cite web |url=http://berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |title=06.14.99 – Meat-eating was essential for human evolution, says UC Berkeley anthropologist specializing in diet |work=Berkeley.edu |date=14 Junie 1999 |access-date=31 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516050448/https://www.berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Meat+in+the+human+diet:+an+anthropological+perspective-a0169311689 |title=Meat in the human diet: an anthropological perspective. – Free Online Library |work=Thefreelibrary.com |date=1 September 2007 |accessdate=31 Januarie 2012}}</ref> of met die ontwikkeling van kos kook,<ref name=PNAS>{{cite journal |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo |first=Chris |last=Organ |work=PNAS |date=22 Augustus 2011 |accessdate=17 April 2012 |doi=10.1073/pnas.1107806108 |pmid=21873223 |volume=108 |pmc=3167533 |pages=14555–59}}</ref> en daar is voorgestel<ref>{{cite journal |last1=Dunbar |first1=Robin I.M. |title=The Social Brain Hypothesis |journal=Evolutionary anthropology |date=1998 |url=http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |accessdate=8 June 2016 |archive-date=12 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412210459/http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |url-status=dead }}</ref> intelligensie het toegeneem uit reaksie op ’n groter nodigheid om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap ingewikkelder geraak het. Die kleiner mate van geslagsdimorfie is veral sigbaar in die kleiner manlike oogtande in vergelyking met ander aapsoorte s’n (behalwe dié van gibbons). Nog ’n belangrike fisiologiese verandering is die afname in sigbare menslike bronstigheid. Mense is die enigste ape by wie die vroue heeljaar vrugbaar is en by wie daar geen spesiale tekens van vrugbaarheid in die liggaam is nie (soos genitale swelling tydens bronstigheid). Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie in die verspreiding van liggaamshare en onderhuidse vet, asook in grootte (mans is sowat 25% groter as vroue). Hierdie veranderinge kan ’n teken wees van groter afparing as ’n moontlike oplossing vir die behoefte aan groter betrokkenheid van ouers vanweë die langer kinderjare van hul kroos. === Die opkoms van ''Homo sapiens'' === [[Lêer:World map of prehistoric human migrations.jpg|duimnael|’n Wêreldkaart van vroeë menslike migrasies volgens mitochondriale bevolkingsgenetika (die syfers is [[millennium]]s gelede; die Noordpool is in die middel).]] Teen die begin van die Laat [[Steentydperk]] (50&nbsp;000 gelede) het volle moderne gedrag ontwikkel, insluitende [[taal]], [[musiek]] en ander kultuuraspekte.<ref>{{cite journal |author=Nowell April |year=2010 |title=Defining Behavioral Modernity in the Context of Neandertal and Anatomically Modern Human Populations |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=437–52 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105113}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Francesco d'Errico |author2=Chris B |year=2011 |title=Evolution, revolution or saltation scenario for the emergence of modern cultures? |url= |journal=Phil. Trans. R. Soc. B |volume=366 |issue=1567 |pages=1060–69 |doi=10.1098/rstb.2010.0340 |pmid=21357228 |pmc=3049097}}</ref> Namate die moderne mens uit Afrika getrek het, het hulle ander hominiede, soos [[Neanderdaller]]s en die sogenaamde [[Denisova-hominien]]e, teengekom. Oor die aard van die wisselwerking tussen vroeë mense en hierdie susterspesies word al lank gedebatteer: Die vraag is of mense hierdie vroeëre spesies vervang het en of hulle genoeg ooreengestem het om te verbaster. In laasgenoemde geval het vroeëre bevolkings dalk bygedra tot die genetiese materiaal van die moderne mens.<ref name=Grine2009>{{cite book |author=Wood, Bernard A. |editor1=Grine, Frederick E. |editor2=Fleagle, John G. |editor3=Leakey, Richard E. |chapter=Where does the genus ''Homo'' begin, and how would we know? |title=The First Humans: Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo'' |year=2009 |publisher=Springer |location=London, UK |isbn=978-1-4020-9979-3 |pages=17–27 |url=https://books.google.com/books?id=ITp_RnsPfzQC&pg=PA17}}</ref> Onlangse studies van die menslike en Neanderdaller-genome dui op geenoordrag tussen argaïese ''Homo sapiens'' en die Neanderdallers en Denisova-hominiene.<ref>{{cite journal |journal=Nature |volume=464 |pages=838–39 |doi=10.1038/464838a |title=Human evolution: Stranger from Siberia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-08_464_7290/page/838 |author=Brown, Terence A. |issue=7290 |pmid=20376137 |date=8 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Reich |first1=David |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Kircher |first3=Martin |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Nandineni |first5=Madhusudan R. |last6=Pugach |first6=Irina |last7=Ko |first7=Albert Min-Shan |last8=Ko |first8=Ying-Chin |last9=Jinam |first9=Timothy A. |last10=Phipps |first10=Maude E. |last11=Saitou |first11=Naruya |last12=Wollstein |first12=Andreas |last13=Kayser |first13=Manfred |last14=Pääbo |first14=Svante |last15=Stoneking |first15=Mark |title=Denisova Admixture and the First Modern Human Dispersals into Southeast Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-10-07_89_4/page/516 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=89 |issue=4 |pages=516–28 |year=2011 |pmid=21944045 |pmc=3188841 |doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hebsgaard MB, Wiuf C, Gilbert MT, Glenner H, Willerslev E |title=Evaluating Neanderthal genetics and phylogeny |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2007-01_64_1/page/50 |journal=J. Mol. Evol. |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |year=2007 |pmid=17146600 |doi=10.1007/s00239-006-0017-y}}</ref> In Maart 2016 is resultate gepubliseer wat daarop dui moderne mense het op verskeie geleenthede met hominiene, onder andere Neanderdallers en Denisova-hominiene, gekruisteel.<ref name="NYT-20160317">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Humans Interbred With Hominins on Multiple Occasions, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |date=17 Maart 2016 |work=The New York Times |access-date=17 Maart 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429083234/https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie migrasie uit Afrika het na raming sowat 70&nbsp;000 jaar v.C. uit Noordoos-Afrika begin. Huidige getuienis dui daarop daar was net een so ’n migrasie en dat net ’n paar honderd individue betrokke was. Verreweg die meerderheid van mense het in Afrika gebly en by ’n verskeidenheid omgewings aangepas.<ref>{{cite journal |last=Vigilant |title=African populations and the evolution of human mitochondrial DNA |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1503 |journal=Science |year=1991 |volume=253 |issue=5027 |pages=1503–07 |doi=10.1126/science.1840702 |pmid=1840702|display-authors=etal}}</ref> Die moderne mens het daarna wêreldwyd versprei en vroeëre hominiene vervang – óf deur mededinging óf deur verbastering. Teen 40&nbsp;000&nbsp;v.C. het hulle in Eurasië en [[Oseanië]] gewoon, en minstens 14&nbsp;500 jaar gelede in die Amerikas.<ref name=Wolman2008>{{cite journal |author=Wolman, David |date=3 April 2008 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |title=Fossil Feces Is Earliest Evidence of N. America Humans |publisher=news.nationalgeographic.com |access-date=18 Januarie 2018 |archive-date= 7 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407051931/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |author=Wood B |year=1996 |title=Human evolution |url=https://archive.org/details/sim_bioessays_1996-12_18_12/page/945|journal=BioEssays |volume=18 |issue=12 |pages=945–54 |doi=10.1002/bies.950181204 |pmid=8976151}}</ref> === Oorgang tot die beskawing === [[Lêer:Einscharpflug - Farmer plowing in Fahrenwalde, Mecklenburg-Vorpommern, Germany.jpg|duimnael|Die opkoms van landbou en die [[mak maak|temming]] van diere het gelei tot stabiele menslike gemeenskappe.]] Tot sowat 10&nbsp;000 jaar gelede was mense jagter-versamelaars. Hulle het geleidelik ’n groot deel van die natuurlike omgewing oorheers. Hulle het oor die algemeen in klein groepe bekend as bandgemeenskappe gewoon, dikwels in grotte. Die uitvinding van landbou het aanleiding gegee tot die [[Neolitikum]]-rewolusie, toe toegang tot kosvoorraad gelei het tot die vorming van permanente menslike gemeenskappe, die temming van diere en die gebruik van metaalgereedskap – vir die eerste keer in die geskiedenis. Landbou het handel en samewerking aangemoedig, en het gelei tot komplekser gemeenskappe. Die vroeë gemeenskappe van [[Mesopotamië]], [[Egipte]], [[Indië]], [[China]], die [[Maja]], [[Griekeland]] en [[Romeinse Ryk|Rome]] was van die eerstes van die beskawing.<ref>{{cite book |author1=Thomas F. X. Noble |author2=Barry Strauss |author3=Duane Osheim |author4=Kristen Neuschel |author5=Elinor Accamp |title=Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries |url=https://books.google.com/books?id=Td4WAAAAQBAJ&pg=PA16&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CB0Q6AEwADgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |accessdate=11 July 2015 |isbn=9781285661537}}</ref><ref>{{cite web |last1=Spielvogel |first1=Jackson |title=Western Civilization: Volume A: To 1500 |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&pg=PT65&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CC4Q6AEwAjgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |publisher=Cenpage Learning |accessdate=11 Julie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title=Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization |last=Thornton |first=Bruce |year=2002 |publisher=Encounter Books |location=San Francisco, CA, USA |isbn=1-893554-57-0 |pages=1–14 |url=https://books.google.com/?id=fa6swJv64xkC&printsec=frontcover&dq=Greek+Ways:+How+the+Greeks+Created+Western+Civilization#v=onepage&q=Greek%20Ways%3A%20How%20the%20Greeks%20Created%20Western%20Civilization&f=false}}</ref> In die laat [[Middeleeue]] en vroeë moderne tyd het rewolusionêre idees en tegnologieë ontstaan. Oor die volgende 500 jaar het verkenningstogte en Europese [[Kolonisasie|kolonialisme]] groot dele van die wêreld onder Europese beheer geplaas, en dit het gelei tot latere onafhanklikheidstryde. Die idee van ’n moderne wêreld wat onderskei kan word van ’n antieke wêreld is geskoei op ’n vinnige vooruitgang in ’n kort tydperk op baie gebiede. Dit het tot nuwe teorieë gelei soos [[evolusie]] en [[psigoanalise]], wat die mens se idee van homself verander het. Die Wetenskaplike, Tegnologiese en [[Nywerheidsrewolusie]] tot in die [[19de eeu]] het onafhanklike ontdekkings tot gevolg gehad soos beeldtegnologie, vervoerinnovasies soos die [[motor]] en [[vliegtuig]], en energie-ontwikkeling soos [[steenkool]] en [[elektrisiteit]].<ref>{{cite web |title=Greatest Engineering Achievements of the 20th Century |url=http://www.greatachievements.org/ |website=greatachievements.org |access-date=7 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323183423/http://www.greatachievements.org/ |archive-date=23 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit gaan hand aan hand met bevolkingsgroei<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |title=GeoHive – Regional Population 1750–2050 |website=GeoHive |access-date=8 Junie 2016 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223001434/http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |archive-date=23 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en ’n langer lewensverwagting. Die wêreldbevolking het in die 19de en 20ste eeu talle kere geweldig toegeneem – byna 10% van die 100&nbsp;miljard mense wat al geleef het, het in die laaste eeu geleef.<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/all20c.htm |title=Twentieth Century Atlas – Worldwide Statistics of Casualties, Massacres, Disasters and Atrocities |website=Necrometrics.com |access-date=8 Junie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115024448/http://www.necrometrics.com/all20c.htm |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die aanbreek van die inligtingseeu aan die einde van die 20ste eeu het die moderne mens geleef in ’n wêreld wat toenemend [[Globalisering|geglobaliseer]] geraak het. In 2010 kon byna 2&nbsp;miljard mense deur die [[internet]] met mekaar kommunikeer,<ref>{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=Internet Usage Statistics – The Internet Big Picture |website=Internet World Stats |access-date=19 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522094328/https://www.internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en 3,3&nbsp;miljard met [[Selfoon|selfone]].<ref>{{cite web |url=http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |title=Reuters homepage |publisher=Reuters |accessdate=19 November 2010 |archive-date=17 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217165448/http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |url-status=dead }}</ref> Die menslike beskawing het egter ook gelei tot die vernietiging van die omgewing, en besoedeling het grootliks bygedra tot die massuitwissing van ander lewensvorme (die [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|Holoseen-uitwissing]]),<ref>{{cite journal |last1=Pimm |first1=S. |last2=Raven |first2=P. |last3=Peterson |first3=A. |last4=Sekercioglu |first4=C. H. |last5=Ehrlich |first5=P. R. |title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=29 |pages=10941–6 |year=2006 |pmid=16829570 |pmc=1544153 |doi=10.1073/pnas.0604181103}}<br />*{{cite journal |vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB |title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70 |journal=Science |volume=306 |issue=5693 |pages=70–75 |year=2004 |pmid=15459379 |doi=10.1126/science.1101476}}</ref> wat in die toekoms verder versnel kan word deur [[aardverwarming]].<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=O. T. |title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=361 |issue=1465 |pages=163–71 |year=2006 |pmid=16553315 |pmc=1831839 |doi=10.1098/rstb.2005.1712}}</ref> == Habitat en bevolking == [[Lêer:BlackMarble20161km.jpg|duimnael|Die [[Aarde]] soos in 2016 uit die ruimte gesien, wys in hoe ’n mate die mens die planeet bewoon. Die helder dele is die digs bevolkte gebiede en dié wat finansieel in staat is om dit te verlig.]] [[Lêer:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|duimnael|[[Tokio]], die wêreld se grootste metropolitaanse gebied, is ’n voorbeeld van ’n massanedersetting bekend as ’n [[stad]].]] Vroeë menslike nedersettings was afhanklik van die nabyheid aan [[water]] en, na gelang van die leefstyl, ander natuurlike bronne vir [[kos]] soos gebiede met baie diere wat gejag kon word of bewerkbare grond waar gewasse geplant en diere aangehou kon word. Mense het ’n besondere vermoë om hul habitat aan te pas deur middel van tegnologie, met byvoorbeeld [[besproeiing]], stedelike beplanning, bouwerk, [[vervoer]], [[kos]]vervaardiging en [[ontbossing]], maar menslike nedersettings bly kwesbaar vir [[natuurramp]]e.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=Wêreldbank |date=Oktober 2003}}</ref> Doelbewuste habitatsveranderings word gewoonlik aangebring met die oog op materiële rykdom, om ’n aangenamer temperatuur te verseker, die hoeveelheid kos te vermeerder, estetika te verbeter of om toegang tot bronne en ander nedersettings te vergemaklik. Met die toename van grootskaalse handels- en vervoerinfrastrukture het die nabyheid aan sulke bronne onnodig geraak, en op baie plekke is dit nie meer ’n dryfkrag agter die groei of verval van ’n bevolking nie. Danksy tegnologie kan die mens ses van die aarde se sewe kontinente bewoon en by feitlik alle klimate aanpas. Die mens is egter nie eweredig oor die aarde versprei nie; sommige dele is dig bevolk en ander soos [[Antarktika]] is feitlik onbewoon.<ref>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |title=The 10 purest places on Earth |last=Gammon |first=Katharine |publisher=NBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028203519/http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=18 Januarie 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density}}</ref> In die laaste eeu het die mens Antarktika, onderwateromgewings en die [[ruimte]] verken, maar grootskaalse kolonisasie van dié omgewings is nog nie haalbaar nie. Met ’n bevolking van oor die 7&nbsp;miljard is mense van die volopste van die groot soogdiere. Die meeste mense (61%) woon in Asië. Die ander woon in die Amerikas (14%), Afrika (14%), Europa (11%) en Oseanië (0,5%).<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |journal=Environmental Management |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |year=2002 |pmid=12481916 |doi=10.1007/s00267-002-2737-0}}</ref> Die bewoning van geslote [[ekologie]]se stelsels in ongenaakbare omgewings, soos Antarktika en die buitenste ruim, is duur, kort en beperk tot wetenskaplike, nywerheids- of militêre ekpedisies. Die lewe in die ruimte is steeds sporadies, met nie meer as 13 mense op ’n gegewe tydstip in die ruimte nie.<ref>{{cite web |author=Nancy Atkinson |url=http://www.universetoday.com/27924/soyuz-rockets-to-space-13-humans-now-in-orbit/ |title=Soyuz Rockets to Space; 13 Humans Now in Orbit |publisher=Universetoday.com |date=26 March 2009 |accessdate=10 November 2011}}</ref> Tussen 1969 en 1972 het twee mense op ’n slag vir kort rukkies op die [[maan]] deurgebring. Tot dusver het die mens nog geen ander [[hemelliggaam]] besoek nie, hoewel daar ’n aaneenlopende menslike teenwoordigheid in die ruimte is sedert die lansering van die aanvanklike bemanning van die [[Internasionale Ruimtestasie]] op [[31 Oktober]] [[2000]].<ref name="urlNASA">{{cite web |author=Kraft, Rachel |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=Johnson Space Center |work=JSC Features |date=11 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616204254/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mensgemaakte voorwerpe het wel al ander hemelliggame besoek.<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511183019/https://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12 November 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011174543/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=11 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=Nasa |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831063237/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=31 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedert 1800 het die wêreldbevolking toegeneem van ’n [[miljard]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5 Februarie 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 Augustus 1999 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907162914/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=7 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> tot oor die 7&nbsp;miljard.<ref name=7billpop>{{cite web |title=UN population estimates. |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110507234347/http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |archive-date= 7 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2004 het sowat 2,5&nbsp;miljard uit 6,3&nbsp;miljard mense (39,7%) in stedelike gebiede gewoon; in Februarie 2008 het die VN geraam die helfte van die wêreld se bevolking sou teen die einde van die jaar in stede woon.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |work=BBC News |first=David |last=Whitehouse |title=Half of humanity set to go urban |date=19 Mei 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620204956/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |archive-date=20 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense in stede se probleme sluit in verskeie vorme van besoedeling en [[misdaad]],<ref>[<!-- http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/abstract/usrv98.htm -->http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224090226/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf |date=24 Februarie 2013 }} Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98] U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics. Besoek op 29 Oktober 2006</ref> veral in die middestede en voorstedelike krotbuurte. Beide die algehele bevolking en die deel wat in stede woon, sal na verwagting in die komende dekades aansienlik styg.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026120431/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=26 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Mense het ’n drastiese invloed op die omgewing. Hulle is aan die bopunt van die [[voedselketting]], en ander diere maak selde op hulle jag.<ref>''Scientific American'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Evolution and General Intelligence: Three hypotheses on the evolution of general intelligence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913155148/http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html |date=13 September 2006 }}.</ref> Die mens is waarskynlik die hoofoorsaak van globale [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]] weens grondontwikkeling, die verbranding van [[fossielbrandstof]] en besoedeling.<ref>{{cite web |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis |publisher=grida.no/ |access-date=30 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617020742/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |archive-date=17 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As dit teen die huidige tempo voortduur, word voorspel klimaatsverandering sal in die volgende eeu die helfte van die plant- en dierspesies uitwis.<ref>American Association for the Advancement of Science. [http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword Foreword] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304110611/http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword |date= 4 Maart 2008 }}. ''AAAS Atlas of Population & Environment''.</ref><ref>Wilson, E.O. (2002). ''The Future of Life''.</ref> == Biologie == === Anatomie en fisiologie === {{Dubbelbeeld|regs|Anterior view of human female and male, with labels af.svg|250|Uomo Vitruviano.jpg|250|LINKS BO: Die vooraansig van ’n vrou en man, met basiese eienskappe. REGS BO: ''Vitruviaanse Mens''. [[Leonardo da Vinci]] se voorstelling word dikwels gebruik as ’n simbool van die simmetrie van die menslike liggaam en, deur uitbreiding, van die hele heelal.}} Die meeste aspekte van die menslike fisiologie stem ooreen met dié van diere. Die menslike liggaam bestaan uit die bene, torso, arms, nek en kop. ’n Volwasse liggaam het sowat 100&nbsp;biljoen (10¹⁴) [[Sel (biologie)|selle]]. Die belangrikste liggaamstelsels is die [[senuweestelsel|senuwee-]], [[Hart|kardiovaskulêre]], [[asemhalingstelsel|asemhaling-]], [[spysverteringstelsel|spysvertering-]], [[Endokriene stelsel|endokriene]], [[Immuunstelsel|immuun-]], [[Vel|bedekking-]], [[Limf|limf-]], [[spier]]-[[skelet]]-, [[voortplanting]]- en [[Urine|urienstelsel]].<ref name=Greg_Roza>[https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC&dq=human+body+cells+trillion&source=gbs_navlinks_s Page 21] Inside the human body: using scientific and exponential notation. Author: Greg Roza. Edition: Illustrated. Publisher: The Rosen Publishing Group, 2007. {{ISBN|1-4042-3362-8}}, {{ISBN|978-1-4042-3362-1}}. Length: 32pages</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517113501/https://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense het, nes die meeste ander ape, nie ’n uitwendige stert nie en behoort tot verskeie [[bloedgroep]]e, hulle het opponeerbare duime en [[geslagsdimorfie]]. Die klein anatomiese verskil tussen die mens en die sjimpansee is eersgenoemde se tweevoetigheid. Een belangrike verskil is dat mense vinniger en akkurater kan gooi as ander diere. Mense is ook van die beste langafstandnaellopers in die diereryk, maar stadiger oor kort afstande.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |first=Tara |last=Parker-Pope |date=27 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024840/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date=11 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=dead }}</ref> Mense se minder digte liggaamshare en produktiewer sweetkliere help hitte-uitputting voorkom terwyl hulle oor langer afstande hardloop.<ref>{{cite web |last=John |first=Brenman |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626234043/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vanweë tweevoetigheid het vroue nouer geboortekanale. Die bou van die menslike [[bekken]] en die tone verskil van ander diere s’n. ’n Gevolg is dat kraming moeiliker en gevaarliker is as by die meeste soogdiere, veral as die groot kop van menslike babas in ag geneem word. Dit beteken die menslike baba moet in die geboortekanaal omdraai, iets wat nie by ander soogdiere voorkom nie, en daarom is die mens die enigste spesie waar die vrou hulp van ander nodig het om die risiko van geboorteskenking te verklein. As deel van ’n evolusieproses word menslike babas minder ontwikkeld en kwesbaarder gebore. Sjimpanseebabas is kognitief meer ontwikkel as mensebabas tot met die ouderdom van ses maande, wanneer die vinnige ontwikkeling van die menslike brein dié van sjimpansees verbysteek. Vroue gaan ook deur ’n [[menopouse]] en word onvrugbaar dekades voor die einde van hul leeftyd. Alle ander aapspesies kan tot met hul dood die lewe skenk. Menopouse het waarskynlik ontwikkel omdat dit ’n evolusionêre voordeel vir kinders inhou (’n langer versorgingstyd).<ref name="O'Neil"/> Benewens tweevoetigheid verskil mense van sjimpansees hoofsaaklik wat betref reuk, gehoor, die vertering van [[proteïen]]e, breingrootte en die vermoë om taal te gebruik. Die menslike brein is omtrent drie keer so groot soos dié van sjimpansees. Die menslike brein is ook baie groter in verhouding tot die liggaam en die mens het ’n veel beter ontwikkelde [[breinskors]], met meer [[neuron]]e. Die mens se vermoëns is merkwaardig in vergelyking met dié van ander ape. Sy vermoë om te praat is uniek onder primate. Mense kan nuwe en ingewikkelde idees vorm en tegnologie ontwikkel, iets wat geen presedent het onder ander [[organisme]]s op aarde nie.<ref name="O'Neil"/> Mans is sowat 172&nbsp;cm lank en vroue sowat 158&nbsp;cm. Mense kan in hul middeljare korter word, maar dit gebeur gewoonlik eers op ’n bejaarde ouderdom.<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |work=News |publisher=Senior Journal |access-date=6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur die geskiedenis het die mens oor die algemeen langer geword, waarskynlik vanweë beter voeding, gesondheidsorg en lewensomstandighede.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |journal=Comparative Biochemistry and Physiology A |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |date=September 2003 |pmid=14527631 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5}}</ref> Die gemiddelde massa van vroue is 54-64&nbsp;kg en van mans 70-83&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |title=Human weight |publisher=Articleworld.org |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503145725/http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |title=Mass Of An Adult |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |access-date=31 Desember 2017 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222000855/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=22 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nes met baie ander toestande, word gewig en liggaamstipe beïnvloed deur beide [[genetika]] en die omgewing, en verskil dit grootliks tussen individue (soos oorgewig).<ref>{{cite book |author=Kushner, Robert |title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ |year=2007 |page=158 |isbn=1-59745-400-1 |url=https://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |doi= |accessdate=5 April 2009}}</ref><ref name=Anes2000>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |year=2000 |pmid=10927998 |doi=10.1093/bja/85.1.91}}</ref> Dit lyk of mense amper geen hare het nie in vergelyking met ander primate; daar is hoofsaaklik hare op die kop, onder die arms en om die geslagsdele. Die gemiddelde mens het egter meer [[haarsakkie]]s aan sy liggaam as die gemiddelde sjimpansee. Die grootste verskil is dat die mens se hare korter en dunner is en minder pigment bevat, en dit is dus moeiliker om te sien.<ref>''Why Humans and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Times'', 19 Augustus 2003.</ref> Die mens het omtrent 2&nbsp;miljoen sweetkliere wat oor sy hele liggaam versprei is – baie meer as die sjimpansee, wat min sweetkliere het wat hoofsaaklik aan die palm van die hand en aan die voetsole voorkom.<ref>{{cite web |last=Kirchweger |first=Gina |title=The Biology of Skin Color: Black and White |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |work=Evolution: Library |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020171423/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mens het ’n korter [[verhemelte]] en kleiner [[tand]]e as ander primate. Hulle is die enigste primate wat kort, redelik gelyk slagtande het. Mense se tande sit gewoonlik teenmekaar en gate wat op ’n jong ouderdom ontstaan vanweë tande wat wissel, word gou gevul. Mense verloor algaande hul verstandtande; party mense het geen verstandtande nie vanweë oorerflikheid.<ref name="Revolution">{{cite book |author=Collins, Desmond |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist |year=1976 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]}}</ref> === Genetika === [[Lêer:Human karyotype with bands and sub-bands.png|duimnael|200px|’n Grafiese voorstelling van die standaard- menslike [[kariotipe]], insluitende beide die manlike (XY) en vroulike (XX) geslagschromosome.]] Soos alle soogdiere, is die mens ’n [[Ploïdie| diploïede]], [[Eukarioot|eukariotiese]] spesie. Elke liggaamsel het twee stelle van 23 [[Chromosoom|chromosome]], een stel van elke ouer. [[Gameet|Gamete]] het net een stel chromosome, wat ’n mengsel van die ouerstelle is. Onder die 23 paar chromosome is daar 22 paar outosome (wat oorerflike eienskappe bepaal) en een paar geslagschromosome. Nes ander soogdiere het mense ’n XY-geslagsbepalingstelsel: Vroue het die geslagschromosome XX en mans XY.<ref name="Therman1980">{{cite book |last=Therman |first=Eeva |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |url=https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=Springer US |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3}}</ref> Die volgorde van een menslike genoom is in 2003 ten volle bepaal en tans word probeer om ’n monster van die genetiese diversiteit van die spesie te verkry. Mense het na raming sowat 22&nbsp;000 [[Geen|gene]].<ref name=Pertea2010>{{cite journal |author1=Pertea, Mihaela |author2=Salzberg, Steven L. |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |journal=Genome Biology |year=2010 |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615}}</ref> Die verskille in menslike [[DNS]] is baie klein in vergelyking met ander spesies; dit dui op ’n moontlike bevolkingsbottelnek in die laat [[Pleistoseen]] (sowat 100&nbsp;000 jaar gelede), toe die menslike bevolking tot ’n klein getal teelpare verminder is.<ref name=Harpending1998>{{cite journal |last1=Harpending |first1=H. C. |last2=Batzer |first2=M. A. |last3=Gurven |first3=M. |last4=Jorde |first4=L. B. |last5=Rogers |first5=A. R. |last6=Sherry |first6=S. T. |title=Genetic traces of ancient demography |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=95 |issue=4 |pages=1961–67 |year=1998 |pmid=9465125 |pmc=19224 |doi=10.1073/pnas.95.4.1961}}</ref><ref name=Jorde1997>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=7 |pages=3100–03 |year=1997 |pmid=9096352 |pmc=20328 |doi=10.1073/pnas.94.7.3100}}</ref> [[Nukleotied]]diversiteit is gebaseer op enkele mutasies bekend as enkelnukleotiedpolimorfismes (SNP's). Die nukleotieddiversiteit tussen mense is sowat 0,1%; dit is een verskil per duisend [[Basispaar|basispare]].<ref name=Jorde04>{{cite journal |last1=Jorde |first1=Lynn B |last2=Wooding |first2=Stephen P |title=Genetic variation, classification and 'race' |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435}}</ref><ref name=Tishkoff04>{{cite journal |vauthors=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438}}</ref> ’n Verskil van een in duisend nukleotiede tussen twee mense wat lukraak gekies is, kom neer op sowat 3&nbsp;miljoen nukleotiedverskille, want die menslike genoom het sowat 3&nbsp;miljard nukleotiede. Die meeste van hierdie SNP's is neutraal, maar sowat 3% tot 5% is funksioneel en beïnvloed [[Fenotipe|fenotipiese]] verskille tussen mense deur [[Alleel|allele]]. Deur die dele van die genoom wat nie onder natuurlike seleksie is nie en dus mutasies teen ’n redelik bestendige tempo versamel, met mekaar te vergelyk is dit moontlik om ’n genetiese boom saam te stel wat die hele menslike spesie omvat sedert die [[laaste gemeenskaplike voorsaat]]. Elke keer wanneer ’n sekere mutasie (SNP) in ’n individu voorkom en na sy afstammelinge oorgedra word, word ’n [[haplogroep]] gevorm wat al die afstammelinge van die individu insluit wat ook daardie mutasie sal hê. Deur [[mitochondriale DNS]], wat net van die ma geërf word, te vergelyk het genetici tot die gevolgtrekking gekom die laaste gemeenskaplike vroulike voorouer wie se genetiese merker in alle moderne mense aangetref word, die sogenaamde [[mitochondriale Eva]], moes tussen sowat 90&nbsp;000 en 200&nbsp;000 jaar gelede gelewe het.<ref name="pmid3025745">{{Citation |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |title=Mitochondrial DNA and human evolution |journal=Nature |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |year=1987 |pmid=3025745 |doi=10.1038/325031a0 |ref=harv |bibcode=1987Natur.325...31C}}</ref><ref>{{Citation |vauthors=Soares P, Ermini L, Thomson N |title=Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=84 |issue=6 |pages=740–59 |date=June 2009 |pmid=19500773 |pmc=2694979 |doi=10.1016/j.ajhg.2009.05.001 |url=|display-authors=etal}}. [http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history University of Leeds – New 'molecular clock' aids dating of human migration history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |date=20 Augustus 2017 }}</ref><ref name=poz>{{cite journal |vauthors=Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD |title=Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females |journal=Science |volume=341 |issue=6145 |pages=562–65 |date=August 2013 |pmid=23908239 |doi=10.1126/science.1237619 |pmc=4032117}}</ref> === Lewensiklus === [[Lêer:Views of a Foetus in the Womb detail.jpg|duimnael|links|160px|’n Fetus in die baarmoeder. Skets deur [[Leonardo da Vinci]].]] {{Dubbelbeeld|regs|Redheaded child mesmerized 2.jpg|100| Burkina Faso girl.jpg |106|’n Seun en meisie voor puberteit.}} {{Dubbelbeeld|regs|Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100|Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|105|’n Adolessente man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Pataxo001.jpg|100|Punjabi woman smile.jpg|102|’n Volwasse man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Alison Phillips.jpg|105|HappyPensioneer.jpg|100|’n Bejaarde man en vrou.}} Nes by ander soogdiere, vind menslike [[voortplanting]] plaas as interne [[bevrugting]] deur middel van [[seksuele omgang]]. Tydens dié proses plaas die man sy [[Ereksie|stywe]] [[penis]] in die vrou se [[vagina]] en [[Ejakulasie|ejakuleer]] [[semen]], wat [[sperm]]a bevat. Die sperma beweeg deur die vagina en serviks tot in die [[baarmoeder]] vir die bevrugting van die [[Eier (biologie)|eiersel]]. Dié ontwikkel van ’n [[sigoot]] tot ’n [[embrio]] en dan tot ’n [[fetus]]. Sowat 38 weke ná bevrugting word die fetus as volgroeide baba gebore, gewoonlik vaginaal, en haal die nuwe organisme vir die eerste keer onafhanklik asem. In vergelyking met ander soortgelyke spesies is die [[geboorte]] lank en pynlik. Dit kan tot 24 uur duur en tot die dood van die ma, kind of albei lei. Dit is veral weens die relatief groot kop van die fetus en die vrou se relatief nou bekken.<ref name=LaVelle1995>{{cite journal |author=LaVelle, M. |title=Natural selection and developmental sexual variation in the human pelvis |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=98 |issue=1 |pages=59–72 |year=1995 |pmid=8579191 |doi=10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref name=Correia2005>{{cite journal |author1=Correia, H. |author2=Balseiro, S. |author3=De Areia, M. |title=Sexual dimorphism in the human pelvis: testing a new hypothesis |journal=Homo |volume=56 |issue=2 |pages=153–60 |year=2005 |pmid=16130838 |doi=10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Die kans op ’n suksesvolle geboorte het in die 20ste eeu aansienlik in ryker lande toegeneem danksy die ontwikkeling van die mediese tegnologie. In [[ontwikkelende land]]e bly die gevare groot, met sterftegevalle van ma's wat tot 100 so groot is as in [[ontwikkelde land]]e. <ref name=Rush2000>{{cite journal |author=Rush, David |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–40S |year=2000 |pmid=10871588 |url=<!-- http://www.ajcn.org/content/72/1/212S.full -->http://ajcn.nutrition.org/content/72/1/212s.abstract}}</ref> In ontwikkelde lande is babas gewoonlik tussen 50 en 60&nbsp;cm lank by geboorte en weeg hulle tussen 3 en 4&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://childinfo.org/areas/birthweight/ |title=Low Birthweight |access-date=30 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518104014/http://www.childinfo.org/areas/birthweight/ |archive-date=18 Mei 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Laer gewig is egter algemeen in ontwikkelende lande en dra by tot die hoë voorkoms van kindersterftes in dié gebiede.<ref name=Khor2003>{{cite journal |author=Khor, G. |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |journal=Nepal Medical College Journal |volume=5 |issue=2 |pages=113–22 |year=2003 |pmid=15024783}}</ref> ’n Mens is hulpeloos by geboorte en hou ’n paar jaar lank aan groei, gewoonlik totdat hulle op 12 tot 15 jaar seksuele rypheid bereik. Vroue hou aan ontwikkel tot op omtrent 18 en mans tot omtrent 21. Die menslike lewe kan verdeel word in ’n paar fases: die babajare, kinderjare, adolessensie, jong volwassenheid, volwassenheid en bejaardheid. Die duur van die fases verskil van kultuur tot kultuur en van tyd tot tyd. In vergelyking met ander primate ondervind die mens ’n tydperk van ongewoon vinnige groei tydens adolessensie, wanneer die liggaamsgrootte met sowat 25% toeneem. Sjimpansees groei byvoorbeeld net 14%, sonder ’n tydperk van vinnige groei.<ref name=Leakey1993>{{cite book |author1=Leakey, Richard |author2=Lewin, Roger |title=Origins Reconsidered: In Search of What Makes Us Human |url=https://archive.org/details/originsreconside00rich |year=1993 |publisher=Anchor Books |location=New York City |isbn=978-0-385-46792-6}}</ref> Die rede vir die tydperk van vinnige groei by mense is waarskynlik om die kind fisiek klein te hou todat hy sielkundig ryp is. Mense is een van die min spesies by wie [[menopouse]] voorkom. Daar is voorgestel die menopouse vergroot die vrou se algemene voortplantingsukses deur haar meer tyd te gee om aan haar bestaande kinders te bestee en ook aan haar kleinkinders, in plaas daarvan om nog kinders te hê wanneer sy bejaard is.<ref name=Diamond1997>{{cite book |author=Diamond, Jared |authorlink=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=167–70 |isbn=0-465-03127-7}}</ref><ref name=Peccei2001>{{cite journal |last1=Peccei |first1=Jocelyn Scott |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013}}</ref> Getuiegebaseerde studies dui aan die lewensduur van ’n individu hang van twee faktore af: genetika en leefstylkeuses.<ref name=USC>{{Cite news |first=Carl |last=Marziali |date=7 Desember 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-date=13 Desember 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |accessdate=7 Desember 2010}}</ref> Om verskeie redes, insluitende biologiese/genetiese redes,<ref>{{cite web |last=Kalben |first=Barbara Blatt |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |access-date=19 Januarie 2018 |archive-date= 1 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=dead }}</ref> lewe vroue gemiddeld vier jaar langer as mans – in 2013 was die wêreldwye lewensverwagting van ’n meisie by geboorte 70,2 jaar in vergelyking met die 66,1 jaar vir ’n seun.<ref name=CIA-world>{{cite web |title=CIA World Factbook – World entry |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |work=Central Intelligence Agency |access-date=5 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518002143/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is aansienlike geografiese variasies in menslike lewensverwagting, wat veral te doen het met ekonomiese ontwikkeling. Die lewensverwagting in [[Hongkong]] is byvoorbeeld 84,8&nbsp;jaar vir meisies en 78,9 vir seuns. In [[eSwatini]], hoofsaaklik weens [[vigs]], is dit 31,3&nbsp;jaar vir albei geslagte.<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/ "Human Development Report 2006,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205535/http://hdr.undp.org/hdr2006/ |date=11 Oktober 2007 }} United Nations Development Programme, bl. 363–66, 9 November 2006</ref> Terwyl een uit vyf Europeërs 60&nbsp;jaar of ouer is, is een uit 20 Afrikane 60 of ouer.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ ''The World Factbook''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=12 September 2009 }}, U.S. Central Intelligence Agency. Besoek op 2 April 2005.</ref> Die getal mense ouer as 100 jaar is in 2002 deur die VN op 210&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 Februarie 2002 |access-date=2 April 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130150637/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=30 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Minstens een mens, Jeanne Calment, het 122 jaar oud geword.<ref name=Maier2010>{{cite book |author=Maier, Heiner |title=Supercentenarians |year=2010 |publisher=Springer |location=Heidelberg, Germany |isbn=978-3-642-11519-6 |page=288 |url=https://books.google.com/books?id=0Fjkhcn3oeIC&pg=PA288}}</ref> Aanspraak is al gemaak op hoër ouderdomme, maar dit is onbevestig. === Dieet === [[Lêer:Preparing The Feast.jpg|duimnael|links|Mense maak kos in [[Bali]], [[Indonesië]].]] Mense is [[Omnivoor|omnivore]], wat ’n verskeidenheid [[plant]]- en [[dier]]materiaal kan verorber.<ref>{{cite journal |author=Haenel H |title=Phylogenesis and nutrition |journal=Nahrung |volume=33 |issue=9 |pages=867–87 |year=1989 |pmid=2697806}}</ref><ref>{{cite book |editor=Peter S. Ungar |year=2007 |author=Cordain, Loren |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |url=https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4 |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |pages=[https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4/page/264 264]–65}}</ref> Mensegroepe het ’n groot verskeidenheid diëte na gelang van beskikbare voedselbronne in ’n streek of kultuur- en godsdiensnorme – van uitsluitlik plante tot hoofsaaklik diere. In sommige gevalle kan dieetbeperkings lei tot siektes weens tekorte; stabiele groepe het egter aangepas by baie dieetpatrone.<ref>{{cite journal |journal=Journal of the American Dietetic Association |year=2003 |volume=103 |issue=6 |pages=748–65 |title=Vegetarian Diets |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049 |last1=American Dietetic |first1=Association |last2=Dietitians Of |first2=Canada}}<!-- [http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/advocacy_933_ENU_HTML.htm online copy available] --></ref> Kos speel ’n groot rol in die menslike kultuur. Tot met die ontwikkeling van landbou sowat 10&nbsp;000 jaar gelede, het ''Homo sapiens'' ’n jag-en-versamel-metode gebruik as die enigste manier van kosversameling. Hulle het kosse soos vrugte, grane, sampioene en inseklarwes gekombineer met wild, wat gejag moes word.<ref>{{cite journal |author=Cordain L |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-02_81_2/page/341 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=81 |issue=2 |pages=341–54 |date=Februarie 2005 |pmid=15699220 |name-list-format=vanc |author2=Eaton SB |author3=Sebastian A |display-authors=3 |last4=Mann |first4=N |last5=Lindeberg |first5=S |last6=Watkins |first6=BA |last7=O'Keefe |first7=JH |last8=Brand-Miller |first8=J}}</ref> Daar word gemeen mense gebruik vuur om kos te berei sedert die tyd van ''[[Homo erectus]]''.<ref>{{cite journal |author=Ulijaszek SJ |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2002-11_61_4/page/517 |journal=Proc Nutr Soc |volume=61 |issue=4 |pages=517–26 |date=November 2002 |pmid=12691181 |doi=10.1079/PNS2002180}}</ref> Die ontwikkeling van landbou<ref>[http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html Earliest agriculture in the Americas] [http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 Earliest cultivation of barley] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070216093200/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 |date=16 Februarie 2007 }} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stm Earliest cultivation of figs]. Besoek op 19 Februarie 2007</ref> het hul dieet aansienlik verander. Dit het ook gelei tot groter bevolkings, die ontwikkeling van stede en die verspreiding van aansteeklike siektes weens groter bevolkingsdigthede. Mense kan oor die algemeen van twee tot agt weke lank sonder kos oorleef, na gelang van hoeveel vet in die liggaam opgegaar is. Oorlewing sonder water is gewoonlik beperk tot drie tot vier dae. Sowat 36&nbsp;miljoen mense sterf elke jaar aan oorsake wat direk of indirek met verhongering te doen het.<ref>United Nations Information Service. [http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc "Independent Expert On Effects Of Structural Adjustment, Special Rapporteur On Right To Food Present Reports: Commission Continues General Debate On Economic, Social And Cultural Rights"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327010027/http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc |date=27 Maart 2009 }}. United Nations, 29 Maart 2004, bl. 6. </ref> In sommige streke is wanvoeding onder kinders algemeen,<ref>{{cite journal |vauthors=Murray C, Lopez A |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |journal=Lancet |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–42 |year=1997 |pmid=9164317 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> terwyl [[vetsug]] in ander dele van die wêreld vinnig toeneem. Meer as ’n miljard mense wêreldwyd is vetsugtig.<ref name=Haslam>{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |date=Oktober 2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> === Biologiese variasie === [[Lêer:Maasai tribe.jpg|duimnael|Mense in warm klimaatstreke is dikwels skraal en het ’n donker vel, soos hierdie [[Masai]]-mans in [[Kenia]].]] [[Lêer:Inuit Amautiq 1995-06-15.jpg|duimnael|Mense in koue streke het dikwels ’n ligter vel, soos hierdie [[Inuïete|Inuïet]]-vroue van [[Kanada]].]] Geen twee mense – nie eens ’n identiese [[tweeling]] – is geneties identies nie. Gene en die omgewing beïnvloed menslike biologiese variasie, van sigbare eienskappe tot vatbaarheid vir siektes tot geestelike vermoëns. Die presiese invloed van gene en die omgewing op sekere eienskappe word nie deeglik verstaan nie.<ref>{{Cite journal |last=Edwards |first=JH |author2=T Dent |author3=J Kahn |title=Monozygotic twins of different sex |journal=Journal of Medical Genetics |volume=3 |issue=2 |pages=117–23 |date=June 1966 |pmid=6007033 |pmc=1012913 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |url= |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Machin |first=GA |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=216–28 |date=Januarie 1996 |pmid=8741866 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |url= |accessdate=}}</ref> Die meeste huidige genetiese en argeologiese studies ondersteun die teorie dat [[Oos-Afrika]] die plek van oorsprong van alle moderne mense is,<ref name=Liu>{{cite journal |author1=Liu, Hua |author2=Prugnolle, Franck |author3=Manina, Andrea |author4=Balloux, François |title=A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2006-08_79_2/page/230 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=79 |issue=2 |pages=230–37 |year=2006 |pmid=16826514 |pmc=1559480 |doi=10.1086/505436}}</ref> en dat die eerste migrasies 60&nbsp;000 jaar gelede plaasgevind het. In vergelyking met die groot ape is die menslike geenvolgorde merkwaardig homogeen – selfs onder Afrika-bevolkings.<ref name=REGWG2005>{{cite journal |author1=Race, Ethnicity |author2=Genetics Working Group |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research |journal=American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747}}</ref> Die genetiese ooreenkoms tussen twee individue is oor die algemeen 99,9%.<ref>{{cite web |last=Dr. Shafer |first=Aaron |title=Understanding Genetics |url=http://genetics.thetech.org/ask/ask166 |work=The Tech |publisher=Stanford University |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120051112/https://genetics.thetech.org/ask/ask166 |archive-date=20 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=science>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421172822/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=21 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is sowat twee tot drie keer groter genetiese diversiteit in die wilde sjimpanseebevolkings as in die hele menslike geenpoel.<ref name=pbs1>{{cite web |title=Human Diversity – Go Deeper |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |work=Power of an Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023200020/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=oxf>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |work=Media |publisher=University of Oxford |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728162107/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=28 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="roberts1">{{cite book |last=Roberts |first=Dorothy |title=Fatal Invention |url=https://archive.org/details/fatalinventionho0000robe |year=2011 |publisher=The New Press |location=Londen, New York}}</ref> Die menslike liggaam se vermoë om by verskillende soorte omgewingstres aan te pas is merkwaardig, en dit laat mense toe om by ’n groot verskeidenheid temperature, [[humiditeit]]e en hoogtes te woon. As gevolg hiervan is die mens ’n kosmopolitiese spesie wat in feitlik alle wêreldstreke voorkom, insluitende tropiese [[reënwoud]]e, [[woestyn]]e, arktiese streke en dig bevolkte stede. Die meeste ander spesies is beperk tot ’n paar geografiese gebiede vanweë ’n beperkte mate van aanpasbaarheid.<ref name=adapt1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Human Biological Adaptability; Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Daar is [[biologie]]se variasie in die menslike spesie – met verskille in [[bloedgroep]]e, [[brein]]groottes, oog- en haarkleur, lengte, liggaamsbou en velkleur. Menslike liggaamstipes varieer aansienlik. Die tipiese lengte van ’n volwassene is tussen 1,4 en 1,9&nbsp;m, hoewel dit aansienlik verskil na gelang van onder meer geslag en etniese oorsprong.<ref name=adapt2>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to Climate Extremes |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=de Beer H |title=Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present |journal=Econ Hum Biol |volume=2 |issue=1 |pages=45–55 |year=2004 |pmid=15463992 |doi=10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref> Liggaamsgrootte hang grootliks af van gene en word ook aansienlik deur omgewingsfaktore soos dieet, oefening en slaappatrone beïnvloed, veral tydens die kinderjare. Volwassenes se lengte volg wat geslag en etniese groep betref min of meer dieselfde patroon. Die aspekte van genetiese variasie wat ’n aanduiding van evolusionêre geskiedenis gee of wat ter sake vir mediese navorsing is, is in die besonder bestudeer. Die gene wat volwassenes byvoorbeeld in staat stel om [[laktose]] te verteer, is volop in bevolkings met ’n lang geskiedenis van beesboerdery, en dit dui daarop dat natuurlike seleksie voorkeur aan daardie geen gegee het in bevolkings wat van koeimelk afhanklik is. Sommige oorerflike siektes soos [[sekelsel-anemie]] kom dikwels voor in bevolkings waar [[malaria]] deur die geskiedenis [[endemie]]s was – daar word geglo dieselfde gene gee groter weerstand teen malaria aan die mense wat draers van die geen is sonder dat hulle siek word. Net so is mense wat ’n lang tyd in spesifieke klimate gwoon het, soos arktiese, tropiese of hoë streke, geneig om spesifieke fenotipes te ontwikkel het wat voordelig is vir die bewaring van energie in daardie omgewings – kort, stewige liggame in koue streke; lang, lenige liggaamsbou in warm streke en ’n groot longkapasiteit in hoë streke. Net so verskil velkleur klinies, met donkerder velkleure om die ewenaar – waar die bykomende beskerming teen die [[son]] se [[ultraviolet]]strale vermoedelik ’n evolusionêre voordeel verskaf – en ligter velkleure nader aan die pole.<ref name="Hedrick 2011">{{Cite journal |author=Hedrick PW |title=Population genetics of malaria resistance in humans |url=https://archive.org/details/sim_heredity_2011-10_107_4/page/n4 |journal=Heredity |year=2011 |volume=107 |issue=4 |pages=283–304 |pmid=21427751 |doi=10.1038/hdy.2011.16 |pmc=3182497}} </ref><ref name="Weatherall 2008">{{cite journal |author=Weatherall DJ |title=Genetic variation and susceptibility to infection: The red cell and malaria |journal=British Journal of Haematology |year=2008 |volume=141 |issue=3 |pages=276–86 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Beja-Pereira A, etal |year=2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |url= |journal=Nat Genet |volume=35 |issue= |pages=311–13 |doi=10.1038/ng1263}}</ref><ref name=jabl04>{{cite journal |last=Nina |first=Jablonski |title=The evolution of human skin and skin color |journal=Annual Review of Anthropology |year=2004 |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Die kleur van die menslike vel en hare word bepaal deur die teenwoordigheid van [[pigment]] wat [[melanien]] genoem word. Velkleur kan wissel van donkerbruin tot ligperske, of feitlik wit of kleurloos.<ref name="roberts1"/> Haarkleur wissel van wit tot rooi tot blond tot bruin tot swart, waarvan laasgenoemde die algemeenste is.<ref>{{cite journal |author1=Rogers, Alan R. |author2=Iltis, David |author3=Wooding, Stephen |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/105 |journal=Current Anthropology |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006}}</ref> Haarkleur hang af van die hoeveelheid melanien (’n doeltreffende sonblokpigment) in die vel en hare. Haarmelanien-konsentrate neem met die ouderdom af en dit gee aanleiding tot grys of selfs wit hare. Die meeste navorsers glo velverdonkering is ’n aanpassing wat ontwikkel het om mense teen die son se ultravioletstrale te beskerm, want dit help om [[foliensuur]] te balanseer wat deur ultravioletstrale vernietig word. Ligte velpigmentasie beskerm mense teen die uitputting van [[vitamien D]], wat deur sonlig geproduseer word.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). ''[http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf The evolution of human skin coloration] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114203210/http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |date=14 Januarie 2012 }}'' (pdf), 'Journal of Human Evolution 39: 57–106.</ref> ==== Struktuur van variasie ==== [[Lêer:Seti1a.jpg|duimnael|’n [[Berbers|Libiër]], [[Nubië|Nubiër]], [[Sirië|Siriër]] en [[Antieke Egipte|Egitenaar]]. Tekening deur ’n onbekende kunstenaar na aanleiding van ’n muurskildering in die tombe van [[Seti I]].]] [[Lêer:Yanomami Woman & Child.jpg|duimnael|’n Yanomami-vrou en -kind van [[Brasilië]].]] [[Lêer:Paris - Playing chess at the Jardins du Luxembourg - 2966.jpg|duimnael|’n Bejaarde man speel skaak in [[Parys]].]] Binne die menslike spesie kom die grootste mate van genetiese variasie tussen mans en vroue voor. Terwyl die nukleotied- genetiese variasie tussen mense van dieselfde geslag wêreldwyd nie groter as 0,1% is nie, is die genetiese verskil tussen mans en vroue tussen 1% en 2%. Dit is amper dieselfde as die genetiese verskil tussen mans en sjimpanseemannetjies, en tussen vroue en sjimpanseewyfies. Die genetiese verskil tussen die geslagte gee aanleiding tot anatomiese, hormonale, neurale en fisiologiese verskille tussen hulle, hoewel die presiese omvang en aard van sosiale en omgewingsinvloede op die geslagte nie heeltemal verstaan word nie. Mans is oor die algemeen 15% swaarder en 15&nbsp;cm langer as vroue. Daar is ’n verskil tussen liggaamstipes, organe en liggaamstelsels, hormoonvlakke, sintuie en spiermassa tussen mans en vroue. Daar is ’n verskil van gemiddeld 40-50% in die krag in die bolyf en 20-30% in die onderlyf. Vroue het gewoonlik ’n groter hoeveelheid liggaamsvet as mans. Hulle het ligter velle as mans van dieselfde bevolking; dit is al toegeskryf aan ’n groter behoefte aan vitamien D in vroue tydens [[swangerskap]] en borsvoeding. Omdat daar chromosomale verskille tussen die geslagte is, raak sekere toestande wat met óf die X- óf die Y-chromosoom verband hou, net vroue of net mans. Ander verskille hou nie verband met die geslagschromosome nie. Mans se stem is gewoonlik ’n oktaaf dieper as vroue s’n. Vroue het ’n langer lewensverwagting in feitlik elke bevolking in die wêreld.<ref name="Birke, Lydia 2001">Birke, Lydia. The Gender and Science Reader ed. Muriel Lederman and Ingrid Bartsch. New York, Routledge, 2001. 306–22</ref><ref name="Gustafsson">{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |year=2004 |title=Human size evolution: no allometric relationship between male and female stature |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |pages=253–66 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336 |issue=4}}</ref><ref>''Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch'' Puts, David Andrew and Gaulin, Steven J.C and Verdolini, Katherine; Evolution and Human Behavior, {{ISSN|1090-5138}}, 2006, Volume 27, Issue 4, bl. 283–96</ref><ref name="NHANES_III_data">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/ad/ad347.pdf |title=Ogden et al (2004). Mean Body Weight, Height, and Body Mass Index, United States 1960–2002 ''Advance Data from Vital and Health Statistics'', Number 347, 27 Oktober 2004. |format=PDF |accessdate=27 Julie 2013}}</ref><ref name="Stephens">{{cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |title=Gender Differences in Endurance Performance and Training |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127173555/http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |archivedate=27 January 2010}}</ref> Mans het gewoonlik groter lugpype en vertakkende brongi, met ’n 30% groter longvolume per eenheid liggaamsmassa. Hulle het groter harte, 10% meer [[rooibloedsel]]le en meer [[hemoglobien]], en het dus ’n groter suurstofdraende kapasiteit. Hulle het ook hoër bloedstollingsfaktore ([[vitamien K]], [[trombien|protrombien]] en [[bloedplaatjie]]s). Dit lei daartoe dat wonde vinniger genees en tot ’n hoër toleransie vir periferale pyn.<ref name="Glucksman">{{cite book |author=Alfred Glucksman |year=1981 |title=Sexual Dimorphism in Human and Mammalian Biology and Pathology |url=https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-286960-0 |pages=[https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc/page/66 66]–75 |oclc=7831448}}</ref> Vroue het gewoonlik meer [[witbloedsel]]le (geberg en sirkulerend), meer [[korrelsel]]le en B- en T-[[limfsel]]le. Hulle vervaardig meer teenliggaampies teen ’n vinniger tempo. Hulle kry dus minder aansteeklike siektes en kry dit vir korter tydperke.<ref name="Glucksman" /> Volgens Daly en Wilson "verskil die mensgeslagte meer as by monogame soogdiere, maar minder as by uiters poligame soogdiere".<ref>{{cite book |author1=Martin Daly |author2=Margo Wilson |year=1996 |chapter=Evolutionary psychology and marital conflict |title=Sex, Power, Conflict: Evolutionary and Feminist Perspectives |url=https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse |editor=David M. Buss & Neil M. Malamuth |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse/page/13 13] |isbn=978-0-19-510357-1}}</ref> Maar aangesien [[geslagsdimorfie]] in die mens se naaste verwante baie groter is as by die mens, moet tot die gevolgtrekking gekom word geslagsdimorfie in die menslike [[klade]] neem af, moontlik vanweë minder mededingende paringsmetodes. Een voorgestelde verduideliking is dat menslike seksualiteit meer soortgelyk aan dié van sy nabye verwant die [[bonobo]] ontwikkel – dié toon ’n soortgelyke geslagsdimorfie, het meer as een seksmaat en gebruik ontspanningseks om sosiale bande te vestig en aggressie te verminder.<ref>{{Cite book |author1=Christopher Ryan |author2=Cacilda Jethá |year=2010 |title=Sex at Dawn: The Prehistoric Origins of Modern Sexuality |url=https://archive.org/details/sexatdawnprehist0000ryan |publisher=Harper |isbn=978-0-06-170780-3}}</ref> Mense van dieselfde geslag is geneties 99,9% identies. Daar is ’n uiters klein variasie tussen geografiese bevolkings; die grootste variasie kom voor op ’n persoonlike vlak binne plaaslike bevolkings.<ref name="roberts1"/><ref name=hgp>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |url=http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708174955/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date= 8 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=enr1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Ethnicity and Race: Overview |url=http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106212622/http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |url-status=dead }}</ref> Van die 0,1% menslike genetiese differensiasie kom 85% voor in enige plaaslike bevolking, hetsy [[Italië|Italianers]], [[Koreane]] of [[Koerde]].<ref name="roberts1"/><ref name=science /><ref name="goodman1">{{cite web |last=Goodman |first=Alan |title=Interview with Alan Goodman |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |work=Race Power of and Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027011046/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>Marks, J. (2010) Ten facts about human variation. In: Human Evolutionary Biology, edited by M. Muehlenbein. New York: Cambridge University Press {{cite web |url=http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |title=Archived copy |accessdate=5 September 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415012646/http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |archivedate=15 April 2012 |df=}}</ref> Twee lukraak gekose Koreane kan geneties in dieselfde mate verskil as ’n Koreaan en ’n Italianer. Huidige genetiese navorsing dui aan die grootste genetiese verskille kom voor in mense in Afrika.<ref name=Jorde2000>{{cite journal |author1=Jorde, L. |author2=Watkins, W |author3=Bamshad, M |author4=Dixon, M |author5=Ricker, C. |author6=Seielstad, M. |author7=Batzer, M. |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/979 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=66 |issue=3 |pages=979–88 |year=2000 |pmc=1288178 |pmid=10712212 |doi=10.1086/302825}}</ref> Die genetiese struktuur van Afrikane is teruggespeur na 14 voorouergroepe. Hoe verder bevolkings van Afrika af is, hoe minder verskil hulle geneties; dit is vermoedelik vanweë bottelnekke tydens menslike migrasies.<ref name="sciencedaily.com"> {{cite web |date=19 Julie 2007 |title=New Research Proves Single Origin Of Humans In Africa |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070718140829.htm |publisher=Science Daily |accessdate=5 September 2011}}</ref><ref> {{cite journal |last1=Manica |first1=A |last2=Amos |first2=W |last3=Balloux |first3=F |last4=Hanihara |first4=T |year=2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/346 |journal=Nature |volume=448 |issue=7151 |pages=346–48 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Omdat mense die langste in Afrika gewoon het, het ’n groter diversiteit in dié bevolkings ontstaan. Omdat net ’n klein deel van Afrika se bevolking uit die kontinent migreer het, het hulle net ’n deel van die oorspronklike Afrika- genetiese variëteit met hulle saamgeneem. Afrika-bevolkings het genetiese allele wat nêrens anders in die wêreld aangetref word nie, maar alle allele wat buite Afrika aangetref word, kom ook in Afrika voor.<ref name="roberts1"/> Aanpasbaarheid onder mense verskil beide van persoon tot persoon en van bevolking tot bevolking. Die kliniese geografiese genetiese variasie word verder gekompliseer deur migrasie en die vermenging van bevolkings sedert prehistoriese tye.<ref name="roberts1"/><ref name=adapt3>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to High Altitude |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106210055/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |archivedate=6 Januarie 2013 |df=}}</ref><ref name=adapt03>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Menslike variasie is hoogs nie-ooreenstemmend: Die meeste gene word nie saam oorgeërf nie. Vel- en haarkleur hou nie verband met lengte, gewig of atletiese vermoëns nie. Mense met donker velle in Afrika, Australië en Suid-Asië is nie naby verwant aan mekaar nie.<ref>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |work=Modern Human Variation |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105101522/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |archivedate=5 November 2012 |df=}}</ref> [[Pigmee|Pigmeë]] in Suidoos-Asië het soortgelyke fisieke eienskappe as dié in Afrika: kort lywe, donker velle en krulhare. Hulle is egter geneties nie naby verwant nie.<ref name=liu>Liu, James J.Y. The Chinese Knight Errant. London: Routledge and Kegan Paul, 1967 {{ISBN|0-226-48688-5}}.</ref> == Psigologie == [[Lêer:Human brain NIH.jpg|duimnael|180px|links|’n Mens se [[brein]].]] Die menslike brein, die fokuspunt van die [[sentrale senuweestelsel]], beheer die [[perifere senuweestelsel]]. Benewens die beheer van die "laer", onwillekeurige of hoofsaaklik outonome aktiwiteite soos asemhaling en vertering, is dit ook die ligging van "hoër" funksies soos gedagtes, redenasie, [[bewussyn]] en abstrakte denke.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html 3-D Brain Anatomy], ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Service. Besoek op 3 April 2005.</ref> Hierdie kognitiewe prosesse word saam met die gedragsgevolge daarvan in [[Sielkunde|psigologie]] bestudeer. Daar word geglo die menslike brein is oor die algemeen "intelligenter" as dié van enige ander bekende spesie. Terwyl ander spesies strukture kan skep en eenvoudige gereedskap kan gebruik – meestal deur middel van instink en nabootsing – is die menslike tegnologie veel ingewikkelder, en ontwikkel en verbeter dit algaande. === Slaap en droom === Mense is gewoonlik bedags bedrywig. Die algemene slaapbehoefte is tussen sewe en nege uur per dag vir ’n volwassene en tussen nege en tien uur vir ’n kind; ouer mense slaap gewoonlik tussen ses en sewe uur. Hoewel baie mense minder slaap, kan te min slaap negatiewe gesondheidsgevolge hê. Net vier uur slaap per dag kan veranderings in die fisiologiese en geestelike toestand hê, insluitende ’n swakker geheue, moegheid, aggressie en liggaamlike ongemak.<ref name=Grandner2010>{{cite journal |author1=Grandner, Michael A. |author2=Patel, Nirav P. |author3=Gehrman, Philip R. |author4=Perlis, Michael L. |author5=Pack, Allan I. |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |journal=Sleep Medicine Reviews |year=2010 |volume=14 |issue=4 |pages=239–47 |pmid=19896872 |pmc=2888649 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001}}</ref> Tydens slaap droom mense. Dan ervaar hulle sintuiglike beelde en klanke in ’n volgorde wat hulle gewoonlik ervaar as ’n skynbare deelnemer eerder as ’n waarnemer. Droom word deur die [[pons]] gestimuleer en vind meestal plaas tydens die vinnige-oogbewegingsfase, of REM-fase, van slaap. === Bewustheid en gedagtes === Mense is een van net ’n paar spesies wat voldoende selfbewustheid het om hulself in ’n spieël te herken.<ref name="Rochat1995">{{cite book |author=P. Rochat |title=The Self in Infancy: Theory and Research |url=https://books.google.com/books?id=L0rf6v4xaycC&pg=PA4 |accessdate=28 Maart 2016 |date=30 Oktober 1995 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-054263-8 |page=4}}</ref> Op 18 maande is die meeste kinders al bewus daarvan dat die beeld in ’n spieël nie iemand anders is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |title=Consciousness and the Symbolic Universe |author=Jack Palmer |access-date=17 Maart 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20020606190142/http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |archive-date= 6 Junie 2002 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die menslike brein neem die eksterne wêreld waar deur middel van die [[Sintuig|sintuie]], en elke individu word grootliks deur sy ondervindings beïnvloed, en dit lei tot subjektiewe menings. Die mens beskik oor ’n verstand, en dit sluit in eienskappe soos selfbewustheid, gevoel, wysheid en die vermoë om die verhoudings tussen homself en sy omgewing waar te neem. Oor die omvang waartoe die verstand die buitewêreld ondervind, word gedebatteer, asook die definisies en geldigheid van baie van die terme wat hier bo gebruik is. Die fisieke aspekte van die verstand en brein, en daardeur ook die [[senuweestelsel]], word bestudeer in [[neurologie]], die gedragswetenskapdeel van psigologie, en ’n soms losweg gedefinieerde gebied tussenin, [[psigiatrie]], wat ondersoek instel na geestesiektes en gedragsafwykings. Psigologie verwys nie noodwendig na die brein of senuweestelsel nie, en kan ook in terme van [[fenomenologie]]se of inligtingsverwerkingsteorieë van die verstand beskou word. ’n Begrip van breinfunksies word egter al hoe meer deel gemaak van psigologiese teorie en praktyk, veral in velde soos [[kunsmatige intelligensie]], neuropsigologie en kognitiewe neurowetenskap. Die aard van denke is die kern van psigologie en verwante velde. Kognitiewe psigologie bestudeer bewussyn, die geestelike prosesse agter gedrag. Dit gebruik inligtingsverwerking as ’n raamwerk om die verstand te verstaan. Waarneming, die leerproses, probleemoplossing, geheue, aandag, taal en emosie is ook goed bestudeerde velde. Ontwikkelingspsigologie fokus in ’n groot mate op die ontwikkeling van die menslike verstand deur sy lewe en probeer verstaan hoe mense dinge waarneem, verstaan en hoe hulle optree, en hoe hierdie prosesse met die ouderdom verander. Psigoloë het intelligensietoetse en die begrip [[IK]] ontwikkel om mense se relatiewe intelligensie te beoordeel en die verspreiding daarvan te bestudeer. === Motivering en emosie === [[Lêer:Plate depicting emotions of grief from Charles Darwin's book The Expression of the Emotions.jpg|duimnael|200px|Illustrasie van verdriet uit [[Charles Darwin]] se boek ''The Expression of the Emotions in Man and Animals''.]] Motivering is die dryfkrag van begeerte agter al die mens se doelbewuste aksies. Motivering is gebaseer op emosie – spesifiek op die soeke na bevrediging (positiewe emosionele ondervindings) en die vermyding van konflik. "Positief" en "negatief" word bepaal deur die toestand van die individu se brein, wat deur sosiale norme beïnvloed kan wees. Iemand kan homself beseer of geweld pleeg omdat sy brein gekondisioneer is om ’n positiewe reaksie op hierdie aksies te hê. Motivering is belangrik omdat dit betrokke is by die uitvoering van alle aangeleerde prosesse. In psigologie word konflikvermyding en die [[libido]] as primêre motiverings beskou. In die ekonomie word motivering dikwels beskou as geskoei op aansporing; dit kan finansieel, moreel of dwingend wees. [[Godsdiens]]te stel gewoonlik goddelike of duiwelse invloede voorop. Emosionele ondervindings wat as aangenaam waargeneem word, soos liefde, bewondering of vreugde, staan teenoor dié wat as onaangenaam ervaar word, soos haat, afguns of verdriet. ’n Onderskeid word dikwels gemaak tussen emosies wat sosiaal aangeleer is en dié wat op oorlewing geskoei is en as aangebore beskou word. In sommige kulture word emosie verbind met fisieke gesondheid en word dit nie as iets afsonderliks beskou nie. Die [[Stoïsisme|Stoïsyne]] het geglo oormatige emosie is skadelik, terwyl sommige [[Soefisme|Soefistiese]] opvoeders gevoel het sekere ekstreme emosies kan ’n volmaaktheid teweegbring, iets wat dikwels ekstase genoem word. === Seksualiteit en liefde === [[Lêer:Sweet Baby Kisses Family Love.jpg|duimnael|links|200px|Menslike ouers sorg tot lank ná hul kinders se geboorte vir hulle.]] Vir mense het seksualiteit belangrike sosiale funksies: Benewens vir [[voortplanting]], skep dit fisieke intimiteit, bande en hiërargieë onder individue. Die geslagsdrang, of libido, word beskou as ’n liggaamlike behoefte wat dikwels gepaardgaan met sterk emosies soos liefde, ekstase en jaloesie. Seksualiteit in die menslike spesie word weerspieël deur ’n aantal fisieke eienskappe, waaronder verborge [[ovulasie]], die ontwikkeling van ’n eksterne [[skrotum]] en (onder ape) ’n relatief groot [[penis]] wat dui op spermmededinging, die afwesigheid van ’n [[penisbeen]], permanente sekondêre seksuele eienskappe en die vorming van pare wat gebaseer is op seksuele aantrekkingskrag as ’n algemene sosiale struktuur. Anders as ander primate wat gewoonlik wys hulle is bronstig, het vroue geen sigbare tekens van ovulasie nie en ondervind hulle seksuele begeerte buite die tydperke waarin hulle vrugbaar is. Dit wys daarop dat menslike seksualiteit ’n lang evolusiegeskiedenis het.<ref name=Haviland2010>{{cite book |author1=Haviland, Wiliam A. |author2=Prins, Harald E.L. |author3=McBride, Bunny |author4=Walrath, Dana |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |year=2010 |publisher=Wadsworth/Cengage Learning |location=Belmont, California |page=82 |isbn=978-0-495-81082-7 |url=https://books.google.com/books?id=yP6TrXRpPdMC&pg=PA82}}</ref> Die mens se reaksie op seksuele begeerte word gewoonlik beïnvloed deur sosiale norme. Beperkings word dikwels bepaal dur godsdiens of sosiale gebruike. Die beroemde navorser [[Sigmund Freud]] het geglo die mens word veelvormig pervers gebore, wat beteken verskeie voorwerpe kan ’n bron van plesier wees. Volgens hom gaan die mens ná geboorte deur vyf fases van psigoseksuele ontwikkeling, en hy kan op enige fase fikseer vanweë verskeie traumas tydens die proses. Vir [[Alfred Kinsey]], nog ’n invloedryke seksnavorser, kan ’n mens op enige plek op ’n skaal van seksuele oriëntasie lê en net ’n klein minderheid van mense is ten volle [[heteroseksueel]] of [[homoseksueel]].<ref name="Book-2009">{{cite book |author=MobileReference |title=The Illustrated Encyclopedia of North American Mammals |url=https://books.google.com/books?id=VxK4KWrGn2cC&pg=PT601 |page=601 |date=15 Desember 2009 |work=MobileReference |accessdate=10 Augustus 2013}}</ref> Onlangse neorologiese en genetiese studies dui daarop die mens kan met ontvanklikheid vir verskeie seksuele neigings gebore word.<ref name=Buss2003>{{cite book |author=Buss, David M. |year=2003 |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. Revised Edition |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |location=New York City |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00802-5}}</ref> == Gedrag == {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:100%; margin:0 0 .5em 1em;" ! colspan="2" style="background:Lightgrey; text-align:center;"| Statistieke: menslike gemeenskap |- |Wêreld- bevolking<ref name="UNDES-Pop">{{cite web |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |title=File POP/1-1: Total population (both sexes combined) by major area, region and country, annually for 1950-2100: Medium fertility variant, 2015–2100 |work=World Population Prospects, the 2015 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division, Population Estimates and Projections Section |date=Julie 2015 |access-date=2 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170315185833/https://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |archive-date=15 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 7,6 biljoen |- |Bevolkings- digtheid<ref name="UNDES-Pop"/><ref name=CIA-world /> |15/km² volgens totale gebied 51/km² volgens grondgebied |- | valign="top" | Wêreld se grootste stede<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|publisher=United Nations|access-date=16 Oktober 2017}}</ref> | style="text-align: left;" | [[Tokio]], [[Delhi]], [[Sjanghai]], [[Mumbai]], [[São Paulo]], [[Beijing]], [[Meksikostad]], [[Osaka]], [[Kaïro]], [[New York Stad|New York]]-[[Newark, New Jersey|Newark]], [[Dhaka]], [[Karatsji]], [[Buenos Aires]], [[Kolkata]], [[Istanboel]], [[Chongqing]], [[Lagos]], [[Manila]], [[Guangzhou]], [[Rio de Janeiro]], [[Los Angeles]]-[[Long Beach]]-[[Santa Ana, Kalifornië|Santa Ana]], [[Moskou]], [[Kinshasa]], [[Tianjin]], [[Parys]], [[Shenzhen]], [[Djakarta]], [[Bangalore]], [[Londen]], [[Chennai]], [[Lima]] |- | valign="top" | Mees gesproke plaaslike tale<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123063409/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |archive-date=23 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | style="text-align: left;" | [[Chinees]], [[Spaans]], [[Engels]], [[Hindi]], [[Arabies]], [[Portugees]], [[Bengaals]], [[Russies]], [[Japannees]], [[Javaans]], [[Duits]], [[Pandjabi]], [[Telugu]], [[Marathi]], [[Tamil]], [[Frans]], [[Viëtnamees]], [[Koreaans]], [[Oerdoe]], [[Italiaans]], [[Indonesies]], [[Persies]], [[Turks]], [[Pools]], [[Oriya]] |- | valign="top" | Gewildste godsdienste<ref name=CIA-world /> | style="text-align: left;" | [[Christendom]], [[Islam]], [[Hindoeïsme]], [[Boeddhisme]], [[Sikhisme]], [[Judaïsme]], [[Baha’i]] |} Die mens is ’n hoogs sosiale wese en woon dikwels in groot, komplekse sosiale groepe. Hy is meer as enige ander spesie in staat om kommunikasiestelsels te gebruik vir selfuitdrukking, die uitruil van idees en organisasie; hy het komplekse sosiale strukture geskep wat uit baie samewerkende of mededingende groepe bestaan. Menslike groepe wissel van families tot nasies. ’n Groot hoeveelheid waardes, norme en rituele is vasgestel wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Kultuur word hier gedefinieer as patrone van komplekse simboliese gedrag, dus alle gedrag wat nie aangebore is nie, maar wat aangeleer is deur sosiale wisselwerking met ander. Dit sluit in die gebruik van sekere materiale, taal, tradisies, godsdiens en tegnologie. === Taal === Hoewel baie spesies kommunikeer, is taal uniek aan die mens. Anders as die beperkte stelsels van ander diere, is die mens se taal oop – ’n oneindigende aantal bedoelings kan weergegee word deur ’n beperkte getal simbole te kombineer. Dit kan ook gebruik word vir gebeure en voorwerpe wat nie tot die hede behoort nie, maar in die gedeelde verbeelding bestaan.<ref name="Revolution"/> Dit verskil van ander vorme van kommunikasie deurdat dit nie tot ’n sekere medium beperk is nie – dieselfde idees kan verbaal, skriftelik, deur gebaretaal of met [[braille]] weergegee word. Taal bind nasies, kulture en etniese groepe saam. Die uitvinding van [[skryfstelsel]]s minstens 5&nbsp;000 jaar gelede het die mens in staat gestel om taal op materiale te verewig en het gelei tot ’n groot tegnologiese voorsprong. Sowat 6&nbsp;000 verskillende tale word tans gepraat, en nog duisende het uitgesterf.<ref name=Comrie1996>{{cite book |author1=Comrie, Bernard |author2=Polinsky, Maria |author3=Matthews, Stephen |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |year=1996 |publisher=Facts on File |location=New York City |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/15 13]–15 |isbn=978-0-8160-3388-1}}</ref> === Geslagsrolle === Die verdeling van mense in ’n manlike en vroulike geslag of gender word weerspieël in ’n ooreenstemmende verdeling van rolle, norme, praktyke, kleredrag, regte, pligte, gedrag, status en mag. Kultuurverskille volgens geslag het vermoedelik natuurlik ontstaan; vroue se rol as versorgers spruit byvoorbeeld waarskynlik uit die feit dat hulle die lewe skenk. Geslagsrolle verskil deur die geskiedenis en oorheersende gendernorme het al in baie gemeenskappe voor uitdagings te staan gekom. === Familieskap === [[Lêer:Contest Entry (33048411606).jpg|duimnael|links|’n Gesin span uit in die natuur.]] Alle menslike gemeenskappe organiseer, erken en klassifiseer soorte sosiale verhoudings geskoei op die verhoudings tussen ouers en kinders (gesinne) en deur die huwelik (families). In die meeste gemeenskappe hou familieskap wedersydse verantwoordelikhede en verwagtings van solidariteit in tussen lede van die familie. Familieskap kan lei tot afstammingsgroepe wat as politieke eenhede funksioneer, soos clans. Dit kan bande deur huwelike versterk, en dit kan dikwels polities en ekonomies belangrik wees en lei tot die vorming van politieke organisasies wat verder as die gemeenskap strek. Daar is gewoonlik duidelike aanduidings oor met wie ’n mens mag trou en met wie nie. Feitlik alle gemeenskappe het ’n verbod op [[bloedskande]], of ’n huwelik tussen nabye familielede. In baie gemeenskappe kan families ook uitgebrei word deur middel van aanneming, voogskap of ’n saamwonery. === Etnisiteit === [[Lêer:African Selfie.jpg|regs|duimnael|240px|’n [[Selfie]] van ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-man en ’n [[Ndebele (stam)|Ndebele]]-vrou van [[Suid-Afrika]]]] Mense vorm dikwels etniese groepe, wat groter as families is en om ’n sekere gesamentlike identiteit gebou word, soos afstamming en geskiedenis, gedeelde kultuurnorme en taal of biologiese fenotipe. Sulke ideologieë word dikwels verewig deur kragtige, fassinerende oorvertellings wat geldigheid en kontinuïteit verleen aan die stel gedeelde waardes. Etniese groepe stem dikwels ooreen met die een of ander vorm van politieke organisasie soos ’n stam, stadstaat of nasie. Hoewel etniese groepe deur die geskiedenis ontstaan en verdwyn, glo sulke groepe dikwels hul geskiedenis strek tot ver in die verlede. Dit help om ’n sosiale identiteit te vorm en solidariteit tussen lede van ’n etnies-politieke eenheid te skep. Hierdie verenigende aspek hou ook verband met die opkoms van die nasiestaat as die belangrikste vorm van politieke organisasie in die 19de en 20ste eeu.<ref>J. Hutchinson & A.D. Smith (eds.), ''Oxford readers: Ethnicity'' (Oxford 1996), "Introduction"</ref><ref>Smith, Anthony D. (1999) Myths and Memories of the Nation. Oxford University Press. bl. 4–7</ref><ref>{{cite journal |last1=Banton |first1=Michael |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/19 |journal=Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |year=2007 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>Delanty, Gerard & Krishan Kumar (2006) The SAGE Handbook of Nations and Nationalism. SAGE. {{ISBN|1412901014}} bl. 171</ref><ref name="cohen">Ronald Cohen 1978 "Ethnicity: Problem and Focus in Anthropology" in ''Annual Review of Anthropology'' 7: 383 Palo Alto: Stanford University Press</ref><ref>Thomas Hylland Eriksen (1993) Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives. London: Pluto Press</ref> === Gemeenskap, regering en politiek === [[Gemeenskap]] is die stelsel organisasies en instellings wat ontstaan uit die wisselwerking tussen mense. In ’n gemeenskap kan mense verdeel word in verskillende groepe volgens hul inkomste, rykdom, mag, reputasie, ens., maar die struktuur van sosiale lae en die mate waarin mense daarin rondbeweeg, verskil, veral tussen moderne en tradisionele gemeenskappe.<ref>{{cite web |url=http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |title=Social Stratification |last=Schizzerotto |first=Antonio |publisher=University of Trento |access-date=3 Julie 2017 |archive-date=20 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|duimnael|200px|Die hoofkwartier in [[New York Stad|New York]] van die [[Verenigde Nasies]], een van die wêreld se grootste politieke organisasies.]] ’n [[Staat]] is ’n georganiseerde politieke gemeenskap wat ’n sekere gebied beslaan. Dit het ’n georganiseerde regering en het interne en eksterne soewereiniteit. Erkenning deur ander state van ’n staat se aanspraak op onafhanklikheid, wat dit die mag gee om internasionale ooreenkomste aan te gaan, is dikwels belangrik vir die vestiging van sy posisie. [[Regering]] kan gedefinieer word as die politieke middel vir die skep en afdwing van wette, gewoonlik deur ’n burokratiese hiërargie. [[Politiek]] is die proses waardeur besluite in groepe geneem word; dié proses behels dikwels konflik sowel as skikking. Hoewel die term politiek gewoonlik op regerings van toepassing is, kan dit in alle menslike wisselwerkings waargeneem word, insluitende korporatiewe, akademiese en godsdiensinstellings. Voorbeelde van regerings sluit in [[Monargie|monargieë]], [[Kommunisme|kommunistiese state]], militêre [[diktatorskap]]pe, [[Teokrasie|teokrasieë]] en liberale [[Demokrasie|demokrasieë]], waarvan laasgenoemde vandag as die volopste beskou word. === Handel en ekonomie === [[Lêer:Tengeru market.jpg|duimnael|200px|Kopers en verkopers op ’n mark.]] [[Handel]] is die willekeurige uitruil van goedere en dienste en is ’n vorm van ekonomie. ’n Meganisme wat handel toelaat, word ’n [[Mark (ekonomie)|mark]] genoem. Handelaars onderhandel gewoonlik deur ’n uitruilmedium, soos [[geld]]. Vanweë spesialisering of die verdeling van arbeid konsentreer die meeste mense op ’n klein aspek van vervaardiging of dienste en ruil hul arbeid vir geld of produkte. Handel vind ook tussen streke plaas omdat sekere streke die enigste of grootste vervaardiger van ’n sekere produk is, of omdat sekere streke die voordeel van massaproduksie het. [[Ekonomie]] is ’n sosiale wetenskap wat die vervaardiging, handel en verbruik van goedere en dienste bestudeer. Dit fokus op meetbare veranderlikes en word breedweg in twee hooftakke verdeel: [[mikro-ekonomie]], wat met individuele agente soos huishoudings en besighede te doen het, en [[makro-ekonomie]], wat te doen het met die ekonomie as ’n geheel, soos totale vraag en aanbod na geld, kapitaal en goedere. Belangrike aspekte van ekonomie is vervaardiging, verspreiding, handel en mededinging. === Oorlog === [[Lêer:Bataille Waterloo 1815 reconstitution 2011 3.jpg|duimnael|200px|Mans in periodekostuums beeld soldate uit in ’n uitbeelding van die [[Slag van Waterloo]] in 1815.]] [[Oorlog]] is ’n toestand van georganiseerde gewapende konflik tussen state of ander magte. Dit word gebruik om militêre doelwitte af te dwing. Ander, spontane konflikte soos rebellies en opstande word nie as oorlog beskou nie. [[Rewolusie]]s kan niegewelddadig wees, of ’n georganiseerde en gewapende opstand wat dui op ’n staat van oorlog. In die 20ste eeu het na raming tussen 167&nbsp;miljoen en 188&nbsp;miljoen mense in oorloë gesterf.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep./Okt. 2006</ref> ’n Algemene definisie van oorlog is ’n reeks militêre veldtogte tussen minstens twee opponerende kante weens ’n dispuut oor byvoorbeeld soewereiniteit, grondgebied, bronne of godsdiens. ’n Oorlog tussen interne elemente van ’n staat is ’n [[burgeroorlog]]. Verskillende soorte oorloë het al in die geskiedenis plaasgevind, soos hand-, wapen-, vloot- en lugoorloë. Militêre intelligensie het al dikwels ’n rol gespeel in die bepaling van oorwinnings en neerlae. Propaganda, wat dikwels inligting, verwronge menings en [[disinformasie]] insluit, speel ’n sleutelrol in die handhawing van eenheid in ’n oorlogsparty en om onmin tussen partye te saai. In moderne oorlogvoering word soldate op die grond gebruik, [[Skip|skepe]] ter see en [[Vliegtuig|vliegtuie]] in die lug. Soms oorvleuel dié velde in die vorm van see- en valskermsoldate, [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] en [[grond-tot-lugmissiel]]e. === Materiale en tegnologie === [[Lêer:Néolithique 0001.jpg|duimnael|200px|Verskillende artefakte uit die Steentydperk, insluitende armbande, bylkoppe, beitels en poleergereedskap.]] Steengereedskap is minstens 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede al deur proto-mense gebruik.<ref name=Clark1994>{{cite journal |author1=Clark, J.D. |author2=de Heinzelin, J. |author3=Schick, K.D. |title=African ''Homo erectus'': old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |journal=Science |year=1994 |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220|display-authors=etal}}</ref> Die beheerde gebruik van vuur het sowat 1,5&nbsp;miljoen jaar gelede begin. Sedertdien het die mens geweldige vooruitgang gemaak en ingewikkelde tegnologie ontwikkel om gereedskap te maak om hul lewe te vergemaklik en hul kultuur uit te brei. Groot spronge in tegnologie sluit in die uitvinding van [[landbou]] in wat bekend is as die [[Neolitikum|Neolitiese Rewolusie]] en van outomatiese masjiene in die [[Nywerheidsrewolusie]]. Met [[argeologie]] word gepoog om die storie van die verlede of van verlore kulture te vertel deur onder meer die bestudering van die artefakte wat hulle vervaardig het. Vroeë mense het steengereedskap, potte en juwele agtergelaat wat eie is aan ’n spesifieke streek of tyd. ==== Voorkoms ==== Deur die geskiedenis het mense hul voorkoms verander deur klere<ref>{{cite journal |vauthors=Kvavadze E, Bar-Yosef O, Belfer-Cohen A, Boaretto E, Jakeli N, Matskevich Z, Meshveliani T |title=30,000-year-old wild flax fibers |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1359 |journal=Science |volume=325 |issue=5946 |page=1359 |year=2009 |pmid=19745144 |doi=10.1126/science.1175404}}</ref> en bykomstighede te dra, deur hul hare te knip of te skeer en deur middel van liggaamsmodifikasies. Laasgenoemde is die doelbewuste verandering van die liggaam om niemediese redes, soos estetika, seksuele voordeel, rites, godsdiensredes, om groepsaffiliasie te toon, liggaamskuns te skep, te skok of jouself uit te druk.<ref name="DeMello2007"/> In ’n breë sin beteken dit plastiese snykunde, sosiaal aanvaarbare versierings soos in gaatjies in die ore, en godsdienstige rituele soos [[besnydenis]].<ref name="DeMello2007">{{cite book |author=Margo DeMello |title=Encyclopedia of Body Adornment |url=https://books.google.com/books?id=s0122BsqrZwC&pg=PR17 |accessdate=6 April 2012 |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-33695-9 |pages=17–}}</ref> === Filosofie en selfrefleksie === [[Lêer:Confuciusstatue.jpg|duimnael|180px|’n Standbeeld van [[Confucius]] in Sjanghai.]] [[Filosofie]] is ’n dissipline of studieveld wat die ondersoek, ontleding en ontwikkeling van idees behels op ’n algemene, abstrakte of basiese vlak. Dit probeer realiteit, redenering en waardes verstaan. Belangrike velde van filosofie sluit in [[logika]], [[metafisika]], [[epistemologie]] en [[aksiologie]] of waardeleer (wat [[etiek]] en [[estetika]] insluit). Dit dek ’n groot verskeidenheid benaderings en word gebruik om te verwys na ’n wêreldmening, ’n perspektief op ’n sekere saak of die menings van ’n spesifieke filosoof of filosofieskool. === Godsdiens en spiritualiteit === [[Godsdiens]] word gewoonlik gedefinieer as ’n geloofstelsel wat verband hou met die bonatuurlike, heilige of goddelike, asook die praktyke, waardes, instellings en rituele wat met die geloof verbind word. Die evolusie en geskiedenis van die eerste godsdienste het in onlangse jare velde van aktiewe wetenskaplike navorsing geword.<ref>{{cite web |url=http://evolution.binghamton.edu/religion/ |title=Evolutionary Religious Studies: A New Field of Scientific Inquiry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620174124/http://evolution.binghamton.edu/religion/ |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=Boyer2008>{{cite journal |author=Boyer, Pascal |title=Being human: Religion: bound to believe? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-23_455_7216/page/1038 |journal=Nature |volume=455 |issue=7216 |pages=1038–39 |year=2008 |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref name=Emmons2003>{{Cite journal |author1=Emmons, Robert A. |author2=Paloutzian, Raymond F. |title=The psychology of religion |journal=Annual Review of Psychology |year=2003 |pmid=12171998 |volume=54 |issue=1 |pages=377–402 |doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145024}}</ref> Deur die eeue het godsdiens baie vorme aangeneem wat van kultuur tot kultuur en individu tot individu verskil. Van die belangrikste sake wat godsdienste ondersoek, sluit in die lewe ná die dood of die hiernamaals, die oorsprong van die [[lewe]], die aard van die [[heelal]] en sy uiteindelike lot, en wat moreel of immoreel is. ’n Gemeenskaplike bron van hierdie antwoorde is die geloof in bosintuiglike goddelike wesens soos [[Godheid|gode]] of ’n enkele [[God]], hoewel nie alle godsdienste [[teïsme|teïsties]] is nie. Spiritualiteit, geloof of sielsake is van die baie verskillende benaderings van mense om basiese vrae te beantwoord oor die mensdom se plek in die heelal, die doel van die lewe en die ideale manier om ’n mens se lewe te lei. Hoewel hierdie onderwerpe ook in filosofie en in ’n mate in wetenskap ondersoek word, is spiritualiteit uniek in die sin dat dit op mistieke of bonatuurlike begrippe fokus soos [[karma]] en God. Dit is moeilik om die presiese omvang van godsdienstigheid te meet,<ref name=Hall2008>{{cite journal |author1=Hall, Daniel E. |author2=Meador, Keith G. |author3=Koenig, Harold G. |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion-and-health_2008-06_47_2/page/134 |journal=Journal of Religion and Health |volume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> maar die meerderheid mense hang die een of ander godsdienstige of spirituele geloof aan. Baie is egter nie godsdienstig nie. [[Humanisme]] is ’n filosofie wat die hele mensdom en al die aspekte wat die mens raak, wil saamvat; dit is gewoonlik niegodsdienstig. Die meeste godsdienste kan duidelik onderskei word van wetenskap, op beide ’n filosofiese en metodologiese vlak, maar die twee sluit mekaar nie noodwendig uit nie; baie mense huldig ’n mengsel van godsdienstige en wetenskaplike menings. Die onderskeid tussen godsdiens en filosofie is aan die ander kant soms minder duidelik en die twee word soms verbind in velde soos die filosofie van godsdiens of teologie. === Kuns, musiek en letterkunde === [[Lêer:Lorenzo Lippi 001.jpg|duimnael|180px|''Allegorie van Musiek'' (c. 1594), ’n skildery van ’n vrou wat bladmusiek skryf deur Lorenzo Lippi.]] [[Kuns]] is ’n algemene kultuurbegrip en kunswerke is minstens sedert die dae van die [[Cro-Magnon-mens]] gemaak. Kuns kan gedefinieer word as ’n vorm van kultuuruitdrukking en kan dui op voorwerpe of uitvoerings, huidig of histories, en die prestige daarvan word ondervind deur diegene wat dit gemaak het, ontdek, uitstal of besit. In die moderne gebruik van die woord dui kuns gewoonlik op die proses of resultaat van die maak van materiële werke wat van die konsepvorming tot die uitvoering daarvan, getrou bly aan die "kreatiewe impuls" van mense. [[Musiek]] is ’n natuurlike intuïtiewe verskynsel wat gebaseer is op drie strukture wat onderling verband hou: ritme, harmonie en melodie. Om na musiek te luister is waarskynlik een van die algemeenste vorme van vermaak, terwyl om dit te leer en verstaan gewilde dissiplines is. Daar is ’n groot verskeidenheid [[musiekgenre]]s en soorte etniese musiek. [[Letterkunde]], wat kreatiewe geskrewe en moontlik gesproke werke is, sluit in [[prosa]], [[poësie]] en [[drama]], beide [[fiksie]] en niefiksie. Dit sluit genres in soos [[epos]]se, [[gedig]]te, [[legende]]s, [[mite]]s en [[folklore]]. === Wetenskap === Nog ’n unieke aspek van die mensdom is die ontwikkeling van ingewikkelde metodes om kennis op te doen deur waar te neem, te kwantifiseer en te verifieer. Die [[wetenskaplike metode]] is ontwikkel om kennis op te doen van die fisiese wêreld en die reëls, prosesse en beginsels waaruit dit bestaan. Saam met [[wiskunde]] maak dit die voorspelling van ingewikkelde patrone van oorsaak en gevolg moontlik. Die mens het die vermoë om groot, selfs abstrakte, kwantiteite te verstaan en erken, en om [[Algoritme|algoritmiese patrone]] te verstaan en erken wat [[rekenkunde]] en [[algebra]] moontlik maak, iets wat nie in ander spesies aangetref word nie. Wetenskap kan in drie groot takke verdeel word: die formele wetenskappe (bv. [[logika]] en [[wiskunde]]), wat te doen het met formele stelsels; die [[toegepaste wetenskap]]pe (bv. [[ingenieurswese]] en [[geneeskunde]]), wat op praktiese toepassing fokus; en die [[Empiries|empiriese wetenskappe]], wat geskoei is op proefondervindelike waarnemings en op sy beurt ingedeel word in [[natuurwetenskap]]pe (bv. [[fisika]], [[chemie]] en [[biologie]]) en sosiale wetenskappe (bv. [[Sielkunde|psigologie]], [[ekonomie]] en [[sosiologie]]).<ref>{{cite web |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |title=Branches of Science |publisher=University of Chicago |access-date=20 Januarie 2018 |archive-date=23 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Pseudowetenskap|Skynwetenskap]] is ’n aktiwiteit wat verkeerdelik deur sy aanhangers as wetenskaplik beskou word.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |title=Science and Pseudo-Science |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=3 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417084230/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Argeologie: inligting] * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens ''Homo sapiens'']&nbsp;– Smithsonian-instituut * Sien die [http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Info/Index menslike genoom ] by Ensembl * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Menslike tydlyn (interaktief)] – Smithsonian-instituur (Augustus 2016). * {{Commons-kategorie inlyn|People}} * {{Wikispecies-inlyn|Homo sapiens sapiens}} * {{Wikt-inlyn|mens}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Human|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Mense| ]] 48t4q5q4p8v9v3hakf6rjwk214qvt26 2974833 2974788 2026-10-02T18:26:30Z Aliwal2012 39067 /* Seksualiteit en liefde */ tikfout 2974833 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Mens | fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} <small>[[Middel-Pleistoseen]] – tans</small> | image = Akha-egpaar in Thailand, valskleur-KI-herskepping.jpg | image_caption = 'n Landelike Akha-egpaar in [[Thailand]]^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}} | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | subordo = [[Haplorhini]]vari | infraordo = [[Simiiformes]] | familia = [[Hominidae]] | genus = ''[[Homo]]'' | species = ''H. sapiens'' | species_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subspecies = '''''H. s. sapiens''''' }} Die moderne '''mens''' is ’n [[primaat]] van die [[soogdier]]genus ''[[Homo]]'', die [[spesie]] '''''Homo sapiens''''' en die subspesie ''Homo sapiens sapiens''. ''Homo sapiens'' is ’n [[Latyn]]se frase wat beteken "verstandige mens" of "wyse mens".<ref>[http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html Taksonomie van die lewende primate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050320092132/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html |date=20 Maart 2005 }}, Minnesota-staatsuniversiteit Mankato, besoek op 4 April 2005.</ref> Mense is die enigste oorblywende lede van die [[Tribus|subtribus]] Hominina, ’n tak van die tribus [[Hominini]] wat tot die familie [[Hominidae|groot ape]] behoort. Hulle het ’n hoogs ontwikkelde [[brein]] wat tot abstrakte [[denke]], [[taal]], selfondersoek en ’n gemeenskapslewe in staat is.<ref>{{cite journal |vauthors=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume=30 |issue=3 |pages=260–66 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |access-date=25 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018224823/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |archive-date=18 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vermoë, tesame met ’n regop postuur wat die boonste ledemate vry laat om voorwerpe te kan manipuleer, het die spesie meer as enige ander in staat gestel om gereedskap te gebruik. Vroeë Hominini – veral die [[Australopithecus africanus|Australopithecina]], wie se brein en [[anatomie]] in baie opsigte meer ooreenstem met dié van niemenslike voorouer-ape – word minder dikwels "mense" genoem as die Hominini van die genus ''[[Homo]]''.<ref>{{cite journal |author1=Tattersall Ian |author2=Schwartz Jeffrey |year=2009 |title=Evolution of the Genus Homo |url= |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=37 |issue= |pages=67–92 |doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref> Verskeie van laasgenoemde Hominini het vuur gemaak en ’n groot deel van [[Eurasië]] beset, en was sowat 315&nbsp;000 jaar gelede die voorouers van die anatomies moderne ''Homo sapiens'' in [[Afrika]].<ref>{{cite journal |author1=Antón, Susan C. |author2=Swisher III, Carl C. |year=2004 |title=Early Dispersals of homo from Africa |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=33 |issue= |pages=271–96 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024}}</ref><ref>{{cite journal |author=Trinkaus Erik |year=2005 |title=Early Modern Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=34 |issue= |pages=207–30 |doi=10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913}}</ref> Hulle het sowat 50&nbsp;000 jaar gelede tekens van moderne gedrag begin toon. In verskeie migrasiegolwe het anatomies moderne mense uit Afrika migreer en die grootste deel van die wêreld bevolk.<ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book |title=Evolution: The First Four Billion Years |url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich |author=McHenry, H.M |chapter=Human Evolution |editor1=Michael Ruse |editor2=Joseph Travis |year=2009 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03175-3 |page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref> Die verspreiding van mense en hul groot en groeiende getalle het wêreldwyd ’n enorme [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|impak]] op groot dele van die omgewing en miljoene plaaslike spesies gehad. Voordele wat hierdie [[Evolusie|evolusionêre]] sukses verduidelik, sluit in hul groter brein, wat ook probleemoplossing, redenasie, sosialisering en ’n sosiale leërvermoë moontlik gemaak het. Benewens die gereedskap wat hulle gebruik het, is hulle sover bekend die enigste bestaande spesie wat vuur maak en hul [[kos]] kook, [[klere]] dra en verskeie ander [[Tegnologie|tegnologieë]] en [[kuns]] skep. Mense is besonder goed met die gebruik van simboliese kommunikasiestelsels (soos taal en kuns) om hulself uit te druk en idees uit te ruil, en om hulself in nuttige groepe te organiseer. Hulle skep ingewikkelde sosiale strukture wat uit baie samewerkende en mededingende groepe bestaan, van [[familie]]s tot politieke [[Staat|state]]. Sosiale interaksie tussen mense het gelei tot die ontstaan van ’n uiters groot verskeidenheid waardes,<ref>Marshall T. Poe A History of Communications: Media and Society from the Evolution of Speech to the Internet. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. {{ISBN|9780521179447}}</ref> sosiale norme en rituele, wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Nuuskierigheid en die begeerte om te verstaan en die omgewing te beïnvloed, en om verskynsels (of gebeure) te verduidelik en manipuleer, was die grondslag vir die ontwikkeling van [[wetenskap]], [[filosofie]], [[mitologie]], [[godsdiens]], [[antropologie]] en talle ander kennisterreine. Hoewel die menslike bestaan grootliks bevorder is deur die jag-en-versamel-praktyk in samelewings met noue bande,<ref>[http://www.britannica.com/topic/hunting-and-gathering-culture "Hunting and gathering culture"]. ''Encyclopædia Britannica'' (aanlyn). Encyclopædia Britannica Inc., 2016.</ref> het al hoe meer menslike bevolkings hulle sowat 10&nbsp;000 jaar gelede begin vestig, landbou beoefen<ref>"[http://www.ancient.eu/Neolithic/ Neolithic]." ''Ancient History Encyclopedia''. Ancient History Encyclopedia Limited. 2014.</ref> en diere getem, en so het die beskawing begin ontstaan. Hierdie gemeenskappe het algaande gegroei en oor die wêreld heen regeringsvorme, godsdiens en kultuur gevestig. Dit het mense in streke verenig om state en ryke te stig. Die vinnige ontwikkeling van wetenskaplike en mediese tegnieke in die [[19de eeu|19de]] en [[20ste eeu]] het gelei tot die ontwikkeling van brandstofgedrewe tegnologieë en langer lewens, en dit het veroorsaak dat die menslike bevolking eksponensieel gegroei het. Vandag raam die [[Verenigde Nasies]] die wêreldwye menslike bevolking op amper 7,6&nbsp;miljard.<ref name="UNDES-Pop"/> == Etimologie en definisie == Die algemene gebruik van die woord "mens" is vir die enigste oorlewende spesie van die genus ''Homo'', die moderne ''Homo sapiens'' wat anatomie en gedrag betref. In wetenskaplike terme het die betekenis van "[[hominied]]" en "[[hominien]]" in die afgelope dekades verander met die toenemende ontdekking en bestudering van die [[fossiel]]e voorouers van die moderne mens. Die voorheen duidelike onderskeid tussen mens en [[aap]] het vervaag, en dit het gelei tot die begrip dat hominiede verskeie spesies insluit, maar dat ''Homo'' en nabye verwante sedert die skeiding van die [[sjimpansee]] die enigste hominiene is. Daar is ook ’n onderskeid tussen "anatomies moderne" en [[Argaïese mense|"argaïese" mense]]. Laasgenoemde sluit die vroegste fossiele lede van die spesie in. Die woord "mens" ([[Nederlands]] ''mens'', [[Duits]] ''Mensch'', [[Sweeds]] ''människa'', [[Deens]] ''menneske'') is ’n variant van "man" (Duits ''Mann'', [[Engels]] ''man''), wat uiteindelik sou teruggaan op ’n [[Indo-Europees|Indo-Europese]] stam *''man-'': "dink" of *''ma-'': "meet". Hierdie stam word in Latyn aangetref ''mens, mentis'': "gees, [[verstand]]" (vergelyk Engels ''mind''), ''memoria'': "geheue, herinnering", [[Grieks]] ''menos'': "gees: "geheue", [[Sanskrit]] ''man-'': "dink, gees", [[Russies]] ''mnit''' "meen, dink". In [[Sanskriet|Oudindies]] bestaan ook ''Manu'': "(oer-)mens", moderne [[Hindi]] ''manusha'': "mens, man". Van hier af kom die wetenskaplike naam ''Homo sapiens'' (Latyn: "verstandige mens" of "wyse mens"). Die [[binomiale naam]] is gevestig deur [[Carl Linnaeus]] in sy 18de-eeuse werk ''[[Systema Naturae]]''.<ref>{{cite journal |last=Spamer |first=Earle E |date=29 Januarie 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> == Geskiedenis == === Evolusie en omvang === {{Hoofartikel|Menslike evolusie}} Die genus ''Homo'' het ontwikkel en begin verskil van ander hominiene in Afrika nadat die menslike [[klade]] afgesplits het van die sjimpanseelyn van die hominiedtak (groot ape) van die primate. Moderne mense, wat gedefinieer word as die spesie ''Homo sapiens'', of spesifiek die enigste oorlewende subspesie, ''Homo sapiens sapiens'', het mettertyd al die [[kontinent]]e en groter [[eiland]]e beset en 125&nbsp;000 tot 60&nbsp;000 jaar gelede in Eurasië aangekom,<ref>{{cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |title=Hints of Earlier Human Exit From Africa |doi=10.1126/science.1199113 |publisher=Science News |access-date=1 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003145418/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |archive-date=3 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>Paul Rincon [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 Humans 'left Africa much earlier'] BBC News, 27 Januarie 2011</ref> sowat 40&nbsp;000 jaar gelede in [[Australië]] en 15&nbsp;000 jaar gelede in die [[Amerikas]], en tussen die jare [[300]] en [[1280]] op afgeleë eilande soos [[Hawaii]], [[Paaseiland]], [[Madagaskar]] en [[Nieu-Seeland]].<ref name=Lowe>{{cite web |url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf |title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update |last=Lowe |first=David J. |year=2008 |publisher=University of Waikato |accessdate=29 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |author=Appenzeller Tim |year=2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24|journal=Nature |volume=485 |issue= |pages=24–26 |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074}}</ref> ==== Getuienis van molekulêre biologie ==== [[Lêer:Hominidae chart af.svg|duimnael|]] Die naaste bestaande verwante van die mens is die [[sjimpansee]] en [[gorilla]].<ref name=Wood>{{cite journal |author1=Wood, Bernard |author2=Richmond, Brian G. |title=Human evolution: taxonomy and paleobiology |journal=Journal of Anatomy |volume=197 |issue=1 |pages=19–60 |year=2000 |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Met die volgordebepaling van die mens en sjimpansee se [[Genoom|genome]] word tans geraam die ooreenkoms tussen hul [[DNS]] is tussen 95% en 99%.<ref name=Wood/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Deur ’n metode genaamd molekulêre klok te gebruik, kan die benaderde tyd bereken word toe twee lyne gesplits het. Die [[gibbon]]s (familie Hylobatidae) en [[orang-oetang]]s (genus ''Pongo'') was die eerste groep wat gesplits het van die lyn wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas (genus ''Gorilla''), gevolg deur die sjimpansees (genus ''Pan''). Die splitsing tussen die mens en sjimpansee het sowat 4-8&nbsp;miljoen jaar gelede plaasgevind tydens die [[Epog (geologie)|epog]] bekend as die [[Mioseen]].<ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology, Vol. 26, (1997), bl. 515–40</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65 |year=1997 |pmid=9066793 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761}}</ref> Tydens dié splitsing is [[chromosoom 2]] gevorm van twee ander [[Chromosoom|chromosome]], en dit het die mens gelaat met net 23 paar chromosome in vergelyking met die 24 paar van die ander ape.<ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 Mei 2006.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref> ==== Getuienis van die fossielrekord ==== Daar is min fossiele getuienis vir die splitsing tussen die gorilla-, sjimpansee- en hominienlyn.<ref>{{cite journal |author=Begun David R |year=2010 |title=Miocene Hominids and the Origins of the African Apes and Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=67–84 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105047}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Begun David R. |author2=Nargolwalla Mariam C. |author3=Kordos Laszlo |year=2012 |title=European Miocene Hominids and the Origin of the African Ape and Human Clade |url= |journal=Evolutionary Anthropology |volume=21 |issue=1 |pages=10–23 |doi=10.1002/evan.20329 |pmid=22307721}}</ref> Die vroegste fossiele wat na bewering lede van die hominienlyn is, is ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' van 7&nbsp;miljoen jaar gelede, ''[[Orrorin tugenensis]]'' van sowat 5,7&nbsp;miljoen jaar gelede en ''Ardipithecus kadabba'' van sowat 5,6&nbsp;miljoen jaar gelede. Daar is al gesê elk van hierdie spesies het op twee voete geloop en was voorouers van latere hominiene, maar al dié bewerings word betwis. Dit is ook moontlik dat enigeen van die drie ’n voorouer van ’n ander tak van die Afrika-ape is, of ’n gesamentlike voorouer van hominiene en ander Afrika-ape. Die kwessie is steeds onopgelos. Uit hierdie vroeë spesies het die Australopithecina sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede gesplits in [[Paranthropus|robuuste]] en [[Australopithecus|delikate]] takke,<ref>{{cite journal |first1=Henry M. |last1=McHenry |first2=Katherine |last2=Coffing |journal=Annual Review of Anthropology |title=Australopithecus to Homo: Transformations in Body and Mind |volume=29 |pages=125–46 |doi=10.1146/annurev.anthro.29.1.125}}</ref> waarvan een (soos ''[[Australopithecus garhi]]'', van 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede) waarskynlik ’n direkte voorouer van die genus ''Homo'' is.<ref>{{cite journal |title=Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |first1=Brian |last1=Villmoare |first2=William H. |last2=Kimbel |first3=Chalachew |last3=Seyoum |first4=Christopher J. |last4=Campisano |first5=Erin N. |last5=DiMaggio |first6=John |last6=Rowan |first7=David R. |last7=Braun |first8=J. Ramón |last8=Arrowsmith |first9=Kaye E. |last9=Reed |journal=Science |date=20 March 2015 |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–55 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410}}</ref> Die vroegste lede van die genus ''Homo'' is ''[[Homo habilis]]'', wat sowat 2,8&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |title='First human' discovered in Ethiopia |work=BBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504220727/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Homo habilis'' word beskou as die eerste spesie wat volgens getuienis steengereedskap gebruik het. Onlangs, in 2015, is steengereedskap van voor die tyd van ''Homo habilis'' egter in Noordwes-[[Kenia]] ontdek wat na raming 3,3&nbsp;miljoen jaar oud is.<ref name="Harmand 2015">{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-21_521_7552/page/310 |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |year=2015 |pages=310–15 |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961}}</ref> ''Homo habilis'' se brein was omtrent dieselfde grootte as dié van ’n sjimpansee, en hul grootste aanpassing was om op twee voete te leer loop omdat hulle op die grond gewoon het. In die volgende miljoen jaar was daar ’n vergroting van die brein se massa in vergelyking met die liggaamsmassa, en met die aankoms van ''[[Homo erectus]]'' in die fossielrekord was daar ’n verdubbeling in die grootte van die brein. ''Homo erectus'' was die eerste hominienspesie wat Afrika verlaat het, en dié spesie het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een deel van ''Homo erectus'', wat ook soms as ’n aparte spesie, ''[[Homo ergaster]]'', geklassifiseer word, het in Afrika agtergebly en in ''Homo sapiens'' ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesie het die eerste keer vuur en ingewikkelde gereedskap gebruik. Die eerste oorgangsfossiele tussen ''Homo ergaster/erectus'' en argaïese mense is uit Afrika, soos ''[[Homo rhodesiensis]]'', maar oënskynlike oorgangspesies is ook al in Dmanisi, [[Georgië]], ontdek. Hierdie afstammelinge van Afrika se ''Homo erectus'' het van sowat 500&nbsp;000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in ''[[Homo antecessor]]'', ''[[Homo heidelbergensis]]'' en ''[[Homo neanderthalensis]]'' ontwikkel. Die eerste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-[[Steentydperk|Paleolitikum]], sowat 200&nbsp;000 jaar gelede, soos die Omo-oorblyfsels van [[Ethiopië]] en die fossiele van Herto, wat soms geklassifiseer word as ''[[Homo sapiens idaltu]]''.<ref name="White03">{{Cite journal |last=White |first=Tim D. |authorlink=Tim White (anthropologist) |last2=Asfaw |first2=B. |last3=DeGusta |first3=D. |last4=Gilbert |first4=H. |last5=Richards |first5=G. D. |last6=Suwa |first6=G. |last7=Howell |first7=F. C. |year=2003 |title=Pleistocene ''Homo sapiens'' from Middle Awash, Ethiopia |journal=Nature |volume=423 |issue=6491 |pages=742–47 |doi=10.1038/nature01669 |pmid=12802332 |postscript=}}</ref> Latere fossiele van argaïese ''Homo sapiens'' van Skhul in [[Israel]] en [[Suid-Europa]] begin sowat 90&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{Cite journal |journal=Journal of Human Evolution |title=Femoral neck-shaft angles of the Qafzeh-Skhul early modern humans, and activity levels among immature near eastern Middle Paleolithic hominids |author=Trinkaus, E. |authorlink=Erik Trinkaus |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4290541 |publisher=[[INIST-CNRS]] |year=1993 |volume=25 |pages=393–416 |issn=0047-2484 |doi=10.1006/jhev.1993.1058 |issue=5 |access-date=17 Januarie 2018 |archive-date=17 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017024934/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN |url-status=dead }}</ref> ==== Anatomiese aanpassings ==== Menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal [[morfologie (biologie)|morfologie]]se, ontwikkelings-, [[fisiologie]]se en [[gedrag]]sveranderings wat plaasgevind het sedert die splitsing tussen mense en sjimpansees. Die belangrikste van hierdie aanpassings is tweevoetigheid, ’n groter brein, verlengde swangerskappe en kinderjare en kleiner [[geslagsdimorfie]]. Die verhouding tussen al hierdie veranderings word steeds druk bespreek.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author1=Boyd, Robert |author2=Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York City |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ander belangrike morfologiese veranderings sluit in ’n beter greep, ’n verandering wat die eerste keer by ''Homo erectus'' voorgekom het.<ref name=Brues1965>{{cite journal |author1=Brues, Alice M. |author2=Snow, Clyde C. |title=Physical Anthropology |journal=Biennial Review of Anthropology |year=1965 |volume=4 |pages=1–39 |url=https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 |isbn=9780804717465}}</ref> Tweevoetigheid is die basiese aanpassing van die hominienlyn, en dit word beskou as die belangrikste oorsaak van ’n klomp skeletveranderings wat by alle tweevoetige hominiene voorkom. Die eerste tweevoetige hominien is vermoedelik óf ''Sahelanthropus''<ref name=Brunet2002>{{cite journal |last1=Brunet |first1=Michel |last2=Guy |first2=Franck |last3=Pilbeam |first3=David |last4=Mackaye |first4=Hassane Taisso |last5=Likius |first5=Andossa |last6=Ahounta |first6=Djimdoumalbaye |last7=Beauvilain |first7=Alain |last8=Blondel |first8=Cécile |last9=Bocherens |first9=Hervé |last10=Boisserie |first10=Jean-Renaud |last11=De Bonis |first11=Louis |last12=Coppens |first12=Yves |last13=Dejax |first13=Jean |last14=Denys |first14=Christiane |last15=Duringer |first15=Philippe |last16=Eisenmann |first16=Véra |last17=Fanone |first17=Gongdibé |last18=Fronty |first18=Pierre |last19=Geraads |first19=Denis |last20=Lehmann |first20=Thomas |last21=Lihoreau |first21=Fabrice |last22=Louchart |first22=Antoine |last23=Mahamat |first23=Adoum |last24=Merceron |first24=Gildas |last25=Mouchelin |first25=Guy |last26=Otero |first26=Olga |last27=Campomanes |first27=Pablo Pelaez |last28=De Leon |first28=Marcia Ponce |last29=Rage |first29=Jean-Claude |last30=Sapanet |first30=Michel |last31=Schuster |first31=Mathieu |last32=Sudre |first32=Jean |last33=Tassy |first33=Pascal |last34=Valentin |first34=Xavier |last35=Vignaud |first35=Patrick |last36=Viriot |first36=Laurent |last37=Zazzo |first37=Antoine |last38=Zollikofer |first38=Christoph |title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145 |journal=Nature |volume=418 |issue=6894 |pages=145–51 |year=2002 |pmid=12110880 |doi=10.1038/nature00879}}</ref> óf ''Orrorin''. ''[[Ardipithecus]]'', ’n ten volle tweevoetige,<ref name=White2015>{{citation |title=Neither chimpanzee nor human, Ardipithecus reveals the surprising ancestry of both |last1=White |first1=Tim D. |last2=Lovejoy |first2=C. Owen |last3=Asfaw |first3=Berhane |last4=Carlson |first4=Joshua P. |last5=Suwa |first5=Gen |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=16 |pages=4877–84 |date=April 2015 |doi=10.1073/pnas.1403659111 |bibcode=2015PNAS..112.4877W |postscript=.}}</ref> het eers later ontstaan. Die kneukellopers, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd afgesplits, en óf ''Sahelanthropus'' óf ''Orrorin'' kan die mens se [[laaste gemeenskaplike voorsaat]] met dié diere wees. Die vroegste tweevoetiges het eindelik ontwikkel in die Australopithecina en later die genus ''Homo''. Daar is verskeie teorieë vir die ontwikkelingswaarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik dat dit ontwikkel het omdat dit die hande vry gelaat het om na kos uit te reik en dit te dra, want dit het bewegingsenergie bespaar omdat dit die spesies toegelaat het om ver te hardloop en te jag, of as ’n strategie om hipertermie te voorkom deur die oppervlak wat direk aan die son blootgestel is, te verklein. Die menslike spesie het ’n veel groter brein ontwikkel as ander primate – so {{val|1330|u=cm3}} in moderne mense, meer as twee keer dié van ’n sjimpansee of gorilla.<ref name="Schoeneman">{{cite journal |title=Evolution of the Size and Functional Areas of the Human Brain |author=P. Thomas Schoenemann |journal=Annu. Rev. Anthropol. |year=2006 |volume=35 |pages=379–406 |doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123210}}</ref> Die vergroting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa het begin by ''Homo habilis'', waarvan die brein teen {{val|600|u=cm3}} effens groter was as dié van sjimpansees. Dit het voortgeduur met ''Homo erectus'' ({{val|800|u=cm3}} tot {{val|1100|u=cm3}}) en ’n maksimum bereik by die Neanderdallers ({{val|1200|u=cm3}} tot {{val|1900|u=cm3}}), selfs groter as dié van ''Homo sapiens'' (maar kleiner in verhouding tot die liggaamsmassa).<ref>[http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ Homo neanderthalensis – Homo neanderthalensis is a widely known but poorly understood hominid ancestor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908094004/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date= 8 September 2015 }}. Archaeologyinfo.com. Besoek op 24 Mei 2014.</ref> Die patroon van menslike nageboortelike breingroei verskil van dié van ander ape en sorg vir langer tydperke van sosiale leerprosesse en die aanleer van tale by jong mense. Die verskille in struktuur kan egter nog belangriker wees as die verskille in grootte.<ref name=Park2007>{{cite journal |author1=Park, Min S. |author2=Nguyen, Andrew D. |author3=Aryan, Henry E. |author4=U, Hoi Sang |author5=Levy, Michael L. |author6=Semendeferi, Katerina |title=Evolution of the human brain: changing brain size and the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_neurosurgery_2007-03_60_3/page/555 |journal=Neurosurgery |year=2007 |volume=60 |issue=3 |pages=555–62 |pmid=17327801 |doi=10.1227/01.NEU.0000249284.54137.32}}</ref><ref name=Bruner2007>{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |title=Cranial shape and size variation in human evolution: structural and functional perspectives |journal=Child's Nervous System |volume=23 |issue=12 |pages=1357–65 |year=2007 |pmid=17680251 |doi=10.1007/s00381-007-0434-2}}</ref><ref>{{cite journal |author=Potts Richard |year=2012 |title=Evolution and Environmental Change in Early Human Prehistory |url= |journal=Annu. Rev. Anthropol. |volume=41 |issue= |pages=151–67 |doi=10.1146/annurev-anthro-092611-145754}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Leonard William R. |author2=Snodgrass J. Josh |author3=Robertson Marcia L. |year=2007 |title=Effects of Brain Evolution on Human Nutrition and Metabolism |url= |journal=Annu. Rev. Nutr. |volume=27 |issue= |pages=311–27 |doi=10.1146/annurev.nutr.27.061406.093659 |pmid=17439362}}</ref> Die vergroting in volume het verskillende dele van die brein verskillend geraak – die temporale lobbe, wat sentrums vir taalprosessering bevat, het buite verhouding ontwikkel, net so die prefrontale korteks wat te doen het met ingewikkelde besluitneming en die tempering van sosiale gedrag.<ref name="Schoeneman"/> Die vergoting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa word verbind met ’n groter klem op [[vleis]] in die dieet,<ref>{{cite web |url=http://berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |title=06.14.99 – Meat-eating was essential for human evolution, says UC Berkeley anthropologist specializing in diet |work=Berkeley.edu |date=14 Junie 1999 |access-date=31 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516050448/https://www.berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Meat+in+the+human+diet:+an+anthropological+perspective-a0169311689 |title=Meat in the human diet: an anthropological perspective. – Free Online Library |work=Thefreelibrary.com |date=1 September 2007 |accessdate=31 Januarie 2012}}</ref> of met die ontwikkeling van kos kook,<ref name=PNAS>{{cite journal |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo |first=Chris |last=Organ |work=PNAS |date=22 Augustus 2011 |accessdate=17 April 2012 |doi=10.1073/pnas.1107806108 |pmid=21873223 |volume=108 |pmc=3167533 |pages=14555–59}}</ref> en daar is voorgestel<ref>{{cite journal |last1=Dunbar |first1=Robin I.M. |title=The Social Brain Hypothesis |journal=Evolutionary anthropology |date=1998 |url=http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |accessdate=8 June 2016 |archive-date=12 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412210459/http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |url-status=dead }}</ref> intelligensie het toegeneem uit reaksie op ’n groter nodigheid om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap ingewikkelder geraak het. Die kleiner mate van geslagsdimorfie is veral sigbaar in die kleiner manlike oogtande in vergelyking met ander aapsoorte s’n (behalwe dié van gibbons). Nog ’n belangrike fisiologiese verandering is die afname in sigbare menslike bronstigheid. Mense is die enigste ape by wie die vroue heeljaar vrugbaar is en by wie daar geen spesiale tekens van vrugbaarheid in die liggaam is nie (soos genitale swelling tydens bronstigheid). Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie in die verspreiding van liggaamshare en onderhuidse vet, asook in grootte (mans is sowat 25% groter as vroue). Hierdie veranderinge kan ’n teken wees van groter afparing as ’n moontlike oplossing vir die behoefte aan groter betrokkenheid van ouers vanweë die langer kinderjare van hul kroos. === Die opkoms van ''Homo sapiens'' === [[Lêer:World map of prehistoric human migrations.jpg|duimnael|’n Wêreldkaart van vroeë menslike migrasies volgens mitochondriale bevolkingsgenetika (die syfers is [[millennium]]s gelede; die Noordpool is in die middel).]] Teen die begin van die Laat [[Steentydperk]] (50&nbsp;000 gelede) het volle moderne gedrag ontwikkel, insluitende [[taal]], [[musiek]] en ander kultuuraspekte.<ref>{{cite journal |author=Nowell April |year=2010 |title=Defining Behavioral Modernity in the Context of Neandertal and Anatomically Modern Human Populations |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=437–52 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105113}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Francesco d'Errico |author2=Chris B |year=2011 |title=Evolution, revolution or saltation scenario for the emergence of modern cultures? |url= |journal=Phil. Trans. R. Soc. B |volume=366 |issue=1567 |pages=1060–69 |doi=10.1098/rstb.2010.0340 |pmid=21357228 |pmc=3049097}}</ref> Namate die moderne mens uit Afrika getrek het, het hulle ander hominiede, soos [[Neanderdaller]]s en die sogenaamde [[Denisova-hominien]]e, teengekom. Oor die aard van die wisselwerking tussen vroeë mense en hierdie susterspesies word al lank gedebatteer: Die vraag is of mense hierdie vroeëre spesies vervang het en of hulle genoeg ooreengestem het om te verbaster. In laasgenoemde geval het vroeëre bevolkings dalk bygedra tot die genetiese materiaal van die moderne mens.<ref name=Grine2009>{{cite book |author=Wood, Bernard A. |editor1=Grine, Frederick E. |editor2=Fleagle, John G. |editor3=Leakey, Richard E. |chapter=Where does the genus ''Homo'' begin, and how would we know? |title=The First Humans: Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo'' |year=2009 |publisher=Springer |location=London, UK |isbn=978-1-4020-9979-3 |pages=17–27 |url=https://books.google.com/books?id=ITp_RnsPfzQC&pg=PA17}}</ref> Onlangse studies van die menslike en Neanderdaller-genome dui op geenoordrag tussen argaïese ''Homo sapiens'' en die Neanderdallers en Denisova-hominiene.<ref>{{cite journal |journal=Nature |volume=464 |pages=838–39 |doi=10.1038/464838a |title=Human evolution: Stranger from Siberia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-08_464_7290/page/838 |author=Brown, Terence A. |issue=7290 |pmid=20376137 |date=8 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Reich |first1=David |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Kircher |first3=Martin |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Nandineni |first5=Madhusudan R. |last6=Pugach |first6=Irina |last7=Ko |first7=Albert Min-Shan |last8=Ko |first8=Ying-Chin |last9=Jinam |first9=Timothy A. |last10=Phipps |first10=Maude E. |last11=Saitou |first11=Naruya |last12=Wollstein |first12=Andreas |last13=Kayser |first13=Manfred |last14=Pääbo |first14=Svante |last15=Stoneking |first15=Mark |title=Denisova Admixture and the First Modern Human Dispersals into Southeast Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-10-07_89_4/page/516 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=89 |issue=4 |pages=516–28 |year=2011 |pmid=21944045 |pmc=3188841 |doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hebsgaard MB, Wiuf C, Gilbert MT, Glenner H, Willerslev E |title=Evaluating Neanderthal genetics and phylogeny |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2007-01_64_1/page/50 |journal=J. Mol. Evol. |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |year=2007 |pmid=17146600 |doi=10.1007/s00239-006-0017-y}}</ref> In Maart 2016 is resultate gepubliseer wat daarop dui moderne mense het op verskeie geleenthede met hominiene, onder andere Neanderdallers en Denisova-hominiene, gekruisteel.<ref name="NYT-20160317">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Humans Interbred With Hominins on Multiple Occasions, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |date=17 Maart 2016 |work=The New York Times |access-date=17 Maart 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429083234/https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie migrasie uit Afrika het na raming sowat 70&nbsp;000 jaar v.C. uit Noordoos-Afrika begin. Huidige getuienis dui daarop daar was net een so ’n migrasie en dat net ’n paar honderd individue betrokke was. Verreweg die meerderheid van mense het in Afrika gebly en by ’n verskeidenheid omgewings aangepas.<ref>{{cite journal |last=Vigilant |title=African populations and the evolution of human mitochondrial DNA |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1503 |journal=Science |year=1991 |volume=253 |issue=5027 |pages=1503–07 |doi=10.1126/science.1840702 |pmid=1840702|display-authors=etal}}</ref> Die moderne mens het daarna wêreldwyd versprei en vroeëre hominiene vervang – óf deur mededinging óf deur verbastering. Teen 40&nbsp;000&nbsp;v.C. het hulle in Eurasië en [[Oseanië]] gewoon, en minstens 14&nbsp;500 jaar gelede in die Amerikas.<ref name=Wolman2008>{{cite journal |author=Wolman, David |date=3 April 2008 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |title=Fossil Feces Is Earliest Evidence of N. America Humans |publisher=news.nationalgeographic.com |access-date=18 Januarie 2018 |archive-date= 7 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407051931/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |author=Wood B |year=1996 |title=Human evolution |url=https://archive.org/details/sim_bioessays_1996-12_18_12/page/945|journal=BioEssays |volume=18 |issue=12 |pages=945–54 |doi=10.1002/bies.950181204 |pmid=8976151}}</ref> === Oorgang tot die beskawing === [[Lêer:Einscharpflug - Farmer plowing in Fahrenwalde, Mecklenburg-Vorpommern, Germany.jpg|duimnael|Die opkoms van landbou en die [[mak maak|temming]] van diere het gelei tot stabiele menslike gemeenskappe.]] Tot sowat 10&nbsp;000 jaar gelede was mense jagter-versamelaars. Hulle het geleidelik ’n groot deel van die natuurlike omgewing oorheers. Hulle het oor die algemeen in klein groepe bekend as bandgemeenskappe gewoon, dikwels in grotte. Die uitvinding van landbou het aanleiding gegee tot die [[Neolitikum]]-rewolusie, toe toegang tot kosvoorraad gelei het tot die vorming van permanente menslike gemeenskappe, die temming van diere en die gebruik van metaalgereedskap – vir die eerste keer in die geskiedenis. Landbou het handel en samewerking aangemoedig, en het gelei tot komplekser gemeenskappe. Die vroeë gemeenskappe van [[Mesopotamië]], [[Egipte]], [[Indië]], [[China]], die [[Maja]], [[Griekeland]] en [[Romeinse Ryk|Rome]] was van die eerstes van die beskawing.<ref>{{cite book |author1=Thomas F. X. Noble |author2=Barry Strauss |author3=Duane Osheim |author4=Kristen Neuschel |author5=Elinor Accamp |title=Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries |url=https://books.google.com/books?id=Td4WAAAAQBAJ&pg=PA16&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CB0Q6AEwADgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |accessdate=11 July 2015 |isbn=9781285661537}}</ref><ref>{{cite web |last1=Spielvogel |first1=Jackson |title=Western Civilization: Volume A: To 1500 |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&pg=PT65&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CC4Q6AEwAjgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |publisher=Cenpage Learning |accessdate=11 Julie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title=Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization |last=Thornton |first=Bruce |year=2002 |publisher=Encounter Books |location=San Francisco, CA, USA |isbn=1-893554-57-0 |pages=1–14 |url=https://books.google.com/?id=fa6swJv64xkC&printsec=frontcover&dq=Greek+Ways:+How+the+Greeks+Created+Western+Civilization#v=onepage&q=Greek%20Ways%3A%20How%20the%20Greeks%20Created%20Western%20Civilization&f=false}}</ref> In die laat [[Middeleeue]] en vroeë moderne tyd het rewolusionêre idees en tegnologieë ontstaan. Oor die volgende 500 jaar het verkenningstogte en Europese [[Kolonisasie|kolonialisme]] groot dele van die wêreld onder Europese beheer geplaas, en dit het gelei tot latere onafhanklikheidstryde. Die idee van ’n moderne wêreld wat onderskei kan word van ’n antieke wêreld is geskoei op ’n vinnige vooruitgang in ’n kort tydperk op baie gebiede. Dit het tot nuwe teorieë gelei soos [[evolusie]] en [[psigoanalise]], wat die mens se idee van homself verander het. Die Wetenskaplike, Tegnologiese en [[Nywerheidsrewolusie]] tot in die [[19de eeu]] het onafhanklike ontdekkings tot gevolg gehad soos beeldtegnologie, vervoerinnovasies soos die [[motor]] en [[vliegtuig]], en energie-ontwikkeling soos [[steenkool]] en [[elektrisiteit]].<ref>{{cite web |title=Greatest Engineering Achievements of the 20th Century |url=http://www.greatachievements.org/ |website=greatachievements.org |access-date=7 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323183423/http://www.greatachievements.org/ |archive-date=23 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit gaan hand aan hand met bevolkingsgroei<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |title=GeoHive – Regional Population 1750–2050 |website=GeoHive |access-date=8 Junie 2016 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223001434/http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |archive-date=23 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en ’n langer lewensverwagting. Die wêreldbevolking het in die 19de en 20ste eeu talle kere geweldig toegeneem – byna 10% van die 100&nbsp;miljard mense wat al geleef het, het in die laaste eeu geleef.<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/all20c.htm |title=Twentieth Century Atlas – Worldwide Statistics of Casualties, Massacres, Disasters and Atrocities |website=Necrometrics.com |access-date=8 Junie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115024448/http://www.necrometrics.com/all20c.htm |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die aanbreek van die inligtingseeu aan die einde van die 20ste eeu het die moderne mens geleef in ’n wêreld wat toenemend [[Globalisering|geglobaliseer]] geraak het. In 2010 kon byna 2&nbsp;miljard mense deur die [[internet]] met mekaar kommunikeer,<ref>{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=Internet Usage Statistics – The Internet Big Picture |website=Internet World Stats |access-date=19 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522094328/https://www.internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en 3,3&nbsp;miljard met [[Selfoon|selfone]].<ref>{{cite web |url=http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |title=Reuters homepage |publisher=Reuters |accessdate=19 November 2010 |archive-date=17 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217165448/http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |url-status=dead }}</ref> Die menslike beskawing het egter ook gelei tot die vernietiging van die omgewing, en besoedeling het grootliks bygedra tot die massuitwissing van ander lewensvorme (die [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|Holoseen-uitwissing]]),<ref>{{cite journal |last1=Pimm |first1=S. |last2=Raven |first2=P. |last3=Peterson |first3=A. |last4=Sekercioglu |first4=C. H. |last5=Ehrlich |first5=P. R. |title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=29 |pages=10941–6 |year=2006 |pmid=16829570 |pmc=1544153 |doi=10.1073/pnas.0604181103}}<br />*{{cite journal |vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB |title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70 |journal=Science |volume=306 |issue=5693 |pages=70–75 |year=2004 |pmid=15459379 |doi=10.1126/science.1101476}}</ref> wat in die toekoms verder versnel kan word deur [[aardverwarming]].<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=O. T. |title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=361 |issue=1465 |pages=163–71 |year=2006 |pmid=16553315 |pmc=1831839 |doi=10.1098/rstb.2005.1712}}</ref> == Habitat en bevolking == [[Lêer:BlackMarble20161km.jpg|duimnael|Die [[Aarde]] soos in 2016 uit die ruimte gesien, wys in hoe ’n mate die mens die planeet bewoon. Die helder dele is die digs bevolkte gebiede en dié wat finansieel in staat is om dit te verlig.]] [[Lêer:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|duimnael|[[Tokio]], die wêreld se grootste metropolitaanse gebied, is ’n voorbeeld van ’n massanedersetting bekend as ’n [[stad]].]] Vroeë menslike nedersettings was afhanklik van die nabyheid aan [[water]] en, na gelang van die leefstyl, ander natuurlike bronne vir [[kos]] soos gebiede met baie diere wat gejag kon word of bewerkbare grond waar gewasse geplant en diere aangehou kon word. Mense het ’n besondere vermoë om hul habitat aan te pas deur middel van tegnologie, met byvoorbeeld [[besproeiing]], stedelike beplanning, bouwerk, [[vervoer]], [[kos]]vervaardiging en [[ontbossing]], maar menslike nedersettings bly kwesbaar vir [[natuurramp]]e.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=Wêreldbank |date=Oktober 2003}}</ref> Doelbewuste habitatsveranderings word gewoonlik aangebring met die oog op materiële rykdom, om ’n aangenamer temperatuur te verseker, die hoeveelheid kos te vermeerder, estetika te verbeter of om toegang tot bronne en ander nedersettings te vergemaklik. Met die toename van grootskaalse handels- en vervoerinfrastrukture het die nabyheid aan sulke bronne onnodig geraak, en op baie plekke is dit nie meer ’n dryfkrag agter die groei of verval van ’n bevolking nie. Danksy tegnologie kan die mens ses van die aarde se sewe kontinente bewoon en by feitlik alle klimate aanpas. Die mens is egter nie eweredig oor die aarde versprei nie; sommige dele is dig bevolk en ander soos [[Antarktika]] is feitlik onbewoon.<ref>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |title=The 10 purest places on Earth |last=Gammon |first=Katharine |publisher=NBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028203519/http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=18 Januarie 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density}}</ref> In die laaste eeu het die mens Antarktika, onderwateromgewings en die [[ruimte]] verken, maar grootskaalse kolonisasie van dié omgewings is nog nie haalbaar nie. Met ’n bevolking van oor die 7&nbsp;miljard is mense van die volopste van die groot soogdiere. Die meeste mense (61%) woon in Asië. Die ander woon in die Amerikas (14%), Afrika (14%), Europa (11%) en Oseanië (0,5%).<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |journal=Environmental Management |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |year=2002 |pmid=12481916 |doi=10.1007/s00267-002-2737-0}}</ref> Die bewoning van geslote [[ekologie]]se stelsels in ongenaakbare omgewings, soos Antarktika en die buitenste ruim, is duur, kort en beperk tot wetenskaplike, nywerheids- of militêre ekpedisies. Die lewe in die ruimte is steeds sporadies, met nie meer as 13 mense op ’n gegewe tydstip in die ruimte nie.<ref>{{cite web |author=Nancy Atkinson |url=http://www.universetoday.com/27924/soyuz-rockets-to-space-13-humans-now-in-orbit/ |title=Soyuz Rockets to Space; 13 Humans Now in Orbit |publisher=Universetoday.com |date=26 March 2009 |accessdate=10 November 2011}}</ref> Tussen 1969 en 1972 het twee mense op ’n slag vir kort rukkies op die [[maan]] deurgebring. Tot dusver het die mens nog geen ander [[hemelliggaam]] besoek nie, hoewel daar ’n aaneenlopende menslike teenwoordigheid in die ruimte is sedert die lansering van die aanvanklike bemanning van die [[Internasionale Ruimtestasie]] op [[31 Oktober]] [[2000]].<ref name="urlNASA">{{cite web |author=Kraft, Rachel |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=Johnson Space Center |work=JSC Features |date=11 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616204254/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mensgemaakte voorwerpe het wel al ander hemelliggame besoek.<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511183019/https://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12 November 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011174543/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=11 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=Nasa |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831063237/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=31 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedert 1800 het die wêreldbevolking toegeneem van ’n [[miljard]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5 Februarie 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 Augustus 1999 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907162914/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=7 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> tot oor die 7&nbsp;miljard.<ref name=7billpop>{{cite web |title=UN population estimates. |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110507234347/http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |archive-date= 7 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2004 het sowat 2,5&nbsp;miljard uit 6,3&nbsp;miljard mense (39,7%) in stedelike gebiede gewoon; in Februarie 2008 het die VN geraam die helfte van die wêreld se bevolking sou teen die einde van die jaar in stede woon.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |work=BBC News |first=David |last=Whitehouse |title=Half of humanity set to go urban |date=19 Mei 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620204956/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |archive-date=20 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense in stede se probleme sluit in verskeie vorme van besoedeling en [[misdaad]],<ref>[https://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224090226/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf |date=24 Februarie 2013 }} Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98 U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics. Besoek op 29 Oktober 2006</ref> veral in die middestede en voorstedelike krotbuurte. Beide die algehele bevolking en die deel wat in stede woon, sal na verwagting in die komende dekades aansienlik styg.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026120431/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=26 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Mense het ’n drastiese invloed op die omgewing. Hulle is aan die bopunt van die [[voedselketting]], en ander diere maak selde op hulle jag.<ref>''Scientific American'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Evolution and General Intelligence: Three hypotheses on the evolution of general intelligence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913155148/http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html |date=13 September 2006 }}.</ref> Die mens is waarskynlik die hoofoorsaak van globale [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]] weens grondontwikkeling, die verbranding van [[fossielbrandstof]] en besoedeling.<ref>{{cite web |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis |publisher=grida.no/ |access-date=30 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617020742/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |archive-date=17 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As dit teen die huidige tempo voortduur, word voorspel klimaatsverandering sal in die volgende eeu die helfte van die plant- en dierspesies uitwis.<ref>American Association for the Advancement of Science. [http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword Foreword] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304110611/http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword |date= 4 Maart 2008 }}. ''AAAS Atlas of Population & Environment''.</ref><ref>Wilson, E.O. (2002). ''The Future of Life''.</ref> == Biologie == === Anatomie en fisiologie === {{Dubbelbeeld|regs|Anterior view of human female and male, with labels af.svg|250|Uomo Vitruviano.jpg|250|LINKS BO: Die vooraansig van ’n vrou en man, met basiese eienskappe. REGS BO: ''Vitruviaanse Mens''. [[Leonardo da Vinci]] se voorstelling word dikwels gebruik as ’n simbool van die simmetrie van die menslike liggaam en, deur uitbreiding, van die hele heelal.}} Die meeste aspekte van die menslike fisiologie stem ooreen met dié van diere. Die menslike liggaam bestaan uit die bene, torso, arms, nek en kop. ’n Volwasse liggaam het sowat 100&nbsp;biljoen (10¹⁴) [[Sel (biologie)|selle]]. Die belangrikste liggaamstelsels is die [[senuweestelsel|senuwee-]], [[Hart|kardiovaskulêre]], [[asemhalingstelsel|asemhaling-]], [[spysverteringstelsel|spysvertering-]], [[Endokriene stelsel|endokriene]], [[Immuunstelsel|immuun-]], [[Vel|bedekking-]], [[Limf|limf-]], [[spier]]-[[skelet]]-, [[voortplanting]]- en [[Urine|urienstelsel]].<ref name=Greg_Roza>[https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC&dq=human+body+cells+trillion&source=gbs_navlinks_s Page 21] Inside the human body: using scientific and exponential notation. Author: Greg Roza. Edition: Illustrated. Publisher: The Rosen Publishing Group, 2007. {{ISBN|1-4042-3362-8}}, {{ISBN|978-1-4042-3362-1}}. Length: 32pages</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517113501/https://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense het, nes die meeste ander ape, nie ’n uitwendige stert nie en behoort tot verskeie [[bloedgroep]]e, hulle het opponeerbare duime en [[geslagsdimorfie]]. Die klein anatomiese verskil tussen die mens en die sjimpansee is eersgenoemde se tweevoetigheid. Een belangrike verskil is dat mense vinniger en akkurater kan gooi as ander diere. Mense is ook van die beste langafstandnaellopers in die diereryk, maar stadiger oor kort afstande.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |first=Tara |last=Parker-Pope |date=27 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024840/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date=11 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=dead }}</ref> Mense se minder digte liggaamshare en produktiewer sweetkliere help hitte-uitputting voorkom terwyl hulle oor langer afstande hardloop.<ref>{{cite web |last=John |first=Brenman |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626234043/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vanweë tweevoetigheid het vroue nouer geboortekanale. Die bou van die menslike [[bekken]] en die tone verskil van ander diere s’n. ’n Gevolg is dat kraming moeiliker en gevaarliker is as by die meeste soogdiere, veral as die groot kop van menslike babas in ag geneem word. Dit beteken die menslike baba moet in die geboortekanaal omdraai, iets wat nie by ander soogdiere voorkom nie, en daarom is die mens die enigste spesie waar die vrou hulp van ander nodig het om die risiko van geboorteskenking te verklein. As deel van ’n evolusieproses word menslike babas minder ontwikkeld en kwesbaarder gebore. Sjimpanseebabas is kognitief meer ontwikkel as mensebabas tot met die ouderdom van ses maande, wanneer die vinnige ontwikkeling van die menslike brein dié van sjimpansees verbysteek. Vroue gaan ook deur ’n [[menopouse]] en word onvrugbaar dekades voor die einde van hul leeftyd. Alle ander aapspesies kan tot met hul dood die lewe skenk. Menopouse het waarskynlik ontwikkel omdat dit ’n evolusionêre voordeel vir kinders inhou (’n langer versorgingstyd).<ref name="O'Neil"/> Benewens tweevoetigheid verskil mense van sjimpansees hoofsaaklik wat betref reuk, gehoor, die vertering van [[proteïen]]e, breingrootte en die vermoë om taal te gebruik. Die menslike brein is omtrent drie keer so groot soos dié van sjimpansees. Die menslike brein is ook baie groter in verhouding tot die liggaam en die mens het ’n veel beter ontwikkelde [[breinskors]], met meer [[neuron]]e. Die mens se vermoëns is merkwaardig in vergelyking met dié van ander ape. Sy vermoë om te praat is uniek onder primate. Mense kan nuwe en ingewikkelde idees vorm en tegnologie ontwikkel, iets wat geen presedent het onder ander [[organisme]]s op aarde nie.<ref name="O'Neil"/> Mans is sowat 172&nbsp;cm lank en vroue sowat 158&nbsp;cm. Mense kan in hul middeljare korter word, maar dit gebeur gewoonlik eers op ’n bejaarde ouderdom.<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |work=News |publisher=Senior Journal |access-date=6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur die geskiedenis het die mens oor die algemeen langer geword, waarskynlik vanweë beter voeding, gesondheidsorg en lewensomstandighede.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |journal=Comparative Biochemistry and Physiology A |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |date=September 2003 |pmid=14527631 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5}}</ref> Die gemiddelde massa van vroue is 54-64&nbsp;kg en van mans 70-83&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |title=Human weight |publisher=Articleworld.org |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503145725/http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |title=Mass Of An Adult |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |access-date=31 Desember 2017 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222000855/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=22 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nes met baie ander toestande, word gewig en liggaamstipe beïnvloed deur beide [[genetika]] en die omgewing, en verskil dit grootliks tussen individue (soos oorgewig).<ref>{{cite book |author=Kushner, Robert |title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ |year=2007 |page=158 |isbn=1-59745-400-1 |url=https://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |doi= |accessdate=5 April 2009}}</ref><ref name=Anes2000>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |year=2000 |pmid=10927998 |doi=10.1093/bja/85.1.91}}</ref> Dit lyk of mense amper geen hare het nie in vergelyking met ander primate; daar is hoofsaaklik hare op die kop, onder die arms en om die geslagsdele. Die gemiddelde mens het egter meer [[haarsakkie]]s aan sy liggaam as die gemiddelde sjimpansee. Die grootste verskil is dat die mens se hare korter en dunner is en minder pigment bevat, en dit is dus moeiliker om te sien.<ref>''Why Humans and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Times'', 19 Augustus 2003.</ref> Die mens het omtrent 2&nbsp;miljoen sweetkliere wat oor sy hele liggaam versprei is – baie meer as die sjimpansee, wat min sweetkliere het wat hoofsaaklik aan die palm van die hand en aan die voetsole voorkom.<ref>{{cite web |last=Kirchweger |first=Gina |title=The Biology of Skin Color: Black and White |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |work=Evolution: Library |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020171423/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mens het ’n korter [[verhemelte]] en kleiner [[tand]]e as ander primate. Hulle is die enigste primate wat kort, redelik gelyk slagtande het. Mense se tande sit gewoonlik teenmekaar en gate wat op ’n jong ouderdom ontstaan vanweë tande wat wissel, word gou gevul. Mense verloor algaande hul verstandtande; party mense het geen verstandtande nie vanweë oorerflikheid.<ref name="Revolution">{{cite book |author=Collins, Desmond |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist |year=1976 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]}}</ref> === Genetika === [[Lêer:Human karyotype with bands and sub-bands.png|duimnael|200px|’n Grafiese voorstelling van die standaard- menslike [[kariotipe]], insluitende beide die manlike (XY) en vroulike (XX) geslagschromosome.]] Soos alle soogdiere, is die mens ’n [[Ploïdie| diploïede]], [[Eukarioot|eukariotiese]] spesie. Elke liggaamsel het twee stelle van 23 [[Chromosoom|chromosome]], een stel van elke ouer. [[Gameet|Gamete]] het net een stel chromosome, wat ’n mengsel van die ouerstelle is. Onder die 23 paar chromosome is daar 22 paar outosome (wat oorerflike eienskappe bepaal) en een paar geslagschromosome. Nes ander soogdiere het mense ’n XY-geslagsbepalingstelsel: Vroue het die geslagschromosome XX en mans XY.<ref name="Therman1980">{{cite book |last=Therman |first=Eeva |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |url=https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=Springer US |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3}}</ref> Die volgorde van een menslike genoom is in 2003 ten volle bepaal en tans word probeer om ’n monster van die genetiese diversiteit van die spesie te verkry. Mense het na raming sowat 22&nbsp;000 [[Geen|gene]].<ref name=Pertea2010>{{cite journal |author1=Pertea, Mihaela |author2=Salzberg, Steven L. |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |journal=Genome Biology |year=2010 |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615}}</ref> Die verskille in menslike [[DNS]] is baie klein in vergelyking met ander spesies; dit dui op ’n moontlike bevolkingsbottelnek in die laat [[Pleistoseen]] (sowat 100&nbsp;000 jaar gelede), toe die menslike bevolking tot ’n klein getal teelpare verminder is.<ref name=Harpending1998>{{cite journal |last1=Harpending |first1=H. C. |last2=Batzer |first2=M. A. |last3=Gurven |first3=M. |last4=Jorde |first4=L. B. |last5=Rogers |first5=A. R. |last6=Sherry |first6=S. T. |title=Genetic traces of ancient demography |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=95 |issue=4 |pages=1961–67 |year=1998 |pmid=9465125 |pmc=19224 |doi=10.1073/pnas.95.4.1961}}</ref><ref name=Jorde1997>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=7 |pages=3100–03 |year=1997 |pmid=9096352 |pmc=20328 |doi=10.1073/pnas.94.7.3100}}</ref> [[Nukleotied]]diversiteit is gebaseer op enkele mutasies bekend as enkelnukleotiedpolimorfismes (SNP's). Die nukleotieddiversiteit tussen mense is sowat 0,1%; dit is een verskil per duisend [[Basispaar|basispare]].<ref name=Jorde04>{{cite journal |last1=Jorde |first1=Lynn B |last2=Wooding |first2=Stephen P |title=Genetic variation, classification and 'race' |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435}}</ref><ref name=Tishkoff04>{{cite journal |vauthors=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438}}</ref> ’n Verskil van een in duisend nukleotiede tussen twee mense wat lukraak gekies is, kom neer op sowat 3&nbsp;miljoen nukleotiedverskille, want die menslike genoom het sowat 3&nbsp;miljard nukleotiede. Die meeste van hierdie SNP's is neutraal, maar sowat 3% tot 5% is funksioneel en beïnvloed [[Fenotipe|fenotipiese]] verskille tussen mense deur [[Alleel|allele]]. Deur die dele van die genoom wat nie onder natuurlike seleksie is nie en dus mutasies teen ’n redelik bestendige tempo versamel, met mekaar te vergelyk is dit moontlik om ’n genetiese boom saam te stel wat die hele menslike spesie omvat sedert die [[laaste gemeenskaplike voorsaat]]. Elke keer wanneer ’n sekere mutasie (SNP) in ’n individu voorkom en na sy afstammelinge oorgedra word, word ’n [[haplogroep]] gevorm wat al die afstammelinge van die individu insluit wat ook daardie mutasie sal hê. Deur [[mitochondriale DNS]], wat net van die ma geërf word, te vergelyk het genetici tot die gevolgtrekking gekom die laaste gemeenskaplike vroulike voorouer wie se genetiese merker in alle moderne mense aangetref word, die sogenaamde [[mitochondriale Eva]], moes tussen sowat 90&nbsp;000 en 200&nbsp;000 jaar gelede gelewe het.<ref name="pmid3025745">{{Citation |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |title=Mitochondrial DNA and human evolution |journal=Nature |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |year=1987 |pmid=3025745 |doi=10.1038/325031a0 |ref=harv |bibcode=1987Natur.325...31C}}</ref><ref>{{Citation |vauthors=Soares P, Ermini L, Thomson N |title=Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=84 |issue=6 |pages=740–59 |date=June 2009 |pmid=19500773 |pmc=2694979 |doi=10.1016/j.ajhg.2009.05.001 |url=|display-authors=etal}}. [http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history University of Leeds – New 'molecular clock' aids dating of human migration history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |date=20 Augustus 2017 }}</ref><ref name=poz>{{cite journal |vauthors=Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD |title=Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females |journal=Science |volume=341 |issue=6145 |pages=562–65 |date=August 2013 |pmid=23908239 |doi=10.1126/science.1237619 |pmc=4032117}}</ref> === Lewensiklus === [[Lêer:Views of a Foetus in the Womb detail.jpg|duimnael|links|160px|’n Fetus in die baarmoeder. Skets deur [[Leonardo da Vinci]].]] {{Dubbelbeeld|regs|Redheaded child mesmerized 2.jpg|100| Burkina Faso girl.jpg |106|’n Seun en meisie voor puberteit.}} {{Dubbelbeeld|regs|Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100|Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|105|’n Adolessente man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Pataxo001.jpg|100|Punjabi woman smile.jpg|102|’n Volwasse man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Alison Phillips.jpg|105|HappyPensioneer.jpg|100|’n Bejaarde man en vrou.}} Nes by ander soogdiere, vind menslike [[voortplanting]] plaas as interne [[bevrugting]] deur middel van [[seksuele omgang]]. Tydens dié proses plaas die man sy [[Ereksie|stywe]] [[penis]] in die vrou se [[vagina]] en [[Ejakulasie|ejakuleer]] [[semen]], wat [[sperm]]a bevat. Die sperma beweeg deur die vagina en serviks tot in die [[baarmoeder]] vir die bevrugting van die [[Eier (biologie)|eiersel]]. Dié ontwikkel van ’n [[sigoot]] tot ’n [[embrio]] en dan tot ’n [[fetus]]. Sowat 38 weke ná bevrugting word die fetus as volgroeide baba gebore, gewoonlik vaginaal, en haal die nuwe organisme vir die eerste keer onafhanklik asem. In vergelyking met ander soortgelyke spesies is die [[geboorte]] lank en pynlik. Dit kan tot 24 uur duur en tot die dood van die ma, kind of albei lei. Dit is veral weens die relatief groot kop van die fetus en die vrou se relatief nou bekken.<ref name=LaVelle1995>{{cite journal |author=LaVelle, M. |title=Natural selection and developmental sexual variation in the human pelvis |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=98 |issue=1 |pages=59–72 |year=1995 |pmid=8579191 |doi=10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref name=Correia2005>{{cite journal |author1=Correia, H. |author2=Balseiro, S. |author3=De Areia, M. |title=Sexual dimorphism in the human pelvis: testing a new hypothesis |journal=Homo |volume=56 |issue=2 |pages=153–60 |year=2005 |pmid=16130838 |doi=10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Die kans op ’n suksesvolle geboorte het in die 20ste eeu aansienlik in ryker lande toegeneem danksy die ontwikkeling van die mediese tegnologie. In [[ontwikkelende land]]e bly die gevare groot, met sterftegevalle van ma's wat tot 100 so groot is as in [[ontwikkelde land]]e. <ref name=Rush2000>{{cite journal |author=Rush, David |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–40S |year=2000 |pmid=10871588 |url=<!-- http://www.ajcn.org/content/72/1/212S.full -->http://ajcn.nutrition.org/content/72/1/212s.abstract}}</ref> In ontwikkelde lande is babas gewoonlik tussen 50 en 60&nbsp;cm lank by geboorte en weeg hulle tussen 3 en 4&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://childinfo.org/areas/birthweight/ |title=Low Birthweight |access-date=30 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518104014/http://www.childinfo.org/areas/birthweight/ |archive-date=18 Mei 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Laer gewig is egter algemeen in ontwikkelende lande en dra by tot die hoë voorkoms van kindersterftes in dié gebiede.<ref name=Khor2003>{{cite journal |author=Khor, G. |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |journal=Nepal Medical College Journal |volume=5 |issue=2 |pages=113–22 |year=2003 |pmid=15024783}}</ref> ’n Mens is hulpeloos by geboorte en hou ’n paar jaar lank aan groei, gewoonlik totdat hulle op 12 tot 15 jaar seksuele rypheid bereik. Vroue hou aan ontwikkel tot op omtrent 18 en mans tot omtrent 21. Die menslike lewe kan verdeel word in ’n paar fases: die babajare, kinderjare, adolessensie, jong volwassenheid, volwassenheid en bejaardheid. Die duur van die fases verskil van kultuur tot kultuur en van tyd tot tyd. In vergelyking met ander primate ondervind die mens ’n tydperk van ongewoon vinnige groei tydens adolessensie, wanneer die liggaamsgrootte met sowat 25% toeneem. Sjimpansees groei byvoorbeeld net 14%, sonder ’n tydperk van vinnige groei.<ref name=Leakey1993>{{cite book |author1=Leakey, Richard |author2=Lewin, Roger |title=Origins Reconsidered: In Search of What Makes Us Human |url=https://archive.org/details/originsreconside00rich |year=1993 |publisher=Anchor Books |location=New York City |isbn=978-0-385-46792-6}}</ref> Die rede vir die tydperk van vinnige groei by mense is waarskynlik om die kind fisiek klein te hou todat hy sielkundig ryp is. Mense is een van die min spesies by wie [[menopouse]] voorkom. Daar is voorgestel die menopouse vergroot die vrou se algemene voortplantingsukses deur haar meer tyd te gee om aan haar bestaande kinders te bestee en ook aan haar kleinkinders, in plaas daarvan om nog kinders te hê wanneer sy bejaard is.<ref name=Diamond1997>{{cite book |author=Diamond, Jared |authorlink=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=167–70 |isbn=0-465-03127-7}}</ref><ref name=Peccei2001>{{cite journal |last1=Peccei |first1=Jocelyn Scott |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013}}</ref> Getuiegebaseerde studies dui aan die lewensduur van ’n individu hang van twee faktore af: genetika en leefstylkeuses.<ref name=USC>{{Cite news |first=Carl |last=Marziali |date=7 Desember 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-date=13 Desember 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |accessdate=7 Desember 2010}}</ref> Om verskeie redes, insluitende biologiese/genetiese redes,<ref>{{cite web |last=Kalben |first=Barbara Blatt |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |access-date=19 Januarie 2018 |archive-date= 1 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=dead }}</ref> lewe vroue gemiddeld vier jaar langer as mans – in 2013 was die wêreldwye lewensverwagting van ’n meisie by geboorte 70,2 jaar in vergelyking met die 66,1 jaar vir ’n seun.<ref name=CIA-world>{{cite web |title=CIA World Factbook – World entry |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |work=Central Intelligence Agency |access-date=5 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518002143/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is aansienlike geografiese variasies in menslike lewensverwagting, wat veral te doen het met ekonomiese ontwikkeling. Die lewensverwagting in [[Hongkong]] is byvoorbeeld 84,8&nbsp;jaar vir meisies en 78,9 vir seuns. In [[eSwatini]], hoofsaaklik weens [[vigs]], is dit 31,3&nbsp;jaar vir albei geslagte.<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/ "Human Development Report 2006,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205535/http://hdr.undp.org/hdr2006/ |date=11 Oktober 2007 }} United Nations Development Programme, bl. 363–66, 9 November 2006</ref> Terwyl een uit vyf Europeërs 60&nbsp;jaar of ouer is, is een uit 20 Afrikane 60 of ouer.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ ''The World Factbook''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=12 September 2009 }}, U.S. Central Intelligence Agency. Besoek op 2 April 2005.</ref> Die getal mense ouer as 100 jaar is in 2002 deur die VN op 210&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 Februarie 2002 |access-date=2 April 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130150637/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=30 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Minstens een mens, Jeanne Calment, het 122 jaar oud geword.<ref name=Maier2010>{{cite book |author=Maier, Heiner |title=Supercentenarians |year=2010 |publisher=Springer |location=Heidelberg, Germany |isbn=978-3-642-11519-6 |page=288 |url=https://books.google.com/books?id=0Fjkhcn3oeIC&pg=PA288}}</ref> Aanspraak is al gemaak op hoër ouderdomme, maar dit is onbevestig. === Dieet === [[Lêer:Preparing The Feast.jpg|duimnael|links|Mense maak kos in [[Bali]], [[Indonesië]].]] Mense is [[Omnivoor|omnivore]], wat ’n verskeidenheid [[plant]]- en [[dier]]materiaal kan verorber.<ref>{{cite journal |author=Haenel H |title=Phylogenesis and nutrition |journal=Nahrung |volume=33 |issue=9 |pages=867–87 |year=1989 |pmid=2697806}}</ref><ref>{{cite book |editor=Peter S. Ungar |year=2007 |author=Cordain, Loren |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |url=https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4 |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |pages=[https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4/page/264 264]–65}}</ref> Mensegroepe het ’n groot verskeidenheid diëte na gelang van beskikbare voedselbronne in ’n streek of kultuur- en godsdiensnorme – van uitsluitlik plante tot hoofsaaklik diere. In sommige gevalle kan dieetbeperkings lei tot siektes weens tekorte; stabiele groepe het egter aangepas by baie dieetpatrone.<ref>{{cite journal |journal=Journal of the American Dietetic Association |year=2003 |volume=103 |issue=6 |pages=748–65 |title=Vegetarian Diets |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049 |last1=American Dietetic |first1=Association |last2=Dietitians Of |first2=Canada}}<!-- [http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/advocacy_933_ENU_HTML.htm online copy available] --></ref> Kos speel ’n groot rol in die menslike kultuur. Tot met die ontwikkeling van landbou sowat 10&nbsp;000 jaar gelede, het ''Homo sapiens'' ’n jag-en-versamel-metode gebruik as die enigste manier van kosversameling. Hulle het kosse soos vrugte, grane, sampioene en inseklarwes gekombineer met wild, wat gejag moes word.<ref>{{cite journal |author=Cordain L |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-02_81_2/page/341 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=81 |issue=2 |pages=341–54 |date=Februarie 2005 |pmid=15699220 |name-list-format=vanc |author2=Eaton SB |author3=Sebastian A |display-authors=3 |last4=Mann |first4=N |last5=Lindeberg |first5=S |last6=Watkins |first6=BA |last7=O'Keefe |first7=JH |last8=Brand-Miller |first8=J}}</ref> Daar word gemeen mense gebruik vuur om kos te berei sedert die tyd van ''[[Homo erectus]]''.<ref>{{cite journal |author=Ulijaszek SJ |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2002-11_61_4/page/517 |journal=Proc Nutr Soc |volume=61 |issue=4 |pages=517–26 |date=November 2002 |pmid=12691181 |doi=10.1079/PNS2002180}}</ref> Die ontwikkeling van landbou<ref>[http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html Earliest agriculture in the Americas] [http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 Earliest cultivation of barley] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070216093200/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 |date=16 Februarie 2007 }} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stm Earliest cultivation of figs]. Besoek op 19 Februarie 2007</ref> het hul dieet aansienlik verander. Dit het ook gelei tot groter bevolkings, die ontwikkeling van stede en die verspreiding van aansteeklike siektes weens groter bevolkingsdigthede. Mense kan oor die algemeen van twee tot agt weke lank sonder kos oorleef, na gelang van hoeveel vet in die liggaam opgegaar is. Oorlewing sonder water is gewoonlik beperk tot drie tot vier dae. Sowat 36&nbsp;miljoen mense sterf elke jaar aan oorsake wat direk of indirek met verhongering te doen het.<ref>United Nations Information Service. [http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc "Independent Expert On Effects Of Structural Adjustment, Special Rapporteur On Right To Food Present Reports: Commission Continues General Debate On Economic, Social And Cultural Rights"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327010027/http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc |date=27 Maart 2009 }}. United Nations, 29 Maart 2004, bl. 6. </ref> In sommige streke is wanvoeding onder kinders algemeen,<ref>{{cite journal |vauthors=Murray C, Lopez A |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |journal=Lancet |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–42 |year=1997 |pmid=9164317 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> terwyl [[vetsug]] in ander dele van die wêreld vinnig toeneem. Meer as ’n miljard mense wêreldwyd is vetsugtig.<ref name=Haslam>{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |date=Oktober 2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> === Biologiese variasie === [[Lêer:Maasai tribe.jpg|duimnael|Mense in warm klimaatstreke is dikwels skraal en het ’n donker vel, soos hierdie [[Masai]]-mans in [[Kenia]].]] [[Lêer:Inuit Amautiq 1995-06-15.jpg|duimnael|Mense in koue streke het dikwels ’n ligter vel, soos hierdie [[Inuïete|Inuïet]]-vroue van [[Kanada]].]] Geen twee mense – nie eens ’n identiese [[tweeling]] – is geneties identies nie. Gene en die omgewing beïnvloed menslike biologiese variasie, van sigbare eienskappe tot vatbaarheid vir siektes tot geestelike vermoëns. Die presiese invloed van gene en die omgewing op sekere eienskappe word nie deeglik verstaan nie.<ref>{{Cite journal |last=Edwards |first=JH |author2=T Dent |author3=J Kahn |title=Monozygotic twins of different sex |journal=Journal of Medical Genetics |volume=3 |issue=2 |pages=117–23 |date=June 1966 |pmid=6007033 |pmc=1012913 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |url= |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Machin |first=GA |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=216–28 |date=Januarie 1996 |pmid=8741866 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |url= |accessdate=}}</ref> Die meeste huidige genetiese en argeologiese studies ondersteun die teorie dat [[Oos-Afrika]] die plek van oorsprong van alle moderne mense is,<ref name=Liu>{{cite journal |author1=Liu, Hua |author2=Prugnolle, Franck |author3=Manina, Andrea |author4=Balloux, François |title=A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2006-08_79_2/page/230 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=79 |issue=2 |pages=230–37 |year=2006 |pmid=16826514 |pmc=1559480 |doi=10.1086/505436}}</ref> en dat die eerste migrasies 60&nbsp;000 jaar gelede plaasgevind het. In vergelyking met die groot ape is die menslike geenvolgorde merkwaardig homogeen – selfs onder Afrika-bevolkings.<ref name=REGWG2005>{{cite journal |author1=Race, Ethnicity |author2=Genetics Working Group |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research |journal=American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747}}</ref> Die genetiese ooreenkoms tussen twee individue is oor die algemeen 99,9%.<ref>{{cite web |last=Dr. Shafer |first=Aaron |title=Understanding Genetics |url=http://genetics.thetech.org/ask/ask166 |work=The Tech |publisher=Stanford University |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120051112/https://genetics.thetech.org/ask/ask166 |archive-date=20 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=science>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421172822/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=21 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is sowat twee tot drie keer groter genetiese diversiteit in die wilde sjimpanseebevolkings as in die hele menslike geenpoel.<ref name=pbs1>{{cite web |title=Human Diversity – Go Deeper |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |work=Power of an Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023200020/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=oxf>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |work=Media |publisher=University of Oxford |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728162107/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=28 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="roberts1">{{cite book |last=Roberts |first=Dorothy |title=Fatal Invention |url=https://archive.org/details/fatalinventionho0000robe |year=2011 |publisher=The New Press |location=Londen, New York}}</ref> Die menslike liggaam se vermoë om by verskillende soorte omgewingstres aan te pas is merkwaardig, en dit laat mense toe om by ’n groot verskeidenheid temperature, [[humiditeit]]e en hoogtes te woon. As gevolg hiervan is die mens ’n kosmopolitiese spesie wat in feitlik alle wêreldstreke voorkom, insluitende tropiese [[reënwoud]]e, [[woestyn]]e, arktiese streke en dig bevolkte stede. Die meeste ander spesies is beperk tot ’n paar geografiese gebiede vanweë ’n beperkte mate van aanpasbaarheid.<ref name=adapt1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Human Biological Adaptability; Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Daar is [[biologie]]se variasie in die menslike spesie – met verskille in [[bloedgroep]]e, [[brein]]groottes, oog- en haarkleur, lengte, liggaamsbou en velkleur. Menslike liggaamstipes varieer aansienlik. Die tipiese lengte van ’n volwassene is tussen 1,4 en 1,9&nbsp;m, hoewel dit aansienlik verskil na gelang van onder meer geslag en etniese oorsprong.<ref name=adapt2>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to Climate Extremes |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=de Beer H |title=Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present |journal=Econ Hum Biol |volume=2 |issue=1 |pages=45–55 |year=2004 |pmid=15463992 |doi=10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref> Liggaamsgrootte hang grootliks af van gene en word ook aansienlik deur omgewingsfaktore soos dieet, oefening en slaappatrone beïnvloed, veral tydens die kinderjare. Volwassenes se lengte volg wat geslag en etniese groep betref min of meer dieselfde patroon. Die aspekte van genetiese variasie wat ’n aanduiding van evolusionêre geskiedenis gee of wat ter sake vir mediese navorsing is, is in die besonder bestudeer. Die gene wat volwassenes byvoorbeeld in staat stel om [[laktose]] te verteer, is volop in bevolkings met ’n lang geskiedenis van beesboerdery, en dit dui daarop dat natuurlike seleksie voorkeur aan daardie geen gegee het in bevolkings wat van koeimelk afhanklik is. Sommige oorerflike siektes soos [[sekelsel-anemie]] kom dikwels voor in bevolkings waar [[malaria]] deur die geskiedenis [[endemie]]s was – daar word geglo dieselfde gene gee groter weerstand teen malaria aan die mense wat draers van die geen is sonder dat hulle siek word. Net so is mense wat ’n lang tyd in spesifieke klimate gwoon het, soos arktiese, tropiese of hoë streke, geneig om spesifieke fenotipes te ontwikkel het wat voordelig is vir die bewaring van energie in daardie omgewings – kort, stewige liggame in koue streke; lang, lenige liggaamsbou in warm streke en ’n groot longkapasiteit in hoë streke. Net so verskil velkleur klinies, met donkerder velkleure om die ewenaar – waar die bykomende beskerming teen die [[son]] se [[ultraviolet]]strale vermoedelik ’n evolusionêre voordeel verskaf – en ligter velkleure nader aan die pole.<ref name="Hedrick 2011">{{Cite journal |author=Hedrick PW |title=Population genetics of malaria resistance in humans |url=https://archive.org/details/sim_heredity_2011-10_107_4/page/n4 |journal=Heredity |year=2011 |volume=107 |issue=4 |pages=283–304 |pmid=21427751 |doi=10.1038/hdy.2011.16 |pmc=3182497}} </ref><ref name="Weatherall 2008">{{cite journal |author=Weatherall DJ |title=Genetic variation and susceptibility to infection: The red cell and malaria |journal=British Journal of Haematology |year=2008 |volume=141 |issue=3 |pages=276–86 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Beja-Pereira A, etal |year=2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |url= |journal=Nat Genet |volume=35 |issue= |pages=311–13 |doi=10.1038/ng1263}}</ref><ref name=jabl04>{{cite journal |last=Nina |first=Jablonski |title=The evolution of human skin and skin color |journal=Annual Review of Anthropology |year=2004 |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Die kleur van die menslike vel en hare word bepaal deur die teenwoordigheid van [[pigment]] wat [[melanien]] genoem word. Velkleur kan wissel van donkerbruin tot ligperske, of feitlik wit of kleurloos.<ref name="roberts1"/> Haarkleur wissel van wit tot rooi tot blond tot bruin tot swart, waarvan laasgenoemde die algemeenste is.<ref>{{cite journal |author1=Rogers, Alan R. |author2=Iltis, David |author3=Wooding, Stephen |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/105 |journal=Current Anthropology |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006}}</ref> Haarkleur hang af van die hoeveelheid melanien (’n doeltreffende sonblokpigment) in die vel en hare. Haarmelanien-konsentrate neem met die ouderdom af en dit gee aanleiding tot grys of selfs wit hare. Die meeste navorsers glo velverdonkering is ’n aanpassing wat ontwikkel het om mense teen die son se ultravioletstrale te beskerm, want dit help om [[foliensuur]] te balanseer wat deur ultravioletstrale vernietig word. Ligte velpigmentasie beskerm mense teen die uitputting van [[vitamien D]], wat deur sonlig geproduseer word.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). ''[http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf The evolution of human skin coloration] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114203210/http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |date=14 Januarie 2012 }}'' (pdf), 'Journal of Human Evolution 39: 57–106.</ref> ==== Struktuur van variasie ==== [[Lêer:Seti1a.jpg|duimnael|’n [[Berbers|Libiër]], [[Nubië|Nubiër]], [[Sirië|Siriër]] en [[Antieke Egipte|Egitenaar]]. Tekening deur ’n onbekende kunstenaar na aanleiding van ’n muurskildering in die tombe van [[Seti I]].]] [[Lêer:Yanomami Woman & Child.jpg|duimnael|’n Yanomami-vrou en -kind van [[Brasilië]].]] [[Lêer:Paris - Playing chess at the Jardins du Luxembourg - 2966.jpg|duimnael|’n Bejaarde man speel skaak in [[Parys]].]] Binne die menslike spesie kom die grootste mate van genetiese variasie tussen mans en vroue voor. Terwyl die nukleotied- genetiese variasie tussen mense van dieselfde geslag wêreldwyd nie groter as 0,1% is nie, is die genetiese verskil tussen mans en vroue tussen 1% en 2%. Dit is amper dieselfde as die genetiese verskil tussen mans en sjimpanseemannetjies, en tussen vroue en sjimpanseewyfies. Die genetiese verskil tussen die geslagte gee aanleiding tot anatomiese, hormonale, neurale en fisiologiese verskille tussen hulle, hoewel die presiese omvang en aard van sosiale en omgewingsinvloede op die geslagte nie heeltemal verstaan word nie. Mans is oor die algemeen 15% swaarder en 15&nbsp;cm langer as vroue. Daar is ’n verskil tussen liggaamstipes, organe en liggaamstelsels, hormoonvlakke, sintuie en spiermassa tussen mans en vroue. Daar is ’n verskil van gemiddeld 40-50% in die krag in die bolyf en 20-30% in die onderlyf. Vroue het gewoonlik ’n groter hoeveelheid liggaamsvet as mans. Hulle het ligter velle as mans van dieselfde bevolking; dit is al toegeskryf aan ’n groter behoefte aan vitamien D in vroue tydens [[swangerskap]] en borsvoeding. Omdat daar chromosomale verskille tussen die geslagte is, raak sekere toestande wat met óf die X- óf die Y-chromosoom verband hou, net vroue of net mans. Ander verskille hou nie verband met die geslagschromosome nie. Mans se stem is gewoonlik ’n oktaaf dieper as vroue s’n. Vroue het ’n langer lewensverwagting in feitlik elke bevolking in die wêreld.<ref name="Birke, Lydia 2001">Birke, Lydia. The Gender and Science Reader ed. Muriel Lederman and Ingrid Bartsch. New York, Routledge, 2001. 306–22</ref><ref name="Gustafsson">{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |year=2004 |title=Human size evolution: no allometric relationship between male and female stature |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |pages=253–66 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336 |issue=4}}</ref><ref>''Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch'' Puts, David Andrew and Gaulin, Steven J.C and Verdolini, Katherine; Evolution and Human Behavior, {{ISSN|1090-5138}}, 2006, Volume 27, Issue 4, bl. 283–96</ref><ref name="NHANES_III_data">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/ad/ad347.pdf |title=Ogden et al (2004). Mean Body Weight, Height, and Body Mass Index, United States 1960–2002 ''Advance Data from Vital and Health Statistics'', Number 347, 27 Oktober 2004. |format=PDF |accessdate=27 Julie 2013}}</ref><ref name="Stephens">{{cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |title=Gender Differences in Endurance Performance and Training |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127173555/http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |archivedate=27 January 2010}}</ref> Mans het gewoonlik groter lugpype en vertakkende brongi, met ’n 30% groter longvolume per eenheid liggaamsmassa. Hulle het groter harte, 10% meer [[rooibloedsel]]le en meer [[hemoglobien]], en het dus ’n groter suurstofdraende kapasiteit. Hulle het ook hoër bloedstollingsfaktore ([[vitamien K]], [[trombien|protrombien]] en [[bloedplaatjie]]s). Dit lei daartoe dat wonde vinniger genees en tot ’n hoër toleransie vir periferale pyn.<ref name="Glucksman">{{cite book |author=Alfred Glucksman |year=1981 |title=Sexual Dimorphism in Human and Mammalian Biology and Pathology |url=https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-286960-0 |pages=[https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc/page/66 66]–75 |oclc=7831448}}</ref> Vroue het gewoonlik meer [[witbloedsel]]le (geberg en sirkulerend), meer [[korrelsel]]le en B- en T-[[limfsel]]le. Hulle vervaardig meer teenliggaampies teen ’n vinniger tempo. Hulle kry dus minder aansteeklike siektes en kry dit vir korter tydperke.<ref name="Glucksman" /> Volgens Daly en Wilson "verskil die mensgeslagte meer as by monogame soogdiere, maar minder as by uiters poligame soogdiere".<ref>{{cite book |author1=Martin Daly |author2=Margo Wilson |year=1996 |chapter=Evolutionary psychology and marital conflict |title=Sex, Power, Conflict: Evolutionary and Feminist Perspectives |url=https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse |editor=David M. Buss & Neil M. Malamuth |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse/page/13 13] |isbn=978-0-19-510357-1}}</ref> Maar aangesien [[geslagsdimorfie]] in die mens se naaste verwante baie groter is as by die mens, moet tot die gevolgtrekking gekom word geslagsdimorfie in die menslike [[klade]] neem af, moontlik vanweë minder mededingende paringsmetodes. Een voorgestelde verduideliking is dat menslike seksualiteit meer soortgelyk aan dié van sy nabye verwant die [[bonobo]] ontwikkel – dié toon ’n soortgelyke geslagsdimorfie, het meer as een seksmaat en gebruik ontspanningseks om sosiale bande te vestig en aggressie te verminder.<ref>{{Cite book |author1=Christopher Ryan |author2=Cacilda Jethá |year=2010 |title=Sex at Dawn: The Prehistoric Origins of Modern Sexuality |url=https://archive.org/details/sexatdawnprehist0000ryan |publisher=Harper |isbn=978-0-06-170780-3}}</ref> Mense van dieselfde geslag is geneties 99,9% identies. Daar is ’n uiters klein variasie tussen geografiese bevolkings; die grootste variasie kom voor op ’n persoonlike vlak binne plaaslike bevolkings.<ref name="roberts1"/><ref name=hgp>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |url=http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708174955/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date= 8 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=enr1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Ethnicity and Race: Overview |url=http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106212622/http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |url-status=dead }}</ref> Van die 0,1% menslike genetiese differensiasie kom 85% voor in enige plaaslike bevolking, hetsy [[Italië|Italianers]], [[Koreane]] of [[Koerde]].<ref name="roberts1"/><ref name=science /><ref name="goodman1">{{cite web |last=Goodman |first=Alan |title=Interview with Alan Goodman |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |work=Race Power of and Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027011046/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>Marks, J. (2010) Ten facts about human variation. In: Human Evolutionary Biology, edited by M. Muehlenbein. New York: Cambridge University Press {{cite web |url=http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |title=Archived copy |accessdate=5 September 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415012646/http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |archivedate=15 April 2012 |df=}}</ref> Twee lukraak gekose Koreane kan geneties in dieselfde mate verskil as ’n Koreaan en ’n Italianer. Huidige genetiese navorsing dui aan die grootste genetiese verskille kom voor in mense in Afrika.<ref name=Jorde2000>{{cite journal |author1=Jorde, L. |author2=Watkins, W |author3=Bamshad, M |author4=Dixon, M |author5=Ricker, C. |author6=Seielstad, M. |author7=Batzer, M. |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/979 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=66 |issue=3 |pages=979–88 |year=2000 |pmc=1288178 |pmid=10712212 |doi=10.1086/302825}}</ref> Die genetiese struktuur van Afrikane is teruggespeur na 14 voorouergroepe. Hoe verder bevolkings van Afrika af is, hoe minder verskil hulle geneties; dit is vermoedelik vanweë bottelnekke tydens menslike migrasies.<ref name="sciencedaily.com"> {{cite web |date=19 Julie 2007 |title=New Research Proves Single Origin Of Humans In Africa |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070718140829.htm |publisher=Science Daily |accessdate=5 September 2011}}</ref><ref> {{cite journal |last1=Manica |first1=A |last2=Amos |first2=W |last3=Balloux |first3=F |last4=Hanihara |first4=T |year=2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/346 |journal=Nature |volume=448 |issue=7151 |pages=346–48 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Omdat mense die langste in Afrika gewoon het, het ’n groter diversiteit in dié bevolkings ontstaan. Omdat net ’n klein deel van Afrika se bevolking uit die kontinent migreer het, het hulle net ’n deel van die oorspronklike Afrika- genetiese variëteit met hulle saamgeneem. Afrika-bevolkings het genetiese allele wat nêrens anders in die wêreld aangetref word nie, maar alle allele wat buite Afrika aangetref word, kom ook in Afrika voor.<ref name="roberts1"/> Aanpasbaarheid onder mense verskil beide van persoon tot persoon en van bevolking tot bevolking. Die kliniese geografiese genetiese variasie word verder gekompliseer deur migrasie en die vermenging van bevolkings sedert prehistoriese tye.<ref name="roberts1"/><ref name=adapt3>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to High Altitude |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106210055/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |archivedate=6 Januarie 2013 |df=}}</ref><ref name=adapt03>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Menslike variasie is hoogs nie-ooreenstemmend: Die meeste gene word nie saam oorgeërf nie. Vel- en haarkleur hou nie verband met lengte, gewig of atletiese vermoëns nie. Mense met donker velle in Afrika, Australië en Suid-Asië is nie naby verwant aan mekaar nie.<ref>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |work=Modern Human Variation |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105101522/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |archivedate=5 November 2012 |df=}}</ref> [[Pigmee|Pigmeë]] in Suidoos-Asië het soortgelyke fisieke eienskappe as dié in Afrika: kort lywe, donker velle en krulhare. Hulle is egter geneties nie naby verwant nie.<ref name=liu>Liu, James J.Y. The Chinese Knight Errant. London: Routledge and Kegan Paul, 1967 {{ISBN|0-226-48688-5}}.</ref> == Psigologie == [[Lêer:Human brain NIH.jpg|duimnael|180px|links|’n Mens se [[brein]].]] Die menslike brein, die fokuspunt van die [[sentrale senuweestelsel]], beheer die [[perifere senuweestelsel]]. Benewens die beheer van die "laer", onwillekeurige of hoofsaaklik outonome aktiwiteite soos asemhaling en vertering, is dit ook die ligging van "hoër" funksies soos gedagtes, redenasie, [[bewussyn]] en abstrakte denke.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html 3-D Brain Anatomy], ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Service. Besoek op 3 April 2005.</ref> Hierdie kognitiewe prosesse word saam met die gedragsgevolge daarvan in [[Sielkunde|psigologie]] bestudeer. Daar word geglo die menslike brein is oor die algemeen "intelligenter" as dié van enige ander bekende spesie. Terwyl ander spesies strukture kan skep en eenvoudige gereedskap kan gebruik – meestal deur middel van instink en nabootsing – is die menslike tegnologie veel ingewikkelder, en ontwikkel en verbeter dit algaande. === Slaap en droom === Mense is gewoonlik bedags bedrywig. Die algemene slaapbehoefte is tussen sewe en nege uur per dag vir ’n volwassene en tussen nege en tien uur vir ’n kind; ouer mense slaap gewoonlik tussen ses en sewe uur. Hoewel baie mense minder slaap, kan te min slaap negatiewe gesondheidsgevolge hê. Net vier uur slaap per dag kan veranderings in die fisiologiese en geestelike toestand hê, insluitende ’n swakker geheue, moegheid, aggressie en liggaamlike ongemak.<ref name=Grandner2010>{{cite journal |author1=Grandner, Michael A. |author2=Patel, Nirav P. |author3=Gehrman, Philip R. |author4=Perlis, Michael L. |author5=Pack, Allan I. |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |journal=Sleep Medicine Reviews |year=2010 |volume=14 |issue=4 |pages=239–47 |pmid=19896872 |pmc=2888649 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001}}</ref> Tydens slaap droom mense. Dan ervaar hulle sintuiglike beelde en klanke in ’n volgorde wat hulle gewoonlik ervaar as ’n skynbare deelnemer eerder as ’n waarnemer. Droom word deur die [[pons]] gestimuleer en vind meestal plaas tydens die vinnige-oogbewegingsfase, of REM-fase, van slaap. === Bewustheid en gedagtes === Mense is een van net ’n paar spesies wat voldoende selfbewustheid het om hulself in ’n spieël te herken.<ref name="Rochat1995">{{cite book |author=P. Rochat |title=The Self in Infancy: Theory and Research |url=https://books.google.com/books?id=L0rf6v4xaycC&pg=PA4 |accessdate=28 Maart 2016 |date=30 Oktober 1995 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-054263-8 |page=4}}</ref> Op 18 maande is die meeste kinders al bewus daarvan dat die beeld in ’n spieël nie iemand anders is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |title=Consciousness and the Symbolic Universe |author=Jack Palmer |access-date=17 Maart 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20020606190142/http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |archive-date= 6 Junie 2002 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die menslike brein neem die eksterne wêreld waar deur middel van die [[Sintuig|sintuie]], en elke individu word grootliks deur sy ondervindings beïnvloed, en dit lei tot subjektiewe menings. Die mens beskik oor ’n verstand, en dit sluit in eienskappe soos selfbewustheid, gevoel, wysheid en die vermoë om die verhoudings tussen homself en sy omgewing waar te neem. Oor die omvang waartoe die verstand die buitewêreld ondervind, word gedebatteer, asook die definisies en geldigheid van baie van die terme wat hier bo gebruik is. Die fisieke aspekte van die verstand en brein, en daardeur ook die [[senuweestelsel]], word bestudeer in [[neurologie]], die gedragswetenskapdeel van psigologie, en ’n soms losweg gedefinieerde gebied tussenin, [[psigiatrie]], wat ondersoek instel na geestesiektes en gedragsafwykings. Psigologie verwys nie noodwendig na die brein of senuweestelsel nie, en kan ook in terme van [[fenomenologie]]se of inligtingsverwerkingsteorieë van die verstand beskou word. ’n Begrip van breinfunksies word egter al hoe meer deel gemaak van psigologiese teorie en praktyk, veral in velde soos [[kunsmatige intelligensie]], neuropsigologie en kognitiewe neurowetenskap. Die aard van denke is die kern van psigologie en verwante velde. Kognitiewe psigologie bestudeer bewussyn, die geestelike prosesse agter gedrag. Dit gebruik inligtingsverwerking as ’n raamwerk om die verstand te verstaan. Waarneming, die leerproses, probleemoplossing, geheue, aandag, taal en emosie is ook goed bestudeerde velde. Ontwikkelingspsigologie fokus in ’n groot mate op die ontwikkeling van die menslike verstand deur sy lewe en probeer verstaan hoe mense dinge waarneem, verstaan en hoe hulle optree, en hoe hierdie prosesse met die ouderdom verander. Psigoloë het intelligensietoetse en die begrip [[IK]] ontwikkel om mense se relatiewe intelligensie te beoordeel en die verspreiding daarvan te bestudeer. === Motivering en emosie === [[Lêer:Plate depicting emotions of grief from Charles Darwin's book The Expression of the Emotions.jpg|duimnael|200px|Illustrasie van verdriet uit [[Charles Darwin]] se boek ''The Expression of the Emotions in Man and Animals''.]] Motivering is die dryfkrag van begeerte agter al die mens se doelbewuste aksies. Motivering is gebaseer op emosie – spesifiek op die soeke na bevrediging (positiewe emosionele ondervindings) en die vermyding van konflik. "Positief" en "negatief" word bepaal deur die toestand van die individu se brein, wat deur sosiale norme beïnvloed kan wees. Iemand kan homself beseer of geweld pleeg omdat sy brein gekondisioneer is om ’n positiewe reaksie op hierdie aksies te hê. Motivering is belangrik omdat dit betrokke is by die uitvoering van alle aangeleerde prosesse. In psigologie word konflikvermyding en die [[libido]] as primêre motiverings beskou. In die ekonomie word motivering dikwels beskou as geskoei op aansporing; dit kan finansieel, moreel of dwingend wees. [[Godsdiens]]te stel gewoonlik goddelike of duiwelse invloede voorop. Emosionele ondervindings wat as aangenaam waargeneem word, soos liefde, bewondering of vreugde, staan teenoor dié wat as onaangenaam ervaar word, soos haat, afguns of verdriet. ’n Onderskeid word dikwels gemaak tussen emosies wat sosiaal aangeleer is en dié wat op oorlewing geskoei is en as aangebore beskou word. In sommige kulture word emosie verbind met fisieke gesondheid en word dit nie as iets afsonderliks beskou nie. Die [[Stoïsisme|Stoïsyne]] het geglo oormatige emosie is skadelik, terwyl sommige [[Soefisme|Soefistiese]] opvoeders gevoel het sekere ekstreme emosies kan ’n volmaaktheid teweegbring, iets wat dikwels ekstase genoem word. === Seksualiteit en liefde === [[Lêer:Sweet Baby Kisses Family Love.jpg|duimnael|links|200px|Menslike ouers sorg tot lank ná hul kinders se geboorte vir hulle.]] Vir mense het seksualiteit belangrike sosiale funksies: Benewens vir [[voortplanting]], skep dit fisieke intimiteit, bande en hiërargieë onder individue. Die geslagsdrang, of libido, word beskou as ’n liggaamlike behoefte wat dikwels gepaardgaan met sterk emosies soos liefde, ekstase en jaloesie. Seksualiteit in die menslike spesie word weerspieël deur ’n aantal fisieke eienskappe, waaronder verborge [[ovulasie]], die ontwikkeling van ’n eksterne [[skrotum]] en (onder ape) ’n relatief groot [[penis]] wat dui op spermmededinging, die afwesigheid van ’n [[penisbeen]], permanente sekondêre seksuele eienskappe en die vorming van pare wat gebaseer is op seksuele aantrekkingskrag as ’n algemene sosiale struktuur. Anders as ander primate wat gewoonlik wys hulle is bronstig, het vroue geen sigbare tekens van ovulasie nie en ondervind hulle seksuele begeerte buite die tydperke waarin hulle vrugbaar is. Dit wys daarop dat menslike seksualiteit ’n lang evolusiegeskiedenis het.<ref name=Haviland2010>{{cite book |author1=Haviland, Wiliam A. |author2=Prins, Harald E.L. |author3=McBride, Bunny |author4=Walrath, Dana |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |year=2010 |publisher=Wadsworth/Cengage Learning |location=Belmont, California |page=82 |isbn=978-0-495-81082-7 |url=https://books.google.com/books?id=yP6TrXRpPdMC&pg=PA82}}</ref> Die mens se reaksie op seksuele begeerte word gewoonlik beïnvloed deur sosiale norme. Beperkings word dikwels bepaal deur godsdiens of sosiale gebruike. Die beroemde navorser [[Sigmund Freud]] het geglo die mens word veelvormig pervers gebore, wat beteken verskeie voorwerpe kan ’n bron van plesier wees. Volgens hom gaan die mens ná geboorte deur vyf fases van psigoseksuele ontwikkeling, en hy kan op enige fase fikseer vanweë verskeie traumas tydens die proses. Vir [[Alfred Kinsey]], nog ’n invloedryke seksnavorser, kan ’n mens op enige plek op ’n skaal van seksuele oriëntasie lê en net ’n klein minderheid van mense is ten volle [[heteroseksueel]] of [[homoseksueel]].<ref name="Book-2009">{{cite book |author=MobileReference |title=The Illustrated Encyclopedia of North American Mammals |url=https://books.google.com/books?id=VxK4KWrGn2cC&pg=PT601 |page=601 |date=15 Desember 2009 |work=MobileReference |accessdate=10 Augustus 2013}}</ref> Onlangse neorologiese en genetiese studies dui daarop die mens kan met ontvanklikheid vir verskeie seksuele neigings gebore word.<ref name=Buss2003>{{cite book |author=Buss, David M. |year=2003 |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. Revised Edition |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |location=New York City |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00802-5}}</ref> == Gedrag == {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:100%; margin:0 0 .5em 1em;" ! colspan="2" style="background:Lightgrey; text-align:center;"| Statistieke: menslike gemeenskap |- |Wêreld- bevolking<ref name="UNDES-Pop">{{cite web |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |title=File POP/1-1: Total population (both sexes combined) by major area, region and country, annually for 1950-2100: Medium fertility variant, 2015–2100 |work=World Population Prospects, the 2015 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division, Population Estimates and Projections Section |date=Julie 2015 |access-date=2 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170315185833/https://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |archive-date=15 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 7,6 biljoen |- |Bevolkings- digtheid<ref name="UNDES-Pop"/><ref name=CIA-world /> |15/km² volgens totale gebied 51/km² volgens grondgebied |- | valign="top" | Wêreld se grootste stede<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|publisher=United Nations|access-date=16 Oktober 2017}}</ref> | style="text-align: left;" | [[Tokio]], [[Delhi]], [[Sjanghai]], [[Mumbai]], [[São Paulo]], [[Beijing]], [[Meksikostad]], [[Osaka]], [[Kaïro]], [[New York Stad|New York]]-[[Newark, New Jersey|Newark]], [[Dhaka]], [[Karatsji]], [[Buenos Aires]], [[Kolkata]], [[Istanboel]], [[Chongqing]], [[Lagos]], [[Manila]], [[Guangzhou]], [[Rio de Janeiro]], [[Los Angeles]]-[[Long Beach]]-[[Santa Ana, Kalifornië|Santa Ana]], [[Moskou]], [[Kinshasa]], [[Tianjin]], [[Parys]], [[Shenzhen]], [[Djakarta]], [[Bangalore]], [[Londen]], [[Chennai]], [[Lima]] |- | valign="top" | Mees gesproke plaaslike tale<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123063409/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |archive-date=23 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | style="text-align: left;" | [[Chinees]], [[Spaans]], [[Engels]], [[Hindi]], [[Arabies]], [[Portugees]], [[Bengaals]], [[Russies]], [[Japannees]], [[Javaans]], [[Duits]], [[Pandjabi]], [[Telugu]], [[Marathi]], [[Tamil]], [[Frans]], [[Viëtnamees]], [[Koreaans]], [[Oerdoe]], [[Italiaans]], [[Indonesies]], [[Persies]], [[Turks]], [[Pools]], [[Oriya]] |- | valign="top" | Gewildste godsdienste<ref name=CIA-world /> | style="text-align: left;" | [[Christendom]], [[Islam]], [[Hindoeïsme]], [[Boeddhisme]], [[Sikhisme]], [[Judaïsme]], [[Baha’i]] |} Die mens is ’n hoogs sosiale wese en woon dikwels in groot, komplekse sosiale groepe. Hy is meer as enige ander spesie in staat om kommunikasiestelsels te gebruik vir selfuitdrukking, die uitruil van idees en organisasie; hy het komplekse sosiale strukture geskep wat uit baie samewerkende of mededingende groepe bestaan. Menslike groepe wissel van families tot nasies. ’n Groot hoeveelheid waardes, norme en rituele is vasgestel wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Kultuur word hier gedefinieer as patrone van komplekse simboliese gedrag, dus alle gedrag wat nie aangebore is nie, maar wat aangeleer is deur sosiale wisselwerking met ander. Dit sluit in die gebruik van sekere materiale, taal, tradisies, godsdiens en tegnologie. === Taal === Hoewel baie spesies kommunikeer, is taal uniek aan die mens. Anders as die beperkte stelsels van ander diere, is die mens se taal oop – ’n oneindigende aantal bedoelings kan weergegee word deur ’n beperkte getal simbole te kombineer. Dit kan ook gebruik word vir gebeure en voorwerpe wat nie tot die hede behoort nie, maar in die gedeelde verbeelding bestaan.<ref name="Revolution"/> Dit verskil van ander vorme van kommunikasie deurdat dit nie tot ’n sekere medium beperk is nie – dieselfde idees kan verbaal, skriftelik, deur gebaretaal of met [[braille]] weergegee word. Taal bind nasies, kulture en etniese groepe saam. Die uitvinding van [[skryfstelsel]]s minstens 5&nbsp;000 jaar gelede het die mens in staat gestel om taal op materiale te verewig en het gelei tot ’n groot tegnologiese voorsprong. Sowat 6&nbsp;000 verskillende tale word tans gepraat, en nog duisende het uitgesterf.<ref name=Comrie1996>{{cite book |author1=Comrie, Bernard |author2=Polinsky, Maria |author3=Matthews, Stephen |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |year=1996 |publisher=Facts on File |location=New York City |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/15 13]–15 |isbn=978-0-8160-3388-1}}</ref> === Geslagsrolle === Die verdeling van mense in ’n manlike en vroulike geslag of gender word weerspieël in ’n ooreenstemmende verdeling van rolle, norme, praktyke, kleredrag, regte, pligte, gedrag, status en mag. Kultuurverskille volgens geslag het vermoedelik natuurlik ontstaan; vroue se rol as versorgers spruit byvoorbeeld waarskynlik uit die feit dat hulle die lewe skenk. Geslagsrolle verskil deur die geskiedenis en oorheersende gendernorme het al in baie gemeenskappe voor uitdagings te staan gekom. === Familieskap === [[Lêer:Contest Entry (33048411606).jpg|duimnael|links|’n Gesin span uit in die natuur.]] Alle menslike gemeenskappe organiseer, erken en klassifiseer soorte sosiale verhoudings geskoei op die verhoudings tussen ouers en kinders (gesinne) en deur die huwelik (families). In die meeste gemeenskappe hou familieskap wedersydse verantwoordelikhede en verwagtings van solidariteit in tussen lede van die familie. Familieskap kan lei tot afstammingsgroepe wat as politieke eenhede funksioneer, soos clans. Dit kan bande deur huwelike versterk, en dit kan dikwels polities en ekonomies belangrik wees en lei tot die vorming van politieke organisasies wat verder as die gemeenskap strek. Daar is gewoonlik duidelike aanduidings oor met wie ’n mens mag trou en met wie nie. Feitlik alle gemeenskappe het ’n verbod op [[bloedskande]], of ’n huwelik tussen nabye familielede. In baie gemeenskappe kan families ook uitgebrei word deur middel van aanneming, voogskap of ’n saamwonery. === Etnisiteit === [[Lêer:African Selfie.jpg|regs|duimnael|240px|’n [[Selfie]] van ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-man en ’n [[Ndebele (stam)|Ndebele]]-vrou van [[Suid-Afrika]]]] Mense vorm dikwels etniese groepe, wat groter as families is en om ’n sekere gesamentlike identiteit gebou word, soos afstamming en geskiedenis, gedeelde kultuurnorme en taal of biologiese fenotipe. Sulke ideologieë word dikwels verewig deur kragtige, fassinerende oorvertellings wat geldigheid en kontinuïteit verleen aan die stel gedeelde waardes. Etniese groepe stem dikwels ooreen met die een of ander vorm van politieke organisasie soos ’n stam, stadstaat of nasie. Hoewel etniese groepe deur die geskiedenis ontstaan en verdwyn, glo sulke groepe dikwels hul geskiedenis strek tot ver in die verlede. Dit help om ’n sosiale identiteit te vorm en solidariteit tussen lede van ’n etnies-politieke eenheid te skep. Hierdie verenigende aspek hou ook verband met die opkoms van die nasiestaat as die belangrikste vorm van politieke organisasie in die 19de en 20ste eeu.<ref>J. Hutchinson & A.D. Smith (eds.), ''Oxford readers: Ethnicity'' (Oxford 1996), "Introduction"</ref><ref>Smith, Anthony D. (1999) Myths and Memories of the Nation. Oxford University Press. bl. 4–7</ref><ref>{{cite journal |last1=Banton |first1=Michael |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/19 |journal=Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |year=2007 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>Delanty, Gerard & Krishan Kumar (2006) The SAGE Handbook of Nations and Nationalism. SAGE. {{ISBN|1412901014}} bl. 171</ref><ref name="cohen">Ronald Cohen 1978 "Ethnicity: Problem and Focus in Anthropology" in ''Annual Review of Anthropology'' 7: 383 Palo Alto: Stanford University Press</ref><ref>Thomas Hylland Eriksen (1993) Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives. London: Pluto Press</ref> === Gemeenskap, regering en politiek === [[Gemeenskap]] is die stelsel organisasies en instellings wat ontstaan uit die wisselwerking tussen mense. In ’n gemeenskap kan mense verdeel word in verskillende groepe volgens hul inkomste, rykdom, mag, reputasie, ens., maar die struktuur van sosiale lae en die mate waarin mense daarin rondbeweeg, verskil, veral tussen moderne en tradisionele gemeenskappe.<ref>{{cite web |url=http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |title=Social Stratification |last=Schizzerotto |first=Antonio |publisher=University of Trento |access-date=3 Julie 2017 |archive-date=20 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|duimnael|200px|Die hoofkwartier in [[New York Stad|New York]] van die [[Verenigde Nasies]], een van die wêreld se grootste politieke organisasies.]] ’n [[Staat]] is ’n georganiseerde politieke gemeenskap wat ’n sekere gebied beslaan. Dit het ’n georganiseerde regering en het interne en eksterne soewereiniteit. Erkenning deur ander state van ’n staat se aanspraak op onafhanklikheid, wat dit die mag gee om internasionale ooreenkomste aan te gaan, is dikwels belangrik vir die vestiging van sy posisie. [[Regering]] kan gedefinieer word as die politieke middel vir die skep en afdwing van wette, gewoonlik deur ’n burokratiese hiërargie. [[Politiek]] is die proses waardeur besluite in groepe geneem word; dié proses behels dikwels konflik sowel as skikking. Hoewel die term politiek gewoonlik op regerings van toepassing is, kan dit in alle menslike wisselwerkings waargeneem word, insluitende korporatiewe, akademiese en godsdiensinstellings. Voorbeelde van regerings sluit in [[Monargie|monargieë]], [[Kommunisme|kommunistiese state]], militêre [[diktatorskap]]pe, [[Teokrasie|teokrasieë]] en liberale [[Demokrasie|demokrasieë]], waarvan laasgenoemde vandag as die volopste beskou word. === Handel en ekonomie === [[Lêer:Tengeru market.jpg|duimnael|200px|Kopers en verkopers op ’n mark.]] [[Handel]] is die willekeurige uitruil van goedere en dienste en is ’n vorm van ekonomie. ’n Meganisme wat handel toelaat, word ’n [[Mark (ekonomie)|mark]] genoem. Handelaars onderhandel gewoonlik deur ’n uitruilmedium, soos [[geld]]. Vanweë spesialisering of die verdeling van arbeid konsentreer die meeste mense op ’n klein aspek van vervaardiging of dienste en ruil hul arbeid vir geld of produkte. Handel vind ook tussen streke plaas omdat sekere streke die enigste of grootste vervaardiger van ’n sekere produk is, of omdat sekere streke die voordeel van massaproduksie het. [[Ekonomie]] is ’n sosiale wetenskap wat die vervaardiging, handel en verbruik van goedere en dienste bestudeer. Dit fokus op meetbare veranderlikes en word breedweg in twee hooftakke verdeel: [[mikro-ekonomie]], wat met individuele agente soos huishoudings en besighede te doen het, en [[makro-ekonomie]], wat te doen het met die ekonomie as ’n geheel, soos totale vraag en aanbod na geld, kapitaal en goedere. Belangrike aspekte van ekonomie is vervaardiging, verspreiding, handel en mededinging. === Oorlog === [[Lêer:Bataille Waterloo 1815 reconstitution 2011 3.jpg|duimnael|200px|Mans in periodekostuums beeld soldate uit in ’n uitbeelding van die [[Slag van Waterloo]] in 1815.]] [[Oorlog]] is ’n toestand van georganiseerde gewapende konflik tussen state of ander magte. Dit word gebruik om militêre doelwitte af te dwing. Ander, spontane konflikte soos rebellies en opstande word nie as oorlog beskou nie. [[Rewolusie]]s kan niegewelddadig wees, of ’n georganiseerde en gewapende opstand wat dui op ’n staat van oorlog. In die 20ste eeu het na raming tussen 167&nbsp;miljoen en 188&nbsp;miljoen mense in oorloë gesterf.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep./Okt. 2006</ref> ’n Algemene definisie van oorlog is ’n reeks militêre veldtogte tussen minstens twee opponerende kante weens ’n dispuut oor byvoorbeeld soewereiniteit, grondgebied, bronne of godsdiens. ’n Oorlog tussen interne elemente van ’n staat is ’n [[burgeroorlog]]. Verskillende soorte oorloë het al in die geskiedenis plaasgevind, soos hand-, wapen-, vloot- en lugoorloë. Militêre intelligensie het al dikwels ’n rol gespeel in die bepaling van oorwinnings en neerlae. Propaganda, wat dikwels inligting, verwronge menings en [[disinformasie]] insluit, speel ’n sleutelrol in die handhawing van eenheid in ’n oorlogsparty en om onmin tussen partye te saai. In moderne oorlogvoering word soldate op die grond gebruik, [[Skip|skepe]] ter see en [[Vliegtuig|vliegtuie]] in die lug. Soms oorvleuel dié velde in die vorm van see- en valskermsoldate, [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] en [[grond-tot-lugmissiel]]e. === Materiale en tegnologie === [[Lêer:Néolithique 0001.jpg|duimnael|200px|Verskillende artefakte uit die Steentydperk, insluitende armbande, bylkoppe, beitels en poleergereedskap.]] Steengereedskap is minstens 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede al deur proto-mense gebruik.<ref name=Clark1994>{{cite journal |author1=Clark, J.D. |author2=de Heinzelin, J. |author3=Schick, K.D. |title=African ''Homo erectus'': old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |journal=Science |year=1994 |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220|display-authors=etal}}</ref> Die beheerde gebruik van vuur het sowat 1,5&nbsp;miljoen jaar gelede begin. Sedertdien het die mens geweldige vooruitgang gemaak en ingewikkelde tegnologie ontwikkel om gereedskap te maak om hul lewe te vergemaklik en hul kultuur uit te brei. Groot spronge in tegnologie sluit in die uitvinding van [[landbou]] in wat bekend is as die [[Neolitikum|Neolitiese Rewolusie]] en van outomatiese masjiene in die [[Nywerheidsrewolusie]]. Met [[argeologie]] word gepoog om die storie van die verlede of van verlore kulture te vertel deur onder meer die bestudering van die artefakte wat hulle vervaardig het. Vroeë mense het steengereedskap, potte en juwele agtergelaat wat eie is aan ’n spesifieke streek of tyd. ==== Voorkoms ==== Deur die geskiedenis het mense hul voorkoms verander deur klere<ref>{{cite journal |vauthors=Kvavadze E, Bar-Yosef O, Belfer-Cohen A, Boaretto E, Jakeli N, Matskevich Z, Meshveliani T |title=30,000-year-old wild flax fibers |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1359 |journal=Science |volume=325 |issue=5946 |page=1359 |year=2009 |pmid=19745144 |doi=10.1126/science.1175404}}</ref> en bykomstighede te dra, deur hul hare te knip of te skeer en deur middel van liggaamsmodifikasies. Laasgenoemde is die doelbewuste verandering van die liggaam om niemediese redes, soos estetika, seksuele voordeel, rites, godsdiensredes, om groepsaffiliasie te toon, liggaamskuns te skep, te skok of jouself uit te druk.<ref name="DeMello2007"/> In ’n breë sin beteken dit plastiese snykunde, sosiaal aanvaarbare versierings soos in gaatjies in die ore, en godsdienstige rituele soos [[besnydenis]].<ref name="DeMello2007">{{cite book |author=Margo DeMello |title=Encyclopedia of Body Adornment |url=https://books.google.com/books?id=s0122BsqrZwC&pg=PR17 |accessdate=6 April 2012 |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-33695-9 |pages=17–}}</ref> === Filosofie en selfrefleksie === [[Lêer:Confuciusstatue.jpg|duimnael|180px|’n Standbeeld van [[Confucius]] in Sjanghai.]] [[Filosofie]] is ’n dissipline of studieveld wat die ondersoek, ontleding en ontwikkeling van idees behels op ’n algemene, abstrakte of basiese vlak. Dit probeer realiteit, redenering en waardes verstaan. Belangrike velde van filosofie sluit in [[logika]], [[metafisika]], [[epistemologie]] en [[aksiologie]] of waardeleer (wat [[etiek]] en [[estetika]] insluit). Dit dek ’n groot verskeidenheid benaderings en word gebruik om te verwys na ’n wêreldmening, ’n perspektief op ’n sekere saak of die menings van ’n spesifieke filosoof of filosofieskool. === Godsdiens en spiritualiteit === [[Godsdiens]] word gewoonlik gedefinieer as ’n geloofstelsel wat verband hou met die bonatuurlike, heilige of goddelike, asook die praktyke, waardes, instellings en rituele wat met die geloof verbind word. Die evolusie en geskiedenis van die eerste godsdienste het in onlangse jare velde van aktiewe wetenskaplike navorsing geword.<ref>{{cite web |url=http://evolution.binghamton.edu/religion/ |title=Evolutionary Religious Studies: A New Field of Scientific Inquiry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620174124/http://evolution.binghamton.edu/religion/ |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=Boyer2008>{{cite journal |author=Boyer, Pascal |title=Being human: Religion: bound to believe? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-23_455_7216/page/1038 |journal=Nature |volume=455 |issue=7216 |pages=1038–39 |year=2008 |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref name=Emmons2003>{{Cite journal |author1=Emmons, Robert A. |author2=Paloutzian, Raymond F. |title=The psychology of religion |journal=Annual Review of Psychology |year=2003 |pmid=12171998 |volume=54 |issue=1 |pages=377–402 |doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145024}}</ref> Deur die eeue het godsdiens baie vorme aangeneem wat van kultuur tot kultuur en individu tot individu verskil. Van die belangrikste sake wat godsdienste ondersoek, sluit in die lewe ná die dood of die hiernamaals, die oorsprong van die [[lewe]], die aard van die [[heelal]] en sy uiteindelike lot, en wat moreel of immoreel is. ’n Gemeenskaplike bron van hierdie antwoorde is die geloof in bosintuiglike goddelike wesens soos [[Godheid|gode]] of ’n enkele [[God]], hoewel nie alle godsdienste [[teïsme|teïsties]] is nie. Spiritualiteit, geloof of sielsake is van die baie verskillende benaderings van mense om basiese vrae te beantwoord oor die mensdom se plek in die heelal, die doel van die lewe en die ideale manier om ’n mens se lewe te lei. Hoewel hierdie onderwerpe ook in filosofie en in ’n mate in wetenskap ondersoek word, is spiritualiteit uniek in die sin dat dit op mistieke of bonatuurlike begrippe fokus soos [[karma]] en God. Dit is moeilik om die presiese omvang van godsdienstigheid te meet,<ref name=Hall2008>{{cite journal |author1=Hall, Daniel E. |author2=Meador, Keith G. |author3=Koenig, Harold G. |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion-and-health_2008-06_47_2/page/134 |journal=Journal of Religion and Health |volume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> maar die meerderheid mense hang die een of ander godsdienstige of spirituele geloof aan. Baie is egter nie godsdienstig nie. [[Humanisme]] is ’n filosofie wat die hele mensdom en al die aspekte wat die mens raak, wil saamvat; dit is gewoonlik niegodsdienstig. Die meeste godsdienste kan duidelik onderskei word van wetenskap, op beide ’n filosofiese en metodologiese vlak, maar die twee sluit mekaar nie noodwendig uit nie; baie mense huldig ’n mengsel van godsdienstige en wetenskaplike menings. Die onderskeid tussen godsdiens en filosofie is aan die ander kant soms minder duidelik en die twee word soms verbind in velde soos die filosofie van godsdiens of teologie. === Kuns, musiek en letterkunde === [[Lêer:Lorenzo Lippi 001.jpg|duimnael|180px|''Allegorie van Musiek'' (c. 1594), ’n skildery van ’n vrou wat bladmusiek skryf deur Lorenzo Lippi.]] [[Kuns]] is ’n algemene kultuurbegrip en kunswerke is minstens sedert die dae van die [[Cro-Magnon-mens]] gemaak. Kuns kan gedefinieer word as ’n vorm van kultuuruitdrukking en kan dui op voorwerpe of uitvoerings, huidig of histories, en die prestige daarvan word ondervind deur diegene wat dit gemaak het, ontdek, uitstal of besit. In die moderne gebruik van die woord dui kuns gewoonlik op die proses of resultaat van die maak van materiële werke wat van die konsepvorming tot die uitvoering daarvan, getrou bly aan die "kreatiewe impuls" van mense. [[Musiek]] is ’n natuurlike intuïtiewe verskynsel wat gebaseer is op drie strukture wat onderling verband hou: ritme, harmonie en melodie. Om na musiek te luister is waarskynlik een van die algemeenste vorme van vermaak, terwyl om dit te leer en verstaan gewilde dissiplines is. Daar is ’n groot verskeidenheid [[musiekgenre]]s en soorte etniese musiek. [[Letterkunde]], wat kreatiewe geskrewe en moontlik gesproke werke is, sluit in [[prosa]], [[poësie]] en [[drama]], beide [[fiksie]] en niefiksie. Dit sluit genres in soos [[epos]]se, [[gedig]]te, [[legende]]s, [[mite]]s en [[folklore]]. === Wetenskap === Nog ’n unieke aspek van die mensdom is die ontwikkeling van ingewikkelde metodes om kennis op te doen deur waar te neem, te kwantifiseer en te verifieer. Die [[wetenskaplike metode]] is ontwikkel om kennis op te doen van die fisiese wêreld en die reëls, prosesse en beginsels waaruit dit bestaan. Saam met [[wiskunde]] maak dit die voorspelling van ingewikkelde patrone van oorsaak en gevolg moontlik. Die mens het die vermoë om groot, selfs abstrakte, kwantiteite te verstaan en erken, en om [[Algoritme|algoritmiese patrone]] te verstaan en erken wat [[rekenkunde]] en [[algebra]] moontlik maak, iets wat nie in ander spesies aangetref word nie. Wetenskap kan in drie groot takke verdeel word: die formele wetenskappe (bv. [[logika]] en [[wiskunde]]), wat te doen het met formele stelsels; die [[toegepaste wetenskap]]pe (bv. [[ingenieurswese]] en [[geneeskunde]]), wat op praktiese toepassing fokus; en die [[Empiries|empiriese wetenskappe]], wat geskoei is op proefondervindelike waarnemings en op sy beurt ingedeel word in [[natuurwetenskap]]pe (bv. [[fisika]], [[chemie]] en [[biologie]]) en sosiale wetenskappe (bv. [[Sielkunde|psigologie]], [[ekonomie]] en [[sosiologie]]).<ref>{{cite web |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |title=Branches of Science |publisher=University of Chicago |access-date=20 Januarie 2018 |archive-date=23 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Pseudowetenskap|Skynwetenskap]] is ’n aktiwiteit wat verkeerdelik deur sy aanhangers as wetenskaplik beskou word.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |title=Science and Pseudo-Science |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=3 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417084230/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Argeologie: inligting] * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens ''Homo sapiens'']&nbsp;– Smithsonian-instituut * Sien die [http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Info/Index menslike genoom ] by Ensembl * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Menslike tydlyn (interaktief)] – Smithsonian-instituur (Augustus 2016). * {{Commons-kategorie inlyn|People}} * {{Wikispecies-inlyn|Homo sapiens sapiens}} * {{Wikt-inlyn|mens}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Human|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Mense| ]] mntp92jz5nxewn0r5fvflk7iahmq4sc 4 16282 2974980 2703351 2026-10-03T09:45:11Z SpesBona 2720 + Nasionale Stigtingsdag in Korea (2333 v.C.) 2974980 wikitext text/x-wiki '''[[3 Oktober]]''': Nasionale Stigtingsdag in [[Korea]] ([[2333 v.C.]]); Nasionale Dag in [[Irak]] ([[1932]]); [[Dag van Duitse eenheid]] ([[1990]]). [[Lêer:Shuttle-atlantis.jpg|border|regs|150px|Ruimtependeltuig Atlantis]] * [[787]] – Tassilo III van [[Beiere]] lê die eed van trou aan [[Karel die Grote]] af, waarmee [[Beiere]] sy onafhanklikheid verloor. * [[1928]] – Gebore: [[Alvin Toffler]], [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] skrywer en futuris. * [[1932]] – [[Irak]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[1985]] – Die '''[[ruimtependeltuig Atlantis]]''' word vir die eerste keer gelanseer. * [[1990]] – [[Duitsland]] word herenig toe die vyf nuwe [[Deelstate van Duitsland|deelstate]] van die [[Duitse Demokratiese Republiek]] ([[Brandenburg]], [[Mecklenburg-Voorpommere]], [[Sakse]], [[Sakse-Anhalt]] en [[Thüringen]]), asook [[Oos-Berlyn]] met die [[Wes-Duitsland|Bondsrepubliek Duitsland]] verenig. klrmsrg1npku4vy7x85ofehxnh7tz3b 0 16324 2974983 2969386 2026-10-03T09:46:30Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974983 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Moorreesburg | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = {{Photomontage | photo1a = Moorreesburg welcome sign.jpg | photo2a = Moorreesburg Dutch Reformed Church.jpg | photo2b = Moorreesburg Town hall 06.jpg | photo3a = Carnegie library 002.jpg | photo3b = Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 | foot_montage = {{resize|114%|Van bo, welkombordjie na Moorreesburg. Middel-links, NG Kerk in Moorreesburg. Middel-regs, die Moorreesburgstadsaal. Carnegie biblioteek in Moorreesburg (onder-links). Moorreesburg Koringbedryfmuseum & Ou Sendingsgemeentekerk (onder-regs).}} }} | beeldbyskrif = | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 33 |latm = 09 |lats = | longd = 18 |longm = 40 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Swartland | stigtingsdatum = [[1882]] | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/164004 Moorreesburg] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/164005 Rosenhof] tydens die 2011-sensus.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 27.8 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 12877 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011/> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011/> | persent_swart = 6.7% | persent_kleurling = 70.1% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 22.5% | persent_ander = 0.4% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011/> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 92.0% | demographics2_title2 = [[Xhosa]] | demographics2_info2 = 3.5% | demographics2_title3 = [[Engels]] | demographics2_info3 = 2.2% | demographics2_title4 = Ander | demographics2_info4 = 2.3% | poskode = 7310 | poskode2 = 7310 | skakelkode = 022 | sensuskode = | webwerf = http://moorreesburg.net/ }} [[Lêer:Munisipale kantoor Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Die munisipale kantoor op Moorreesburg. Die dorp se munisipaliteit het in 2000 deel van die Swartland-munisipaliteit geword met sy hoofkantoor op [[Malmesbury]].]] [[Lêer:Ou NG kerk Moorreesburg.jpg|duimnael|links|Moorreesburg se vorige NG kerk is op [[18 Desember]] [[1895]] ingewy maar later gesloop om plek te maak vir die huidige.]] '''Moorreesburg''' is 'n dorp in die munisipaliteit [[Swartland]], provinsie [[Wes-Kaap]] ([[Suid-Afrika]]). Dit is ongeveer halfpad tussen [[Piketberg]] en [[Malmesbury]] geleë. Die dorp is die ekonomiese sentrum van die omliggende landboustreek, waar veral [[koring]] en [[hawer]] verbou word. Moorreesburg beskik oor 'n aantal landboukundige geriewe soos koringmeule en graansilo's. Die plaaslike koringmuseum behandel die streek se hoofproduk. == Geskiedenis == Moorreesburg is in [[1890]] as 'n kerkgemeente op die plaas Hooikraal gestig en genoem na ds. J.C. le Febre Moorrees, die vader van prof. [[Adriaan Moorrees]]. Ingevolge Wet 45 van 1882 het Moorreesburg op 21 April 1909 munisipale status verkry.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_South_African_Municipal_Yearboo/XNAzAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg+municipality+1909&pg=PA82&printsec=frontcover South African Municipal Year Book, 1913, pp. 82-83.]</ref><ref name="Truter1994." /> Met die nuwe munisipale herindeling van [[2000]] het dit deel van [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit|Swartland]] geword. === Die gedokumenteerde eienaars van Hooikraal === Wat sekondêre bronne betref, heers daar onduidelikheid rondom die eerste gedokumenteerde eienaars van Hooikraal (die beginpunt van Moorreesburg), of wie selfs van die eerste boere rondom die huidige Moorreesburg was. Dikwels tref mens aanvegbare stellings soos die volgende aan:<ref>[https://web.archive.org/web/20240528105429/https://www.swartlandskou.co.za/geskiedenis Swartlandskou: Geskiedenis.]</ref> {{cquote|Die eerste boere wat in Moorreesburg omgewing begin boer het, was Jan van Zyl en Klaas Hendrik Diepenouw, setlaars uit Nederland in 1709.}} Dit is 'n vergissing van tweërlei aard. In die eerste plek was daar geen plaas noord van Riebeek-Kasteel (die berg wat op 3 Februarie 1661 vernoem is na Jan van Riebeeck, deur 'n ekspedisie onder leiding van Pieter Cruythoff)<ref>Raper, P.E., Möller, L.A. & Du Plessis, L.T. 2020. ''Plekname in Suid-Afrika''. Pretoria: Protea Uitgewers, bl. 629</ref> selfs in 1712, die sterftejaar van Diepenauw nie.<ref>Sien ook Voetnota 4 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 34: Sara Wilhelmina Tas, suster van die skrywer, gebore te Amsterdam in 1670 - dus twee jaar jonger as haar broer Adam - het in 1691 met verlof van Here XVII na die Kaap geëmigreer en by haar oom Henning Husing, wat getroud was met hul tante aan moederskant, Maria Lindenhovius, in hul huis in Strandstraat gaan woon. (Vgl. C 503 Uitg. Br. 29 Junie 1691, bl. 114.) Na 'n sestienjarige verblyf in die huis van haar oom en tante is Sara Wilhelmina getroud met die 55-jarige wewenaar Claas Hendrik Diepenouw (volgens Hoge Claus Heinrich Diepenow), boer van die plaas ‘D'Eensaamheit’ by Klapmuts. Diepenouw is in 1712 oorlede en het sy weduwee goed bemiddeld agtergelaat. In 1714 het sy ‘D'Eensaamheit’ aan haar broer Adam Tas verkoop [...]</ref> Hier kan mens die kaart in ''[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/n35/mode/2up Historical Atlas of South Africa]'' van Eric A. Walker met aandag besigtig. Bygesê, die VOC was in 1712 egter bekend met 'n 'Brakke Fonteijn', in " 't Swarte Land", wat egter nie 'n plaas was nie, maar, gegewe Walker se kaart, slegs 'n waterpunt kon wees.<ref>Towards A New Age of Partnership (TANAP) DVD: 1701 Dagregister_transkripsie, Saterdag, 16 Julie 1712: "stellende haer cours na ’t Swarte Land tot bij de Brakke Fonteijn, alwaer gecomen wesende".</ref> In die tweede plek, indien 1709 sou verwys na die aankoms van Klaas Hendrik Diepenauw aan die Kaap, dan is die datum eweneens verkeerd. ‘De Eensaamheijt’ (1693, aangedui op die kaart met 'Pg'), ‘De Mosselbank’ (1698, 'Tf') en die aangrensende stuk grond, ‘Klipheuvel’ (1704, 'Tg'), het hy reeds voor hierdie datum bekom.<ref>[https://archive.org/details/historicalatlaso00walk_0/page/8/mode/2up?q=diepenauw Walker, E.A. 1922. Historical atlas of South Africa. London: Oxford University Press, pp. 8-9.]</ref><ref>Sien ook Voetnota 159 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 112: 'Een van die welvarendste boere aan die Kaap, besitter van land gent. ‘Sonneblom onder de Wintberg’ en o.s. die plase ‘De Mosselbank’, ‘Klipheuvel’ en ‘De Eensaamheijt’. Sien ''Kaapse Grondbriewe'', 18 September 1698, bl. 274; 26 September 1704, bl. 31 en 90-91 en ''Grondbriewe Stellenbosch en Drakenstein'', bls. 340-346. (A.J.B.)] Vgl. ook voetnoot 4 van hierdie publikasie.'</ref> Volgens Walker se kartering lê D'Eensaamheijt in die Paarl-omgewing, en De Mosselbank en Klipheuvel lê langs die Mosselbankrivier, 'n rivier wat in die Dieprivier inloop. Dit is nietemin vandag steeds suid van Malmesbury. Buitendien is die wewenaar Diepenauw in 1707 getroud met [[Adam Tas]] se suster hier te lande, dus, voor die beweerde 1709.<ref>Sien ook Voetnota 273 in ''Dagboek van Adam Tas'', bl. 184: 'Claas Diepenauw was op hierdie stadium waarskynlik wewenaar, want in 1707 is hy hertroud met Sara Wilhelmina Tas, suster van Adam Tas. Sy eerste vrou, met wie hy in 1677 getroud was, was Anna Schlecht, wed. van Jan Steens.'</ref> Maar hoe is dit egter gesteld met '''Hooij Kraal''', die beginpunt van Moorreesburg? ''Boerepioniers van die Sandveld''<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 143</ref> bied die volgende: {{cquote|Die eerste onder die afstammelinge van stamvader Jan Kotze wat 'n veeplaas ten noorde van die Benede-Bergrivier uitgeneem het, was Dirk Jacobus, tweede seun van Dirk Kotze en Maria M. Carstens van die veldkornetskap Agter-Paardeberg in die Swartland. Na sy huwelik in 1753 met Martha van Schalkwyk het hy die eiendomsplaas Uilen Kraal in die wyk Groene Kloof (tans die distrik Darling) bewoon. 'n Jaar daarna het hy die leningsplaas Hooij Kraal (nou 'n deel van die dorp Moorreesburg) byuitgeneem. Laasgenoemde plaas het 'n aantal jare later agtereenvolgens aan sy seuns Dirk en Johannes behoort. }} Om dit nou patriliniêr voor te stel (die tersaaklike persone in vetdruk):<ref>Smith, M.H.D. 1985. ''Boerepioniers van die Sandveld''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 124, 128, 138 </ref> a1. Johann (Jan) Kotzé (stamvader), gebore op 25 Januarie 1652 in Königstein in Sakse, Duitsland; oorlede ongeveer 1713; getroud (derde huwelik) op 1 Februarie 1966 met Hildegonda Boone, 'n dogter van ds. Dirk Boone en sy eggenote Belletje van Gaalen, 'n suster van admiraal Van Gaalen. Die egpaar kom op 13 Mei 1691 in die Kaap aan, die Kotzes vestig hul in [[Drakenstein]]; Jan word pagter van "vaderlandsche en uijtheemse bieren". :(a1)b2 Dirk = gedoop te Drakenstein op 28 Augustus 1692 (uit 3de huwelik), getroud op 13 Januarie 1726 met Maria Magdalena Carstens ::(a1b2)c2 '''Dirk Jacobus''' gedoop 31 Oktober 1728, getroud op 28 Oktober 1753 met Martha van Schalkwyk :::(a1b2c2)d1 '''Dirk''' gedoop 20 September 1754, getroud op 8 April 1779 met Elizabeth Smith :::(a1b2c2)d3 '''Johannes Christiaan''', gedoop 30 September 1758, oorlede 9 Oktober 1836; eerste huwelik op 18 Augustus 1782 getroud met Sara Visser; in sy tweede huwelik getroud op 11 April 1802 met Maria Magdalena Wagenaar. Die vraag ontstaan egter, hoe kan grond aan iemand "behoort" as dit 'n leningsplaas was? Want volgens Truter het die dorp rondom die plaas Hooikraal ontwikkel wat in 1839 deur goewerneur sir George Napier aan ene Tobias Lochner 'gegee' is.<ref name="Truter1994." /> J.J. Lochner skryf weer in die eeufeesgedenkboek van die NG Gemeente, ''Moorreesburg 3-12-1879 tot 3-12-1979'', die volgende, op bl. 1: {{cquote| Die mees sentraal geleë plaas in hierdie gebied was Hooikraal. Oorspronklik was dit natuurlik, soos alle ander grond, staatsgrond en vroeg in die 18de eeu was die eerste twee bewoners (nie eienaars nie) Albertus Basson en Charl Kotzé (Gert-seun). Op 30 Junie 1839 is hierdie plaas van 2 639 morg en 576 roede as ewigdurende erfpag gegee aan Tobias Christiaan Lochner, die latere eienaar van die Lochner-familieplaas, Drieheuvels, toe nog bekend as Vogelstruisfontein. Sy huur was £1-16 (R3,60) per jaar. Die kontrak is geteken deur die destydse goewerneur aan die Kaap, Sir George Napier. Die eerste werklike eienaars van die plaas was Pieter Warnich en Dirk Kotzé. Volgens latere gebeure lyk dit asof D.J.A. Kotzé later die alleeneienaar was.}} === Spoorwegontwikkeling === {{Hoofartikel|Spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield}} Sonder die spoorwegontwikkeling sou Moorreesburg nooit ontwikkel het nie. Die volgende chronologie bied 'n kykie na die agtergrond waarteen die spoorlyn geleidelik ontwikkel het en Moorreesburg daarby betrek het. '''1857''': Wet Nr. 20 van 1857 - "An Act for the Construction of a Railway from Cape Town to Wellington" - word bekragtig.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Cape_of_Good_Hope_Passed/_0BUAAAAcAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&pg=PA505&printsec=frontcover Railway Amendment Act. In: Statutes of the Cape of Good Hope, Passed by the ... Parliament. Volume 2. 1871.]</ref> In ''The Cape Monthly Magazine'' verskyn die artikel "The Cape Flats and how they may be improved" waarin daar sprake is van 'n spoorlyn wat moontlik sal strek vanaf Kaapstad na Wynberg, met 'n vertakking na Muisenberg; vanaf Wynberg na Stellenbosch, die Paarl, Wellington, die Wagenmakersvallei, en dan al langs die Bergrivier. Die spoor kan so ver strek as die Koue Bokkeveld, Tulbagh, Piquetberg, Clanwilliam, die Olifantsrivier aan die een kant en die Zwartland aan die ander, maar dit is nog toekomsmusiek. Die doel is om die mark (Kaapstad) binne 3 dae te bereik, duiselingwekkend vergeleke met die 6 tot 12 dae tans met die klipperige wapad. Verdere vertakkinge sal dan die onderskeie wingerd- en koringstreke bedien, onder andere die distrikte Zwartland en Piquetberg, soos reeds genoem. Dit behoort nie minder as 200 spoormyl lank te wees nie. Vir die dwarslêers (14 x 7 duim) alleen word die aantal bome bereken op 42 533 (dit is nou sonder om die aanbou van brûe, tonnels, keerwalle en viadukte in te reken). Aangesien baie bome ongeskik sal wees, moet die getal liewer op 83 799 volgroeide bome van 30 voet (9,14 meter) geraam word. Die dwarslêers sal ook weens die dorre klimaat elke 15 jaar vervang moet word, veral tussen die Kaapse Vlakte en daar in die Bergriviervallei, wat 'n verdere 60 000 bome sou benodig. Die byle sal maar net moes omkom. Invoere uit Engeland word onnodig beskou - eerder word daar nou in die rigting van die stinkhoutryke George gekyk vir antwoorde, wat 3 sjiellings per kubieke voet hout vra (in Kaapstad kos dit meer as dubbeld soveel, weens transport per wa).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_Monthly_Magazine/-H5UAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=piquetberg+railway&pg=PA358&printsec=frontcover J.S.H. 1857. The Cape Flats and how they may be improved. ''The Cape Monthly Magazine''], pp. 358-360.</ref> '''1859''': Die sooispitseremonie van die Wellington-spoor vind plaas op 31 Maart, met die goewerneur sir George Grey wat die siergrafie vashou.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Journal_and_Railway_Public_Wo/NtEzAQAAIAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Sir+George+Grey+wellington+railway+cape+town+sod+turned&pg=PA272&printsec=frontcover ''The Engineer's Journal, Railway''. 1859. Miscellaneous. August 3: p. 272]</ref> '''1860''': Die eerste trein (van 'n privaatfirma) loop vanaf Durban tot by die skeepswerf van Port Natal - die spoorlyn is maar 2 myl lank.<ref name="Engineering1893">[https://www.google.co.za/books/edition/Engineering/c84D1M4AgLkC?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA265&printsec=frontcover ''Engineering''. 1893. The Development of the South African Railways. September 1: 265.]</ref> '''1862''': Die eerste spoorlyn word vanaf Kaapstad na Wellington gebou.<ref name="Richter2010.31">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringproduksie (1862-1920). In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31]</ref> Blykbaar is die Paarl die volgende. Die dorpe wat die meeste probeer druk om die volgende spoor te kry is Worcester, Tulbagh en Malmesbury. Teen Julie is die eerste ondersoek na Worcester en Malmesbury ook sommer klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_Select_Committee_on_the_Wo/6UQ6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=1862+wellington+rail&printsec=frontcover Report of the Select Committee on the Worcester, Malmesbury and Port Elizabeth Railway Bills.]</ref> Maar besware in Stellenbosch, Wellington, Worcester en Tulbagh gaan ook reeds op teen die Sondagstreine wat loop (teen Godsgebod), al sê die goewerneur dit is 'n saak wat liewer met die aandeelhouers in Engeland uitgeklaar moet word: sy hande is afgekap. Hoe dan ook, die treine vervoer buitendien geen goedere of briewe op 'n Sondag nie, en diegene wat op die trein klim is in elk geval diegene wat hul tyd elders wil deurbring as in die kerke.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:000021196:mpeg21:p002(KAAP DE GOEDE HOOP.. "Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage". 's-Gravenhage, 03-06-1862, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 25-02-2025]</ref> '''Oktober 1863''': Die eerste trein met drie passasierswaens (eersteklas, tweedeklas, derdeklas) kom in Wellington aan.<ref name="Richter2010.31" /> '''1863''': 'n Vergadering word deur die leraar ds. J.C. le Fèbre Moorrees en 'n paar boere belê; omdat die parogie geweldig groot is wat Moorrees moet bedien, word daar besluit om 'n kerkie op die plaas Hooikraal te bou, as buitekerkie van die Zwartland-gemeente (d.w.s. wat deur die kerk van Malmesbury bedien word).<ref name="Truter1994." /> In '''September 1864''' is met die bouwerk van die spoorlyn deur Tulbaghkloof begin om Wellington met Worcester te verbind.<ref name="VanBreda1987" /> '''Sondag, 4 Desember 1864''': Die Hooikraalskerkie word ingewy deur ds. Moorrees. Dit is maar 'n eenvoudige saaltjie met 'n rietdak en [[misvloer]].<ref name="Walter1990">Walters, M.M. 1990. ''Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters''. Kaapstad: Perskor. bl. 31</ref> '''April 1875''': Mr. Statter voltooi die tweede opmetings van die voorgestelde spoorlyn na Malmesbury.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_Proceedings_of_the_Institutio/9G81AAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=railway+%22malmesbury%22+1877+cape+town&pg=PA368&printsec=frontcover ''Minutes of Proceedings of the Institution of Civil Engineers'' 1881. James Samuel Statter. Volume 65, p. 368.]</ref> Al het 'n Wet in 1861 die Cape Town & Wellington Railway Company in staat gestel om 'n spoor te lê tot by Worcester en daarna die spoorlyn na Malmesbury te verleng, en al is die opmetings reeds teen 1862 voltooi, het hierdie maatskappy so te sê niks gedoen buiten die Tulbagh Kloof bietjie groter oop te kloof nie.<ref name="Engineering1893" /> Die dood het ook altyd 'n oorsaak: blykbaar het die goewerneur die bouwerk gemagtig om sodoende die dienste te behou van die werkers wat aan die Kaapstad-Wellington-spoorlyn gewerk het. Die parlement was weer ontevrede omdat meneer die goewerneur so sonder toestemming opgetree het. Derhalwe is die bouwerk in 1865 gestaak - slegs 26 km van die spoorlyn was toe voltooi. In 1872 bewillig die parlement wel £40 000 sodat die werk solank kan voortgaan. Die Kaapse regering het toe die spoorlyn van die Railway en Dock Company vir £780 000 gekoop en op 1 Januarie 1873 in besit geneem. Nou was die owerheid baie meer toegeneë om geld beskikbaar te stel.<ref name="VanBreda1987">Van Breda, P. 1987. Hoofstuk IV: Kommunikasie: Spoorwegontwikkeling. In: Oberholster, A.G. (red.). ''Paarlvallei 1687-1987''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, bl. 65.</ref> Wet 13 van 1873 het opnuut die verlenging na Worcester bekragtig, en 'n verdere £315 000 (of £4 922 per myl) is hiervoor toegestaan.<ref name="VanBreda1987" /><ref name="Engineering1893" /> '''Maandag, 12 November 1877''': Die spoor tot by Malmesbury word geopen.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/Yj4RSTbMHEUC?hl=af&gbpv=1&dq=%22malmesbury%22&pg=PR54&printsec=frontcoverer Report of the General Manager of Railways. 1899. p. liv]</ref> '''Woensdag, 3 Desember 1879''': Die Hooikraalskerkie stig af om 'n onafhanklike gemeente te vorm: Moorreesburg Gemeente.<ref name="Walter1990" /> [[Lêer:Station Moorreesburg 2.JPG|duimnael|350px|right|Treinstasie in Moorreesburg (2007)]] '''27 April 1882''': ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'' is sekerlik die '''allerbelangrikste dokument''' in die hele spoorgeskiedenis van Moorreesburg. Dit is die deurslaggewende faktor waarom Moorreesburg 'n stasie gekry het. Aanvanklik het Hector Shaw, die opmeter, sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is ''nêrens'' daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg 'n mens se vinger vandag die treinspoor op 'n topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). En nou kom die interessantste deel: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Interessant is dit, omdat die opname in 1881 gemaak is. Met Ds. Retief se bevestiging op 12 Januarie 1882 op Moorreesburg is daar nou van 'n "dorp van 12 huise" ter sprake, en nie meer 8 nie.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die tydperk van ds. Retief. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 5-6</ref> Wat sy opmerkings in die dokument betref. Ten eerste: Kalk word vir die ballas onder die treinspore gebruik. Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref name="Truter1994." /> Dit laat mens inderdaad wonder hoe diep meneer Shaw sy vinger in die grond gesteek het. Ten tweede: 'n Stoomlokomotief suip water soos 'n walvis op wiele, en Shaw het tereg opgemerk water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. Die totale kosteberekening vir die spoorweg tussen Malmesbury en Piquetberg via Hooikraal beraam hy op £236 731. '''Vrydag, 12 Julie 1889'''. Mnr. De Waal lê twee mosies voor die Volksraad ter tafel: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer), asook tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander volksraadslede wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''1894 tot 1895''': Die ou Hooikraalskerkie raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Volgens 'n reisgids uit '''1899''' lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280.]</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''20 April 1901'''. In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaarkrap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> <u>'''9 September 1901'''</u>: Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref> Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''31 Mei 1902''': Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie is egter eers op 16 September 1902 opgehef.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> '''15 November 1902''': Die spoor tussen Moorreesburg en Eendekuil is voltooi en geopen. Dit is 49 treinmyl en 43 ketting lank (ongeveer 79,72 kilometer).<ref name="Railwayyearbook.1903.277" /><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> '''1903''': Tot en met die opening in September 1901 was daar nog genoeg watervoorraad, maar daarna is daar gesteun op Malmesbury se watervoorraad, wat ook nie met die toenemende vraag kon byhou nie. Net soos met die opmeting van Hector Shaw voorspel is, het Moorreesburg dwarsdeur 1902 'n waterprobleem ondervind. 'n Boorgat word aanbeveel.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR61&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lxi]</ref> Moorreesburg kon voorheen, onder ideale toestande, 14 000 gallon (of 63,645 kiloliter) water per dag vir die lokomotiewe voorsien. Voorheen kon mens op mnr. Lochner se dam reken, maar nou moes daar uitsluitlik op 'n handpomp en windpomp staatgemaak word. By Malmesbury is waterregte enkele jare tevore teen £1 600 gekoop - wat 5 000 gallon (of 22,730 kiloliter) water per dag lewer. Hierdie water is weens die kalk- en soutneerslae nie juis vir lokomotiewe geskik nie.<ref>[https://archive.org/details/reportofcommissi01cape/page/108/mode/2up?q=moorreesburg Report of a commission appointed to enquire into and report upon certain matters affecting the Cape. 1903. Sitting op Dinsdag, 22 April 1902, bl. 109]</ref> Verder het die verkeersdrukte na afloop van die oorlog teleurstellend gedaal, in so 'n mate dat dit wil lyk of al die kapitaal wat ingeploeg is die kool die sous nie werd is nie. Die treingebruik tussen Malmesbury en Moorreesburg is laag, maar tussen Moorreesburg en Eendekuil is dit selfs nog laer. Dit is egter nog te vroeg om heeltemal uitsluitsel te gee. Die verkeersdrukte is wel abnormaal hoog in Januarie, Maart, April en Mei.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR22&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. xxii]</ref> Of dit egter toegeskryf kan word aan die oormaat vragmotors wat tot beskikking gestel is aan Malmesbury en tot 'n mindere mate aan Moorreesburg self, bly 'n ope vraag.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PA29-IA6&hl=en_ZA Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. ix]</ref> '''26 Februarie 1906''': Die diens is nie altyd eersteklas soos daar op die kaartjie staan nie. Op 21 Februarie is 'n skou op Malmesbury aangebied, en vooraf het die spoorweë groot kennisgewings rondgestuur van goedkoop treinkaartjies wat beskikbaar sou wees om na die geleentheid toe te gaan. Dit was reeds een van die warmste dae van die somer en baie Moorreesburgers het op die stasie gewag, met "bijna onuithoudbare dorst". Toe die trein van Eendekuil opdaag, was die waens reeds volgepak met passasiers van Piketberg af. 'n Eersteklaskaartjie het nou 'n staanplek in die trok agter beteken, waar mense soos vee in die versengende hitte ingestop is. Byna 'n honderdtal Moorreesburgers, wat almal vir hul kaartjies betaal het, het net so in hul spore omgedraai en teleurgesteld teruggekeer huis toe - hiervoor het hulle nie kans gesien nie. Die stasiemeester het die skou-komitee verkwalik, en vica versa; niemand wou verantwoordelikheid aanvaar nie. Die Moorreesburger aan die woord is verontwaardig, want ten eerste bring de Malmesbury-Eendekuil-lyn baie geld vir die staatskas in en ten tweede hoor mens van spesiale treine wat na ander dorpe toe reis vir skoue - baie verder daarvandaan. Waarom moet hulle dan aan die agterspeen suig - en dit vir 'n skou betreklik naby?<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4217/za-1906-03-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 1 Maart: bl. 4, kolom 8]</ref> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> '''1916''': In die boek ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas'', wat tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] geskryf is, word die vraag nog afgevra of die Kaapse Spoor vanaf Eendekuil moontlik tot by Springbok en O'okiep gaan strek, aangesien die groenlig reeds in 1906 gegee is om in die noordelike rigting van Van Rhynsdorp in te slaan.<ref>[https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783111471112 Franz Baltzer. 1916. Kapkolonie. In: ''Die Kolonialbahnen mit besonderer Berücksichtigung Afrikas.'']: Von Kapstadt über Malmesbury und Piquetberg nach Endekuil, in Kapspur gebaut, 207,6 km lang, deren Verlängerung in nördlicher Richtung auf van Rhyns Dorp um rund 86 km durch Gesetz von 1906 beschlossen ist. Hier scheint die Absicht zu bestehen, die Bahn mit der Zeit in nördlicher Richtung bis Sprinkboek und O'okiep weiterzuführen.</ref> Maar die hele spoorprojek verloor stoom teen 1927, en die spoor loop dood in Bitterfontein.<ref name="Truter1994.158">Truter, C. 1994. Bitterfontein. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 158-160.</ref> '''Oktober 1948''': Die ''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens'' vermeld 'n busdiens wat vanaf die Kaap na Piketberg via Malmesbury en Moorreesburg pendel, wat aansienlik vinniger as 'n passasierstrein loop.<ref>{{Cite web |url=https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |title=''Tydskrif van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens''. 1948. System News: Cape Western System. Oktober, 42 (10): pp. 823-825 |access-date=19 Maart 2025 |archive-date=19 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319133816/https://railways.haarhoff.co.za/issue/1200/page/87 |url-status=dead }}</ref> Dit is maar die begin wat die Suid-Afrikaanse Spoorweë met verloop van tyd al hoe meer 'n vragvervoernetwerk sal maak. Teen die 1960's, moontlik weens die toenemende motorvervoer, het die busdiens slegs naweke geloop: die passasiersbus het vanaf Kaapstad vertrek op Vrydae en Sondae, en op Saterdae en Maandae terug stad toe.<ref name="Burger1975.138">Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg.'' s.l.:s.n., p. 138: In 1948 het die Spoorweë 'n daaglikse passasiersbus tussen Kaapstad en die Noordweste oor Piketberg op die pad geplaas, maar by gebrek aan ondersteuning is die diens in die jare sestig tot Vrydags en Sondags van Kaapstad, en Saterdags en Maandags na die stad, ingekort.</ref> '''31 Maart 2023''': In antwoord op Kennisgewing 53/2022/2023, waarin Munisipaliteit Swartland op 27 Januarie 2023 die publiek inlig omtrent die wysiging van sy Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk,<ref>[https://web.archive.org/web/20240701123518if_/http://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Ontwikkelingsdienste_2023/Kennisgewings_20222023/Notice_55.pdf Munisipaliteit Swartland Kennisgewing 53/2022/2023]</ref> lewer die Moorreesburg Sakekamer die volgende kommentaar betreffende die stasiegebou:<ref>[https://web.archive.org/web/20240821111450if_/https://www.moorreesburgsakekamer.co.za/laaiaf/Moorreesburg_Ruimtelike_Ontwikkeling_Kommentaar.pdf Moorreesburg Sakekamer repliek: Kommentaar ten opsigte van Swartland Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk met spesifieke verwysing na Moorreesburg.]</ref> {{cquote| G. Moorreesburg Stasiegebou<br> i. Die sakekamer is bewus dat die Moorreesburg Stasiegebou die eiendom van Transnet is en dat SM [Swartland Munisipaliteit] minimale insae in die bestuur van die gebou/e het.<br> ii. Ongelukkig is die stasie tans 'n seer oog vir die gemeenskap en word dit tans ook gebruik deur haweloses wat dit "beset" gedurende die nag.<br> iii. Ons versoek vriendelik dat daar saam na oplossings gekyk sal word om die geboue minder toeganklik te maak vir beide haweloses asook vandale wat dit tans plunder. }} '''4 April 2025''': Agter lemmetjiesdraad lyk die stasiegebou 'n paar graad erger as die Tiger Oats-gebou net anderkant die spoor. Op die foto's het feitlik net die fasade oorgebly; die dak is reeds verwyder en die vensters en deuropeninge is toegemessel om verdere verbrokkeling te stuit. Binnekant lê dit besaai met brokke bakstene en bourommel. Die mure is beklad met grafitti-merke. ''Dié Courant'' rig 'n skrywe aan die [[Weskus-distriksmunisipaliteit]] om te verneem hoe sake nou staan. In die baie diplomatieke antwoord kom dit daarop neer: die munisipaliteit het planne ter tafel wat die munisipale dienste, toerisme en ekonomie sal baat (wat al die geboue op die perseel insluit, en aansluit by die voorstelle vervat in die Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk 2023-2027 van die Swartland Munisipaliteit)<ref>"Swartland Spatial Development Framework -2023-2027". Swartland Munisipaliteit, bl. 66: Sien "Objective 2: Proximate convenient and equal access [Economic Environment]", onder "Railway": Onder Landbou: ''Railway Support private operators providing alternative transport between Malmesbury & Moorreesburg.'' Onder Toerisme: ''Implement special train trips between Moorreesburg & Koringberg (Grain and Canola fields, rolling hills and railway line to Bitterfontein).'' / bl. 67, onder "Objective 4: Protect and grow place identity and cultural integrity. [Built Environment]", by "Heritage tourism route": ''Develop a tourism rail route along N7 between Kalbaskraal and Koringberg (start/end at station buildings & include rail experience)''.</ref> en die geld is trouens reeds daar vir die beplanningsfase. Soos af te lei, bly die eiendom steeds in Transnet se besit, maar die munisipaliteit verkry sekere regte en voorwaardes om, onder die wakende oog van die Transnet-stigting, sy inisiatiewe tot uitvoering te bring. Die munisipaliteit wag dus net vir die finale ondertekening, voordat die opruimwerk en beveiliging kan begin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250407051622/https://diecourant.co.za/2025/04/04/wd-het-planne-met-vervalle-moorreesburg-stasie/ ''Dié Courant''. 2025. WD het planne met vervalle Moorreesburg-stasie. 4 April.]</ref> === Anglo-Boereoorlog: enkele ure in Boerebesit === {{Hoofartikel|Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog}} Kommandant Schoeman (voorheen uit die Kommando van Theron) vertel op Vogelstruisfontein vir Kommandant Ockie T. de Villiers hoe hulle die Kakies 'n streep getrek het. Omdat daar 'n groot mag uit Moorreesburg op pad was Piketberg toe, moes die Boere uit Piketberg onttrek. Toe Maritz sien dat hierdie groot versterking uit Moorreesburg op pad was, het hy geweet dat hierdie dorp nou byna geheel en al sonder garnisoen moet wees; so te sê weerloos. Die Engelse het waarskynlik gedink Maritz sou deur hierdie groot opkoms en aantog afgeskrik word en vlug.<ref name="DeVilliers193">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 193</ref> Met 'n jakkalsdraai, jaag Maritz juis Moorreesburg toe. Omdat die vyand naby was, moes alles vinnig geskied. By hul aankoms op Moorreesburg stuur Schoeman een van sy adjudante met 'n wit vlag die dorp in, om die Engelse soldate wat agtergebly het aan te raai om oor te gee. Dié gee oor, maar op een voorwaarde: dat Maritz hulle sou trakteer. Dit doen hy ook met liefde. Die agt Kakies wat op Moorreesburg agtergebly het word sommer gou vriende met die Boere. Hulle word eenmaal trakteer, en toe nog 'n rondte, en kort voor lank was hul so koringdronk dat die Kakies nie eens agtergekom het toe die Boerekommando vertrek nie. Toe die Engelse mag uit Piketberg terugkeer, kom hulle op hierdie petalje af, en moes hul makkers uit hul roes wakker maak.<ref name="DeVilliers193" /> Die Boere het Moorreesburg dus vir 'n paar uur in besit geneem, maar het tog die tyd benut om alles wat nodig is te buit: onder meer die 8 gewere van die 8 Kakies, en verskeie perde. Boonop het 22 mans hul by die kommando aangesluit.<ref name="DeVilliers194">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 194</ref> === Swartland Kommando === {{Hoofartikel|Swartland Kommando}} Die Swartland Kommando was 'n ligte infanterieregiment van die Suid-Afrikaanse Weermag, met sy hoofkwartier in 'n omgeboude en ingerigte stal op Moorreesburg. Hiernaas het mens nog die onderskeie hoofkwartiere (kompanies) op Malmesbury, Tulbagh, Darling en Moorreesburg gekry. Die Swartland Kommando het geskiedenis gemaak omdat hy in 1979 die eerste eenheid was wat 'n veelrassige afdeling aan diens na die operasionele gebied gestuur het. Dit is ook by hierdie Kommando waar die bruin mense uit die publiek die eerste maal in 1980 vrywillige opleiding kon ontvang het. Ook, tydens "Operasie Samoa" in 1987 (waar die inwoners, polisie, brandweer, Swartland Kommando en die Afdelingsraad by betrokke was) het Moorreesburg een van die eerste dorpe geword wat vir sy paraatheid 'n A-gradering in Burgerlike Beskerming ontvang het. == Boukuns == [[Lêer:Old school mburg 006.jpg|duimnael|Die Ou Skooltjie toon 'n "stewige houtveranda", aldus Fransen.<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Na afloop van Hans Fransen se laaste deurreis deur die Kaap, beskou hy Moorreesburg eintlik as 'n nuwerige dorp wat redelik laat gestig is. In sy heel laaste (derde) uitgawe van ''The Old Buildings of the Cape'' (2004) word enkele geboue wel uitgesonder wat vir bewaring oorweeg kan word.<ref>Fransen, H. et al. 2004. Moorreesburg. In: ''The Old Buildings of the Cape''. Cape Town: Jonathan Ball Publishers, p. 345.</ref> Bygesê, Fransen se werk spits hom dikwels toe op slegs ''sekere'' historiese argitektoniese elemente (veral in ag genome die historiese bou-omgewing in sy geheel gesien) en is dus nie sprekend van ''al'' die versameling erfgoed uit die omgewing wat beskerming waardig is nie.<ref>Vergelyk 'Cape Agulhas Municipality Heritage Strategy and Action Plan' van Augustus 2024, soos opgestel deur CTS Heritage, bl. 47</ref> {| class="wikitable" |'''Adres of naam''' |'''Kommentaar van Fransen (2004)''' |- |Pastoriestraat 6 |Ou NG Kerk-pastorie, blykbaar 1898 gebou. Die huis is effens verbou; beskik oor twee stoepkamers met geweldriehoek, asook dubbele boogdeur wat as voordeur dien. |- |Ou Skooltjie,<br>Retiefstraat |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. In 1905 opgerig deur die NG Kerk. Gepleisterde enkelverdieping wat op ’n druppel water lyk na die kenmerkende [[Volksboukunde|volksboukuns]] uit die streek. Die uitgeboude ingang(uitsteeksel) is drie vensteropeninge groot; agter is ’n stewige houtveranda. |- |Carnegie-biblioteek |'''Reeds tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar'''. Enkelverdieping van steen; twee stoepkamers front elkeen met driedubbele vensters, geskei deur ’n Doriese portiek tussen-in. Die kante van die hoofdak word afgesluit deur half-pedimente. In 1913 ontwerp deur N.T. Cowin. |- |International Hotel, Hoofstraat |Omstreeks 1910 gebou. In 2004 Huis Emmanuel. Dubbelverdieping, 11 openinge groot. Die portiek in die middel staan onder ’n pediment uitgebou; weerskante van die portiek is ’n veranda/balkon met vyf gemesselde boë. |- |Kerkstraat 35 |Omstreeks 1890 gebou. Huis met wolfentdak en sewe openinge; geskei in twee wooneenhede, met ’n geronde veranda. |- |Kerkstraat 41 {{voetnota|Die boek skryf verkeerdelik ‘31 Church Street’. Dit moet 41 wees, want 31 is nie langs Heuwelstraat (‘Hill Street’) geleë nie.}} |Omstreeks 1890 gebou. Vyf openinge in Kerkstraat, naamlik ’n deur met twee skuifraamvensters aan elke kant, met pleister omraam. In Heuwelstraat se kant is daar drie openinge: een deur met skuifraamvensters weerskante daarvan. Hoekstene is ook op die buitehoeke ingemessel. |- |Spoorwegstraat 20 |Omstreeks 1905 gebou. Villa met enkele stoepkamer; hoekstene op die buitehoeke ingemessel; gietyster-veranda met geronde dak op drie kante. |- |Tuinstraat 32 |Hoekvilla met veranda van hout en gietyster. |- |Pleinstraat 15 |Iewers in die 1880’s gebou. Reghoekige huis met drie venster- en een deuropening, met veranda van gietyster. |- |Retiefstraat 15 |’n Soortgelyke huis, maar met drie openinge. Die stoep is hier ook weerskante toegebou, met diamantruitjies. |- |[[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] {{voetnota|in die boek geskryf: “Tiger Milling”}} |Net buitekant die beboude gebied staan die vervalle vierverdieping fabrieksgebou van baksteen, met daarnaas ’n drie- en tweeverdieping toevoeging. Elkeen skyn “Georgiaanse” afmetings te hê, met staalraamvensters wat eweredig gespasieer is. ’n Seldsame voorbeeld van die nywerheidsboukuns uit die begin van die vorige eeu. Die ouderdom is nog onbekend, maar die kompleks verskyn wel op ’n [https://archive.is/HUt9K panoramafoto van T.D. Ravenscroft]. |} === Tiger Oats-gebou === {{Hoofartikel|Tiger Oats-gebou, Moorreesburg}} [[Lêer:Tiger oats 01.jpg|duimnael|350px|Die Tiger Oats gebou (2014)<br><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Omstreeks Augustus 1905 is die grond voorberei vir die fondasielegging. Die gebou staan sedert '''1906'''. Wat begin het as The African Compressed Fodder Company deur Alfred Marshall en Gustav Mauritz Ljungdahl, sou later uitgekoop word deur die meulenaar en sakeman Frederick John Collier (maar nie sonder die hulp van Charles Stevens nie). In 1910 kry Collier 'n nuwe vennoot by, Daniel Bolton Redler. Twee harde stene maal nie, en Collier en Redler gaan uiteen, met Redler wat die fabriek behou, en 'n nuwe meul vanaf 1926 laat bou in Maitland. 'n Paar jaar ná Redler se afsterwe in 1940 word die eiendom deur die eksekuteur (mnr. Coulter) te koop aangebied aan Anglo American. Die hoofbaas, [[Ernest Oppenheimer]], bied hierdie geleentheid aan Rudy Frankel van Frankel & Co., met dien verstande dat Anglo American sy aandeel daarin kry. Coulter aanvaar die aanbod van £425 000. The Tiger Oats Company (Incorporating the Cereal Manufacturing Co.) kry op 21 September 1944 die nuwe naam: Tiger Oats and National Milling Company Limited. Anglo American verkoop in 1958 sy aandele. Die makro-ekonomiese klimaat, soos die verstedeliking en groter verbruikersbesteding rondom hierdie sentra, noop die openbare maatskappy (waaronder sy vis-, hoender-, veevoer-, bakkery- en selfs rekenaarvertakkings inbegrepe) om markgerig te dink en brandstof te besuinig tydens die oliekrisis. Dit bring mee dat Moorreesburg se Tiger Oats-fabriek al hoe meer op die randgebied beland. Oplaas sluit die fabriek teen die laat-1980's. == Ekonomie == === Ondernemings === Skaars drie jaar ná die aankoms van die spoorlyn, bied Daniel Johannes de Villiers sy wamakery en woonhuis op die dorp te koop aan (10 Mei 1904).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping te Moorreesburg. 3 Mei:8</ref> Op 11, 16 en 20 in ''De Zuid-Afrikaan'' is daar nou sprake van 'n trustee van die insolvente boedel van Daniel Johannes de Villiers wat onder meer die smidswinkel en woonhuis in Hoofstraat op 25 Augustus 1904 vir die publiek te koop sal aanbied.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 11 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 16 Augustus:1</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 20 Augustus:1</ref> Op die 8ste September 1904 word (nog 'n insolvente boedel ter sprake) Erf 47 in Hoofstraat van Roelof Pieter van der Merwe aangebied. Dit het wel 'n pasgeboude woonhuis, maar het ook 'n timmermans-, wamakersgeboue en negosiewinkels op.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Publieke Verkooping van Vastgoed ten dorpe Moorreesburg. 23 Augustus:1</ref> Soos te wete, was die The African Compressed Fodder Company, later die Cereal Manufacturing Company, of beter bekend as die Kompenie, die eerste fabriek op Moorreesburg.<ref name="Lochner.1979.70">Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 70</ref> Die African Banking Corporation (A.B.C. Bank) maak sy tak in 1905 oop.<ref name="Lochner.1979.70" /> In 1907 lys die sakegids ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers'' op die dorp 6 graanhandelaars, 5 algemene handelaars (wat van 'n naald tot 'n koevoet verkoop), 3 kleremakers, 2 saal-en-tuie-makers (of -handelaars), 1 bank, 1 brouer en 1 werktuigkundige. Altesaam 19 ondernemings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Kelly_s_Directory_of_Merchants_Manufactu/YeLUwvEpfUEC?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA56&printsec=frontcover ''Kelly's Directory of Merchants, Manufacturers and Shippers''. 1907. p. 56]</ref> * Abrahamse & Son (graanhandelaar) * African Banking Corporation (bank) * Alston, P.R. (brouer) * Basson Brothers (algemene handelaar) * Dippenaar, J. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Droomer, J. (algemene handelaar) * Du Toit, H. & A. (graanhandelaar) * Kahn & Levin (graanhandelaar) * Landsman, J. (kleremaker) * Levensohn Brothers (algemene handelaar) * Lombard, Van Aarde & Co. (graanhandelaar) * Loubser, M.P. (saal-en-tuie-maker/handelaar) * Malan & Co. (graanhandelaar) * Muller, P.C. (kleremaker) * Saacks, M. & J. (algemene handelaar) * Slemssen, J.C.H. (werktuigkundige) * Starke & Co. (graanhandelaar) * Van der Westhuizen, A.J. (kleremaker) * Walters Bros. (algemene handelaar) Daarteenoor het die Moorreesburg Sakekamer teen April 2023, in hul speurtog na potensiële lede, meer as 180 ondernemings op Moorreesburg identifiseer.<ref>[https://issuu.com/swartlandjoernaal/docs/uitgawe_165_26_april_2023_lr ''Swartland Joernaal''. 2023. MRB Sakekamer byeen oor energie. 19 April, bl. 2]: Daar is meer as 180 besighede op Moorreesburg identifiseer, na die dorp in vyf dele verdeel is.</ref> ==== Overberg Agri (voorheen MKB) ==== '''Aanloop'''<br> Al word die Eerste Wêreldoorlog en die daaropvolgende ekonomiese oplewing (1925-1928) en depressiejare van die vroeë 1930's dikwels as die hoofredes aangevoer waarom die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig is,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> moet mens nie die 1880's en die Anglo-Boereoorlog buite rekening laat nie. In 1882, skaars vyf jaar ná die opening van Malmesbury se treinstasie in 1877, is die boere van Malmesbury en [[Riebeek-Kasteel]] volgens berigte in 1882 alte deeglik bewus van invoergraan, onder andere uit Amerika, wat in die Kaapse hawe gestort word. Graanpryse het gewissel na aanleiding van vraag en aanbod - hier moet mens Kanada en Australië in die Britse Ryk se rekord- en misoeste natuurlik ook in ag neem. Die groot vloek? Die ondersese telegraafkabel wat al langs die ooskus van Afrika loop. Sodra die boer se skure byna leeg is en die pryse wil opgaan, sou die Kaapse koopman per telegraaf skeepsladings vol graan van heinde en ver ontbied - wat die prys net laat sak - tot nadeel van die Kaapse boer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. 15 Augustus, p. 3, kol. 1: Trouwens, dan wil de heer Louw hen ook geen protectie verschaffen. Maar wat den Malmesburyschen boer niet zou aanstaan, zou dit zijn, dat wanneer zijn schuren zoo goed als ledig zijn en de prijzen beloven op te gaan, de Kaapstadsche koopman per telegraaf scheepsladingen van graan van heinde en verre ontbiedt, het bloote gerucht waarvan de prijzen zou afbrengen tot dat peil waarop 's heeren Louw's "sliding scale" zou ophouden te werken.</ref><ref>De Zuid-Afrikaan. 1882. Riebeekskasteel, 25 November, p. 3, kol. 3: 22. Nov. - Wat hebben wij heet weer! De zon brandt langs den berg dat het kraakt. Geen wonder dat het graan in een paar dagen tijds rijp, ja droog op de velden is geworden. Onze boeren zijn dan ook ijverig aan het inzamelen van den oogst, die tamelijk goed is uitgevallen. Jammer maar dat de Kaapsche kooplieden juis nu koorn uit Amerika inschepen, om den prijs van koloniaal koorn te bederven en den armen boer die betalen moet op deze wijs te dwingen zijn produkt voor een lagen prijs van de hand te zetten. Over een tijdje zal het invoeren wel ophouden zoodra ons koorn is opgekocht, en dan vragen de heeren wat zij willen.</ref> '''Ná die Anglo-Boereoorlog'''<br> Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Anglo-Boereoorlog]] se ontwapening van die Kaapse boere, die ontwrigting van landboubedrywighede deur die algehele reisverbod, rydiere (soos perde) wat in ieder geval deur die weermag in beslag geneem is, lukrake en kwaadwillige konfiskering van goedere of vee vir gewaande oortredings, skade deur sowel die Engelse weermag as ander partye wat op plase aangerig is, drakoniese wetgewing onder die Kaapse krygswet, en die traagheid om kompensasie uit te betaal - het wantroue in die regering geskep. Dit is in hierdie na-oorlogse tydperk toe "coöperatie" veral omstreeks 1903 in feitlik elke uitgawe van die koerant ''De Zuid-Afrikaan'', deur die redakteur [[Onze Jan Hofmeyr]] hoog aangeprys is. Iets ter vermelding: Op Woensdag, 14 September 1904 is [[John X. Merriman]] by die stadsaal in die Paarl aan die woord; hy spreek die Paarl Boeren Vereeniging toe. Hy wys op Frankryk waar daar reeds 5 300 koöperatiewe maatskappye is, selfs hoe Denemarke se beroemde suiwelindustrie nie sonder koöperasies op dreef sou kom nie; die Kaapse boere moet begin plan maak. Volgens hom beskou boere aan die een kant hul plaas as hul eie en persoonlike saak, wat van geen gemeenskaplike belang is nie. Aan die ander kant help dit ook nie jy kyk heeltyd op na die regering nie - daar is buitendien hopeloos te veel burokrasie. Voorspoed kan slegs uit die mense kom, en nie die regering nie. Die volk moet self die dryfkrag wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Paarl Boeren Vereeniging. 17 September, bl. 4</ref> In hierdie tydsgees verskyn klagtebriewe van boere oor die hawerhooiprys in Desember 1904. Die eerste is van "Hard-werkende Boer" van Worcester: na 'n hele jaar se harde werk is hy nie bereid om 5 sjielings per 100 lbs. (pond gewig) vir sy hawer te aanvaar nie. En die vraag word gevra: "Gaan wij maar goedsmoeds onze producten afgeven voor wat gewetenlooze speculateurs believen te geven? Ik denk van neen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 3 Desember, bl. 8, kol. 2</ref> Meneer J.F. Pentz, van [[Hermon]], skryf hul hooikoper sou weer aanvoer die boere in Worcester en ander distrikte is bereid om goedkoop (3 sjielings per 100 lbs.) te betaal. Mnr. Pentz weet egter dat die militêre voorraad teen Desember 1904 lankal uitgeput moet wees en dat die hooikopers se pakhuise leeg moet staan, daarom hou hy sy hooi terug. As daar egter verstandige samewerking was, dan behoort daar geen rede te wees om hawerhooi teen swak pryse te verkoop nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 8 Desember, bl. 4, kol. 6</ref> 'n Veeboer, M.J. van Niekerk van Molen Rivier, [[Ceres]], stel voor dat vyf of ses boere onder mekaar self hul eie hooipakhuis van gegalvaniseerde yster moet oprig wat vyf of seshonderd vragte hooi kan bevat - dit kan tog nie te duur wees nie?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. De prijs van Haverhooi, 13 Desember, bl. 4, kol. 4</ref> Dan verskyn die volgende berig in ''De Zuid-Afrikaan'' op 12 Januarie 1905: die boere van Moorreesburg het byeengekom en soos een man besluit om nie hul (hawer)hooi vir onder 3 sjielings per 100 pond gewig te verkoop nie, moontlik die eerste teken van 'n koöperasie op Moorreesburg in embriofase:<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 12 Januarie, bl. 4, kol. 6</ref> {{cquote| Een correspondent van Moorreesburg zond ons Dinsdag het volgende bericht. Een vergadering van boeren werd heden morgen gehouden in overweging te nemen de marktprijs van hooi hier. Na korte onderhandeling werd eendrachtelik besloten de prijs te stellen op 3s. en so niet verkrijgbaar het hooi uit te dorsen of op een andere markt te verkopen voor de beste prijs. De medewerking van gelijke inrichtingen werd uitgenodigd en enige communicatie kan aan de secretaris A.J. van Niekerk gezonden worden. }} Binne twee weke is 'n vergadering op Dinsdag, 17 Januarie 1905, op Malmesbury belê vir die bespreking rakende die oprigting van 'n graanmark.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De Malmesburyse Vergadering. 17 Januarie, bl. 5, kol. 2</ref> In die redakteursbrief is Onze Jan Hofmeyr verheug oor die samewerking wat onder die produsente heers: die boer hoef nie 'n handelaar te wees of te word nie, maar hy moet probeer om die beste mark vir sy produkte te beding en verseker. Sowel kopers as verkopers van hawerhooi was by die vergadering op Malmesbury teenwoordig.<ref name="haverhooi.19.1.1906">''De Zuid-Afrikaan''. 1905. De prijs van Haverhooi, 19 Januarie, bl. 4, kol. 3</ref> Die volgende verklarings of bewerings word gegee: deels is die bedorwe hawerhooiprys te wyte aan die gulsige kommissie-agente, wat baie lae tenders ingestuur het om kontrakte te verseker, sonder om die belange van die boere in ag te neem. Ook die spoorwegtariewe is verhoog en die Johannesburgse mark is met hooi uit die Transvaal voorsien.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Almal wil egter weet: teen watter prys word hooi in Kaapstad ingevoer? Want volgens mnr. Jacobus Louw kos ingevoerde hooi 5 sjielings 4 pennies per 100 pond, terwyl kuilvoer ("geperst voeder") 4 sjielings 10 pennies per 100 pond kos. Volgens mnr. C. Starke kos kuilvoer 3 sjielings 9 pennies per 100 pond; oor die ingevoerde hooiprys is hy nie heeltemal duidelik seker nie, maar dit moet om en by die prys van kuilvoer kos.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> As dit dan so is, waarom word koloniale hooi dan teen minder as 3 sjielings per 100 pond aangekoop? Van oorproduksie is daar immers geen sprake nie, want dan sou daar tog geen invoere van duisende bale ten duurste gewees het nie.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> Drie besluite is op die vergadering geneem:<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> * Eerstens sal geen hooi onder 3 sjielings en 3 pennies per 100 pond verkoop word nie. Al het Moorreesburg die prys vasgestel op 3 sjielings, moet mens in gedagte hou dat die spoorvervoer vanaf die Moorreesburgstasie na Malmesbury omtrent 2¾ pennies per 100 pond vrag bedra. * Tweedens sal 'n kommissie met volmag aangestel word wat die plaaslike hooikopers tegemoet kom. Al klink hierdie besluit teenstrydig met die eerste, is bedinging steeds beter as om van 'n uiterste maatreël gebruik te maak. * Derdens is op 'n afvaardiging besluit om die regering te gaan spreek oor die verhoging van spoorwegtariewe op koloniale landbouprodukte. In die namiddag het die kommissie en die plaaslike hooikopers tot 'n vergelyk gekom: 3 sjielings en 1½ pennie per 100 pond. Dit was 'n kompromie tussen die voorgestelde prys van die vergadering en die prys (3 sjielings) wat sommige hooikopers bereid was om te betaal.<ref name="haverhooi.19.1.1906" /> '''Eerste Wêreldoorlog'''<br> Blykbaar het Moorreesburg reeds in 1912 hul eie Boerevereniging gehad om hulself te organiseer, wat as voorloper gedien het vir MKB.<ref name="Lochner.77.79." /> In daardie jaar is ook De Westelike Graanboeren Ko-operatieve Vereniging (Wesgraan) op Malmesbury gestig (wat oor 'n eeu heen telkemale met ander maatskappye geamalgameer en herbenoem is, onder andere tot WP (Koöperatief) Beperk, tot WPK Landbou Beperk, Kaap Agri Bedryf Limited, en Agrimark Operations Limited).<ref>[https://web.archive.org/web/20250912163313/https://www.kalgroup.co.za/about/our-history KAL Group - Our History]</ref> Wat die Eerste Wêreldoorlog betref: in sy geheel gesien, is tot 136 000 jong Suid-Afrikaners landwyd van produktiewe diens onttrek om te gaan veg, wat 'n arbeidstekort meegebring het. Al was daar nie veel materiële skade in die Unie van Suid-Afrika aangerig nie, het dit wel spoedig die prys van lewensmiddele soos graan, vleis, asook grond die hoogte ingejaag, wat op sy beurt vererger is deur 'n spekulasiemark wat ontstaan het.<ref name="burger.boerdery.piketberg">Burger, W.A. 1975. Boerdery. In: ''Piket teen 'n berg: Die geskiedenis van Piketberg 1660-1970. s.l. s.n., pp. 318-335</ref> Onder andere was die grondpryse hoog, en toe die pryse later sak, was baie boere in die pekel, omdat skuld op hoë grondpryswaardasies aangegaan is.<ref name="MKB2008Geskiedenis">[https://web.archive.org/web/20100227055954/http://www.mkb.co.za/geskiedenis.htm MKB: Geskiedenis (2008-webwerf)]</ref> Derhalwe het boere liggame in die lewe begin roep om oor die pryse, versending en bemarking van hul produkte te waak. Om buitensporige premies teë te werk, vind mens in die Swartland byvoorbeeld vyf graanboere van Piketberg wat in 1916 'n onderlinge brandversekeringsmaatsakppy op 'n koöperatiewe beginsel stig en bestuur - wat nogal gewaagd is vir 'n groep mense sonder enige aktuariële kennis, insidensietabelle of kapitaal. Eers toe die Wet op Koöperasies in 1922 geproklameer is, is die "Piketberg Ko-operatiewe Graanboeren Brand Beschermings Maatschappy Beperkt" in 1923 tot stand gebring.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Die Piketberg-Boere Maatskappy word in 1919 gestig.<ref name="burger.boerdery.piketberg" /> Omdat Wesgraan self sy eie lede se graan wou aankoop, om totaal onafhanklik te word van vyandige meulenaars, besluit die direksie op 26 Maart 1918 om hul eie meul op te rig. So is De Boeren Koöperatieve Maatschappy Beperk (Bokomo) op 6 Februarie 1919 gestig.<ref name="Richter.Uitbreiding">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA31 Richter, G. 2010. Uitbreiding van koringprodukte. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 31-36]</ref> '''Stigting'''<br> '''Januarie 1925''': Na samesprekings wat al sedert 1911 aankom,<ref>[https://archive.org/details/officialyearbook6192sout/page/518/mode/2up?q=%22moorreesburg+elevator%22 Official yearbook of the Union and of Basutoland, Bechuanaland Protectorate and Swaziland. 1923. Grain Elevators. p. 519]</ref> word Moorreesburg se (mielie)graansuier (van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens) vir die Moorreesburgse boere beskikbaar gestel. Die oprigtingskoste het £25 559 bedra. Die bergingskapasiteit van die graansuier is 2 600 Britse ton (of 2 641,72 metrieke ton).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/OYaFHpg4OrkC?hl=af&gbpv=1&bsq=Moorreesburg Annual Report of the Department of Defence. 1929, bl. 21]: The Moorreesburg elevator has a storage capacity of 2,600 tons. It was opened for business in January, 1925, and the cost of its erection was £25,559. So far it has not proved a success from the point of view of the patronage it has received.</ref> '''1927''': Om jou koring te gradeer en weeg sou jou 3 pennies kos vir byvoorbeeld elke 200 pond koring. 200 pond is eintlik 'n sak koring se inhoud; jy betaal dus per sak koring. Daarbenewens moet jy nog die bergingsgeld betaal. Om jou koring die eerste 10 dae te berg, was gratis. Daarna kos dit jou vanaf begin Oktober tot einde Maart 2 pennies per 200 pond vir elke 30 dae (al lê dit ook nie die volle maand nie). Vanaf begin April tot einde September kos dit 1 pennie per sak koring vir elke 30 dae (al word dit daar ook nie vir 'n volle maande geberg nie).<ref>[https://archive.org/details/IndustrialDevelopmentInSouthAfrica/south-industrial-1927-RTL018149-LowRes/page/104/mode/2up?q=moorreesburg+elevator Department of Mines and Industries. 1927. Industrial development in South Africa.]</ref> '''30 Junie 1930''': Die graansuier is nie eens halfpad vol nie: daar is slegs 1 135 Britse ton (1 153,21 metrieke ton) daarbinne. Boonop is dit 587 ton (596,56 metrieke ton) minder as wat in die vorige 12 maande opgeneem is.<ref>"Annual Report of the General Manager". 1931. p. 34: The total volume of wheat deposited in the Moorreesburg elevator during the year ended 30th June, 1930, represented 1,135 tons only, which is less than half the storage capacity of the elevator and 587 tons below the quantity handled in the preceeding twelve months.</ref> Op <u>'''25 September 1931'''</u> word die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging gestig, net meer as 'n maand nadat die Porterville Koöperatiewe Landboumaatskappy op 8 Augustus 1931 gestig is.<ref name="Richter.Armoede" /> Op die direksie dien J.H. Basson (van die plaas Anyskop, as voorsitter op 4 Desember 1931 verkies<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.S. Marais (Welgelegen, ondervoorsitter<ref name="MKB2008Geskiedenis" />), J.P. Smit (Goudmyn), J.C. Carstens (Melkboom), H.A. Hanekom (Hanekomshoop), L.S. Lochner (Drieheuwels) en D.W. Bester (Uitkyk).<ref name="Richter.Armoede" /> Die eerste sekretaris was D.J. Kotzé (Dirkie Tamatie) en is later bevorder tot bestuurder met A.W. (Boekies) Kotzé as sy sekretaris. D.J. Kotzé tree in 1971 af, en word opgevolg deur A.W. Kotzé (wat sedert 1952 aan die Koöperasie verbonde was), met J.W. (Willie) Loubser wat tot sekretaris bevorder is.<ref name="Lochner.77.79." /> Party bronne vermeld dat daar aanvanklik 47 boere koöperasielede was,<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> ander weer 55 lede.<ref name="Lochner.77.79." /> '''1931-1935''': So min graan is in die staatsbeheerde graansuier oor vyf jaar hanteer dat die fakture wat uitgereik is maar £75 was (soos wat graan geweeg of geberg is), terwyl die uitgawes, rente en waardevermindering van die graansuier £7 839 bedra. Omdat die graan in 1934 so min was, is die graansuier gesluit en die inhoud na die een in Kaapstad oorgedra. Die Hoofbestuurder van Spoorweë en Hawens het later die opdrag gegee dat die graan wat uit die Moorreesburg-distrik kom voortaan by die graansuier ter plaatse geberg moet word.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/TDIa_57aeFgC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&dq=%22+but+the+General+Manager+recently+instructed+that+the+grain+offered%22&printsec=frontcover Papers: U.G.. (1936). Suid-Afrika:Staatsdrukker, p. 44]: Moorreesburg Elevator . - Receipts from this elevator , which was completed in 1925 at a cost of £ 25,559 amounted to £ 75 for the five years, 1931-1935, while expenditure , mainly interest and depreciation , over the same period totalled £ 7,839. Owing to the small quantity of wheat offering in 1934, the elevator was closed and the grain diverted to the Capetown elevator, but the General Manager recently instructed that the grain offered in the Moorreesburg District should be stored in the elevator there.</ref> Takke word op Koperfontein (1935) en Koringberg (1936) oopgemaak, waarna op Moravia (1943), Bergrivier (1944) en Langebaanweg (1948, maar sluit in 1977). Hier word boerderybenodigdhede verskaf en graan ontvang.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat daar 'n behoefte aan die herstel van windpompe, plaasmasjinerie en motors ontstaan het, is 'n werkswinkel in Hoofstraat aanvanklik gehuur. Later is 'n nuwe werkswinkel in 1946 opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''28 September 1953''': Die hoeksteen vir 'n nuwe hoofkantoorgebou word gelê. Die gebou word amptelik op 9 Desember ingewy.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Dan word 'n depot in '''1953''' by Leliedam opgerig. In oorleg met buurkoöperasies word daar ooreengekom waar silo's opgerig kan word om oorvleueling te voorkom; in 1955 word aansoek gedoen massaskure te Moorreesburg, Koperfontein en Koringberg op te rig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1957''': Die Moorreesburg Koringboere Koöperatiewe Vereniging het in 1950 nog ongeveer 481 000 (imperiale) sakke koring hanteer; nou het dit in 1957 opgeskiet na 685 000 (imperiale) sakke. Die opbrengs per morg het ook toegeneem.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Veldtrust/Fywi4U0ftZgC?hl=af&gbpv=1&bsq=1957+opge-+skiet+het&dq=1957+opge-+skiet+het&printsec=frontcover ''Veld Trust News''. 1959. Baie werk wag in winterrëenvalstreek: Meer weiding. Januarie, bl. 30]</ref> '''1963''': Die graansuier op Moorreesburg was een van vele dwarsoor die land wat eintlik vir mielies bedoel was. Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens het hul van die begin af bestuur, waarna hulle teen 1963 na die Mielieraad en vandaar na die onmiddellike koöperasies in die omgewing verkoop is (19 van die graansuiers word nog in 2001 gebruik).<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Industrial_Archaeology/kIHUS9zUTOEC?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg%20elevator%20terminated&pg=PA143&printsec=frontcover Worth, D. 2005. Gas and Grain. The Conservation of Networked Industrial Landscapes. In: ''Industrial Archaeology: Future Directions''. Duitsland: Springer US, p. 143]: The elevators continued to be managed by South African Railways and Harbours from their inception until 1963. At that time the country elevators, with the exception of Moorreesburg, was transferred first to the Mealie Industry Control Board, and subsequently to the local farmer's co-operatives. Of these, 19 remained in use in 2001.</ref> Natuurlik bly Moorreesburg se graansuier die uitsondering, en bly ook Staatsbesit, want - dis 'n koringproduserende gebied.<ref>Verslag van die Gekose Komitee oor Openbare Rekeninge .... Suid-Afrika, Volksraad, 1961. pp. 74-75: GRAANSUIERS ( par. 43, bl. 73).<br> 340. ''Voorsitter'' ] Mnr . Kruger , die bedryfsresultate van die graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg het 'n wins van R97 344 getoon, vergeleke met 'n wins vergeleke met 'n wins van R1,017,418 in die vorige jaar. Waaraan is die afname in die wins te wyte? (''Mnr. Kruger.'') Dit is hoofsaaklik te wyte aan 'n afname in die uitvoer van mielies.<br> 341. Beskik die Administrasie nou net oor graansuiers by Kaapstad, Durban en Moorreesburg? - Ja. Die nuwe graansuier by Oos-Londen sal egter eersdaags in werking kom. Hierdie graansuier is feitlik voltooi, maar daar is geen mielies om daarin opgeneem te word nie.<br> 342. Ek merk dat 6,574 ton koring in die loop van die jaar in die graansuiers opgeneem is. Is dit koring wat ingevoer is? Ja<br> 343. [''Mnr. S.J.M. Steyn''] Kan u meer inligting verstrek in verband met die bedrag van R42,679 ten opsigte van graansuiertarief en -opslagkoste op 706,610 sakke wat gedurende April 1963 in die binnelandse graansuiers opgeneem is? - Ja. Hierdie bedrag verteenwoordig inkomste wat in 1963-'64 verkry is uit graan wat in ons binnelandse graansuiers opgeneem was. Hierdie graansuiers is sedertdien verkoop.<br> 344. (''Voorsitter'') Hoeveel binnelandse graansuiers is destyds verkoop? Vier-en-dertig. Al binnelandse graansuier wat ons behou het, is die een by Moorreesburg.<br> 345. Waarom is die Moorreesburgse graansuier behou? — (''Mnr. Fawdry'') Al die graansuiers wat mielies hanteer, is aan die Mielieraad verkoop. Moorreesburg is egter 'n koringproduserende gebied.</ref> '''1965''': MKB teken sy hoogste ledetal aan: 2 079.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Op 1 Julie 1965 word die Vereniging formeel 'n Koöperasie. Die Registrateur van Koöperasies het in 1965 die volgende oor MKB gesê: "Arm is hy gebore, maar ryklik is hy geseën en ryklik het hy groot en sterk geword. Die Moorreesburg Koöperasie is soos die groot akkerboom, wat eers 'n akkertjie was, maar waarvan die uitgestrekte takke nou diens, vrede en rus bied."<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omstreeks '''1971''': Met die desimalisering van Suid-Afrika in 1961 is die metrieke stelsel by 'n sak koring eers tien jaar later ingevoer, toe die imperiale sak koring van weleer 90 kg geword het (dit was eintlik 203 lbs., dit wil sê 3 pond massa vir die streepsak self, met 200 pond koring in die sak). Maar ná 1976 het die gewig van die sak koring 70 kg geword.<ref name="Richter.Berging">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA121 Richter, G. 2010. Die berging van graan. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 115-124]</ref> Die eerste silo's van die koöperasie word in '''1972''' opgerig.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''1974-1975''': Die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens sluit hul graansuier op Moorreesburg.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/South_African_Railways_and_Harbours_Stat/MtdlLShEhTIC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22Die%20graansuier%20op%20Moorreesburg%20is%20gesluit%22&printsec=frontcover Verslag van die Kontroleur en Ouditeur-generaal oor die Rekenings van die Suid-Afrikaanse Spoorwegadministrasie, 1974-75, bl. 38]: Bedryfsresultate vir 1974-75 toon 'n wins van R1 235 378 vergeleke met 'n verlies van R697 400 in die vorige jaar. Die graansuier op Moorreesburg is gesluit. Terwyl geen inkomste uit hierdie bate gedurende die jaar verkry is nie, is uitgawe van R4 989 aangegaan, hoofsaaklik ten opsigte van waardevermindering en rente op kapitaal, en dit is in die bedryfsresultate ingesluit.</ref> Tussen 1960 en 1978 is daar 'n drastiese afname in die getal lede - 908 minder mense. Dit word toegeskryf aan die ontvolking van die platteland: boere verkoop hul plase aan ander grondeienaars en trek dorpe of stede toe. Dit blyk wel dat die groter ekonomiese eenhede hoër produksie en opbrengste lewer, soos afgelei kan word uit die tabel (ponde en pennies is omgeskakel na Rand en sent):<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Steekproefjaar''' | valign="top" |'''Ledetal''' | valign="top" |'''Koringproduksie''' | valign="top" |'''Wintergraan-''' '''produksie''' | valign="top" |'''Omset (R)''' | valign="top" |'''Wins (R)''' | valign="top" |'''Verlies (R)''' |- | valign="top" |1931/32 | valign="top" |55 | valign="top" |4 723 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |9 230 | valign="top" |- | valign="top" |122 |- | valign="top" |1940/41 | valign="top" |567 | valign="top" |181 239 Imp. sakke | valign="top" |- | valign="top" |584 932 | valign="top" |9 597 | valign="top" |- |- | valign="top" |1949/50 | valign="top" |1 226 | valign="top" |421 204 Imp. sakke | valign="top" |44 693 Imp. sakke | valign="top" |2 883 612 | valign="top" |25 136 | valign="top" |- |- | valign="top" |1959/60 | valign="top" |1 876 | valign="top" |717 431 Imp. sakke | valign="top" |26 539 Imp. sakke | valign="top" |6 471 028 | valign="top" |89 820 | valign="top" |- |- | valign="top" |1969/70 | valign="top" |1 106 | valign="top" |526 289 Imp. sakke | valign="top" |8 728 Imp. sakke | valign="top" |7 438 949 | valign="top" |235 440 | valign="top" |- |- | valign="top" |1977/78 | valign="top" |968 | valign="top" |1 195 657 Metr. sakke | valign="top" |54 872 Metr. sakke | valign="top" |20 633 426 | valign="top" |747 364 | valign="top" |- |} In '''1979''' bedien MKB boere van Koringberg, Aurora, Hopefield, Het Kruis, Redelinghuys, Sandberg, Leipoldtville, 'n deel van Graafwater en 'n deel van Velddrift. Ontvangsdepots vind mens op Moorreesburg, Moravia, Koringberg en Koperfontein - met graansuiers wat altesaam 114 788 metrieke ton koring kan bevat, of dan 1 639 833 metrieke sakke koring (dus 70 kg-sakke). Daar is ook twee buitedepots op Ratelfontein en Bergrivier. Bo en behalwe die silo's is daar ook groot graanskure, 'n moderne werkswinkel en 'n motorhawe in MKB se naam.<ref name="Lochner.77.79." /> Dan nog is MKB die grootste werkgewer op Moorreesburg in 1979: die 169 werknemers word geklassifiseer 68 blank en 101 nie-blanke werknemers. Die onderneming verskaf ook behuising vir sy werknemers.<ref name="Lochner.77.79." /> In 1979 dien op die direksie A.B.J. van der Merwe (voorsitter), J.C. de Jongh (Graafwater, ondervoorsitter), J.E. Carstens, J.H. Visser (Sauer), M.H. Koch, P.J. Brink (Aurora), A.J. Ackermann, P.S. Theron (Koringberg), D.J. kotzé en A.A. Serdyn. Die bestuurder is A.W. (Boekies) Kotzé en die sekretaris steeds J.W. (Willie) Loubser.<ref name="Lochner.77.79.">Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 77-79</ref> MKB se koringontvangste styg van 96 131 ton in 1980 tot 159 780 ton in 1985.<ref name="Richter.Berging" /> '''1982''': In die Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek staan: "Die Moorreesburg Koringboere Koöperasie hanteer jaarliks 40% van die totale graanoes van die Swartlandstreek. Die gemiddelde koringopbrengs is ongeveer 1,2 ton per hektaar." <ref>Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek. 1982. Moorreesburg. Pretoria : S.A. Assoc. of Municipal Employees, bl. 38.</ref> '''1983''': die hoofkantoor word uitgebrei - kantore vir senior bestuur en 'n nuwe raadsaal word aangebou, asook 'n selfbedieningswinkel op die grondverdieping.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Aan die einde van '''1996''' is die Koringraad ontbind.<ref name="Richter.Armoede">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA73 Richter, G. 2010. Armoede en uitkoms. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 73-78]</ref> In '''1998''' word die handelsafdeling van die Bergriviertak na Velddrif verskuif waar 'n winkelkompleks en brandstofvulstasie gebou is.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Omdat kanola sedert 1995 in die omgewing verbou is vir kookolie en margarien, is 'n oliepers op Moorreesburg in '''1998/1999''' opgerig.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912183832/https://www.grainsa.co.za/ebook/GSA-Geskiedenisboek.pdf GraanSA. 2016. Die Graan- en Oliesadebedryf van Suid-Afrika: 'n reis deur tyd, bl. 67]</ref> Rekordoeste word in 1987, 1993, 1996 (meer as 250 000 ton) en 2002 aangeteken toe meer as 200 000 ton koring by MKB se silo's aankom.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> '''Van maatskappy tot Overberg Agri'''<br> Terwyl Frankryk in 2025 nog 22 589 koöperasies (van welke aard ook) het,<ref>[https://web.archive.org/web/20250912195126/https://coops4dev.coop/fr/4deveurope/france Coops4dev.coop]</ref> en in Nederland daar as't ware 'n oplewing vanaf 5 007 (2010) tot 9 539 (2024) koöperasies sigbaar is,<ref>[https://web.archive.org/web/20250514080205/https://cooperatie.nl/veelgestelde-vragen/hoeveel-cooperaties-zijn-er-in-nederland/Cooperatie.nl : Hoeveel coöperaties zijn er in Nederland?]</ref> word Suid-Afrikaanse ''koöperasies'' sedert 1994 toenemend ''korporasies''. In navolging van baie koöperasies, word Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk op 28 Junie 1999 ook 'n privaatmaatskappy,<ref name="delist">[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. In dieselfde jaar word 'n openbare maatskappy gestig, die Graanboere Groep Beperk - die ou koöperasie-'aandele' van die MKB-lede word soontoe oorgedra.<ref name="Richter.Transformasie" /> MKB word dus die bedryfsmaatskappy/bedryfsliggaam/volfiliaal van Graanboere Groep Beperk.<ref>[https://web.archive.org/web/20090918200246/http://www.mkb.co.za/index.htm MKB Tuisblad]</ref><ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> Van die redes vir samesmeltings vind mens in die tydperk sedert einde 2003/begin 2004 toe amalgamasieplanne en gesprekke die botoon gevoer het. Boland Agri Beherend, Graanboere Groep en WPK Beleggings het in dié tyd die moontlikheid bespreek om saam te smelt<ref>[https://archive.is/v8yiR#selection-1553.0-1577.259 ''Landbouweekblad''. 2024. MKB wil steeds saamwerk, 4 Junie.]</ref> (dit het wel op 'n nulletjie uitgeloop - Boland Agri en WPK Beleggings het egter saamgesmelt om Kaap Agri Beperk te word). Die volgende voordele is in hierdie tydperk uitgelig - bewoording soos "ontsluiting van energie deur kragte saam te snoer", "'n groter besigheid in die streek te skep", "om kundigheid te verpoel", "om gemeenskaplike bedreigings beter die hoof te bied", "gesamentlike belange te beskerm", "risiko's te versprei", "dupliserende aksies uit te skakel", "om groter aankoopvolumes te bekom", "besparings in bedryfskoste", "optimale aanwending van bronne", "uiteenlopende besighede sal na mekaar kan groei en by mekaar inskakel wanneer die tyd daarvoor geleë is". Boere sou ook beter daaraan toe wees "omrede die landboubesigheid bestaan met steeds dieselfde doel as tydens die oorspronklike stigting van koöperasies, naamlik om 'n sterker produsentebesigheid van boere vir boere wat voedsel en vesel in 'n volhoubare platteland, met kwaliteitlewe vir al die betrokkenes, te produseer".<ref name="Richter.Transformasie" /> Kortom: aandeelhouers moet tevrede gestel word. In wese voel die skrywer, Gawie Richter, in sy boek ''Geskiedenis van die Koringbedryf'' (2010) dat die lede en veral die jonger geslag boere nie meer dieselfde lojaliteit soos hul ouers teenoor hul landboubesigheid koester as tydens die koöperatiewe era nie; dat daar selfs van 'n [[vervreemding]]sgevoel gepraat kan word. Dan weer, die boere kan wel 'n waardevolle neseiertjie in die maatskappy geniet, wat voorheen nie so maklik en vryelik verhandelbaar was nie. Selfs al is hierdie boere nie meer aandeelhouers nie, baat hulle steeds by die maatskappy - naamlik beter diens - die hoofdoel is wel nie meer om die produksiemiddele laag te hou nie, maar om wel goeie dividende te lewer.<ref name="Richter.Transformasie" /> Ander ontwikkelings by MKB sluit in: '''2000''': Die stoor agter die hoofgebou word as konferensiesentrum ingerig en die Jan Basson Sentrum gedoop.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> Die sentrum kon gehuur word vir konferensies en funksies soos troues en verjaardagvieringe.<ref>[https://web.archive.org/web/20121105121310/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/jan-basson-sentru-verhuring MKB Jan Basson Sentrum (2011-webwerf)]</ref> '''2003''': Petfood Caterers (Edms) Bpk (PFC) word gestig en vervaardig droë hondekos. Teen 2011 is daar meer as 40 personeellede in diens; daar is twee handelsmerke: Trusty en Menu.<ref name="MKB2011.h.">[https://web.archive.org/web/20130501034515/http://www.mkb.co.za/index.php/kommersieel/hondekos MBK Hondekos (2011-webwerf)]</ref> '''2006''': MKB en Southern Oil van Swellendam neem gesamentlik die Swartland Oliepers op Moorreesburg oor.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In '''2008''' daal die ledetal tot 466 lede; die daling word steeds toegeskryf aan ontvolking van plase.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> In dieselfde jaar het MKB se silo's oor sy hele afsetgebied 'n opbergingskapasiteit van 195 550 metrieke ton.<ref name="MKB2008Geskiedenis" /> (Teen 2011 is die bergingskapasiteit van die silokompleks op Moorreesburg alleen 52 500 ton vir koringberging, en 6 700 ton vir kanola).<ref>[https://web.archive.org/web/20130503190704/http://www.mkb.co.za/index.php/afr-kommoditeite/graanafdeling/moorreesburg MKB Mooreesburg Graanafdeling (2011-webwerf)]</ref> '''2010''': Die Graanverkrygingskantoor en die Hyundai Dienssentrum word op Moorreesburg geopen; die OK Grocer te Velddrif word oorgeneem.<ref name="MKB2011" /> '''2011''': Die OK Grocer op Citrusdal en die Shell Vulstasie by Moorreesburg word oorgeneem; NutroScience op Malmesbury word gekoop.<ref name="MKB2011">[https://web.archive.org/web/20130503190806/http://www.mkb.co.za/index.php/korporatief/geskiedenis MKB.co.za (2011-webwerf)]</ref> In '''2011''' verskaf MKB werk aan meer as 300 personeellede. Dienspunte sluit in: Koperfontein, Velddrif, Langebaan, Bergrivier, Moravia, Citrusdal en Leliedam. Ses silokomplekse, vier LandMark-handelswinkels, drie saadaanlegte, twee OK Grocer-winkels, plus 'n hondekosaanleg (Petfood Caterers) op Moorreesburg, 'n versekerings- en makelaarsafdeling met twee kantore, 'n meganisasie-afdeling asook hoofkwartier op Moorreesburg getuig wat oor 80 jaar tot stand gebring is. Die omset vir die boekjaar 2010 tot 2011 het bykans R450 miljoen beloop. Dit is ook in 2011 toe Senwes (gesetel op Klerksdorp) begin belangstelling toon het in MKB.<ref>[https://web.archive.org/web/20250912165839/https://www2.senwes.co.za/files/main_articles/2011/12/20/advertensie_AFR.pdf Senwes Aanbod]</ref><ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/courant_145_issuu MKB verkoop straks gedeelte aan Senwes: Struktuur kan nou ná 80 verander]</ref> In die 2012- jaarverslag van Senwes staan: "Die voorgestelde verkryging van 'n meerderheidsaandeel in Graan Boere Groep Beperk (GBG) van Moorreesburg was onsuksesvol", by 2 Augustus 2011 "Moontlike verkryging van belang in Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk ('MKB')". Maar op 21 Februarie 2012: "Trek omsigtigheid terug op MKB (Graanboere Groep Beperk)." <ref>[https://web.archive.org/web/20250912164423/https://www2.senwes.co.za/Files/main_corporate/annual_reports/2012/Senwes_Jaarverslag_2012.pdf Senwes Jaarverslag 2012, bl. 14]</ref> Die rede wat glo aangevoer is, is dat die MKB-aandeelhouers nie bereid was om toe te laat dat 'n enkele aandeelhouer meer as 10% besit nie. Aangesien onder die aandeelhouers 61% wel toegeneë was om hierdie verandering te aanvaar, terwyl slegs 39% die status quo verkies het, glo die ''Western Cape Business News'' die prys per aandeel wat Senwes sou aangebied het was die eintlike probleem.<ref>[https://web.archive.org/web/20170302110616/http://www.wcbn.co.za/articles/dailynews/2908/Senwes+Retreats+From+Western+Cape.html ''Western Cape Business News''. 2012. Senwes Retreats from Western Cape. 9 April]</ref> MKB smelt in 2011 egter saam met Overberg Agri.<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> Overberg Agri is op sy beurt weer 'n amalgamasie in 2005 van die Bredasdorp-Napier Landbougroep (BNK = Bredasdorp-Napier Koöperasie), en Caledon-Riviersonderend Landboubeheermaatskappy Bpk. (CRK = Caledon-Riviersonderend Koöperasie);<ref>[https://archive.is/iSk53#selection-1039.0-1039.554 Overberg Agri. 2024. Meer oor ons]</ref> hierdie samesmelting is moontlik gemaak nadat die beslote korporasies teen die einde van die negentigerjare maatskappye geword het (CRK op 30 Januarie 1998 en BNK op 2 Maart 1998).<ref name="delist" /> Op '''17 Oktober 2017''' gee die lede van die Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk amptelik te kenne - hulle het gestem: die maatskappy moet ontbind. Die spesiale besluit is reeds op 28 September 2017 by die Kommissie vir Maatskappye en Intellektuele Eiendom (CPIC) ingedien.<ref>[https://archive.org/details/393232310/41254_17-11/mode/2up?q=koringboere Staatskoerant, No. 41254. 17 November 2017, bl. 14]</ref> '''2021''': Moorreesburg se kanolapers kan 6 000 ton kanola per maand verwerk, of 72 000 ton per jaar. Die vooruitsig was om 255 000 ton kanola teen einde 2022 te verwerk.<ref>[https://archive.is/a1tgV Genis, A. 2021. Swartland kan meer kanola produseer. ''Landbouweekblad'', 22 Okt.]</ref> ==== Erdvark Engineering (oorsprong) ==== In 1952 stig Willem Marais die ''Erdvark Ploegfabriek'' (Edms. Bpk.) op Moorreesburg. In 1971 sluit sy seun, Sarel Marais, hom by die besigheid aan. Twee fabrieke word gelyktydig bedryf, by name die een op Philippi op die [[Kaapse Vlakte]] en die een op Moorreesburg. Die Philippi-fabriek spits hom hoofsaaklik toe op die vervaardiging van slytonderdele en groot ploegimplemente; die fabriek op Moorreesburg fokus weer op die kleiner implemente.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Met Willem Marais se afsterwe in 1975 neem sy seun die bedryf oor. Hy verkoop die Philippi-fabriek in 1986 en skuif die onderneming Moorreesburg toe.<ref name="Erdvark2025" /> Die ploegfabriek word omstreeks Oktober 1990<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> as lopende onderneming oorgekoop deur Thian Rossouw; die fabriek en personeel word hierna opnuut by Trawal gevestig,<ref name="Erdvark2025" /> sowat 14,5 km buitekant [[Klawer]] (of sowat 168 km noord van Moorreesburg). Skaarploeë is van die begin af vir koringproduksie gebruik, totdat skottelploeë sedert die 1930's toenemend in gebruik geneem is.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA106 Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)''. Stellenbosch: African Sun Media, p. 106]</ref> Waar daar 'n vraag is, is daar 'n aanbod: Op soortgelyke wyse het Erdvark aanvanklik verstelbare rysterplaat- en beitelploeë vervaardig, waarna die skottelploeë 'n groter markaanvraag begin geniet het. Sedertdien ontwikkel Erdvark ook allerlei skrapers en skroppe, maar veral sedert die 2010's ook walgooiers (of operdploeë) geskik vir die vrugte- en neutebedryf. Daarbenewens het die ontwikkeling van verstelbare skeurploeë met hidrouliese stelsels en moderne beitelploeë twee jaar geduur.<ref name="Erdvark2025" /> ==== Moorrees-bakkery ==== In die RSG-program "Doen jou eie ding", uitgesaai op Dinsdag, 19 Augustus 2025 vanaf 11:30 tot 12:00, gesels Ryk van Niekerk met Carien Hugo-Waring, die stigter en eienares van die ''Moorrees''-bakkery, 'n nisbakkery op Moorreesburg, op die hoek van Royal- en Hoofstraat (Hoofstraat 8). Die onderneming het in 2021 tydens die Covid-grendeltyd tot stand gekom.<ref name="doenjoueieding19aug25">[https://omny.fm/shows/doen-jou-eie-ding/doen-jou-eie-ding-19-augustus-2025 Radio Sonder Grense. 2025. Doen jou eie ding: 19 Augustus.]</ref> Hugo-Waring, 'n plattelander van geboorte, het na die eerste grendeltyd vanaf Durbanville na Moorreesburg getrek, met die droom om iets nuuts op die platteland te begin. Sy wou ook haar dogter op die platteland grootmaak.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Hugo-Waring se agtergrond is eintlik die wynbedryf, maar sy is opgelei in hotelbestuur en het oorsee gewerk: 5 jaar in Skotland. Terug in Suid-Afrika doen sy ervaring op in die wynbedryf, veral wat verkope, handelsmerkbestuur en verspreiding aanbetref. Sy werk onder meer vir die Ruperts. Met die eerste Covid-grendeltyd kom die gesin voor 'n keuse te staan; daar word besluit op 'n nuwe begin op Moorreesburg.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Die perseel van ''Moorrees'' het voorheen aan die Shoprite-groep behoort; dit was 'n akademie waar bakkers opgelei is. Met die Covid-tydperk gaan die hele projek ten gronde, omdat die nodige ondersteuning van die sektorale onderwys- en opleidingsowerhede verdwyn het; kontakonderwys is verbied: slegs die gebou en die toerusting bly agter slot en grendel oor. Die een se dood is die ander se brood: Hugo-Waring het die potensiaal raakgesien, welwetend dat die gesin vyf jaar lank bloedweinige omset sou toon - niks kom oornag nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Moorreesburg se ligging lê tussen êrens en nêrens: die dorp se inherente koopkrag is bitter beperk, maar die dorp self is in die middelpunt van die Swartland geleë, omring deur agt dorpe in die onmiddellike 45-minute-radius. Die mark is dus binne- en buitekant die dorp geleë. Ironies genoeg sit Moorreesburg in die hartjie van die koringland, maar daar was geen langfermentasiesuurdeegbrood (dus, met 'n lang rys- of gistingstyd) op die rakke te vinde nie.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ses weke voordat die opening sou plaasvind (1 Julie 2021 was die openingsdag) is die sakeplan opgetrek en al die nodige reëlings getref, en slegs twee dae voor die opening word die tweede grendeltyd aangekondig. Dit het alles vertraag; daardie eerste ses maande was maar suur brood eet: nie alleen kom die sakeplan tot stilstand nie; boonop ontstaan daar 'n kontantvloeiprobleem. ''Moorrees'' bestaan in wese slegs op papier.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Jaar 1 was Carien Hugo-Waring alleen in die bakkery aan die bak en brou. 10 000 brode later was sy tevrede met haar vordering en stel 'n personeellid aan. Ten tyde van die uitsending (Augustus 2025) is daar drie persone in die bakkery werksaam.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Nie alleen is die bakkery 'n arbeidsintensiewe werk nie, die toerusting self is duur, veral in ag genome dat 'n goedkoop produk (brood) gemaak moet word. Die eerste drie jaar is 'n huurkontrak aangegaan; in 2024 is die (ou, maar duursame en werkende) toerusting gekoop.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Benewens die bakkery, is daar ook 'n restaurantjie, 'n eie steenmeul (steengemaalde meel word landwyd versend), 'n AirBNB, asook werkswinkels/aanlynkursusse in bedryf. Slegs tussen 300 en 500 brode word per week gebak, wat hierdie broodnodige diversifisering regverdig. Pleks daarvan om jou op 'n magdom afsetgebiede (lees: supermarkte) te verlaat, word daar eerder op "broodvennote" (soos restaurante, deli's, koffieroosters, asook hotelle <ref name="MM16Aug2025">[https://archive.is/oQTDa Roberts, M. 2025. Herlaai jou pap stadsbatterye op Koringberg. ''Maroela Media'', 16 Augustus.]</ref>), verhoudings en wedersydse lojaliteit gefokus - dit is sakelui wat begrip het vir die produk self: brood wat geskik is vir diegene wat ly aan suikersiekte of glutenonverdraagsaamheid. Sulke vennote skrik nie vir die hoër broodprys vergeleke met 'n gewone winkelbrood nie. Met die radio-uitsending het die bakkery reeds elf sulke broodvennote dwarsoor die Swartland (en Weskus) in sy adresboekie. Dié brode word verpak en vriende van die bakkery wat op Moorreesburg bly (of personeellede) lewer die produk op ander dorpe af. Met die besendings word diegene in brood betaal. Deur hierdie sakemodel word die verspreidingskoste verminder, sodat die gewone koper nie R100,00 vir 'n brood hoef op te dok nie. Aflewerings vind weekliks nou ook op Hopefield en Langebaan plaas. Ten tyde van die uitsending kos 1 kg-panbrode vanaf R40,00; 1,5 kg-panbrode (vol sade aan die buitekant) kos tot so R65,00.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Ter prysvergelyking: 'n winkelbrood se winskopieprys tussen 25 Augustus en 7 September 2025 bedra omtrent R16,99.<ref>[https://web.archive.org/web/20250906081852if_/https://specials.shoprite.co.za/deals/wcmajordeals25aug07sep25/files/assets/common/downloads/wcmajordeals25aug07sep25.pdf?uni=4f7080c622334739dedbb657b7e921ed Winskopieblad van Shoprite, 25 Augustus tot 27 September 2025]</ref> Deur 'n leweransier van supermarkte te wees, bevind Hugo-Waring, skep jy eintlik kompetisie teen jouself gerig - jy neem jou eie brood uit jou mond uit. Die broodvennote is deur persoonlike reklame gewerf: kopers van die brode self, of by netwerkaangeleenthede waar 'n broodjie met belangstellendes gebreek word en 'n praatjie aangebied is.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> Wat die kursusse aanbetref was daar al omtrent 250 leerlinge, waarvan 5 buitelanders: individue van Ghana, Spanje, Frankryk, Kanada en Australië.<ref name="doenjoueieding19aug25" /> == Biblioteekdiens == === Carnegie-biblioteek === ==== Stigting ==== 'n Afvaardiging uit die publiek het op 4 April 1911 die Stadsraad genader, met die wens om jaarliks 'n bydrae te maak vir 'n biblioteek. Die raad was hiervoor te vinde, en 'n openbare vergadering van belangstellendes is belê. Die besluit is geneem om 'n biblioteek te stig, en die Carnegie-biblioteek het in dieselfde jaar nog tot stand gekom. Die dryfkrag agter die stigting was die "bekende, statige miss Koch, 'n oujongdame" van die plaas Biesiesfontein.<ref>Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979.'' Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 71</ref> Of so lui J.J. Lochner se paragraaf in NG Moorreesburg se eeufeesboek. Die ware toedrag van sake is baie meer omvangryk [[Moorreesburg/Korrespondensie_ter_stigting_van_die_Carnegie-biblioteek_op_Moorreesburg|as mens eers die briewe onder oë kry.]] "Concert te Moorreesburg" verskyn as koerantkop op 24 Desember 1903 in ''De Zuid-Afrikaan''. Al was dit op die dag van die uitvoering bitter warm, en al kon mens nie verwag dat die boere van heinde en ver af sou opdaag nie, was die opkoms nietemin bevredigend en £12 is ingesamel. Die toegangskaartjies het 2 sjielings en 1 sjieling onderskeidelik gekos:<ref>[https://web.archive.org/web/20250823152110/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4200/za-1903-12-24.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1903. Concert te Moorreesburg. 24 December 1903: 6]</ref> {{cquote| Het eerste van een reeks concerten, door de jongelieden van deze plaats onder leiding van juff. Koch te worden gegeven, de opbrengst waarvan bestemd is voor het aankopen van boeken voor een publieke leeskamer, liep gisteraand uitmuntend goed af. Het doel is ontegenzeggelijk goed en in het oefenen krijgen onze jonge menschen een kans om het sluimerend talent in menigeen te ontwikkelen, de smaak voor goede muziek wordt aangekweekt, terwijl velen voor achteruitgang op intellectueel gebied bewaard word. }} Op 1 Augustus 1905 verskyn 'n kort beriggie in ''De Zuid-Afrikaan''. Die vorige aand het die jongmense die tweede van 'n reeks konserte op Moorreesburg gelewer, waarvan die opbrengs bestem was vir 'n "boekerij". Daar was ook 'n groot opkoms van "buitenlieden",{{voetnota|plattelandsbewoners, of besoekers van buite die dorp wat op plase bly}} in so 'n mate dat laatkommers geen sitplek kon kry nie. Die korrespondent dink kinders moet liefs dieselfde toegangsgeld gevra word as dié van volwassenes, om sodoende die "onwenselike element" stellig te verminder sodat daar meer plek vir die ouer mense kan wees. Die eerste gedeelte van die program was puik. Die tweede helfte minder goed; die tussensprake was feitlik onhoorbaar, omdat die kinders wou "sien". Tog word die uitvoerders geloof vir die wyse waarop hulle hierdie moeilikheid die hoof gebied het.<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. Moorreesburg. 1 Augustus:4, kolom 7]</ref> Op 19 April 1907 is die eerste aansoek gerig aan die Skots-Amerikaanse filantroop, [[Andrew Carnegie]], en het misluk. Reeds die afgelope twee jaar lank (dus, vanaf 1905 en vroeër) is konserte in Moorreesburg en omstreke gehou om geld in te samel. Uit 'n arm gemeenskap kon slegs £30 bymekaar geskraap word. In hul pleidooi word ook uitgewei hoe die Moorreesburgers tot onlangs toe nog van die wêreld afgesny was, en maar die geringste opvoeding geniet het. Selfs al is die brandende begeerte van die platsak inwoners (te wete kleinboere, kramers en ambagsmanne) daar, kan mens mos nie bloed uit 'n klip tap nie. Dit sal 'n klein ewigheid duur voordat daardie biblioteekdroom eendag bewaarheid word. Op 29 September 1908 verskyn byvoorbeeld die volgende uittreksel in ''De Zuid-Afrikaan'' (bladsy 5, kolom 7), wat handel oor een van die konserte wat Koch gereël en 'n week tevore aangebied is. Dit blyk teen dié tyd 'n jaarlikse instelling te wees. Cissy van Niekerk was die sangeres, en Cohen die violis.<ref>[https://web.archive.org/web/20250505091516/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4244/za-1908-09-29.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1908. Moorreesburg - publieke leeskamer. 29 September:5]</ref> {{cquote| '''Moorreesburg - Publieke leeskamer''' Op de avond van de 22ste dezer werd er alhier een konsert gegeven tot ondersteuning van het Publieke Leeskamer Fonds. De nette en geschikte kerkzaal, verlicht en versierd op een luisterrijke wijze, was gevuld met een aanzienlik aantal der inwoners van het dorp en omliggende boereplaatsen.<br> Ds. Retief wees in een kort openingswoord, betreffende het doel van het konsert, op de voordelen, welke een leeskamer verschaft, en meende dus, dat een onderneming als deze door het publiek ondersteun diende te worden. Hij noemde de naam van mej. Koch, als stichtster van het Fonds, en komplimenteerde haar over de ijver door haar aan de dag gelegd en de moeite en opoffering zich getroost, om dit konsert elke jaar een sukses te maken. Sprekende over het financiële, bleek het, dat een geschenk van £25 ontvangen werd van de ed. heer J.A.C. Graaff, L.W.R., alsook kleinere geschenken van de ed. heer F.S. Malan, L.W.V., de heer A.P.W. Immelman, L.W.V., en de heren Smuts en Koch. Hij bedankte verder mej. Cissy van Niekerk en de heer M. Cohen voor hun overkomst van Tulbagh en Piketberg respektievelik, om ook deel te nemen aan het programma. Het programma werd vervolgens op uitmuntende wijze afgehandeld.[...] }} Die eerste aansoek by Carnegie het moontlik misluk omrede die bedoelinge hopeloos te vaag omskryf was. Al het die poging misluk, bly hierdie korrespondensie by Carnegie geargiveer (en later, die Home Trust Co.).<ref>Home Trust Company. "Carnegie Public Library, Moorreesburg, South Africa." Correspondence. [August 21, 1911]. Columbia Digital Library Collections [Columbia University Libraries]. Toegang 14 Julie 2024. https://doi.org/10.7916/d8-7f0f-by77</ref> In Julie 1911 word 'n tweede poging aangewend. Die bewoording verander merkbaar. Ná 4 jaar se onverdrote ywer sedert die eerste briewepoging in 1907, is daar in 1911 nou altesaam £73 ingesamel, en ook maar net omdat 'n parlementslid £25 tot die fonds bygedra het; dáársonder, het die £30 nie eens verdubbel nie. Die gemeenskap het eenvoudig nie die geld of die middele nie. Hierdie keer word daar spesifiek gelet op die gegewe data wat verlang word, naamlik: die bevolkingstal wat voordeel sal trek uit 'n biblioteek en die impak daarvan; presies wat die wetgewing van die Kaapkolonie behels; {{voetnota|Al was unievorming in 1910, 'n jaar tevore, was van die wetgewing in die Kaapprovinsie nou uit die Kaapkoloniedae.}} hoeveel die regering bereid is om by te dra; of daar grond beskikbaar is; en wie verantwoordelik gaan wees vir die instandhouding van die biblioteek. Nou gaan dit ook nie meer gewoon net om arm plattelanders nie, nee, maar Suid-Afrikaners én Britte wat vir die hawermoutfabriek werk wat bevoordeel sal word. Die bevolking in die streek tel 3&nbsp;000 mense, wat eweneens by die biblioteek sal baatvind. Die munisipaliteit en die staat sal gesamentlik £100 per jaar betaal vir die instandhouding. Die NG Kerk het grond gratis beskikbaar gestel: 100 x 100 voet. En die gewenste bedrag word uitdruklik op papier gestel vir die oprigting van 'n biblioteek: £1&nbsp;500. Hierdie brief is op 10 Julie 1911 geskryf. Verder het Maria D. Koch (die sekretaresse van die biblioteekkomitee) ook strategies die troefkaart gespeel: as die woord van 'n stadsklerk, die burgemeester, die dorpsraad en die predikant nie 'n geldmagnaat kan oortuig nie, beroep sy haar op die hoogste gesag, naamlik die Minister van Opvoeding, [[François Stephanus Malan]], om 'n goeie woordjie vir haar te doen. Dit doen hy ook. Dit het die gewenste uitwerking. In 'n brief, gedagteken 21 Augustus 1911, word die aansoek toegestaan. J.P. du Toit, die voorsitter van die biblioteekkomitee, word deur hierdie brief daarvan in kennis gestel. £1 500 word bewillig slegs vir die oprigting van die gebou. Die voorgestelde planne kan maar gestuur word. Daar was twee voorgestelde planne: een wat slegs die boukoste sal dek (£1 500), die ander bouplan 'n bietjie goedkoper, om £300 aan boeke te bestee. Dit word so beskryf in die brief van 19 September 1911. Koch skryf op 22 September 1911 ook haar eie persoonlike brief aan Carnegie, waarin sy hom bedank, en doen ook 'n ontboeseming wat die biblioteek vir haar as mens beteken. Interessant genoeg word in hierdie brief gesê die komitee het al ''twee keer'' vantevore probeer ("and now when for the third time we've appealed to you for help"). Die bouplanne word uiteindelik in Oktober versend, soos 'n brief gedateer 23 Oktober 1911 dit stel. Die £1&nbsp;500-skenking word in die November 1911-uitgawe van ''The Library Journal'' aangeteken.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Bp9JAAAAYAAJ&pg=GBS.PA603&hl=en_ZA&q=moorreesburg ''The Library Journal''. 1911. Gifts and Bequests. November, p. 603]</ref> Op 20 November 1911 kom die brief vanaf Carnegie se kantoor terug: die befondsing is uitsluitlik vir die boukoste bedoel, en nie vir die boeke nie; boonop is daar hopeloos te veel ingeboude afskortings by die planne ingeteken wat die koste omhoog jaag. 'n Paar los boekrakke kan ewe gemaklik en goedkoper 'n paar privaathoekies inrig. Een groot vertrek sonder enige afskortings is daarom veel beter gepas. Ook skort daar papierwerk rakende die aankope van die erf en of die munisipaliteit hom sal onderneem om die biblioteek te onderhou. Presies twee maande verloop, voordat Koch die volgende brief op 20 Januarie 1912 skryf. Die planne is ondertussen hersien en word nou versend. Sy laat egter ook nie na om te noem dat die nodige dokumente al die vorige jaar die 10de Julie ingedien is nie. Nietemin stuur sy die nodige brief saam. Op 20 Februarie 1912 is die planne goedgekeur en die biblioteekkomitee word gevra om Home Trust Co. in Hoboken, [[New Jersey]] te kontak. Carnegie gee Home Trust Co. op 5 Maart 1912 die opdrag om die geldsake te behartig. Byna 'n anderhalfjaar gaan verby. Maar uiteindelik word daardie briefie tog op 'n wintersdag op 24 Julie 1913 geskryf: die Carnegie-biblioteek is op Vrydag, '''20 Junie 1913''' op Moorreesburg '''geopen''', en deur niemand anders nie, as die Minister van Opvoeding, F.S. Malan, self. 'n Noenmaal is gehou en al die hoëlui van die streek was teenwoordig. Koch het wel nog net een laaste klein versoekie: 'n foto van Carnegie om in die biblioteek op te hang. Met die foto wat Andrew Carnegie gestuur het, kom die boodskap geteken op 13 September 1913: "Success to the Morreesburg Public Library".<ref name="AnnieBasson">[https://www.youtube.com/watch?v=_KbANuin8HI YouTube: Die Goeie Aarde: Hart van die Swartland]</ref> 'n Kleurfoto is in 1936 aan die biblioteek gestuur ter herdenking van sy honderdste verjaarsdag.<ref name="BMalan">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_1958-12/page/n5/mode/2up?q=moorreesburg Malan, B. 1958. Moorreesburg se Carnegie-Biblioteek. In: ''Die Kaapse Bibliotekaris''. Desember, 4-5.]</ref> ==== Die jare ná stigting ==== Die Streeksbibliotekaresse van die Afdeling Malmesbury, mej. Betsie Malan, lig in die Desember 1958-uitgawe van ''Die Kaapse Bibliotekaris'' bietjie die sluier oor die nadraai.<ref name="BMalan" /> Nadat die kerkraad die perseel geskenk en die mooi gebou opgerig is, begin hulle met 'n bankbalans van £200 in die plus.<ref name="BMalan" /> Vergeleke met die [[Joachim Nikolaus von Dessin|Von Dessin]]-biblioteek wat vir 'n eeu lank in die Kaap stof vergader het omdat eeue-oue teologiese werke in Latyn nie noodwendig binne iedereen se smaak val nie, was geld by die Moorreesburgers die grootste struikelblok.<ref name="BMalan" /> Niks in die lewe is verniet nie - afgesien van personeelsalarisse moet ook nog nuwe boeke aangekoop word. Al is Hopefield en Moorreesburg selfs teen 1943<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1943-07_11_1/page/2/mode/2up?q=moorreesburg Varley, D. 1943. Cape Libraries To-day and To-morrow. ''Suid-Afrikaanse Biblioteke'' Julie, 11 (1):3]</ref> nog die enigste twee dorpsbiblioteke in die ganse Kaapprovinsie wat nié 'n subskripsiebiblioteek met ledegeld-heffing was nie (teen 1945 kom Albertinia<ref>[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_1945-01_12_3/page/62/mode/2up?q=moorreesburg ''Suid-Afrikaanse Biblioteke''. 1945. Book Review: Libraries in the Cape Province. Januarie, 12(3): 63]</ref> se naam ook by, en in 1947 ook Joubertina en Kenhardt<ref name="Kenhardt">[https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-library-and-information-science_january-april-1947_14_3-4/page/92/mode/2up?q=moorreesburg Suid-Afrikaanse ''Biblioteke''. 1947. Library Notes and News. Januarie-April: 92]</ref>), is dit tot in die 1950's slegs in naam. Hierdie bepaling van gratis diens is omseil deur 'n donasie van minstens 5 sjielings (60 pennies) ''per boek'' per jaar van elkeen te eis wat wou lees.<ref name="BMalan" /> Tydens die depressiejare loop dinge drasties agteruit en teen 1933 beloop die skuld £66 in die minus. Die bibliotekaresse se salaris word verminder tot £1 10 sjielings per maand (sy moes ook poetsvrou speel), die aandure word afgeskaf (om elektrisiteit te bespaar). Ter aansporing, is sy egter geregtig op 10%-kommissie op alle donasies - wat haar sou aanspoor om geld in te samel. Die dorp is ook in wyke ingedeel en elke komiteelid moes, in 'n reeds versukkelde dorp, die dorpenaars gaan bearbei.<ref name="BMalan" /> Sake staan so: diegene wat nie wou lees nie, het nou nog minder leeslus. Die onderwysers voer weer aan die skoolbiblioteek is toegerus met genoeg leesstof - waarom moeite doen met die dorpsbiblioteek? Voorts is die Provinsiale toelaag met 25% besnoei; die Moorreesburg Munisipaliteit gee darem bietjie skiet met £16 per jaar. Slegs 46 nuwe boeke is in 1933 aangekoop; die ledetal is maar 56 persone. Die boeksirkulasie is 75 keer wat "verhalende lektuur" (fiksieboeke) per maand uitgeneem is, en 10 keer vir vakliteratuur (niefiksieboeke). Daardie jaar het gemiddeld slegs 10 tot 15 mense per dag die biblioteek besoek. Aan die een kant word gekla oor daar te min Afrikaanse boeke op die rakke is, maar aan die ander kant is daar oor 'n lang tydperk slegs 2 Afrikaanse boeke uitgeneem. (Selfs in 1958 is daar "altyd die klagte dat die Afrikaanse rakke leeg is, maar dis omdat al die boeke uitgeneem is en die mense feitlik net Afrikaans lees!").<ref name="BMalan" /> Teen 1937 is die bankbalans weer £27, 9 sjielings en 1 pennie in die plus, maar die moontlikheid word tog oorweeg om, soos die res van die Kaap, en te oordeel aan die onvolhoubaarheid, maar oor te gaan na 'n subskripsiebiblioteek. By navraag, raai die Suid-Afrikaanse Openbare Biblioteek hul egter aan dat die dorpsmunisipalitet die biblioteek van Moorreesburg geheel en al moet oorneem (maar sulke versoeke en vertoë is al voorheen vrugteloos aan die munisipaliteit gerig). Verder word die woord "Subskripsiebiblioteek" alleen as 'n [[anachronisme]] beskou, en Moorreesburg se biblioteek moet maar wag vir die verslag van die Interdepartementele Komitee, sodat die Provinsiale Administrasie die verantwoordelikheid kan oorneem.<ref name="BMalan" /> Dit sou egter nog byna 20 jaar duur.<ref name="BMalan" /> Op 31 Augustus 1946 verduidelik die eerste Provinsiale Biblioteekorganiseerder, mnr. S.J. Kritzinger,<ref name="Kenhardt" /> hoe 'n vrye biblioteekskema werk. Dit duur egter nog tot 1953 voordat die biblioteek uiteindelik by die ou skema kon aansluit. Eers omtrent 3 jaar ná die nuwe ordonnansie kon die Moorreesburg Munisipaliteit so ver gekry word om by die nuwe Biblioteekdiens aan te sluit. Hierna volg die herstelwerk. Hierdie modernisering sluit in: die ou meubels is herrangskik en nuwe rakke is vir die kinderafdeling ingerig; die ou stowwerige en "doodse" gebou is opgevrolik met pastelkleurige mure en nuwe vloerbedekking wat kleurryker vertoon; genoeg rakspasie het die biblioteek lig en ruim laat voel. Die Carnegie-biblioteek kon opnuut op 12 September heropen word.<ref name="BMalan" /> Daar was natuurlik kritiek uitgespreek oor hierdie 'geldverkwisting', want "Moorreesburg se mense lees tog nie". Die teendeel is egter bewys met "die regte bibliotekaresse in 'n aantreklike gebou", waardeur die mense "feitlik aangelok word". Drie weke nadat die biblioteek weer oopgemaak het, is die ledetal byna 300 persone en die boeksirkulasie 1 764, meer as dubbeld soveel boeke as wat in die verlede maandeliks gelees is.<ref name="BMalan" /> Die geesdriftige bibliotekaresse hier ter sprake is "mev. Naude", die dogter van mnr. Walters, wat, net soos sy, ook 'n ywerige lid van die Biblioteekkomitee was. Haar naam verskyn trouens reeds in die notules van die 1930's, eers as jongmeisie, daarna as getroude vrou.<ref name="BMalan" /> ==== Tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar ==== In die Staatskoerant van 17 Augustus 1984 word die Ou Carnegie/Biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar. Die proklamasie lui so (in die Afrikaanse kolom, tikfoute ingesluit):<ref>[https://web.archive.org/web/20240713182757/https://sahris.sahra.org.za/sites/default/files/gazettes/9384-1790%20Carnegie%20Library%2C%20Church%20Street%2C%20Moorreesburg.pdf Kennisgewing No. 1790 van 17 Augustus 1984 (Staatskoerant uitgawe 9384), digitaal verkry vanaf https://sahris.sahra.org.za/node/30620 ]</ref> {{cquote| WET OP OORLOGSGRAFTE EN NASIONALE GEDENKWAARDIGHEDE, No. 28 VAN 1969 VERKLARING VAN DIE EIENDOM MET INBEGRIP VAN DIE OU CARNEGIE/BIBLIOTEEKGEBOU DAAROP, GELEË IN KERKSTRAAT, MOORREESBURG. Kragtens die bevoegdheid my verleen by artikel 10 (1) van die Wet op Oorlogsgrafte en Nasionale Gedenkwaardighede, 1969 (Wet 28 van 1969), verklaar ek, Gerrit van Niekerk Viljoen, Minister van Nasionale Opvoeding, hierby die eiendom, met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteek daarop, geleë in Kerkstraat, Morreesburg, tot nasionale gedenkwaardigheid. ''Beskrywing'' Die eiendom met inbegrip van die ou Carnegie-biblioteekgebou daarop, geleë op sekere stuk grond te Moorreesburg, afdeling Malmesburg, synde Perseel C.L. (nou bekend as Erf 123, Moorreesburg), en groot nege-en-sestig (69) vierkante roede en sestig (60) vierkante voet. Transportakte 7228/1913, gedateer 27 Augustus 1913. ''Historiese en argitektoniese belang'' Hierdie indrukwekkende gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in 1913 opgerig op grond geskenk deur die Nederduits Gereformeerde Kerk, Moorreesburg. Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew Carnegie van Skotland bewillig en nadat die gebou voltooi is is dit na hom vernoem. Die totstandkoming van die Carnegie-biblioteek is te danke aan die ywer en deursettingsvermoë van mej. M. D. Koch van die plaas Biesjesfontein, wat dié projek van stapel gestuur het. 10/2/1116. G. VAN N. VILJOEN, Minister van Nasionale Opvoeding. }} Op die tweetalige kennisgewing verskyn die volgende (en veel bondiger) Afrikaanse bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Hierdie gebou, ontwerp deur die argitek N.T. Cowin, is in<br /> 1913 opgerig op grond geskenk deur die Ned. Geref. Kerk.<br /> Die boukoste wat £1 500 beloop het, is deur Andrew <br /> Carnegie van Skotland bewillig. Die projek is deur<br /> Mej. M.D. Koch van die plaas Biesjesfontein, Moorreesburg,<br /> van stapel gestuur.<br /> Geproklameer 1984 |} <gallery> File:Moorreesburg Carnegie library plaque.jpg File:Carnegie library 002.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 03.jpg File:Moorreesburg Carnegie Library 04.jpg </gallery> Minder as 'n jaar later maak die bibliotekaresse, mev. M.J. Kellerman, melding van hierdie gebeurtenis in die ''Kaapse Bibliotekaris''. Aangesien die biblioteek oor heelwat foto's, briefwisseling en selfs die spyskaart ten tyde van die openingsplegtigheid in 1913 beskik, oorweeg die biblioteekkomitee om 'n fondsinsameling te hou, met die doel voor oë om 'n uitstalkas aan te skaf waarin al die historiese dokumente in die biblioteek uitgestal kan word. Dié idee spruit voort nadat die biblioteek die vorige jaar 'n kompetisie gereël het om 'n kerspartytjie vir die storietyd-kleuters te hou - R123,00 is die vorige jaar toe vir die kerspartytjie ingesamel. <ref>[https://web.archive.org/web/20250302130907/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/6-june-july.pdf&type=file Kellerman, M.J. 1985. Brokkies en menings: Moorreesburg Biblioteek word 'n Nasionale Gedenkwaardigheid. ''Kaapse bibliotekaris'', Junie/Julie, p. 21-22]</ref> Dit is miskien iets besonders of wetenswaardig dat 'n "stukkie rymelary" deur 'n getroue leser geskryf en opgedra is aan die ou biblioteek en sy personeel, wat bibliotekaresse Retha Kellerman nog gedeel het in die ''Kaapse Bibliotekaris'' in 2001, 3 jaar voor die nuwe biblioteek sou open. As toeligting staan daar: "Samou is 'n bynaam vir Moorreesburg en Dirkie Uys, die skool op ons dorp, se naam."<ref name="KB.2001.MrtApr.53">Kellerman, R. 2001. Biblioteekblapse: Moorreesburg Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris'', Maart/April:53</ref> {{cquote| '''Die Samou Dorpsbiblioteek''' <br> Toe ek nog ' n kind was en in Dirkie Uys<br> Moes ons in die biblioteek so stil wees soos 'n muis<br> 'n Heilige vrees het ons gehad<br> As die ou kwaai bibliotekaresse met ons praat.<br> Boeke moes behandel word met respek<br> Daarom mag ons nie raas in dié plek<br> Kennis in boeke het ons nog nie waardeer,<br> Dit maar eers toe ons groter word, geleer.<br> Baie kennis is in bundels hier saamgebind<br> Sodat elkeen dit wat hy soek hier kan vind<br> Om 'n studie te maak van interessante dinge in die biblioteek<br> Sal mens tyd moet maak elke dag van die week.<br> As jy wil ontspan, is 'n boek die aangewese ding<br> Om jou weer in die regte stemming te bring<br> As 'n leser sê hy kyk vir 'n sekere boek<br> Weet die dames wat daar werk, net waar om daarvoor te gaan soek.<br> Om biblioteek toe te gaan is iets om na uit te sien<br> As jy weet hoe vriendelik dié mense jou bedien<br> Hulle is altyd spontaan en Hulle is altyd spontaan en vol van 'n glimlag<br> As jy daar inkom elke dag. }} Dieselfde leser se eggenoot het iets oor die personeel geskryf, wat ook in dieselfde 2001-rubriek verskyn:<ref name="KB.2001.MrtApr.53" /> {{cquote| '''Die biblioteek op Moorreesburg''' Die biblioteek op Samou<br> is ' n lieflike ou klipgebou.<br> Dit is iets om beslis te bewaar,<br> vanaf die boudatum bestaan dit al 86 jaar.<br> Die argitek meneer Cowin het eers die plan voltooi<br> sodat meneer Carnegie toestemming kon gee vir die spit van die eerste sooi.<br> Meneer Andrew Carnegie, 'n man om te onthou,<br> want hy het dit uit sy eie sak laat bou.<br> Die getal boeke is onbekend, maar dit sal baie wees<br> Ek sal nie onderneem om dit in my lewe deur te lees.<br> Die hart van die plek lê in die personeel,<br> Hart en siel in hul werk, geen probleem vir hul te veel.<br> Die vier dames wat die plek beman is vriendelik en te alle tye behulpsaam.<br> Ons noem hul ook sommer op hul naam,<br> vir Retha, Dalene, Katrina of Cecelia<br> As jy iets wil weet kan jy enigeen vra<br> My vrou laat my somtyds in die steek<br> solank sy net betyds kan wees by die biblioteek.<br> As hul nie te besig is, kan hul baie skerts en lag<br> Sy geniet hul geselskap al moet ek soms lank tuis vir haar wag. }} De Klerk skryf in 2021 op ''The Heritage Portal'' daar was oorspronklik twaalf Carnegie Biblioteke dwarsoor Suid-Afrika opgerig, maar daarvan het slegs sewe oorgebly, waarvan die Moorreesburg s'n een is.<ref>[https://www.theheritageportal.co.za/article/five-lost-seven-remain-carnegie-libraries-south-africa De Klerk, S.J. 2021. Five Lost Seven Remain: The Carnegie Libraries of South Africa. ''The Heritage Portal''. September, 24.]</ref> Isabel Young, Biblioteekbestuurder van Swartland, skryf in die ''Kaapse Bibliotekaris'' van Julie/Augustus 2024 : "Die gebou is in ’n baie goeie toestand en huisves tans die dorp se toerismeburo."<ref name="Young2024">[https://web.archive.org/web/20250224122200/https://d7.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ja24_cape_librarian.pdf Young, I. 2024. Moorreesburg Biblioteek vier sy 20ste verjaarsdag. ''Kaapse Bibliotekaris'', Julie/Augustus:3]</ref> === Rosenhof Openbare Biblioteek === In 1967 word 'n gebou in die Rosenhofgebied opgerig, wat die gesondheidskliniek, behuisingskantoor en biblioteek gehuisves het. Die gesondheidskliniek skuif in 1994 na die gesondheidsentrum op die dorp. Later skuif die behuisingskantoor na die kliniekafdeling van die ou gebou, met die ou ruimte van die behuisingskantoor wat leegstaan. In 1995 besluit die munisipaliteit om die biblioteek met hierdie beskikbare ruimte te vergroot. Nadat die middelmuur uitgebreek is (die verbreking het R12&nbsp;000 beloop), is die rakke verskuif, die matte gelê, nuwe gordyne opgehang. Ook die biblioteek se oprit is geteer, en teen 1996 vind mens ook 'n nuwe uitgelegte tuintjie voor die gebou.<ref name="DeVilliers.1996" /> In die ''Kaapse Bibliotekaris'' van November/Desember 1996 word die bouplan van die nuwe Rosenhof Biblioteek afgedruk.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die vloeroppervlakte het 62&nbsp;m² beslaan. Die voorraad boeke was 5&nbsp;342, die kunsafdrukke 13, die videokassette 20, die musiekkassette 6. Die ledetal onder die volwassenes was maar gering (295), maar die kinders was 690. Die jaarlikse sirkulasiesyfer in 1995 was 24&nbsp;180.<ref name="DeVilliers.1996" /> Die bibliotekaresse, mev. Mary Marais, was sedert 1977 in die biblioteek werksaam. Die leerlinge van die Laurie Hugo Primêre Skool, maar ook van Skoonspruit Sekondêr (van Malmesbury) en Steynville (Piketberg) is hier bedien, veral nadat die skoolleerplan met die koms van die nuwe demokratiese bewind verander het en meer inligting deur naslaanwerk van buite ingewin moes word. Die biblioteek is later met 'n fotostaatmasjien toegerus, wat die druk by die munisipale kantore verminder het. Die tydskrifsirkulasie was betreklik hoog vir so 'n kleinerige biblioteek: 605 vir 1995.<ref name="DeVilliers.1996">[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-1996_40_10/page/44/mode/2up De Villiers, A. 1996. Rosenhof Openbare Biblioteek. ''Kaapse Bibliotekaris''. November-Desember (40) 10:44]</ref> Onder die hofie 'Moorreesburg personeel presteer' skryf die redaksie van die ''Kaapse Bibliotekaris'' (Maart/April, 1999):<ref>[https://web.archive.org/web/20250518074830/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2024-11/2-march-april.pdf&type=file ''Kaapse Bibliotekaris''. 1999. Moorreesburg personeel presteer. Maart/April:2]</ref> {{cquote| Mary Marais, bibliotekaris van Rosenhof Biblioteek en Katriena Matthews, skoonmaker, het elkeen onlangs 'n sertifikaat vir 21 jaar diens ontvang. Terselfdertyd het Retha Kellerman, bibliotekaris by Moorreesburg Openbare Biblioteek ook 'n sertifikaat vir 18 jaar diens ontvang. Die sertifikate is tydens 'n geselligheid deur Raadsheer C de Jongh, die burgemeester van Moorreesburg, aan almal oorhandig. Tydens die geselligheid is afskeid geneem van Mary Marais, wat vir 21 jaar getroue diens by Rosenhof Biblioteek gelewer het. Sy was 'n ware staatmaker en het die afgelope jare diep spore in die gemeenskap getrap. Sy was alombekend en bemind en haar vriendelike glimlag en behulpsaamheid, sal deur groot en klein gemis word. Baie geluk aan almal! }} === Moorreesburg Openbare Biblioteek (sedert 2004) === Reeds in 1958 is daar 'n behoefte aan fasiliteite soos 'n projeksiekamer by die Carnegie-biblioteek uitgespreek (soos om skyfies (dias) te vertoon).<ref name="BMalan" /> Dit voel dus teenstrydig om 'n biblioteekgebou tot Nasionale Gedenkwaardigheid te verklaar en feitlik op papier vas te teken, net sodat daar nie verbouings kan plaasvind om aan moderne behoeftes te voldoen nie; die behoeftes het met verloop van tyd immers nie verminder nie. Ook die Rosenhof-biblioteek sou met die nuwe skoolleerplan kort voor lank nie meer geskik wees nie. In 2002 word bekend gemaak die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens het 'n subsidie van R2&nbsp;100&nbsp;000 toegestaan vir die bou en oprigting van 'n nuwe openbare biblioteek op Moorreesburg. Die nuwe biblioteek vervang sodoende die Carnegie-biblioteek, asook die biblioteek te Rosenhof.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713164147/https://www.westerncape.gov.za/text/2003/09a-ar_of_the_wcape_prov_library_service_2002_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2002/2003. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 3]</ref> Die nuutgeboude Moorreesburg Openbare Biblioteek is in Maart 2004 geopen.<ref>[https://web.archive.org/web/20240713190634/https://www.westerncape.gov.za/text/2004/11/lib_services_2003_04_afr.pdf Jaarverslag van die Provinsiale Wes-Kaapse Biblioteekdiens, 2003/2004. Onder: Streekorganisasie, Nuwe fasiliteite en opgraderings, Boland. bl. 11]</ref> In die November/Desember 2004-uitgawe van die ''Kaapse Bibliotekaris'' word die nuwe biblioteek baie kortliks opgesom. Wat hier opval is die "pragtige donkerhout afwerkings met 'n besondere interessante toonbank", maar ook: "die hoë plafon dra by tot die besondere atmosfeer". Daar staan ook kindermeubels in vrolike kleure in die kinderafdeling wat met die donker hout van die boekrakke kontrasteer en by die volwasse kant nooi 'n ruim leesarea die gebruikers om in die biblioteek te vertoef. Verder word nog 'n bietjie detail verskaf: Die amptelike opening was op 30 Maart 2004. Die boekvoorraad staan op 21&nbsp;000. Die biblioteek beskik oor 'n "stewige" ledetal van 3&nbsp;042 mense. Die jaarlikse sirkulasie is 85&nbsp;901 keer wat boeke uitgeneem of hernieu is. Die totale oppervlak van die biblioteek beslaan 643&nbsp;m². Daar is 5 personeellede werksaam. En die argitekte van die gebou was Winston Lederie en Corrie de Swardt.<ref>[https://archive.org/details/sim_cape-librarian-kaapse-bibliotekaris_november-december-2004_48_6/page/19/mode/2up . De Villiers, J. 2004. Moorreesburg/Hermanus: van golwende koringlande tot deinende branders... ''Kaapse Bibliotekaris'', November/Desember, 48(6):38-39.]</ref> In Mei/Junie 2011 word die volgende personeellede van die biblioteek genoem: Cecelia Larey (bibliotekaris); Rocelle van der Horst (voorwaardelike toelae); Colleen Atkins (biblioteekhulp); Bonita Cupido (biblioteekassistent); Natasha Prins (biblioteekassistent) en Bellinda Saunders (biblioteekassistent).<ref>Loock, I. 2011. The Library Route: Swartland Munisipaliteit. ''Kaapse Bibliotekaris'', Mei/Junie:53-54.</ref> Volgens die erfwaardasie van 1 Julie 2023 is die erfgrootte waarop die biblioteek staan 3&nbsp;902&nbsp;m² en die erfwaarde alleen geraam op R3&nbsp;389&nbsp;000.<ref>[https://web.archive.org/web/20240614024043/https://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Valuation_Rolls/Algemene_Waardasies_2023/Moorreesburg.pdf Swartland Municipality General Valuation for 2023, ingevolge Artikel 30 van die Munisipale Eiendomsbelastingwet 6 van 2004], sien bl. 78.</ref> Op 28 Maart 2024 is die 20-jarige bestaan van die biblioteek gevier. By hierdie geleentheid het die voormalige bibliotekaresse van die Moorreesburg Carnegie Biblioteek, Retha Kellerman, as gasspreker opgetree, en onder meer uitgewei oor die leesstof wat die lesers destyds uitgeneem het, hoe die publiek die biblioteek as 'n "oase" met die wonderlikste boeke beskou het, hoe aanstellings gedoen is, asook staaltjies oor die personeel en die afwagting op nuwe boeke. Personeel soos Cecelia Larey (bibliotekaresse) en Belinda Saunders (biblioteekassistent) wat destyds saam met haar gewerk het, is nog werksaam by die Moorreesburg Biblioteek. Die biblioteek beskik oor fasiliteite soos gratis internettoegang en rekenaargebruik, 'n fotostaatmasjien en internet-afdrukdiens. Jonk en oud word bedien: Skole en kleuterskole besoek die biblioteek nog gereeld; ouetehuisbesoeke en spesiale uitreike na seniorburgers word nie agterweë gelaat nie. Kinders word nie alleen gehelp met geletterdheid nie, maar ook rekenaargebruik.<ref name="Young2024" /> In 'n 2024-onderhoud met Cecelia Larey, Senior Bibliotekaresse by Moorreesburg-biblioteek, sê sy van die gewildste genres is speurverhale, rillers, spanningsverhale, Christelike fiksie en romanse. Sy ondervind die lesers het nie meer voorkeure nie; hulle lees nie slegs letterkunde soos voorheen nie, maar sluit ook lektuur in, soos romanse.<ref name="Cecelia Larey2024">[https://web.archive.org/web/20241110015921/https://www.litnet.co.za/ons-biblioteke-n-onderhoud-met-cecelia-larey/ ''Litnet''. 2024. Ons biblioteke: ’n onderhoud met Cecelia Larey. 9 Oktober.]</ref> Die gewildste titels wat sy tydens die onderhoud onder die lesers ervaar, sluit in: ''Anderman se vrou'' (Chris Karsten), ''Bloedfamilie'' (Elsa Hamersma), ''Buit'' (Dibi Breytenbach), ''Die losprys'' (Dee Henderson), ''Die rooi koord'' (Francine Rivers), ''Doolhof'' (Rudie van Rensburg), ''Gifbeker'' (Irna van Zyl), ''Hulle noem haar Carminda'' (E Kotze), ''Die kinders van spookwerwe'' (Lize Albertyn-du Toit), ''Klikbek'' (Sidney Gilroy), ''Leo'' (Deon Meyer), ''Minder as niks'' (Irma Venter), ''Die hart soek wat hy soek'' (René van Zyl), ''Ons skulde'' (PP Fourie), ''Roofdier'' (Marie Lotz), ''Soen my, asseblief'' (Dina Botha) en ''Verbly julle in die hoop'' (Helena Hugo).<ref name="Cecelia Larey2024" /> Wat die internet as bedreiging vir die biblioteekwese betref: die biblioteeklede weet nou al 'n boek is meer betroubaar. Die internet word in die biblioteek gebruik, maar tot 'n mindere mate om aanlyn te lees. Sy voel ook baie sterk daaroor dat mens jou gemeenskap se leesbehoeftes in ag moet neem: dit help nie die boekevoorraad bestaan slegs uit 40% Afrikaanse titels, terwyl die leserspubliek inderdaad 80% Afrikaanssprekend is nie.<ref name="Cecelia Larey2024" /> In April 2023/Maart 2024 is die voorraad boeke, tydskrifte, ens. 19 645 items,<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024">[https://web.archive.org/web/20250403165255/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2025-03/western-cape-library-service-annual-review-2023-2024.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2023 tot Maart 2024. p. 97]</ref> en 2024/2025 toon 19 132 items.<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025">[https://web.archive.org/web/20260408185839/https://www.westerncape.gov.za/cas/files/wcg-blob-files?file=2026-03/annual-review-2024-2025.pdf&type=file Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2024 tot Maart 2025. p. 115]</ref> === Sirkulasiesyfers === In 2004 word die syfers van die nuwe biblioteekgebou (open Maart 2004) en die einde van Rosenhof (sluit Maart 2004) soos volg verstrek:<ref name="Sirkulasiesyfers2004">[https://web.archive.org/web/20190517025703/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2006/5/annual_review2004_05.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2004. p. 38]</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Biblioteek ! colspan="8" |Boeksirkulasie (2004) ! rowspan="3" | Totale <center>Boeksirkulasie</center> ! rowspan="3" | Tydskrif-sirkulasie |- ! colspan="4" |Volwassenes ! colspan="4" |Kinders |- |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br>fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |Afrikaanse<br> fiksie |Engelse<br> fiksie |Xhosa-<br> fiksie |Vaklektuur/<br> niefiksie |- !Moorreesburg |62 179 |12 344 |0 |7 291 |16 483 |7 345 |0 |2 019 |107 661 |3 002 |- !Rosenhof |2 337 |66 |0 |119 |815 |160 |0 |46 |3 543 |641 |} Die syfers toon ook die gevoelige knou wat die Covid-19-grendeltydperk die sirkulasiesyfers van die Moorreesburg Openbare Biblioteek toegedien het. {| class="wikitable" | rowspan="3" |<center>'''Jaar'''</center> | colspan="2" |<center>'''Ledetal'''</center> | colspan="8" |<center>'''Boeksirkulasie'''</center> | rowspan="3" |<center>'''Totaal'''</center> | rowspan="3" | '''Tydskrif-sirkulasie''' |- | rowspan="2" |<center>'''Volwassenes'''</center> | rowspan="2" |<center>'''Kinders'''</center> | colspan="4" |<center>'''Volwassenes'''</center> | colspan="4" |<center>'''Kinders'''</center> |- |Afrikaanse fiksie |Engelse fiksie |Xhosa- fiksie |Vaklektuur/ niefiksie |Afrikaanse fiksie |Engelse fiksie |Xhosa- fiksie |Vaklektuur/ niefiksie |- |'''April 2024 tot  Maart 2025'''<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025"/> |766 |331 |18 504 |4 626 |0 |1 071 |5 702 |1 881 |1 |343 |32 128 |350 |- |'''April 2023 tot  Maart 2024'''<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024"/> |1 166 |467 |18 343 |4 003 |1 |861 |4 970 |1 551 |0 |274 |30 094 |454 |- |'''April 2022 tot  Maart 2023'''<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023" /> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |17 607 |3 921 |0 |827 |4 213 |1 558 |0 |497 |28 623 |845 |- |'''April 2021 tot Maart 2022'''<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022" /> |1 590 |742 |14 701 |3 493 |0 |559 |2 357 |1 196 |0 |191 |22 497 |985 |- |'''April 2020 tot Maart 2021'''<ref name="Sirkulasiesyfers2020.2021">[https://web.archive.org/web/20240615183129/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_20-21_trilingual.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2020 tot Maart 2021. p. 85]</ref> '''(Covid-tydperk)''' |971 |347 |10 842 |2 136 |2 |461 |1 356 |664 |2 |129 |15 592 |851 |- |'''Kalenderjaar 2019'''<ref name="Sirkulasiesyfers2019">{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |title=Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2019. p. 70 |access-date=20 Julie 2024 |archive-date=20 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240720082221/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2019-20.pdf |url-status=dead }}</ref> |979 |347 |39 081 |6 411 |2 |3 537 |6 268 |2 184 |64 |16 666 |74 213 |3 987 |- |'''Kalenderjaar 2018'''<ref name="Sirkulasiesyfers2018">[https://web.archive.org/web/20240701035606/https://www.westerncape.gov.za/assets/library_service_annual_review_2018-2019.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2018. p. 65]</ref> |1 079 |390 |41 089 |6 256 |2 |5 540 |7 566 |2 539 |18 |26 065 |89 075 |5 963 |- |'''Kalenderjaar 2017'''<ref name="Sirkulasiesyfers2017">[https://web.archive.org/web/20240717104105/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_library_service_17-18.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2017. p. 76]</ref> |1 150 |518 |37 222 |5 968 |9 |2 951 |7 368 |2 392 |1 |14 810 |70 721 |4 222 |- |'''Kalenderjaar 2016'''<ref name="Sirkulasiesyfers2016">[https://web.archive.org/web/20240705235735/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/ar_16-17_all.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2016. p. 63]</ref> |1 150 |518 |43 278 |7 051 |9 |3 502 |10 123 |3 468 |10 |8 922 |76 363 |4 691 |- |'''Kalenderjaar 2015'''<ref name="Sirkulasiesyfers2015">[https://web.archive.org/web/20240704052411/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/library_service_annual_review_2015-16_all_3_official_languages_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2015. p. 63]</ref> |905 |372 |46 975 |7 155 |1 |3 586 |10 127 |3 825 |27 |3 035 |74 731 |4 063 |- |'''Kalenderjaar 2014'''<ref name="Sirkulasiesyfers2014">[https://web.archive.org/web/20240703232704/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/jaaroorsig_2014-5_afrikaans.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2014. p. 33]</ref> |929 |306 |52 218 |6 910 |13 |4 304 |10 233 |3 640 |9 |6 077 |83 404 |4 119 |- |'''Kalenderjaar 2013'''<ref name="Sirkulasiesyfers2013">[https://web.archive.org/web/20240513164444/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/finaal_statistiek_jaaroorsig_2013_-_14_afr_23_feb_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2013: Wes-Kaap vergelykings. p. 10]</ref> |1 182 |441 |52 853 |7 192 |31 |4 721 |12 166 |3 664 |29 |4 252 |84 908 |4 386 |- |'''Kalenderjaar 2012'''<ref>Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2012. p. 29</ref> |1 438 |543 |54 477 |8 588 |2 |4 411 |11 569 |3 866 |16 |2 383 |85 312 |4 364 |- |'''Kalenderjaar 2011'''<ref name="Sirkulasiesyfers2011">[https://web.archive.org/web/20240701151810/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_servce_annual_review_afrikaans_2011-12_0.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2011. p. 45]</ref> |1 467 |556 |57 938 |9 154 |31 |5 392 |14 993 |4 408 |36 |3 718 |95 670 |4 284 |- |'''Kalenderjaar 2010''' |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- |'''Kalenderjaar 2009'''<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009">[https://web.archive.org/web/20220628212152/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_200820092010_in_3_official_languages_of_the_western_cape.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2008 en 2009. p. 47 & 65]</ref> |2 033 |1 002 |58 149 |9 590 |51 |5 666 |13 791 |4 468 |5 |2 688 |94 408 |4 511 |- |'''Kalenderjaar 2008'''<ref name="Sirkulasiesyfers2008.2009" /> |2 163 |1 151 |54 813 |11 214 |0 |5 604 |13 852 |4565 |0 |1 808 |91 856 |4 219 |- |'''Kalenderjaar 2007'''<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007">[https://web.archive.org/web/20240627133401/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2011/5/western_cape_library_services_annual_review_20072008.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag 2006 en 2007. p. 31 & 47]</ref> |2 201 |1 144 |54 313 |11 087 |0 |5 676 |14 755 |5 173 |0 |1 778 |92 782 |4 600 |- |'''Kalenderjaar 2006'''<ref name="Sirkulasiesyfers2006.2007" /> |1 901 |977 |60 375 |12 202 |0 |7 390 |16 497 |5 319 |0 |2 045 |103 828 |4 752 |} Op 17 Augustus 2021 is staatsbefondsde e-boeke en luisterboeke deur die Libby-toepassingsprogram vir elke Wes-Kaapse biblioteeklid beskikbaar gestel.<ref>[https://archive.is/KHEFO Western Cape Government. 2021. E-books now available to Western Cape public library users. 17 August.]</ref><ref>[https://archive.is/WuU15 Accessing eBooks remotely through the Western Cape Library Service.]</ref> Sover dit die Moorreesburg Openbare Biblioteek aangaan: die statistiek rakende die uitneem van e-boeke en luisterboeke, deur die Overdrive/Libby-toepassing, toon 'n baie geleidelike opgang. Vanaf April (dus, eintlik 17 Augustus) 2021 tot Maart 2022 is die e-boeke 103 keer uitgeneem, en luisterboeke 0 keer. In dieselfde tydperk het die lede van die Malmesbury Openbare Biblioteek die e-boeke 331 keer uitgeneem, en die luisterboeke 4 keer. Vergeleke hiermee, het die lede van die Bredasdorp Openbare Biblioteek in die Overberg in dieselfde tydperk 656 keer e-boeke uitgeneem, asook 35 keer die luisterboeke.<ref name="Sirkulasiesyfers2021.2022">[https://web.archive.org/web/20240720081200/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/western_cape_library_service_annual_review_2021-2022.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2021 tot Maart 2022. p. 85]</ref> April 2022 tot Maart 2023 toon dit duidelik: onbekend is onbemind. Wat sirkulasiesyfers van e-boeke en luisterboeke aanbetref, is Moorreesburg se syfers vir e-boeke 259 keer en luisterboeke 31 keer, en Malmesbury s'n 743 en 50 keer onderskeidelik. Elkeen van hierdie Swartlandse dorpe word nog in die skadu gestel deur die Bredasdorp Openbare Biblioteek, wie se lede die provinsiale e-boeke 1 582 keer uitgeneem het, en luisterboeke 164 keer.<ref name="Sirkulasiesyfers2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240717104424/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/annual_review_2022-2023.pdf Wes-Kaapse Biblioteekdiens. Jaarverslag April 2022 tot Maart 2023. p. 91]</ref> Die syfers toon 'n gestadigde toename in die biblioteekjaar 2023/2024,<ref name="Sirkulasiesyfers2023.2024" /> maar byna-byna 'n verdriedubbeling in 2024/2025.<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> {| class="wikitable" ! rowspan="3" | Tydperk ! colspan="8" |Overdrive/Libby-sirkulasie |- ! colspan="2" |Moorreesburg (Swartland) ! colspan="2" |Malmesbury (Swartland) ! colspan="2" |Bredasdorp (Overberg) ! colspan="2" |Piketberg (Bergrivier) |- |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |E-boeke |Luisterboeke |- !April 2024 tot Maart 2025 |911 |9 |1 666 |374 |3 745 |535 |4 113 |506 |- !April 2023 tot Maart 2024 |359 |17 |905 |252 |2 303 |330 |2 627 |353 |- !April 2022 tot Maart 2023 |259 |31 |743 |50 |1 582 |164 |1 616 |101 |- !April 2021 tot Maart 2022 |103 |0 |331 |4 |656 |35 |183 |6 |} 'n Mens moet jou egter nie blindstaar teen die sirkulasiesyfers nie. Bredasdorp het wel 113 Libby-gebruikers, wat beteken gemiddeld nie eens 3 boeke word per maand per lid uitgeneem nie.<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> Die Bredasdorp Openbare Biblioteek was vanaf 9 September 2024 tot 2 Maart 2025 gesluit (3 Maart heropen) weens herstelwerk aan die dak (na afloop van 2024 se vloede).<ref>[https://www.facebook.com/100069288096394/posts/kennisgewing-bredasdorp-biblioteekneem-asb-kennis-dat-die-biblioteek-gesluit-sal/824686706517592/ Facebook: Cape Libraries]</ref><ref>''Suidernuus''. 7 Maart 2025, bl. 2: Die biblioteek het Maandag heropen nadat dit vir maande gesluit was terwyl daar aan die dak gewerk is.</ref> Om hierdie rede is die volwasse Afrikaanse fiksie op die biblioteekrak omtrent die helfte (9 332) in dieselfde tydperk as Moorreesburg s'n (18 504).<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> Dan nog is daar ander faktore wat die sirkulasie kan beïnvloed soos dat die biblioteek naweke gesluit is (soos in Bredasdorp se geval sedert Julie 2024), en dat 'n inlewerdatum selfs 'n maand vooruit, pleks van die gebruiklike twee weke, gestempel is - wat die hernuwing onnodig maak. Piketberg Openbare Biblioteek het weer 140 Libby-gebruikers, maar ook sy sirkulasiesyfer (2024/2025) van die fisiese Afrikaanse volwasse fiksieboeke op die rakke is beduidend laer (10 964) as Moorreesburg s'n (18 504).<ref name="Sirkulasiesyfers2024.2025" /> Die lesers se voorkeure, ouderdomsgroepe, inkomstegroepe, migrasiegedrag onder jongmense, gemeenskapsbetrokkenheid, infrastruktuurontwikkeling wat groter diverse afleiding en vryetydbesteding meebring (soos veselkabel en 5G, sosiale media, aanlynspeletjies, YouTube, stroomdienste, VRChat, ens.) en biblioteekvoorraad verg indringender ondersoek. == Toerisme en dorpsgees == Toerisme is, soos 'n gedig, 'n woordespel: elemente word met die hand uitgesoek en belig om 'n sekere bemarkbare beeld of indruk te skep en uit te straal. In '''1944''' word 'n Duitse grammatika- en leesboek vir Afrikaanse hoërskoolleerlinge geskryf deur 'n onderwyser van die Hoërskool vir Seuns, in die [[Paarl]], mnr. P.H. de V. Uys. In die taalboek tref mens 'n eenvoudige leesstuk aan wat oorspronklik bedoel was om die lidwoordveranderinge te behandel, maar tog iets van die dorp self verklap:<ref>Uys, P.H. van V. 1944. '' 'n Taal en Leesboek: Vir Duits-Leerlinge van Sekondêre en Hoërskole''. Nasionale Pers Beperk: Kaapstad, pp. 26-27</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Vertaalpoging |- |Moorreesburg ist ein Dorf im Schwarzland. Es hat eine besonders gute Schule, eine Schulhalle, worin schöne Kunstwerke sind, und auch ein schönes Rathaus, das zwischen der Bank und der Schule steht.<br>Heutzutage pflanzen viele Einwohner Blumen vor den Häusern: auch auf den Farmen im Bezirk (distrik) tut man das.<br/><br/>Im Frühling ist alles grün:<br/><br/>"Die Blumen und Bäume blüh(e)n<br/>Und durch die Himmelsbläue<br/>Die rosigen Wolken zieh(e)n."<br/><br/>Im Sommer, wenn das Getreide abgeerntet ist, sieht alles fahl aus. Die Stoppelfelder sind gelb, die Nebel grau, und der Wind weht. Dann gehen die Dorfbewohner an die See. Das Dorf liegt etwa 60 Meilen von Kapstadt entfernt.<br/> |Moorreesburg is 'n dorp in die Swartland. Dit het 'n besonders goeie skool, 'n skoolsaal, met mooi kunswerke daarin, en ook 'n mooi stadsaal, wat tussen die bank en die skool staan.<br> Deesdae plant baie inwoners blomme voor die huise: ook op die plase in die distrik doen mens dit.<br/><br/>In die lente is alles groen:<br/><br/>"Die blomme en bome bloei<br/>En deur die hemelblou<br/>Trek die pienk wolke"<br/><br/>In die somer, wanneer die koring afgeoes is, lyk alles vaal. Die stoppellande is geel, die mis grys, en die wind waai. Dan gaan die dorpenaars see toe. Die dorp is sowat 60 myl vanaf Kaapstad geleë.<br/> |} Wat hier opval is die dorpsverfraaiing deur blomtuine, veral gesien dat Moorreesburgers eers in November 1957 vir die eerste maal kraanwater gesmaak het, en voorheen maar hoofsaaklik van brakkerige boorgatwater afhanklik was. Kortom: op byna elke erf was daar voorheen 'n windpomp en as die water op jou eie erf onverkrygbaar of te sout was, moes mens maar langsaan by die bure bedel. Die teksgedeelte spreek dus van die dorpsgees self - die mooi wat die dorpsmense vir hulself kweek en in uitleef te midde van die watergebrek wat die dorp se vooruitgang gestrem het.<ref>Lochner, J.J. 1979. ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 73-74</ref> Die aangehaalde teksvers kom uit die eerste strofe van [[Heinrich Heine]] se gedig,<ref>[https://www.projekt-gutenberg.org/heine/gedichte/chap109.html Projekt Gutenberg.de: Heinrich Heine: Gedichte]</ref> wat hier gejukstaponeer word met die koringlande van Moorreesburg. In die Duitse gedig het Meimaand in Duitsland aangebreek en alles lyk mooi. Die nagtegale sing uit die "lowergroen hoogte", die wit lammers spring oor 'n sagte groen kleed. Tog kan die spreker hom nie in die vreugde deel, of sing of spring nie; hy lê siek in die gras; hy hoor iets in die verte opklink; hy droom, maar weet nie wat nie. Die spreker is moontlik siek van liefdesverlange (let telkens op die meervoude van die nagtegale en die lammers en sy eensaamheid) of dat hy gewoon nie die aanbreek van die laatlente kan verwoord nie. In '''1947''' word 'n tafereel van Moorreesburg geskilder in ''The Young Traveller in South Africa'', deur Anthony Delius.<ref name="Delius">[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59333/page/n103/mode/2up?q=moorreesburg Delius, A. 1947. ''The Young Traveller in South Africa''. London: Phoenix House, pp. 94-95; 96-104]</ref> Teen sononder se kant ry die motor Moorreesburg se stowwerige grondpaaie binne, 'n dorp waar boere kan koop en verkoop. "Oom Thys Langeberg" (agter die motorstuur) en sy suster het hul skooljare by hierdie hoërskool voltooi wat teen die heuwel pryk. Die strate was nog druk besig, veral by die koöperasiewinkel waar van trekkeronderdele tot sardientjies verkoop word. Orals staan groot trekkers met enorme bande rond, maar so ook waens, donkiekarre en vierkantige perdekarretjies. Oom Thys merk terloops aan die medereisigers op "die mense hierso is baie trots op hul diere", maar ken blykbaar ook iedere dorpenaar. So is daar Oom Hennie Hanekom, wie se derde vrou, Tant Helie le Roux, 'n ryk weduwee was. Dan is daar ook arme Neef Danie Truter, wat pas twee koeie en al sy varke weens een of ander pes verloor het. Ook word die reisgenote gewaarsku teen die skelm Japie Malherbe, wat oom Thys nog twee sakke kunsmis van drie jaar gelede skuld.<ref name="Delius" /> Daar is nog oom Ernie Cloete wat 'n nuwe soort voer op die proef stel, en Oom Dirk Rust wat pas aan die predikant prontuit gesê het wat hy van hom en sy preke dink. Dan is daar ook Tant Marie, die vrou van Oom Barend, wat stadig die straat afstap; hul plaas is nou in hul seuns se hande - die egpaar wil hul lewe in 'n dorpshuis naby die kerk slyt. Die geselskap vertoef 'n wyle om vis by 'n bruin man met 'n vragwa vol steenbras te koop, waarna hul die dorp verlaat - Koringberg se kant toe, waar Thys Langeberg se geboortegrond by Koringkraal is.<ref name="Delius" /> Buitekant die dorp merk mens nog vir oulaas die wisselbou op - skape en osse wat tussen die droë stoppellande wei, terwyl die ploeg en saai van begin-Meimaand (na die eerste reëns) op ander lappies grond reeds agter die blad is. 'n Stukkie groen begin reeds deur die grond breek. Hier en daar staan 'n paar bome waar mens plaashuise sou aantref, of wat waak by begraafplase oor vier of vyf geslagte van die voorsate.<ref name="Delius" /> Dan volg 'n beskrywing van die plaaslewe, waar van die groter kinders, wat op Moorreesburg skoolgaan, veral bedrewe is met die [[jukskei]]gooi.<ref name="Delius" /> In '''1988''' kry Moorreesburg op die SAUK-televisieprogram ''Die Goeie Aarde'' (wat landswyd uitgesaai is), ook sy eie episode "Hart van die Swartland", met [[Annie Basson]] wat die teks en regie behartig. Die verteller is André Terblanché. Die dorp word beskryf as "klein", met 'n "koöperasie, 'n handelshuis, 'n bakhuis en 'n slaghuis." Die volgende unieke dorpselemente word uitgelig: die NG Sendinggemeente se brigade; die argitektuur en dorpsuitleg; die oorsprong van die naam Samou; die byname van die dorps- en plaasbewoners; die onderwys van destyds (in 'n wêreld sonder radio, wat geen Engels of Latyn geken of gepraat het nie); die kunsgalery; die poskantoor; die Carnegie-biblioteek; die Boerejode (Ivan Katz en Leon Goodman); die evangelis en plaaspredikant Saul Kayster ("Oom Boytjie"); die vark-, perde- koringboer Johan Kotzé van Alexandershoek; stories uit die streek; die rieldans, die askoek, die sitees en hanekokketiel; tradisionele Swartlandse disse by die Hanekoms (op die plaas Ebenhaezer, met die spyseniersdiens).<ref name="AnnieBasson" /> In die digter en boorling, [[M.M. Walters]] se koffietafelboek ''Die Swartland is my Tuisland'' ('''1990'''), wyk die ontologiese ("wat is?") nou voor die "nostalgiese reis" ("wat was?") en die verganklike, van kennisse, vriende en familie wat nie meer daar is nie. Tussen die swart-en-wit foto's van Siegfried Behm, tref die leser strofes aan van 'n wêreld wat gewyk het voor die uiters onpersoonlike moderniteit en vooruitgang, maar ook hoe bordjies verhang is:<ref>Walters, M.M. 1990. Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis deur M.M. Walters. Kaapstad: Perskor. bl. 41</ref> {{cquote| Die Swartland is nie meer wat hy was nie,<br/> min het gebly uit my herinneringstyd:<br/> die plaashekke skitter nuwe eienaarsname<br/> vergete is die mense van die bossieveldtyd:<br/> [...]<br/> Die dorpshuis se tuin is vertrap en verlate,<br/> die winkel is weg want dis koöperasiekooptyd<br/> en die een wat in die maerjaer voorgeskiet het,<br/> is afgeskryf met die skuld uit die swaarboertyd.}} Cornel Truter se toeristegids ('''1994''') is in opdrag van die destydse Weskus-Streeksdiensteraad opgestel. Elke dorp kry in die boek sy regmatige plekkie en 'n kort historiese oorsig vir die dwalende besoeker. Moorreesburg word hier as die tweede grootste dorp in die Swartland beskou en met sy twee hotelle as 'n ideale verblyfdorp uitgesonder, "waarvandaan dagtoere na omliggende plekke onderneem kan word". Die besienswaardighede wat in en om die dorp uitgelig word, is: die Koringbedryfmuseum, die Langgewens-proefplaas, die Weskus Streeksdiensteraad se hoofkantoor (vir streeksinligting), die Moorreesburg Koringboere Beperk (MKB)-koöperasie, die kalkfabriek buitekant die dorp, die Dirkie Uys-kunsgalery, die El Vie-borduurfabriek en die Seisoensfeeste (die landbouskou in September en die Oesfees/halfmarathon in November).<ref name="Truter1994." /> Van die dorpsgees (die ''genius loci'') en dorpsgewoontes self kom mens teen hierdie tyd weinig te wete. 'n Nuwe tendens steek vanaf die 2000's kop uit: Op die kruin van kapitalisme, met sy verkwistende verbruikerskultuur, word die dorp en sy inwoners self gekommodifiseer tot 'n produk en ervaringspakket wat bemark word vir die vlietende verbyganger. Toeriste skryf oor die oppervlakkige - wat hul gesien, gedrink, verorber en besoek het, en waar verpoos, vertoef en oorgeslaap is, en oor allerlei luukshede; selfs die omliggende dorpe word met oorde in die buiteland vergelyk, maar bloedweinig oor die hart - die dorpenaars en dorpskultuur - self.<ref name="MM16Aug2025" /> Nog in 2023 kom hierdie sin op Moorreesburg se toerismewebwerf voor:<ref>[https://web.archive.org/web/20230630071209/https://www.moorreesburgtourism.co.za/about-moorreesburg/ Moorreesburg Tourism. 2023. About Moorreesburg]</ref> {{cquote| The impression of a ‘one-horse town’ at first glance is largely deceptive, and those driving through without stopping are missing out on a number of goings-on.}} Teen 2025 is dit duidelik wie die eintlike teikenmark geword het: stedelinge, wat 'n ongejaagde blaaskansie soek net 'n uur of wat se ry buitekant Kaapstad. Die toeris word seisoensverwisselende kleure (groen en goue graanlande), vriendelike dorpenaars, 'n perfekte wegbreekkans van die stadsgemaal, asook 'n ongeskonde plattelandse leefstyl - pure plaas - alles in een pakket belowe. Gasvryheid en natuurskoon word vooropgestel, al moet moderne geriewe bietjie inboet. Hierdie boeredorp bied die besoeker die geleentheid om die onontdekte skatte van die Swartland te ontgin.<ref>[https://web.archive.org/web/20250827130208/https://swartlandtourism.co.za/moorreesburg-koringberg/ Swartland Tourism. 2025. Moorreesburg/Koringberg]</ref> Tydens 'n samespreking op Moorreesburg, tydens die 2025-Swartlandskou, word die vraag geopper "Hoe kan Kaapstad die Weskus help om sy toerismepotensiaal ten volle te benut en te bereik?" In 2024 alleen het 2,4 miljoen mense in Kaapstad vir twee nagte oorgebly. Daar is van die standpunt uitgegaan dat die toeriste wat Kaapstad besoek juis betrokke raak en meedoen aan die prosaïese lewensaktiwiteite van die inwoners. Dit is juis hierdie toeriste wat na die Weskus-distriksmunisipaliteit getrek moet word. Onder andere deur agritoerisme wat met die "vrolikheid, egtheid en vindingrykheid" as pakket aangebied moet word. Soos reeds genoem, slaap die gemiddelde toeris ten minste twee aande op 'n plek oor, en elkeen het sy eie individuele behoeftes waaraan voldoen moet word. Die kruks lê hoe mens hierdie besoekers langer in die omgewing of dorp kan hou - daarvoor is diversifisering nodig. Die hooffokus is "kos, die gemeenskap en die avontuur", maar ook "die ervarings, die gebeurtenisse en die aktiwiteite". Die produkte moet die storie vertel. Die dorpe en plekke moet ook nie slegs aan die buiteland bemark word nie. Voorts is mense haastig, hul tyd op 'n plek is min - daar kan nie tyd of geld gemors word deur nou eers te wonder watter trekpleister volgende besoek moet word nie; toeriste en reisigers en besoekers soek 'n vol program - wat waarde vir geld bied.<ref>[https://issuu.com/novusmedianewspapers/docs/st-gazette-e-edition-_9_september_2025 Lesch, C. 2025. Lok toerisme só na Weskus: Bemark plaaslik, nie net oorsee. ''Swartland Gazette''. 9 September:1]</ref> === Besienswaardighede === ==== Die Koringbedryfmuseum ==== Die Koringbedryfmuseum is in Piketbergweg geleë,<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie">[https://web.archive.org/web/20210726125721/https://swartlandjoernaal.co.za/news/moorreesburg-die-kosmandjie-van-die-swartland/ ''Swartland Joernaal''. 2021. Moorreesburg: Die kosmandjie van die Swartland. 30 Junie.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240713100129/https://www.moorreesburgtourism.co.za/wp-content/uploads/2024/04/Moorreesburg-and-Koringberg-map-2024.pdf Kaart van Moorreesburg en Koringberg, soos uitgereik deur die Moorreesburg & Koringberg Toerismeburo (2024)]</ref> die amptelike adres is Hoofstraat 134.<ref>[https://web.archive.org/web/20190517041142/https://www.westerncape.gov.za/assets/departments/cultural-affairs-sport/cape_winelands_and_west_coast_museum_route_in_afrikaans.pdf Brosjure. 2017 (?) Museumroete: Kaapse Wynland en Weskus]</ref> Hier word trekkers, ploeë, êe, saai-, sny- en dorsmasjiene, asook ander landbouimplemente en -metodes deur die eeue heen uitgestal. Hieronder tel tewens handskuurstene, meulstene, perdemeule, tot sover terug as die primitiewe skuurklippe. So ook meelsakke, knapsakke, swepe waarmee trekdiere in die perdemeulens aangedryf is, weegskale, siwwe, sense en sekels. Daarmee saam ook gerei wat by broodbak benodig is, soos siwwe, broodpanne en skoppe waarmee brode uit die bakoond gehaal is.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Buitekant word 'n bakoond aangetref.{{voetnota|Vergelyk al die onderskrifte van die beelde wat in Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' voorkom. Daarin word telkemale erkenning gegee aan die Koringbedryfmuseum.}} J. Fick van [[Caledon]] het in die 1957-1958-seisoen lid van die Koringraad geword en hom vir 'n koringmuseum beywer, maar daarvan het dadels gekom.<ref name="Richter78" /> Sowat 'n dekade later, omstreeks 1967,{{voetnota|"Museums van Kaapland" ruil per ongeluk die syfers om: 1976. Die proklamasie kon onmoontlik in 1970 plaasgevind het as die gedagte vir die stigting "omstreeks 1976 (sic) van die Weskusontwikkelingsvereniging uitgegaan" het.}}<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017">[https://web.archive.org/web/20171203122509/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] (3 Desember 2017 argiefweergawe)</ref> skiet 'n soortgelyke gedagte by die Weskus-Ontwikkelingsvereniging wortel. Dit is nie genotuleer wie presies die vader van die gedagte was nie,<ref name="Lochner1979.80" /> maar algou word die "aanvoerder" of "stukrag" van die koringbedryfmuseum P.S. Marais, Lid van die Volksraad (LV) van Moorreesburg.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /> Die bestuursvergadering van die Weskus-Ontwikkelingsvereniging het op 8 November 1967 plaasgevind, en daar is op Moorreesburg besluit, omrede die dorp in die hartjie van die koringstreek geleë is.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019">[https://archive.is/X2xLx ''Netwerk24''. 2019. Eie museum vir koringbedryf. 11 Junie.]</ref> By hierdie vergadering is die museumbestuur gekies. Die voorsitter, Jan Kotzé (van Boesakskraal, [[Vredenburg]]), rig 'n brief op 12 Februarie 1968 aan die Stadsraad van Moorreesburg om te verneem of daar 'n geskikte terrein en/of gebou sal wees vir die museum.<ref name="Lochner1979.80" /> Wat nou volg, is twee uiteenlopende datums wat glad nie strook nie. Richter en die toerismewebwerf van 2017 (inligting wat ook in 'n Netwerk24-artikel van 2019 herhaal is)<ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> voer aan die aankoop van die ou NG Sendingkerk (erf nr. 589) het op 3 Mei 1968 geskied.<ref name="Richter78">Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009)'' Stellenbosch: African Sun Media, p. 78</ref><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /> Lochner verskaf 'n ander datum, om enkele redes. Op 30 Mei 1968 ontmoet dr. J. Op'thof, sekretaris van kultuursake, en bovermelde P.S. Marais, en daar word ''toe eers'' besluit op die ou NG Sendingkerk wat as museum ingerig moet word. Die Stadsraad het op aanbeveling van die Departement van Gemeenskapsbou die Sendingkerk van die Sendingkerkraad teen R2&nbsp;000 gekoop, en dié koop is deur die betrokke departement op 24 Oktober 1968 bekragtig.<ref name="Lochner1979.80" /> Die voorsitter van die eerste vergadering van die Museumkomitee (op 4 November 1968), P.S.M. Hanekom, het onder meer die inisiatief geneem om die oudhede in te samel.<ref name="Lochner1979.80" /> In die Staatskoerant van 2 Oktober<ref name="Lochner1979.80" /> 1970<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> word die museum, deur die administrateur F.D. Conradie,<ref name="Lochner1979.80" /> geproklameer tot volwaardige provinsiale museum.<ref name="Richter78" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Amptelik is die Koringbedryfmuseum egter Proklamasie 294 van 22 September 1970.<ref>[https://web.archive.org/web/20240712195442/https://www.westerncape.gov.za/other/2011/3/towards_a_new_provincial_museum_policy_for_the_western_cape_23_march_2011.pdf Towards a new provincial museum policy for the Western Cape Province, March 2011, pp. 79-80 ]</ref><ref name="DuPreez1982.84.85">Du Preez, H.M.J. 1982. ''Museums van Kaapland''. Kaapstad: Departement van Natuur- en Omgewingsbewaring, pp. 84-85.</ref> Omrede die grond rondom die museum te klein was vir die ontwikkeling, het die NG Moedergemeente Moorreesburg se Kerkraad die hele terrein rondom die museum ook geskenk.<ref name="Lochner1979.80" /> Die eerste kurator, R.S. Baard, is op 1 April 1972 aangestel.<ref name="Lochner1979.80" /> Die gebou is ook in 1972 teen 'n bedrag van R4 495 gerestoureer en omhein.<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Lochner1979.80" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Op die groot oesfees, gehou tydens die naweek 13-15 Oktober 1972, is naburige dorpe ook betrek. Uitstallings is gehou van oudhede, maar ook 'n optog van sierwaens en ander voorstellings is aangebied. Die Saterdag, 14 Oktober, het die administrateur, A.H. Vosloo, sy rol as feesredenaar beklee. Die Sondag, 15 Oktober, is die verrigtinge afgesluit met 'n kerkdiens wat deur moderator J.D. Vorster gelei is.<ref name="Lochner1979.80" /> In die ''Suid-Afrikaanse Panorama'' van Januarie 1973 (met 'n bydrae oor die Koringoesfees wat vanaf Saterdag, 7 Oktober tot Sondag, 15 Oktober 1972 gestrek het), staan die volgende inskrywings:<ref>De Villiers, H. 1973. Koring-Oesfees. ''Suid-Afrikaanse Panorama'', Januarie, p. 23</ref> {{cquote| Suid-Afrika se koringboere boer deesdae intensief en gemeganiseer. Dit het veroorsaak dat in die Swartland, byvoorbeeld, slegs 'n handjievol werkers op 'n plaas aangetref word. Die trekker, die platsnyer, stroper en baler het hulle en die sekel, sens en losgooisnymasjien vervang. Die werkers is in ander sektore van die landsekonomie opgeneem, maar die werktuie van gister se lot was onbeslis. Die gedagte om dié implemente vir die nageslag te bewaar, het in 1968 beslag gekry. Ná oorlegpleging met die provinsiale administrasie van Kaapland is besluit om 'n provinsiale koringbedryfmuseum op te rig. Die plek was Moorreesburg, waar die dorp se ou sendingkerk vandag nog staan. Die Swartlandse Koringmuseum, wat ook as motivering van die sentrale oesfees op Moorreesburg gedien het, word deeglik beplan. Die voltooiing daarvan, waarskynlik binne 'n dekade of twee, stel 'n groot kompleks in die vooruitsig: die bestaande kerkgebou wat reeds opgeknap is, 'n tradisionele Kaaps-Hollandse woning, 'n trapvloer en verskeie ander outydse geboue waarin groter museumstukke gehuisves sal word. Intussen is heelwat oudhede versamel, o.m. strooigaffels, 'n graanskop, 'n handmeulsteen, 'n meelkis, 'n losgooier, skepelmate, en 'n Ransome-dorsmasjien en die stoommasjien waarmee dit aangedryf is. 'n Beheerraad van tien sal die totstandkoming en ordening van die kompleks beheer.<br> [...]<br> Moorreesburg se fees het op 12 Oktober met 'n kaas-en-wyn-onthaal momentum gekry. By dié geleentheid het mnr. P.S. Marais, L.V., mev. Jata Rust as sentrale oesfeeskoningin gekroon. Twee dae later het 'n kleurvolle optog, waaronder sierwaens van die meeste Swartlandse dorpe, deur Moorreesburg se strate na die sportterrein beweeg. Dáár het die koninginne van die omliggende dorpe hul museumbydraes aan die sentrale feeskoningin vir bewaring oorhandig. }} Dit sou egter nog 6 jaar duur voordat die museum kon open. In 1974 het die hooftegnikus van museumdienste, J.R. Laenen, 'n aanvang geneem om die uitstallings te beplan, en hiervoor het hy die hulp van [[Gawie Fagan]], die argitek, in 1975 benodig. Die skaalmodel wat voorgestel is, was nog teen 1979 presies waar dit was, grootliks te wyte aan die gebrek aan fondse. Daarom was die uitstallings nog beknop; die groot werktuie moes vir eers elders bewaar word. Spesiale melding word ook gemaak van S.P. (Faan) du Toit wat die restourasie van die oudhede gedoen het.<ref name="Lochner1979.80" /> Uiteindelik is die museum op Vrydag, '''10 Februarie 1978'''<ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /><ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum" /> amptelik geopen deur O.A. Saaiman, Lid van die Uitvoerende Komitee (LUK),<ref name="Lochner1979.80" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> in medewerking van dr. Hey en E. Hayden.<ref name="Lochner1979.80">Lochner, J.J. 1979. Die Koringbedryfmuseum. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 80</ref> 1979 is begin met die uitbreiding van die terrein; 'n byvoeging is 'n staalskuur om die groot toonstukke en plaasimplemente te huisves, soos die houtploeë, losgooiersnymasjien, van die eerste trekkers en stropers wat in Suid-Afrika ingevoer is, selfbindmasjiene, blikdorsmasjiene en 'n Frick-ghwanosaaimasjien.<ref name="DuPreez1982.84.85" /> Teen 1994 het die Koringbedryfmuseum drie skure as uitstalruimtes gehad.<ref name="Truter1994.">Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Die hooftema van die die museum is: 'Om die koringbedryf in al sy variante vorme van die koms van Jan van Riebeeck uit te beeld'.<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /><ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref name="DuPreez1982.84.85" /><ref name="Netwerk24.11.6.2019" /> Die leuse van die museum lui by die opening: "Ons erfenis is vir ons mooi."<ref name="Richter78" /> Volgens Richter het Sasko R45 000 vir die oprigting van 'n koringmuseum op Moorreesburg bewillig;<ref name="Richter78" /> 'n byskrif in ''[[Die Burger]]'' van 1 September 1993, op bl. 7, sê spesifiek: ''Die Koringbedryfmuseum het onlangs 'n stewige hupstoot gekry toe SASKO in die Paarl R50&nbsp;000 aan die museum geskenk het''<ref>[[WAT]]: s.v. "SASKO", sien voorbeeldsin.</ref> Van die beskikbare besoeksyfer koolstofdateer uit 'n 2002/2003-jaarverslag: 4&nbsp;792 besoekers in een jaar se tyd.<ref>{{Cite web |url=https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |title=Museum-jaarverslag 2002/2003, bl. 12 |access-date=24 Julie 2024 |archive-date=27 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627142706/https://www.westerncape.gov.za/sites/www.westerncape.gov.za/files/documents/2005/8/annual_report_of_the_museum_service_2002.pdf |url-status=dead }}</ref> Hoe uniek die museum is, bly 'n twispuntjie. Blykbaar is die ''Koringbedryfmuseum'' maar een van twee ter wêreld;<ref name="moorreesburgtourism.co.za.2017" /><ref>[https://archive.is/0yv4R Oom Smitty. 2018. Lesersbrief aan Netwerk24: Die waarde van die Koringbedryfmuseum. 17 Julie.]</ref> die ander een is die ''Hepburn Museum of Wheat'' in [[Saskatchewan]], [[Kanada]].<ref name="Swartland.Joernaal.kosmandjie" /> Nog vóór die millenniumwending is aangevoer dit was een van ''drie'' ter wêreld.<ref>Truter, C. 1998. ''Weskus: toeristegids.'' Kaapstad: Universiteit van Kaapstad Pers, 61-62: ''Die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg,'' '''een van slegs drie''' ''ter wêreld, lê in die hartjie van die Swartland en beeld die geskiedenis van koringverbouing in Suid-Afrika uit. Die geskiedenis van koringboerdery word treffend uitgebeeld deur uitstallings van implemente wat dateer uit die vorige eeu toe die produksie en maal van koring en bakbedryf self nog arbeidsintensief was. Die museum is in 1978 geopen met die leuse "Ons erfenis is vir ons mooi" en met 'n koringaar as embleem. Die museum se hoofgebou was voorheen 'n NG Sendingkerk wat met verloop van tyd aansienlik vergroot is. Daar is tans 'n netjiese ontvangslokaal waar kleiner gesellighede gehou kan word.''</ref><ref>[https://archive.org/details/southafricayearb0000unse/page/530/mode/2up?q=moorreesburg South African Year Book 2001/2002]</ref><ref>Erasmus, B.P.J. 1995. Moorreesburg. In: ''On route in South Africa''. Jeppestown: Jonathan Ball Publishers, p. 42: ''The Wheat Industry Museum,'' '''one of only three''' ''in the world, tells the story of wheat farming in South Africa. The main building was once the Dutch Reformed mission church.''</ref> In daardie geval is die ander museum seker in Echallens, in die [[Kanton Vaud]], [[Switserland]] geleë,<ref>[https://archive.is/bhGqp Netwerk24. 2018. Museum koring op meul. 24 April]</ref> genaamd die [[:fr:Maison_du_blé_et_du_pain|Maison du blé et du pain]] (letterlik: Huis van Koring en Brood). Sy oorsprong begin met 'n koring- en broodfees in 1978.<ref>{{fr}}[https://archive.is/4Ybp3 Musée Suisse du Blé et du Pain: à propos de nous]</ref> Hierdie getal (drie) word sonder veel uitbreiding net so herhaal op die toerismewebwerf van 2009,<ref name="Moorreesburg.com.wheatindustrymuseum">[https://web.archive.org/web/20090204000518/http://www.moorreesburg.com/wheat_museum.htm Moorreesburg.com 2009: Wheat industry museum.] (webwerf wat uit die dode opgediep is)</ref> in 'n museumbrosjure van 2009,<ref>[https://web.archive.org/web/20240713075646/https://www.westerncape.gov.za/text/2009/5/museums_wc.pdf Museums of the Western Cape. Building understanding and pride in our diverse heritage. (2009)]</ref> op die toerismewebwerf van 2023,<ref>[https://web.archive.org/web/20230630070758/http://www.moorreesburgtourism.co.za/wheat-industry-museum/ Moorreesburgtourism.co.za] 2023. Wheat Industry Museum</ref> en sowaar ook in die Amptelike Jaarboek 2022/2023.<ref>[https://web.archive.org/web/20240602025602/https://www.gcis.gov.za/sites/default/files/19%20Tourism%202022-23.pdf Tourism. In: Yearbook 2022/2023, p.9]</ref> Daar was in 2016 sprake van 'n Chinese Koringmuseum (小麦博物馆) wat in [[Jiaozuo]], [[Henan]], [[Volksrepubliek China|China]] geopen is;<ref>[https://web.archive.org/web/20191114035702/http://www.chinadaily.com.cn/travel/2016-05/18/content_25345878_3.htm ''China Daily''. 2016. First wheat museum opens in Henan province.]</ref> hy is in 2024 wel nog in volle bedryf.<ref>[https://baijiahao.baidu.com/s?id=1804098083319515360 ''Baidu''. 2024. 「新时代中部崛起看河南」走进温县小麦博物馆 探秘“温麦”良种的“前世今生. 9 Julie.]</ref> In 1975 was daar voorheen 'n koringmuseum in Ritzville, Washington, die VSA, genaamd die Dr. Frank R. Burroughs Wheatland Museum, waar uitstallings van die koringgeskiedenis, koringbou en die verwerking van koring ten toongestel is.<ref>[https://archive.org/details/directoryofworld00huds/page/553/mode/2up?q=wheatland Hudson, K. & Nicholls, Ann. 1975. ''The directory of world museums''. New York : Columbia University Press, p. 554]</ref> == Galery == <gallery> File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 01.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 02.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 03.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 04.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 05.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 06.JPG| File:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 07.JPG| </gallery> === Monumente === '''Johanna van der Merwe''' [[Lêer:Moorreesburg statue.jpg|duimnael|regs|Standbeeld van Johanna van der Merwe]] In 1938, ter herdenking van die [[Groot Trek]], was daar 14 trekroetes waarvan die Noordweste-trek (Moorreesburg tot Klerksdorp) maar een was.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/11/mode/2up?q=%22moorreesburg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl. 11]</ref> Voor die ou stadsaal in Moorreesburg (vandag in Kerkstraat) op 'n granietvoetstuk, staan daar 'n bronsstandbeeldjie van 'n Voortrekkermeisie genaamd [[Johanna van der Merwe]]. Dit beeld haar met 'n fakkel in die regterhand uit; haar linkerhand rus op 'n wawiel. Die fakkel en die wawiel beeld die vrouebydrae tydens die Groot Trek uit: om die lig van die Christelike beskawing na die binneland van Suid-Afrika te bring. Die beeld is deur die Vroue-Landbouvereniging (VLV) geskenk en in 1954 deur die Munisipaliteit Moorreesburg opgerig.<ref>[https://archive.org/details/dissertation_202212/page/87/mode/2up?q=%22moorrees+burg%22 Heunis, V.R. 2008. Monumente en Gedenktekens opgerig tydens die simboliese ossewatrek en Voortrekkereeufees, 1938; Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, bl.87-88]</ref> Op die plaatjie staan die volgende bewoording: {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:center;" | | Ossewatrek<br /> Johanna van der Merwe<br /> Op die pad van Suid-Afrika<br /> 15 Sept 1938.<br /> |} Vir die gedenktrek, wat deur die [[ATKV]] gereël is, is die kakebeenwa deur die familie Van der Berg van die plaas Keurbosfontein, agter die Rooiberg, distrik Ladismith, geskenk. Op Vrydag, 2 September 1938, het mnr. Koos van der Berg die wa persoonlik vergesel en ongeveer 'n myl buitekant die dorp (Ladismith) die reëlingskomitee tegemoet gegaan. Later het perderuiters in boeredrag die wa tegemoet gegaan. Agter die pastorie, by die Ou Uitspanning, was daar 'n skare mense wat na die wa kom kyk het. Die wa is daarna deur die dorp getrek, en teen om en by sononder is hy op die Ou Uitspanning uitgespan. Groot kampvure het reeds gebrand vir die vleisbraaiery.<ref name="Mostert1940.46">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, p. 46.</ref> Voordat die wa [[Ladismith]] verlaat het en per trein na Moorreesburg gestuur is, is allerhande geskiedkundige stukke en voorwerpe saamgegee: onder meer van 'n tonteldoos tot 'n lang bamboessweep. Wat hier ook opval is die gees van welwillendheid en opoffering waarmee almal saamgeklap en ietsie bygedra het: so is daar mnr. I. W. van Tonder wat die seil vir die watent geskenk en op eie koste laat aanbring het; Adriaan Oosthuizen (werksaam by Standard Bank) wat 'n teerputs geskenk het; Wiep Snyman wat 'n remskoen (ouer as 110 jaar, maar wel in ongeskonde toestand) geskenk het; mnr. Johnson wat twee jukke met rieme en stroppe geskenk het; Gert van Zyl wat 'n sweep met die stok, asook Hans Kok en Japie Rowan wat jukke met stroppe geskenk het; J. H. Hofmeyr, van [[Amaliënstein]], wat osse geleen het om die wa van die plaas af te trek; Jan L. Joubert wat 'n skaar van 'n ou houtploeg geskenk het - sodat dit deel van die wa en sy uitrusting kon uitmaak; so ook mnr. Volschenk, van Grootrivier, wat die ou tonteldoos oorhandig het.<ref name="Mostert1940.46" /> Binne 'n kort tydjie kon die reëlingskomitee 'n perdekommando van oor 'n honderd onder leiding van mnr. Dirk Kotzé saamstel, wat die trek deur Moorreesburg en tot myle buitekant die dorp "geleide gedoen het".<ref name="Mostert1940.481">Mostert, D. 1940. Die Noordweste-trek "Johanna van der Merwe". In: ''Gedenkboek van die ossewaens op die pad van Suid-Afrika. Eeufees, 1838-1939''. s.l. Nasionale Pers, pp. 481-482.</ref> Op Donderdag, 15 September 1938, is sowat 4 000 mense in Voortrekkerdrag by die stadsaal te Moorreesburg teenwoordig. Die predikant van die NG Gemeente Moorreesburg, ds. J.A.R. Volsteedt, het die oggendgodsdiens voor die stadsaal waargeneem, met Psalm 121 as vertrekpunt. Sy boodskap aan diegene geklee in Voortrekkerdrag was dat hulle, net soos hul vrome voorgeslag, op reis is na 'n lewens- en ewige bestemming en die Allerhoogste tot gids moet kies. Daarna het mnr. Attie Visser (sekretaris van die Kaapse tak van die ATKV) die Moorreesburgers bedank, en ds. A.D. Lückhoff het toe in gewyde stilte die ossewa gedoop: "Johanna van der Merwe". Ds. Volsteedt het namens Moorreesburg 'n ou Statebybel wat in 1661 in Amsterdam gedruk is as geskenk aan die trek oorhandig. Onderwyl ''Die Stem van Suid-Afrika'' gesing is, het die eerste skof van die lang tog begin. Ter nagedagtenis aan die begin van die Trek is 'n klipstapeling begin wat later as eerste baken saamgemessel sou word.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55">Duvenhage, G.D.J. 1988. Die gedenktrek van 1938 : 'n bedevaart en 'n kruistog. Bellville: G.D.J. Duvenhage, bl. 55</ref> Ds. Lückhoff was die trekleier en mnr. Attie Visser die hulp,<ref name="Duvenhage1988.55" /> of "wakommandant".<ref>Snyman, P.H.R. 1988. ''Danielskuil: van Griekwa-buitepos tot dienssentrum.'' Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, p. 143</ref> Voor op die wa het van die distrik se oudste inwoners gesit, by name Martin Dippenaar (75); die 91-jarige Aletta Slabbert kon weens siekte nie loop nie - op haar versoek is sy na die wa gedra. Coenraad Albertyn (75) "het ligvoet met die tou in die hand voor die flukse span rooi Afrikaners rondgespring". Voor het die kommando in gelid gery, en agter hulle 'n stoet juigende manne, vroue en kinders in die gevolg - vir myle lank in 'n dag wat al hoe warmer geword het. Heelwat mense het hul sakeondernemings en plase vir een dag laat staan; om tot die aand toe by die trekgeselskap te kan bly. Die skare het al singende na die plaas Taaibosvlei gestap.<ref name="Mostert1940.481" /> Hierna het Koringberg onder leiding van ds. J.J.D. Malan die trek ontvang by Taaibosvlei, "agt myl" buitekant Moorreesburg (vanaf die stadsaal self, eerder om en by 14 km). Ook mnr. Japie Smit, van Moorreesburg, wat al agt-en-twintig mediese operasies deurgemaak het, het "agt myl" ver tougelei.<ref name="Mostert1940.481" /> Op die plaas het 'n perdekommando van sewentig ruiters (met mnr. Thys Greeff aan die spits) en 'n groot aantal skoolkinders met die Voortrekker- en Unievlag die trek ingewag. Nadat die Voortrekkerprogram afgehandel is, het Koringberg se skoolkinders die Voortrekkervlag aan die trek oorhandig. Met die grootste vergunning van mnr. Koos Slabber (van Taaibosvlei), kon die span osse rustig in die jong gars wei. Hierna het die geselskap van Taaibosvlei af getrek na die ou Bergrivierbrug (want die huidige brug op die N7 is eers 1959 geopen<ref name="Burger1975.138" />). Die "Johanna van der Merwe" het ook die tweede naam "Armmanswa" bygekry: die wa moes tydens die trek die Noordweste se swaar beproefde boeregemeenskap laat moed skep het, maar ook in 'n jubelende menigte laat verander.<ref name="Mostert1940.481" /> Langs die rivier, teen die skemer, het 'n groepie belangstellendes agtergebly om daar te oornag en deel te neem aan die aandgodsdiens gehou deur ds. J. C. van Niekerk, van Piketberg. Die tweede klipbaken is namens Koringberg langs die Nasionale Pad naby Taaibosvlei opgerig.{{voetnota|Vandag is die monument op Koringberg self te vinde}} Hierna is van die boere afskeid geneem, terwyl ander nog vir myle verder saamgeloop het. Ander, soos die einste Martin Dippenaar, het geweier om van die wa af te klim - "Ek ry saam tot julle my wegja!" Toe die namiddagskof na die Bergrivierbrug aangepak is, het drie hoera's opgegaan.<ref name="Mostert1940.481" /><ref name="Duvenhage1988.55" /> Die volgende dag, Vrydag, 16 September 1938, het die wa op Piketberg deur 'n ereboog gery.<ref name="Mostert1940.481" /> '''VOC-Seinkanonne'''<br> [[Beeld:Moorreesburg Town hall 06.jpg|duimnael|links|Die kanon (2021), wat nie meer daar staan nie]] Voor 2022/2023 sou mens op foto's opmerk hoe die "Johanna van der Merwe" haar plek tussen die groot kanonne volgestaan het. Op 30 Augustus 2022 word 'n kennisgewing deur die Swartland Munisipaliteit uitgereik van 'n voorgenome verskuiwing van 'n VOC-seinkanon na die plaas Kanonberg, 12 kilometer suid-oos van Moorreesburg. Die Kanonvereniging van Suid-Afrika bevind die seinkanon (links van die standbeeld vanaf Kerkstraat gesien) is in 1963 deur die voormalige eienaar van Kanonberg aan die destydse Moorreesburg Munisipaliteit geskenk. Wat hierdie kanon egter besonders maak is dat hy oorspronklik deel van die VOC se Kaapse seinstelsel uitgemaak het. Dit sou burgers bulderend waarsku wanneer vyandelike skepe aan die kus opgemerk is, sodat hulle gereed kon maak om tot die aanval oor te gaan. Hierdie kanon in die besonder maak die laaste een van die 12 kanonne uit wat nié op sy historiese plek, op die oorspronklike seinroete, staan nie. Nou wil die Kanonvereniging die oorspronklike perseel restoureer en die oorspronklike kanon op sy oorspronklike voetstuk/slee plaas - "vir toeriste wat die historiese seinkanonroete wil volg".<ref name="Kennisgewing18.2022.2023">[https://web.archive.org/web/20240414174656/https://www.swartland.org.za/media/docs/2022/Korporatiewe_Dienste_2022/18-22-23.pdf Swartland Munisipaliteit Kennisgewing 18/2022/2023]</ref> Die ander kanon aan die regterkant van "Johanna van der Merwe" was 'n skenking van die [[Kasteel de Goede Hoop|Kasteel in Kaapstad]], en is waarskynlik 'n ou herwonne skeepskanon. Daarom sal dit nie verskuif word nie.<ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Beswaardes kon voor 16 September 2022 hul vertoë aan die munisipaliteit rig. Verder lui die kennisgewing: "Die voorneme is verder om die VOC-kanon met ‘n soortgelyke historiese artefakt te vervang." <ref name="Kennisgewing18.2022.2023" /> Daardie soortgelyke historiese artefak is teen 2023 'n ploeg wat groen en geel geverf is.<ref>[https://www.google.com/maps/@-33.153296,18.662844,3a,75y,291.89h,84.83t/data=!3m8!1e1!3m6!1sAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw!2e0!5s20231101T000000!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D5.170000000000002%26panoid%3DAsIlFnvLNGeC_GkNXwlkUw%26yaw%3D291.89!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDIyNi4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google Streetview, November 2023]</ref> '''Walters-brug'''<br> Die [https://www.google.com/maps/@-33.1488221,18.6653447,3a,29.9y,173.63h,78.06t/data=!3m7!1e1!3m5!1sLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g!2e0!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D11.938444951318147%26panoid%3DLJYk6WPTsfOG3lNk8wf-4g%26yaw%3D173.6290698318436!7i16384!8i8192?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDMwNC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Walters-brug], soos die brug in Piketbergweg bekend staan, is ingewy in 1961, en vernoem na Matthys Michielse (Pappie) Walters.<ref>[https://web.archive.org/web/20170103030145if_/http://waltersfamilie.co.za/Dokumente/Pappie.pdf Walters, N.M. s.j. Pappie Walters- Agterbaai se seun en Onderwysman.]</ref> === Labirint === In ''Op pad in Suid-Afrika'' (2014) word die doolhoffie so omskryf: "labirint met 11 sirkels en wat geskoei is op die Middeleeuse labirint in die Chartres Katedraal in Frankryk. Dit is van gruis, leiklip en kwarts gebou".<ref>Erasmus, B.P.J. 2014 ''Op pad in Suid-Afrika: Verken Suid-Afrika streek vir streek'' Jeppestown: Jonathan Ball Uitgewers, bl. 42</ref> Gaan mens dieper in die internetargief in, vind mens omstreeks 2006 'n terloopse vermelding daarvan op Moorreesburg se voormalige webwerf, moorreesburg.net.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026185749/http://www.moorreesburg.net/about.htm Moorreesburg.net: About]: The labyrinth in the park can be visited to relax body and soul. </ref> Die naam duik ook op in ''Holistic Holidays in South Africa'' (2005).<ref>Spicer, S & Nepgen, J. 2005. ''Holistic holidays in South Africa : health spas, hot springs, magical places and sacred spaces''. Cape Town: Human & Rousseau, p. 84: Another labyrinth based on the Chartres-style design is in the Moorreesburg Park, in the small town of Moorreesburg in the Western Cape. Constructed from gravel, slate and quartz, this labyrinth can be found on Long Street and is open to the public.</ref> Dit is in Langstraatpark geleë.<ref>[https://archive.is/Ek8Wo Netwerk24. 2021. Swartland se soete bekoring. 27 Julie.]</ref> == Reënval == Sedert omstreeks 1900 tot ongeveer 2009 is die reënvalsyfer vir die Moorreesburg-omgewing gemiddeld 384 mm per jaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA84 Richter, G. 2010. Reënval sedert 1900. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 84]</ref> Vir die dorp self kan die volgende jaarlikse reënvalsyfers tussen 1959 en 1978 vergelyk word. Tot 1974 is die reënval nog in duim gemeet, vanaf die jaar 1975 in millimeter (daar is 25,4 mm in 1 duim).<ref name="Lochner.77.79." /> {| class="wikitable" | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' | valign="top" |'''Jaar''' | valign="top" |'''Reënval''' |- | valign="top" |'''1959''' | valign="top" |13,09 dm. (332,486 mm) | valign="top" |'''1969''' | valign="top" |11,34 dm. (288,036 mm) |- | valign="top" |'''1960''' | valign="top" |10,99 dm. (279,146 mm) | valign="top" |'''1970''' | valign="top" |13,40 dm. (340,36 mm) |- | valign="top" |'''1961''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1971''' | valign="top" |9,28 dm.   (235,712 mm) |- | valign="top" |'''1962''' | valign="top" |20,39 dm. (517,906 mm) | valign="top" |'''1972''' | valign="top" |12,04 dm. (305,816 mm) |- | valign="top" |'''1963''' | valign="top" |12,87 dm. (326,898 mm) | valign="top" |'''1973''' | valign="top" |13,62 dm. (345,948 mm) |- | valign="top" |'''1964''' | valign="top" |15,82 dm. (401,828 mm) | valign="top" |'''1974''' | valign="top" |26,18 dm. (664,972 mm) |- | valign="top" |'''1965''' | valign="top" |13,32 dm. (338,328 mm) | valign="top" |'''1975''' | valign="top" |362,6 mm (14,27559 dm.) |- | valign="top" |'''1966''' | valign="top" |12,61 dm. (320,294 mm) | valign="top" |'''1976''' | valign="top" |494,8 mm (19,48031 dm.) |- | valign="top" |'''1967''' | valign="top" |14,05 dm. (356,87 mm) | valign="top" |'''1977''' | valign="top" |599,2 mm (23,59055 dm.) |- | valign="top" |'''1968''' | valign="top" |17,16 dm. (435,864 mm) | valign="top" |'''1978''' | valign="top" |267,7 mm (10,53937 dm.) |} Die gemiddelde jaarlikse reënval vir die tydperk 1959 tot 1978 is afgerond 14,85 dm. of 377,08 mm.{{voetnota|Gesamentlik 296,91582 duim gedeel deur 20 jaar, beteken 14,845791 dm. per jaar x 25,4 mm per duim. Dit is 377,0830914 mm per jaar.}} == Sterrekunde == Uit [[Nicolas-Louis de Lacaille]] se ''Journal historique du voyage au Cape de Bonne-Espérance'' (1751-53) is dit moeilik om vas te stel of hierdie Franse sterrekundige deur die gebied gereis het, wat later Moorreesburg se grense sou uitmaak. 11 September 1752 word die tog voortgesit vanaf Groenkloof (eiendom van mnr. Bestbier, wat De Lacaille vergesel het) na Piketberg. Daar is by "Nyle-Kraal" middagete geniet, en by "Schaffplaats Fonteyn" oorgeslaap. (''nous allâmes dîner au Nyle-Kraal, & coucher à Schaffplaats Fonteyn'' [...]). ''Dîner'' kan sowel "aandete geniet" as "middagete geniet" beteken, maar dit lyk net onlogies om met die hele entourage van twee waens, ses perde, ses osse en agt slawe nog 20 kilometer af te lê in die aand. R. Ravenhart vertaal die Engels met "we dined". Die Duitse vertaling gee: "Mittags speiseten wir zu Nyl-kraal und Abends nahmen wir unser Nachtquartier zu Schaafplatz-Fonteyn".<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=SgC7Ah8jwGQC&pg=GBS.PA121 De Lacaille, N.L. 1778. ''Reise nach dem Vorgebürge der guten Hofnung''. Altenburg: Richterischen Buchhandlung. S. 121.]</ref> R. Ravenhart glo "Nylen-Kraal" is eintlik Uylenkraal{{voetnota|Waarskynlik 'n setfout}} (33°12'53,4"S 18°23'38,0" O), wat in 1976 'n treinstasie is (sowat 26,5 kilometer suidwes van Moorreesburg), en Schaffplatz Fonteyn moes naby die "Koperberg" [eintlik ''Koperfontein''!] treinstasie geleë gewees het.<ref>De la Caille, N.L. 1976. ''Travels at the Cape 1751-53''. Translated by R Raven-Hart. Cape Town: A.A. Balkema. p. 19-21</ref> Indien waar, is dit opmerklik hoe die treinspoor van 'n anderhalfeeu later deur dieselfde roete beïnvloed kon gewees het.{{voetnota|Hier moet dit net duidelik gestel word. By Kalbaskraal gaan die spoorlyn uiteen; een loop na Moorreesburg en verder; dié een loop tot by Saldanhabaai. Die een spoorlyn loop uit die Kaap soos volg: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Malmesbury → Kanonkop → Rust → Moorreesburg. Die ander, dié een hier ter sprake is: Kraaifontein → Klipheuwel → Kalbaskraal → Mamreweg → Darling → '''Uilenkraal''' → Ganskraal → '''Koperfontein''' → Hopefield → Spanjaard → Langebaanweg → Langeenheid → Saldanhabaai.}} Schafplaatsfontein ( 33°06'14,7" S; 18°27'23,3" O ) lê klaar bietjie noordwes van Moorreesburg, maar is steeds 'n stywe entjie daarvandaan. Op die 12de September, om halfelf die oggend, is die Bergrivier bereik. En, omrede die winter pas verby was, is die rivier baie diep, maar nie juis breed nie (''la riviere y est fort profonde, quoique peu large''). Alles moes van die waens afgepak en oorgedra word, voordat die wa deur die beeste deurgetrek kon word. Toe De Lacaille klaar by Piketberg die baken opgestel en die nodige berekeninge gedoen het, gee hy ewe skielik weer antwoord op Riebeek-Kasteel.<ref>[https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/12674/005_p150-199.pdf?sequence=5&isAllowed=y De Lacaille, N.L. 1763. ''Journal historique du voyage fait au Cap de Bonne-Espérance''. Paris: Chez Guillyn. pp. 178-179]</ref> Maar iets veel interessanter sou omtrent 200 jaar later op 'n middag in Augustus 1951 gebeur, toe 'n klein [[meteoriet]] geval het. Die voorman en die aantal plaaswerkers het 'n entjie vanaf die plaaswoning op die plaas Leeuenkuil buite Moorreesburg gewerk, toe 'n geluid in die hemel hul aandag trek. Byna onmiddellik het 'n klip 'n entjie daarvandaan geval. Die voorman het eers versigtig probeer vasstel of dit nie 'n bom is nie, dit later opgetel en aan die plaaseienaar gegee. Die klip het so " 'n paar pond" geweeg. Mense was nogal opgewonde oor die gebeurtenis. Daar word vertel: die getroue ou huishulp het gesê sy gaan nou wegtrek, "omdat die Here self ons nou met klippe begin gooi."<ref>Cillié, G.G. 1959. Meteoriete, Koeëls uit die ruimte. In: ''Die Afrikaanse Kinderensiklopedie'', Deel VIII. Kaapstad: Nasionale Boekhandel beperk, bl. 3183.</ref><ref name="DeVilliers.1996" /> == Wapens == '''Munisipaliteit (1)''' — Die munisipale raad het op 'n stadium 'n skynheraldiese "wapen" gebruik wat 'n anker, 'n ramskop, 'n keper en 'n graansilo uitbeeld. '''Munisipaliteit (2)''' — Teen 1966, het die raad 'n heraldiese wapen in gebruik geneem: ''Deurgesny, 'n golwende dwarsbalk belaai met 'n staande merinoram vergesel in die skildhoof van twee Morekoppe en in die skildvoet van 'n koringgerf''. Die helmteken was twee gekruiste visse en die wapenspreuk "Domine dirige nos" (Here, rig ons; Here, lei ons).{{voetnota|'Domine' is die tweedepersoonsenkelvoud vokatief/aanroepvorm manlik vir ''Here''; 'dirige' is die tweedepersoonsenkelvoud imperatief/gebiedende wyse presens aktief, vir ''rig'' (op iets), ''lei''; 'nos' is 'n voornaamwoord, eerstepersoonsmeervoud, akkusatief vir ''ons''.}} '''Munisipaliteit (3)''' — 'n Nuwe wapen is in 1983 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer : ''Verhoogd gekanteeld deursnede van rooi en goud, in die skildhoof 'n staande silwer merinoram, op 'n verhoogde gewelfde swart skildvoet, 'n goue koringgerf''. Die helmteken was twee regopgeplaaste rooi visse met goue vinne. Die wapenspreuk het onveranderd gebly.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Notas == {{Notas}} == Bekende boorlinge == * [[Helena Lochner]] - [[1892]], Afrikaanse skryfster. * Hugo Amos Rust - [[1893]], Ambassadeur van die RSA in Nederland.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMGAGM01:234870055:mpeg21:p00011 Gepensioneerd onderwijsman werd diplomaat Vraaggesprek met ambassadeur H. A. Rust (68) van Zuid-Afrika. "De Gooi- en Eemlander". Hilversum; Amsterdam, 07-06-1961, p. 11. Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2024]</ref> * Admiraal J.C. Walters - (9 Januarie 1919), hoof van SA Vloot.<ref>''Paratus''. 1977. V. Adm Walters het groot planne. Desember: 11</ref> * Kaptein Jan Jacobus Floris Carstens - (19 Julie [[1919]]), bevelvoerder van die Vlootopleidingsbasis SAS Saldanha.<ref>''Paratus''. 1979. Kaptein Carstens tree af. Maart-bylaag: V</ref> * [[Chris Koch]] - [[1927]], Springbokrugbyspeler. * [[M.M. Walters]] - [[1930]], Afrikaanse satiriese digter. * [[Annie Basson]] - [[1938]], Afrikaanse aktrise en regisseuse. * [[Winnie Rust]] - [[1939]], Afrikaanse skryfster. * Schalk du Toit - [[1948]], NG Kerk-predikant.<ref>[https://web.archive.org/web/20230524100326/https://kerkbode.christians.co.za/2023/05/24/dr-schalk-du-toit-1948-2022/ Kerkbode: Schalk du Toit (1948-2022)]</ref> * Dirk Jacobus Smit - [[1951]], VGK-predikant en teoloog.<ref>[https://kerkbode.christians.co.za/ecke/smit-dirk-jacobus/ Kerkbode: Dirk Jacobus Smit]</ref> * Dalene Müller (née Bester), skryfster van ''Skryf Afrikaans van A tot Z'', vertaler, hoofsubredaktrise by ''Die Burger'' en ''Huisgenoot''.<ref>Pienaar, J. 2007. Afrikaanse taalreus sterf. ''Die Burger'', 17 Desember.</ref> == Sien ook == * [[Moorreesburg (kiesafdeling)]] * [[Wellington (kiesafdeling)]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Moorreesburg]] 0e22wbx1gt9pj98f1vuuxb5ajcggobv 0 16961 2974911 2904045 2026-10-03T02:44:51Z ~2026-53237-13 215533 /* */ Samsung 2974911 wikitext text/x-wiki == Naamsimboliek == Die naam ''Samsung'' is uit twee komponente saamgestel: die Koreaanse woord vir "drie" (uitgespreek as ''/sam/'') as sinoniem vir "groot" en "magtig" en die woord vir "ster" (uitgespreek as ''/sung/'') wat "ewige lig" versinnebeeld. In die Koreaanse Hanja-alfabet, waarin Sjinese skriftekens met Koreaanse uitspraak gebruik word, word dit gespel as 三星. == Geskiedenis == Die onderneming is op 1 Maart 1938 deur [[Lee Byung-chull]] as 'n kruidenierswinkel en klein handelsonderneming in die stad [[Daegu]] gestig. Die onderneming het in Daegu en sy omgewing handel in goedere soos noedels, gedroogde vis, vrugte en ander plaaslike landbouprodukte gedryf. Van die produkte is na China uitgevoer. Ná die Koreaanse Oorlog het die maatskappy sy bedrywighede uitgebrei na die tekstiel- en boubedryf asook voedselverwerking. Dit het die eerste industriële koringmeul en suikersuiweringsfabriek in Korea opgerig wat tot die land se grootste voedselvervaardiger gegroei het. Ook die wolmeul, wat deur die onderneming bedryf is, was destyds die grootste in die land.<ref>[https://www.lifewire.com/history-of-samsung-818809 ''lifewire.com: The History of Samsung (1938-Prsent). Besoek op 10 Februarie 2019'']</ref> [[Lêer:Samsung headquarters.jpg|duimnael|links|Die hoofkwartier van Samsung Groep in Samsung Town, 'n sakekompleks in Seoel]] Met sy filiaal [[Samsung Electronics]], wat in 1969 gestig is, het Samsung ook elektroniese verbruikersware begin vervaardig. Teen die tagtigerjare was Samsung Electronics 'n tyd lank die grootste vervaardiger van draagbare televisiestelle. In hierdie tydperk het die Suid-Koreaanse regering Samsung aangemoedig om halfgeleiers te ontwikkel. Ander afdelings van Samsung sluit masjienbou, motors ([[Hyundai]]), assuransies, groothandel, eiendomme en vermaak in. Die Munhwa-uitsaaikorporasie, wat in die sewentigerjare die land se grootste private televisiestasie beheer het, is as gevolg van politieke druk aan die staat verkoop. As gevolg van die ekonomiese krisis in Asië het Samsung in die negentigerjare talle bedrywighede gestaak en 'n aantal dogtermaatskappye verkoop om sy kapitaalbasis te verhoog. Tegelykertyd het Samsung begin om hom op sy kernbedrywighede toe te spits. Samsung Electronics is tans die belangrikste tak van die konglomeraat. Minder bekend op die internasionale markte is Samsung se assuransies, swaar nywerhede en skeepsbou, chemiese nywerhede en ''Samsung Renault Automobile'', 'n koöperasie met die [[Frankryk|Franse]] motorvervaardiger [[Renault]]. In 2017 is die Amerikaanse vervaardiger van oudio- en videotoerusting ''[[Harman International Industries]]'' deur Samsung oorgeneem.<ref>[https://www.samsung.com/za/aboutsamsung/company/history/ ''Samsung South Africa: About Us - History. Besoek op 10 Februarie 2019'']</ref> == Borgskappe == Samsung beskik oor sy eie sportspan in Suid-Korea, "Samsung Khan". == Samsung in Suid-Afrika == Samsung Electronics het sy internasionale bedrywighede in 1991 ook na [[Suid-Afrika]] uitgebrei. Aanvanklik het die onderneming sy produkte onder die naam Etron aangebied, en in April 1995 is die naam gewysig na ''Samsung Electronics South Africa''. Samsung se beleggings in die land beloop 32 miljoen VSA-dollar (231 miljoen ZAR). 'n Bykomende tien miljoen VSA-dollar (72 miljoen ZAR) is deur die Suid-Koreaanse hoofkwartier aan plaaslike reklame-aktiwiteite bestee. Die onderneming spits hom in Suid-Afrika veral op selfone, televisietoestelle, [[Blu-ray-skyf|Blu-ray-]] en [[DVD-speler]]s, [[mikrogolfoond]]e en koelkaste toe. == Dogtermaatskappye van Samsung == [[Lêer:Galaxy Tab S2 9.7.jpg|duimnael|Tabletrekenaar Galaxy Tab S2 9.7<br /><small>Samsung Electronics</small>]] {| | valign="top" | === Boubedryf === * Samsung Engineering & Construction === Chemie === * Samsung Total Petrochemicals * Samsung Petrochemicals * Samsung BP Chemicals * Samsung Fine Chemicals * Cheil Industries === Elektroniese nywerhede === * Samsung Electronics * Samsung Electro-Mechanics * Samsung SDI * Samsung Corning * Samsung SDS * Samsung Networks * Samsung Corning Precision Glass * Samsung Mobile === Masjienbou en swaarnywerhede === * Samsung Heavy Industries * Samsung Techwin | valign="top" | === Finansiële dienste === * Samsung Life Insurance * Samsung Fire & Marine Insurance * Samsung Card * Samsung Securities * Samsung Investment Trust Management * Samsung Venture Investment * Samsung Corporation === Vermaaklikheidsbedryf === * Suwon Samsung Bluewings * Samsung Everland * Samsung Lions * Samsung Khan === Ander === * Samsung Economic Research Institute * Cheil Communications * S-1 * Renault Samsung Motors |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.samsung.com Samsung se internasionale webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Koreaanse maatskappye]] piiqvf3a6q3twador2h0knmmrp1jj83 2974912 2974911 2026-10-03T02:51:53Z OutoModerator 183924 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-53237-13|~2026-53237-13]] ([[User talk:~2026-53237-13|bespreking]]) teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Oesjaar|Oesjaar]] 2904045 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Samsung Groep<br />''Samseung Geurup''<br />삼성그룹 | |kenteken = [[Lêer:Samsung wordmark.svg|200px]] |tipe = Konglomeraat |stigting = 1938 |ligging_stad = Samsung Town, [[Seoel]] |ligging_land = [[Suid-Korea|Republiek van Korea]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Lee Kun-hee (voorsitter en hoof uitvoerende beampte)<br />Lee Soo-bin (president, hoof uitvoerende beampte van ''Samsung Life Insurance'') |gebied_bedien = wêreldwyd |industrie = Konglomeraat |produkte = Verbruikerselektronika, skeepsbou, telekommunikasie, siviele ingenieurswese en boubedryf, chemiese produkte, kleinhandel, kleding |dienste = Finansiële en geneeskundige dienste |inkomste = 305 miljard VSA-$ (2014) |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = 22,1 miljard VSA-$ |getal_werknemers = 320&nbsp;671 (2017)<ref>[https://www.samsung.com/za/aboutsamsung/sustainability/facts-and-figures/society/ ''Samsung South Africa - Facts & Figures: Key Stats, Data and More. Besoek op 10 Februarie 2019'']</ref> |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = Samsung Electronics<br />Samsung Life Insurance<br />Samsung Fire & Marine Insurance<br />Samsung Heavy Industries<br />Samsung C&T<br />Samsung SDS<br />Samsung Techwin en ander |slagspreuk = |tuisblad = [http://www.samsung.com ''samsung.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Samsung''' ([[Koreaans]]: ''Drie Sterre'') is die grootste konglomeraat ([[Koreaans]]: ''Chaebeol'') in [[Suid-Korea]], wat met sy meer as 489&nbsp;000 werknemers ten opsigte van omset (meer as 305 miljard [[Amerikaanse dollar|VSA-dollar]] in 2014) tans die grootste onderneming in die inligtingstegnologiebedryf is. Volgens sy markwaarde (meer as 77 miljard VSA-dollar in laat 2005) het dit ook tot die vyf grootste ondernemings ter wêreld behoort, met dogtermaatskappye in 58 lande. ''Samsung Electronics'', die grootste vervaardiger van [[Televisie|televisietoestelle]] en [[Selfoon|selfone]] ter wêreld, is die vlagskiponderneming van Samsung Groep. Volgens beramings van die Amerikaanse marknavorsingsonderneming ''Gartner'' het ''Samsung Electronics'' in 2017 sowat 321 miljoen selfone verkoop.<ref>{{Cite web |url=https://www.handelsblatt.com/technik/gadgets/galaxy-s9-auf-dem-mobile-world-congress-das-kann-samsungs-kamera-mit-telefonanschluss/21003120.html |title=''Handelsblatt, 25 Februarie 2018: Das kann Samsungs Kamera mit Telefonanschluss. Besoek op 6 Mei 2018'' |access-date= 6 Mei 2018 |archive-date= 6 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180506000046/http://www.handelsblatt.com/technik/gadgets/galaxy-s9-auf-dem-mobile-world-congress-das-kann-samsungs-kamera-mit-telefonanschluss/21003120.html |url-status=dead }}</ref> Samsung betaal in Suid-Korea meer as 46 miljard ZAR belasting (sowat agt persent van die staatsinkomste) en lewer met al sy dogtermaatskappye sowat 'n vyfde van die land se uitvoere op. Die onderneming oefen sodoende beslissende invloed op Suid-Korea se ekonomiese ontwikkeling, politiek, mediabedryf en kulturele lewe uit. Samsung was een van die drywende kragte agter die sogenaamde "Wonder aan die Hanrivier", die uitvoergerigte ekonomiese beleid wat van Suid-Korea binne enkele dekades ná die [[Korea-oorlog]] (1950-1953) een van die mees gevorderde nywerheidslande ter wêreld gemaak het. Samsung het van 'n beskeie begin as klein handelsonderneming in die voedselbedryf, wat in 1938 gestig is, tot een van die belangrikste globale maatskappye gegroei, met sakebelange wat van hoëtegnologie en [[halfgeleier]]s, petrochemiese nywerhede, die vervaardiging van [[geneesmiddel]]s, [[mode]], finansies en die hotelbedryf tot die bou van [[wolkekrabber]]s en nywerheidsaanlegte strek.<ref>[http://www.samsung.com/za/aboutsamsung/index.html ''www.samsung.com: About Samsung. Besoek op 8 Maart 2015'']</ref> Die huidige voorsitter van Samsung is [[Lee Kun-hee]]. Samsung se inkomste in 2019 is $305 miljard, in 2020 is $107+ miljard, en in 2021 is dit $236 miljard. == Naamsimboliek == Die naam ''Samsung'' is uit twee komponente saamgestel: die Koreaanse woord vir "drie" (uitgespreek as ''/sam/'') as sinoniem vir "groot" en "magtig" en die woord vir "ster" (uitgespreek as ''/sung/'') wat "ewige lig" versinnebeeld. In die Koreaanse Hanja-alfabet, waarin Sjinese skriftekens met Koreaanse uitspraak gebruik word, word dit gespel as 三星. == Geskiedenis == Die onderneming is op 1 Maart 1938 deur [[Lee Byung-chull]] as 'n kruidenierswinkel en klein handelsonderneming in die stad [[Daegu]] gestig. Die onderneming het in Daegu en sy omgewing handel in goedere soos noedels, gedroogde vis, vrugte en ander plaaslike landbouprodukte gedryf. Van die produkte is na China uitgevoer. Ná die Koreaanse Oorlog het die maatskappy sy bedrywighede uitgebrei na die tekstiel- en boubedryf asook voedselverwerking. Dit het die eerste industriële koringmeul en suikersuiweringsfabriek in Korea opgerig wat tot die land se grootste voedselvervaardiger gegroei het. Ook die wolmeul, wat deur die onderneming bedryf is, was destyds die grootste in die land.<ref>[https://www.lifewire.com/history-of-samsung-818809 ''lifewire.com: The History of Samsung (1938-Prsent). Besoek op 10 Februarie 2019'']</ref> [[Lêer:Samsung headquarters.jpg|duimnael|links|Die hoofkwartier van Samsung Groep in Samsung Town, 'n sakekompleks in Seoel]] Met sy filiaal [[Samsung Electronics]], wat in 1969 gestig is, het Samsung ook elektroniese verbruikersware begin vervaardig. Teen die tagtigerjare was Samsung Electronics 'n tyd lank die grootste vervaardiger van draagbare televisiestelle. In hierdie tydperk het die Suid-Koreaanse regering Samsung aangemoedig om halfgeleiers te ontwikkel. Ander afdelings van Samsung sluit masjienbou, motors ([[Hyundai]]), assuransies, groothandel, eiendomme en vermaak in. Die Munhwa-uitsaaikorporasie, wat in die sewentigerjare die land se grootste private televisiestasie beheer het, is as gevolg van politieke druk aan die staat verkoop. As gevolg van die ekonomiese krisis in Asië het Samsung in die negentigerjare talle bedrywighede gestaak en 'n aantal dogtermaatskappye verkoop om sy kapitaalbasis te verhoog. Tegelykertyd het Samsung begin om hom op sy kernbedrywighede toe te spits. Samsung Electronics is tans die belangrikste tak van die konglomeraat. Minder bekend op die internasionale markte is Samsung se assuransies, swaar nywerhede en skeepsbou, chemiese nywerhede en ''Samsung Renault Automobile'', 'n koöperasie met die [[Frankryk|Franse]] motorvervaardiger [[Renault]]. In 2017 is die Amerikaanse vervaardiger van oudio- en videotoerusting ''[[Harman International Industries]]'' deur Samsung oorgeneem.<ref>[https://www.samsung.com/za/aboutsamsung/company/history/ ''Samsung South Africa: About Us - History. Besoek op 10 Februarie 2019'']</ref> == Borgskappe == Samsung beskik oor sy eie sportspan in Suid-Korea, "Samsung Khan". == Samsung in Suid-Afrika == Samsung Electronics het sy internasionale bedrywighede in 1991 ook na [[Suid-Afrika]] uitgebrei. Aanvanklik het die onderneming sy produkte onder die naam Etron aangebied, en in April 1995 is die naam gewysig na ''Samsung Electronics South Africa''. Samsung se beleggings in die land beloop 32 miljoen VSA-dollar (231 miljoen ZAR). 'n Bykomende tien miljoen VSA-dollar (72 miljoen ZAR) is deur die Suid-Koreaanse hoofkwartier aan plaaslike reklame-aktiwiteite bestee. Die onderneming spits hom in Suid-Afrika veral op selfone, televisietoestelle, [[Blu-ray-skyf|Blu-ray-]] en [[DVD-speler]]s, [[mikrogolfoond]]e en koelkaste toe. == Dogtermaatskappye van Samsung == [[Lêer:Galaxy Tab S2 9.7.jpg|duimnael|Tabletrekenaar Galaxy Tab S2 9.7<br /><small>Samsung Electronics</small>]] {| | valign="top" | === Boubedryf === * Samsung Engineering & Construction === Chemie === * Samsung Total Petrochemicals * Samsung Petrochemicals * Samsung BP Chemicals * Samsung Fine Chemicals * Cheil Industries === Elektroniese nywerhede === * Samsung Electronics * Samsung Electro-Mechanics * Samsung SDI * Samsung Corning * Samsung SDS * Samsung Networks * Samsung Corning Precision Glass * Samsung Mobile === Masjienbou en swaarnywerhede === * Samsung Heavy Industries * Samsung Techwin | valign="top" | === Finansiële dienste === * Samsung Life Insurance * Samsung Fire & Marine Insurance * Samsung Card * Samsung Securities * Samsung Investment Trust Management * Samsung Venture Investment * Samsung Corporation === Vermaaklikheidsbedryf === * Suwon Samsung Bluewings * Samsung Everland * Samsung Lions * Samsung Khan === Ander === * Samsung Economic Research Institute * Cheil Communications * S-1 * Renault Samsung Motors |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.samsung.com Samsung se internasionale webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Koreaanse maatskappye]] q6pjek2niaik5sdspn9bfrojxpzic1e 0 18312 2974977 2867201 2026-10-03T09:37:52Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974977 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Montagu | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = Montagu street.JPG | beeldbyskrif = 'n Straat in Montagu | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 33 |latm = 47 |lats = | longd = 20 |longm = 7 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Kaapse Wynland | munisipaliteit = Langeberg | stigtingsdatum = 1856<ref name=established>{{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20-26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv-lii |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 6 April 2016 }}</ref> | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 6.4% | persent_kleurling = 75.7% | persent_asiër = 0.5% | persent_wit = 16.4% | persent_ander = 1.0% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 91.2% | demographics2_title2 = [[Engels]] | demographics2_info2 = 5.5% | demographics2_title3 = [[Xhosa]] | demographics2_info3 = 1.5% | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | demographics2_title5 = Ander | demographics2_info5 = 1.9% | poskode = 6720 | poskode2 = | skakelkode = 023 | sensuskode = 169001 | webwerf = http://www.montagu-ashton.info }} '''Montagu''' is 'n dorp in die [[Klein Karoo]] in die [[Wes-Kaap]]. Die dorp lê op die [[R62 (Suid-Afrika)|R62-roete]] en het ongeveer 15&nbsp;000 inwoners. Die dorp is die hoofstad van die Langebergvallei. Die vallei is tussen die [[Langeberg]] (suid) en [[Waboomsberg]]e (noord). == Geskiedenis == [[Lêer:Montagu church.JPG|duimnael|links|Montagu se NG Kerk.]] [[Lêer:AvalonSpringsMontagu.JPG|duimnael|links|Montagu se warmwaterbron-vakansieoorde lok jaarliks vele toeriste]] Daniel Stephanus van der Merwe het in 1850 erwe op die plaas Uitvlug deur die landmeter William Atmore laat uitlê en die eerstes is in 1851 verkoop. Nog erwe, deur die landmeter Kannemeyer uitgelê, is in 1854 verkoop en die huidige vorm van die dorp is geskep. Die dorp was aanvanklik as ''Agter-Cogmanskloof'' bekend, maar is later vernoem na [[John Montagu]], die Koloniale sekretaris vir die [[Kaapkolonie]]. Die uitleg, tussen die Keisie- en Kignariviere, met waterkanale wat van die een rivier na die ander loop, is deur die jare behou. Die dorp wat 'n besondere mengsel van woon-, handels- en landelike gebiede het, is nou die ideale onderwerp vir argitektoniese studie. Die belangrikste dryfveer agter die stigting van die dorp was landboubedrywighede op klein skaal: Groot plase het te duur geword en die ekonomies gangbare groot watererwe is eerste verkoop. Die kweek van [[druiwe]] en die maak van [[wyn]] was die belangrikste bedryf. Die eerste tydelike kerk is in 1852 gebou en in die volgende jaar is met 'n skool vir sestien kinders begin. Die skoenmakers, wamakers, grofsmede, slagters, leerlooiers, kleremakers en winkeliers het hul ook gou gevestig. Op Montagu staan nog twintig huise wat tussen 1850 en 1885 gebou is. == Wapen == Montagu se munisipale raad het in 1968 'n wapenverlening van die Kaaplandse provinsiale administrateur verkry: ''Skuinsregs gedeel van silwer en swart, die silwer belaai met 'n druiwetros gestengel en geblaar van natuurlike kleur en die swart met die kop en hals van 'n griffioen tussen 'n vlug, alles van goud, die vlug aan die onderkant belaai met drie rooi ruite, dwarsbalksgewys geplaas''. Die helmteken was 'n halwe adelaar uitkomend uit 'n goue muurkroon, en die wapenspreuk was "Disputando me non mutando me".<ref name=ok>Kaap die Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 3470 (9 Augustus 1968).</ref> Die wapen is in 1972 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Sommige weergawes van die wapen toon egter die wapenspreuk "Doen reg en vrees niks – Fear not while acting justly". == Distrik == Die distrik is 2 543&nbsp;km² groot. Tesame met wyn word [[appel]]s, [[peer|pere]], [[appelkoos|appelkose]] en [[perske]]s verbou. Vandag is Montagu veral bekend om sy minerale [[Montagu-warmbron|warmwaterbron]]. == Sien ook == * [[Montagupas]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Montagu-warmbron]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * Japha, Derek en Vivienne Japha: The landscape and architecture of Montagu, 1850 - 1915. School of Architecture, [[Universiteit van Kaapstad]], 1992. {{ISBN|0-7992-1432-9}} * {{en}} [http://www.montagu.org.za/ Montagu-toerismeburo] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC2}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] 34ad6hcsy6nnbduuvw2fvt14y9h82ag 0 20368 2974950 2583499 2026-10-03T07:44:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974950 wikitext text/x-wiki {{Tabel Plaaslike Munisipaliteite van Suid-Afrika |naam=Matzikama Plaaslike Munisipaliteit |provinsie=[[Wes-Kaap]] |distriksmunisipaliteit=[[Weskus-distriksmunisipaliteit|Weskus]] |kode=WC011 |tipe=Plaaslike Munisipaliteit |hoofstad=[[Vredendal]] |burgemeester=Mnr J. van der Hoven (DA) |bevolking=67&nbsp;147 <small>(2011)</small> |tale=[[Afrikaans]], [[Xhosa]] |area=12&nbsp;981 |beeld_ligging=Map of the Western Cape with Matzikama highlighted (2016).svg }} '''Matzikama''' is die mees noordelike plaaslike owerheid in die provinsie [[Wes-Kaap]], binne die gebied van die [[Weskus-distriksmunisipaliteit]]. Dit word begrens deur die [[Atlantiese Oseaan]] in die weste, die [[Namakwa-distriksmunisipaliteit]] in die noorde, die [[Cederberg Plaaslike Munisipaliteit]] in die suide en die provinsie [[Noord-Kaap]] in die ooste. Die hoofdorp is [[Vredendal]], met ander belangrike dorpe [[Vanrhynsdorp]], [[Klawer, Wes-Kaap|Klawer]], [[Koekenaap]], [[Strandfontein, Weskusdistrik|Strandfontein]], [[Doringbaai]] en [[Lutzville]]. Die totale oppervlak van die munisipaliteit is sowat 5&nbsp;549&nbsp;km². Die naam is ontleen aan die [[Matsikammaberge]], sowat 10&nbsp;km suid van Vanrhynsdorp, tussen die Troe-Troe en Wiedourivier. Matzikama is die enigste munisipaliteit in Suid-Afrika wat Afrikaans as eerste taal gebruik.<!--dis volgens die Nederlandse wikipedia...(Aliwal2012) --> == Nedersettings == Nedersettings in die munisipaliteit sluit in: * [[Klawer]] * [[Lutzville]] * [[Vanrhynsdorp]] * [[Vredendal]] * [[Ebenhaeser]] * [[Strandfontein, Weskusdistrik|Strandfontein]] * [[Doringbaai]] (Doornbaai) * [[Koekenaap]] == Wapen == Die munisipale raad het in 2003 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Die wapen is: ''Ingeboë kepersgewys verdeel van groen en silwer, in die skildhoof regs 'n silwer druiwetros goud gestengel en geblaar, links 'n madelief gestengel en geblaar van goud, en in die skildvoet vyf golwende blou dwarsbalke, daaroorheen 'n kreef van natuurlike kleur; op 'n skildhoof 'n voorstelling van die Maskamberg van goud''. Die helmteken is 'n groen en goud muurkroon en die wapenspreuk is ''Prosperitas per labor''. == Bevolking == Die totale bevolking volgens die sensus van [[2011]] was 67 147. Van die totaal was 50&nbsp;185 bruin, 9&nbsp;968 wit, 5&nbsp;705 swart en 400 Indiërs. Die oorgrote meerderheid van die bevolking is Afrikaanssprekend (byna 60&nbsp;000), gevolg deur Xhosasprekendes (2&nbsp;293) en Engelssprekendes (1&nbsp;160). == Opvoeding == Daar was in [[2006]] 30 staats- en privaat skole binne die munisipale grense. Die hoërskole was: Vanrhynsdorp, Lutzville, Vredendal en Vredendal Sekondêr. == Polisiestasies == Polisiestasies is op Vredendal, Vanrhynsdorp, Klawer, Lutzville en Doringbaai beskikbaar. == Gesondheid == Benewens klinieke op die meeste dorpe, is die enigste provinsiale hospitaal op Vredendal. == Media == ''Radio Namakwaland'' saai daagliks uit van Vredendal en het 'n Christelike inslag. ''Ons Kontrei'' is 'n weekblad wat op Vredendal uitgegee word, terwyl die [[Swartland en Weskus Herald]] van 2006 tot 2008 weekliks 'n uitgawe vir die Olifantsrivier-gebied gepubliseer het. Die Herhald is opgevolg deur die weekblad [[Tempo (weekblad)|Tempo]], met sy hoofkantoor op [[Vredendal]]. == Besienswaardighede == Die gebied word jaarliks druk besoek deur blommekykers, wat spesifiek hierheen kom om die pragtige lenteblomme te bekyk, of op pad is na [[Namakwaland]], noord van '''Matzikama'''. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.demarcation.org.za/Published_Maps/Maps/MunicA0PDF/DC1.pdf 'n Gedetailleerde kaart van die Weskus in PDF-formaat] * [http://www.sawestcoast.com/ Toeriste-inligting] * [http://www.capewestcoast.org/ Webwerf van die Weskus-toerismeorganisasie] {{Wes-Kaap}} {{Wes-Kaapse Munisipaliteite}} [[Kategorie:Plaaslike Munisipaliteite in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] h4w8o0xy7mybifu5958wnw55jk08k0j 0 20432 2974918 2562931 2026-10-03T04:18:56Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974918 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Lutzville | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = | beeldbyskrif = | latd = 31 |latm = 33 |lats = | longd = 18 |longm = 21 |longs = | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Matzikama | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyk --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_kleurling = 75.5% | persent_swart = 10.0% | persent_wit = 13.4% | persent_asiër = 0.5% | persent_ander = 0.5% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 91.4% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 4.1% | demografie2_titel3 = | demografie2_info3 = | demografie2_titel4 = [[Engels]] | demografie2_info4 = 1.8% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 2.6% | poskode = 8165 | poskode2 = 8165 | skakelkode = 027 | sensuskode = 160007 | webwerf = }} '''Lutzville''' is 'n klein maar groeiende dorp in die [[Matzikama Plaaslike Munisipaliteit|Matzikama munisipaliteit]] in die noordweste van die [[Wes-Kaap]]. Dit is 22&nbsp;km noordwes van [[Vredendal]] en 45&nbsp;km wes van [[Vanrhynsdorp]] geleë. Johann Lutz, seun van die bekende [[Johann Jakob Lutz|Japie Lutz]], het in Augustus [[1923]] as verteenwoordiger van die Departement van Grondsake by Vlermuisklip aangekom met die opdrag om 'n dorp aan te lê en 'n besproeiingskema te begin. Die dorp is later na hom vernoem.<ref>p77, Vol 7, Standard Encyclopedia of South Africa, Nassou Limited, 1972</ref> Die dorp is aan die benedeloop van die [[Olifantsrivier, Namakwaland|Olifantsrivier]] geleë in 'n landbougebied waar [[lusern]] en ander gewasse verbou word. Die naam van die dorp was eers Vlermuisklip, maar mettertyd gewysig om dieselfde as die plaaslike NG gemeente Lutzville te wees. Die naam van die spoorwegstasie, ook voorheen Vlermuisklip, is eers in [[1950]] na '''Lutzville''' verander. == Wapen == Lutzville het op 'n stadium sy eie munisipaliteit gehad. Die raad het in 1980 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Die wapen is : ''In blou, drie golwende versmalde silwer dwarsbalke en 'n goue paal, in die skildhoof belaai met 'n kampvuur en in die skildvoet met 'n gestingelde en geblaarde druiwetros, alles van natuurlike kleur''. Die helmteken is 'n goue ring tussen twee rooi vleuels, en die wapenspreuk is ''Absque labore nihil''. == Opvoeding == Daar is vier skole op en om Lutzville. Die Hoërskool Lutzville het in [[2008]] 411 leerders van gr. 1 tot gr. 12 gehad en in 2016 424. Daar was 25 in die laagste graad en 36 in die hoogste graad in 2008 en in 2016 onderskeidelik 28 en 42. Die NGK primêre skool het in 2008 172 leerders van gr. 1 tot gr. 7 gehad, die Uitkyk Primêre Skool 714 van gr. 1 tot gr. 9 en die Klipheuwel Primêre Skool 30 van gr. 1 tot gr. 6. In 2016 het Uitkyk 838 leerders van gr. R tot 9 gehad, Klipheuwel 28 en die NGK Primêre Skool 270 van gr. R tot 7. == NG gemeente == '''Lutzville''' is in [[1937]] as die 200ste gemeente van die indertydse Kaapse Kerk gestig as 'n gedeelte van die gemeente Olifantsrivier. Die moedergemeente is nou [[Vredendal]]. Met die stigting van die gemeente was daar geen dorp nie, alhoewel die huise van die besproeiingskema plek-plek so na aan mekaar geleë was dat dit die indruk van dorpies geskep het. Op [[17 Januarie]] [[1939]] is 'n besluit deur die Kaapse Dorpsraad geneem om 'n dorp aan te lê. Die eerste erwe is op [[17 Januarie]] [[1946]] verkoop en op die terrein waar geen huise gestaan het nie, het die geboue stadig begin verrys. Omdat alles feitlik van niks af opgebou moes word en die gemeenskap nie besonder vermoënd was nie, het die gemeente op geldelike terrein nie vinnig gevorder nie. Die sendinggemeente Ebenezer is net meer as 10 km van die dorp geleë, binne die grense van die moedergemeente, wat verder uitstrek tot aan die see en die gehuggies [[Doringbaai]], [[Strandfontein, Weskusdistrik|Strandfontein]] en [[Papendorp]] en wat sowat 10 skaapplase insluit. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * Raper, P.E., ''Dictionary of South African Place Names'', Lowry Publishers, Johannesburg, 1987. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Wes-Kaap}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] ijc3iihebggfkr4cukm4ydfm4a95zp6 0 26085 2974886 2969777 2026-10-02T21:14:55Z Jcb 223 2974886 wikitext text/x-wiki {{Skuins titel}} [[Lêer:Siyer-i Nebi - Gabriel -dschabrail- und weitere Engel unterstützen die Muslime während der Schlacht von Badr.jpg|duimnael|300px|Illustrasie van die Slag van Badr (624) in die ''Siyer-i Nebi''. Volgens die Islamitiese oorlewering het die engeleskare, met [[Gabriël|Djibril]] onder hulle, die Moslem-leër te hulp gesnel.<ref name=Athamina>Khalil Athamina: ''Badr''. In: ''Encyclopaedia of Islam, THREE''. Reds. Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2017. Dié voorstelling word ook in die Koran vermeld, onder andere in soera 3:123 e.v.</ref>]] '''''Djihad''''' ([[Arabies]]: جِهَاد, ''djihād'') is 'n Arabiese woord wat "inspanning", "strewe" of "stryd" beteken, veral met 'n lofwaardige doel.<ref name=ODI>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |editor-first=John L. |editor-last=Esposito |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref><ref name=OEIP>{{Cite encyclopedia |first1=Rudolph |last1=Peters |first2=David |last2=Cook |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014 |doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001 |isbn=9780199739356}}</ref><ref name=EI2>{{Cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |location=Leiden |publisher=Brill |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> In 'n Islamitiese verband dek die begrip omtrent enige poging om die persoonlike en maatskaplike lewe met God se leiding te laat ooreenstem, soos 'n innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, pogings om 'n goeie Moslem-gemeenskap (''oemma'') te bou, en die stryd om [[Islam]] te verdedig.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name=DLB2018>{{Cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=Princeton |publisher=Princeton University Press}}</ref> Weens die letterlike betekenis "stryd" word die woord egter dikwels met oorlogvoering verbind.<ref name=Jackson>{{Cite book |title=What is Islamic philosophy? |first=Roy |last=Jackson |publisher=Routledge |page=173 |year=2014 |isbn=978-1317814047}}</ref> 'n ''Djihad'' verwys na die [[Moslem]] se totale stryd teen boosheid, oorheersing en ongeloof, wat ook 'n gewapende stryd of oorlog teen ongelowiges kan insluit. Die volle uitdrukking waarin die woord in die [[Koran]] en in latere Moslem-gebruik meestal voorkom, is ''al-djihad fi sabil Allah'' ("die strewe op die weg van God").<ref name=MIC>{{Cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419}}</ref><ref name=Esposito>{{Cite book |last=Esposito |first=John L. |title=Islam: The Straight Path |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195043983 |page=54}}</ref> Die djihadleer het sy oorsprong in die Koran en die [[soenna]] van [[Mohammed]].<ref name=Hamidullah>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, p. 18 e.v.</ref> In hierdie bronne word die begrip in 'n militêre sin verstaan, as stryd teen 'n vyand.<ref name=Lewispol>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, pp. 124–125. Vgl. Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam: neunundzwanzig Vorschläge, das Unvertraute zu verstehen''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 23–24.</ref> Die tradisie onderskei tussen die innerlike of "groter" ''djihad'', wat 'n stryd teen 'n mens se eie begeertes en drifte is, en die uiterlike of "kleiner" ''djihad'', wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die pen of die tong (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die swaard (oorlogvoering).<ref name=DLB2018/><ref name=Bonner>{{Cite book |last=Bonner |first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400827381 |page=13}}</ref><ref name=PetersER>{{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2de |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> 'n Groot deel van die Moslem-mening beskou die innerlike ''djihad'' as belangriker as die uiterlike.<ref name=gallup>{{Cite web |last=Burkholder |first=Richard |title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle? |date=3 Desember 2002 |url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx |publisher=gallup.com}}</ref> Volgens die klassieke Islamitiese regsleer ([[fikh]]), waarvan die ontwikkeling in die eerste eeue na Mohammed se dood gedateer word,<ref name=Noth27>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 27.</ref> dien dié stryd die uitbreiding en verdediging van Islamitiese gebied totdat Islam die heersende godsdiens is.<ref name=KWH>Klaus Kreiser, Werner Diem, Hans Georg Majer (reds.): ''Lexikon der islamischen Welt''. Kohlhammer, 1974, band 2, pp. 27–28, s.v. "Heiliger Krieg"; vgl. ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In die verdere ontwikkeling daarvan, en in besonder in die loop van die moderne tyd, het Moslem-geleerdes begin om die nie-militêre aspekte van dié stryd te beklemtoon. Moderne Moslem-skrywers beskou slegs sulke oorloë as geoorloof wat die verdediging van Islamitiese state, die vryheid van Moslems om Islam buite dié state te verkondig, en die beskerming van Moslems onder nie-Islamitiese heerskappy dien.<ref name=Peters125>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, p. 125; vgl. dieselfde skrywer: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 5.</ref> In die twintigste eeu het die begrip sy regsgeleerde belang grootliks verloor en aanleiding gegee tot 'n ideologiese en politieke diskoers.<ref name=DLB2018/><ref name=Hallaq>{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |pages=334–338}}</ref> Die ''djihad'' is 'n belangrike geloofsbeginsel van Islam en 'n plig wat aan alle Moslems opgelê is. Sommige [[Soenni|Soenni]]-geleerdes reken die ''djihad'' as 'n sesde by die [[Vyf Pilare van die Islam|vyf pilare van Islam]], hoewel dit nie daardie amptelike status het nie.<ref name=Esposito93>John Esposito: ''Islam: The Straight Path''. Oxford University Press, 2005, p. 93.</ref><ref name=Ludwig>{{Cite book |author=Quentin Ludwig |title=L'islam |publisher=Éditions Eyrolles |year=2011 |page=121 |isbn=978-2-212-16405-3}}</ref> Die [[Kharidjiete]] het die ''djihad'' wel onder die vyf grondpilare van Islam getel.<ref name=Khoury29>Raif Georges Khoury: ''Der Islam – Religion, Kultur, Geschichte''. BI-Taschenbuchverlag, Mannheim 1993, p. 29.</ref><ref name=Filiu>{{Cite book |author=Jean-Pierre Filiu |title=Les frontières du jihad |publisher=Fayard |year=2006 |isbn=978-2-213-65220-7}}</ref> In die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] word dit as een van die tien godsdienstige praktyke beskou.<ref name=practices>{{Cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |publisher=al-Islam.org}}</ref> In Europese tale word die begrip dikwels met "heilige oorlog" vertaal.<ref name=Rosiny>Stephan Rosiny: ''Der jihad. Eine Typologie historischer und zeitgenössischer Formen islamisch legitimierter Gewalt''. In: Hildegard Piegeler, Inken Prohl en Stefan Rademacher (reds.): ''Gelebte Religionen''. Königshausen und Neumann, Würzburg 2004, pp. 133–150, hier p. 133; Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloh 1991.</ref> Moslem-skrywers werp teen dat ''djihad'' semanties nie net oorlogvoering aandui nie en dat daar nie-militêre betekenisse van die begrip bestaan; hulle beskou so 'n vertaling daarom as verkeerd en verwerp dit.<ref name=Peters118>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 118.</ref> In die Islamwetenskap is 'n omskrywing van die ''djihad'' as heilige oorlog, in die sin van 'n oorlog wat deur God voorgeskryf, om sy wil gevoer en deur hom beloon word, wel gangbaar,<ref name=Crone363>Patricia Crone: ''Medieval Islamic Political Thought''. Edinburgh University Press, 2005, p. 363.</ref> maar 'n eenvoudige gelykstelling van die twee begrippe word in die navorsing dikwels van die hand gewys.<ref name=Crone363/><ref name=Noth22>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, pp. 22–23; Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, Leiden 1977, pp. 3–4.</ref> Gegewe die wye reeks betekenisse is dit onjuis om die woord bloot met "heilige oorlog" gelyk te stel.<ref name=Jihadenc>{{Cite encyclopedia |title=Jihād |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad |publisher=encyclopedia.com |date=21 Mei 2013}}</ref><ref name=Britannica>{{Cite web |date=12 April 2025 |title=Jihad – Meaning, Examples, & Use in the Quran |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |website=britannica.com}}</ref> Die begrip van die ''djihad'' het oor die loop van die tyd gewissel, en soms was die opeenvolgende uitlegte daarvan met mekaar in mededinging.<ref name=BorrutBonner>Antoine Borrut, Michael Bonner: ''Le Jihad : origines, interprétations, combats''. In: ''Archives de sciences sociales des religions'', nr. 140, 2007.</ref> In [[Arabies|moderne standaard-Arabies]] word die woord gebruik vir 'n stryd om sowel godsdienstige as wêreldlike sake, en soms sonder godsdienstige bybetekenis, met 'n betekenis soortgelyk aan dié van die Engelse woord ''crusade'' ("kruistog"), soos in "'n kruistog teen dwelms".<ref name=OISO>{{Cite web |title=Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199 |publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name=ODI/> ''Djihad'' is ook 'n Arabiese voornaam wat in die neutrale sin van "'n stryd om 'n edel saak" aan seuns en dogters gegee word.<ref name=Seales>{{Cite news |title='My wife can never call my name in public' |first=Rebecca |last=Seales |publisher=BBC |date=5 Julie 2018 |url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> Nogtans word die woord gewoonlik in die godsdienstige sin gebruik.<ref name=PetersOEIW>{{Cite encyclopedia |first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press}}</ref> Die ''djihad'' moet nie met die [[Idjtihad|idjtihad]] verwar word nie, wat in die Islamitiese reg die inspanning van die verstand aandui om die grondtekste van Islam uit te lê.<ref name=Laffite>{{Cite web |url=http://orientxxi.info/mots-d-islam-22/djihad,1128 |title=Djihad |author=Roland Laffite |date=3 Februarie 2016 |publisher=OrientXXI |access-date=12 September 2026 |archive-date=26 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326003037/http://orientxxi.info/mots-d-islam-22/djihad,1128 |url-status=dead}}</ref> == Etimologie en betekenis == Die woord ''djihad'' is afgelei van die [[Arabies]]e stam ''ǧ-h-d'' (''djahada''), wat beteken "om krag en moeite in te span, om alle middele te gebruik om 'n taak te verrig".<ref name=Ozel>{{Cite encyclopedia |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed |date=1993 |title=Cihad |encyclopedia=İslam Ansiklopedisi |volume=7 |pages=527–531 |publisher=Turkse Diyanet-stigting |location=Istanboel}}</ref><ref name=Guidere>{{Cite journal |author=Mathieu Guidère |title=Petite histoire du djihadisme |journal=Le Débat |year=2015 |volume=3 |issue=185 |pages=36–51 |doi=10.3917/deba.185.0036}}</ref> [[Etimologie|Etimologies]] dui die begrip dus 'n inspanning aan wat op 'n bepaalde doel gerig is.<ref name=EI2538>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In sy uitgebreide sin kan dit die stryd teen die vyande van Islam beteken, maar ook die nakoming van godsdienstige leringe en die gebod om die goeie te beveel en die verwerplike te verbied.<ref name=Ozel/> Die vertalings van die woord dek verskeie betekenisse: 'n oorlog wat in die naam van 'n godsdienstige ideaal gevoer word, oftewel 'n heilige oorlog; 'n stryd of geveg teen vyandige elemente en teen teëspoed ("stryd op die weg van God"); en 'n konfrontasie of geheel van handelinge om 'n kwaad te oorwin.<ref name=Almaany>{{Cite web |title=ترجمة و معنى الجهاد بالفرنسي في قاموس المعاني |url=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-fr/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF/ |website=almaany.com}}</ref><ref name=Gril>{{Cite web |url=https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1998_num_215_1_1151 |title=De l'usage sanctifiant des biens en islam |author=Denis Gril |date=1998 |publisher=Revue de l'histoire des religions}}</ref> Die vreedsame betekenis, naamlik "pogings tot die morele verheffing van die samelewing of tot die verspreiding van Islam", staan bekend as die "''djihad'' van die tong" of die "''djihad'' van die pen", in teenstelling met die "''djihad'' van die swaard".<ref name=Jihadenc/> In die [[Fikh|Islamitiese regswetenskap]] word die begrip meestal in laasgenoemde sin gebruik, terwyl dit in die [[Soefisme]] hoofsaaklik die stryd teen die ''nafs al-ammara'' beteken, die toestand waarin 'n mens aan sy eie begeertes toegee.<ref name=Ozel/> Die geestelike en morele ''djihad'' word veral in vroom en mistieke kringe beklemtoon.<ref name=Jihadenc/> Die Hans Wehr-''Dictionary of Modern Written Arabic'' omskryf die woord as "geveg, stryd; ''djihad'', heilige oorlog (teen die ongelowiges, as 'n godsdienstige plig)".<ref name=Wehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |page=142 |edition=3de}}</ref> Die begrip van die ''djihad'' het volgens die ''Encyclopaedia of Islam'' sy oorsprong in die Islamitiese gedagte dat die hele mensdom Islam sal aanvaar.<ref name=Tyan538>Emile Tyan: ''Djihād''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1967, p. 538.</ref> In die Koran en in latere Moslem-gebruik word ''djihad'' gewoonlik deur die uitdrukking ''fi sabil Allah'' ("op die weg van God") gevolg. Volgens Muhammad Abdel Haleem dui dit "die weg van waarheid en geregtigheid aan, insluitend al die leringe wat dit gee oor die regverdigings vir en die voorwaardes van die voer van oorlog en van vrede".<ref name=AbdelHaleem>{{Cite book |title=Understanding the Qurʼan: Themes and Style |last=Abdel Haleem |first=Muhammed |date=2001 |publisher=I.B. Tauris |isbn=9781860640094 |location=Londen |page=62}}</ref> 'n Ander gangbare Koranuitdrukking is ''al-djihad bi amwalikum wa anfusikum'' ("stry met julle goed en julle lewe").<ref name=Baudrier>{{Cite web |url=https://lamosquedethouars.e-monsite.com/pages/proselytisme-radicalisation-terrorisme.html |title=Prosélytisme, Radicalisation, Terrorisme |author=Baudrier Gérard Ibrahim |website=La mosquée de Thouars}}</ref> == ''Djihad'' in die Koran == Die betrokke [[Koran]]verse is geopenbaar teen die agtergrond van die stryd tussen die profeet en sy aanhangers en hul [[politeïsme|politeïsties]]-Arabiese sowel as [[Judaïsme|Joodse]] en [[Christendom|Christelike]] teenstanders.<ref name=Noth113>Albrecht Noth: ''Glaubenskriege des Islam im Mittelalter''. In: Peter Herrmann: ''Glaubenskriege in Vergangenheit und Gegenwart''. Vandenhoeck & Ruprecht, 1996, pp. 113–114.</ref> Hierdie verse, saam met die uitsprake en dade wat aan Mohammed toegeskryf word, sy ''soenna'', het die primêre grondslag gevorm vir die latere ontwikkeling van die djihadleer in die Islamitiese reg.<ref name=Hamidullah/> Die selfstandige naamwoord ''djihad'' kom vier keer in die Koran voor (in 25:52, 22:78, 9:24 en 60:1);<ref name=Firestone311>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 311.</ref> saam met sy verskillende werkwoordvorme is dit vyf-en-dertig keer te vinde.<ref name=Spuler>Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> Die aktiewe deelwoord ''mudjahied'', "iemand wat 'n ''djihad'' voer", kom in twee verse voor.<ref name=Ozel/> In sommige van dié plekke (soos soera 9:41, 44, 81 en 86) verwys die woord regstreeks na oorlog, en in ander word dit gebruik in die sin van "die poging om volgens Allah se wil te lewe".<ref name=Ozel/> Ahmed al-Dawoody tel sewentien afleidings van die stam wat altesaam een-en-veertig keer voorkom, in elf [[Mekka]]nse en dertig [[Medina|Medinense]] tekste, waarvan agt-en-twintig met godsdienstige oortuiging of geestelike strewe en dertien met oorlogvoering of liggaamlike stryd verband hou.<ref name=AD11>{{Cite book |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=2011 |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230111608 |page=56}}</ref> Koranaansporings tot die ''djihad'' is deur Islamitiese geleerdes in sowel 'n vegtende as 'n nie-vegtende sin uitgelê.<ref name=Afsaruddin>{{Cite book |title=Striving in the Path of God: Jihad and Martyrdom in Islamic Thought |author=Asma Afsaruddin |publisher=Oxford University Press |year=2013 |page=11}}</ref> Op die woord volg meestal die toevoeging "op die weg van God",<ref>Sien byvoorbeeld soera 2:190: "En stry op die weg van God ..."</ref> "met goed en bloed"<ref>Sien byvoorbeeld soera 9:20: "Diegene wat ... hulle op Allah se weg ingespan het met goed en bloed ..."</ref> of 'n kombinasie van albei.<ref name=Watt66>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 66.</ref> Waar een of albei van hierdie toevoegings gebruik word, is 'n gewapende stryd altyd bedoel.<ref name=Watt143>W. Montgomery Watt: ''Islamic Conceptions of the Holy War''. In: Thomas P. Murphy: ''The Holy War''. Ohio State University Press, 1974, p. 143; sien ook Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> {{Aanhaling|teks=Diegene wat geglo het en uitgewyk het en hulle met hul besittings en met hul eie persoon op die weg van God ingespan het, is onderling vriende. [...]|teken=Soera 8:72}} Aan die begin van Mohammed se profetiese loopbaan het sy aanhang uit enkele, meestal invloedarm persone bestaan. Toe hy die godediens van die [[Quraysh]] begin kritiseer, het dit tot bespotting van sy heilsboodskap en selfs tot openlike geweldpleging teen die aanhangers van die nuwe geloofsgemeenskap deur die heidense Mekkane gelei.<ref name=Paret106>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkündung des arabischen Propheten''. Kohlhammer, 2001, pp. 106–107.</ref> 'n Gebod om teen hulle te stry het voor Mohammed se uitwyking na [[Medina]], die [[Hidjra|hidjra]], nog nie bestaan nie. Weens hul algehele ondergeskiktheid het daar vir die destydse gemeenskap niks anders oorgebly nie as om die onderdrukking sonder teenweer te verduur en dit sover moontlik te ignoreer:<ref name=Firestone316>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 316.</ref> {{Aanhaling|teks=En verkondig hardop wat aan jou beveel word, en wend jou af van die politeïste. Ons beskerm jou teen die spotters wat 'n ander god naas God stel. Hulle sal dit nog te wete kom.|teken=Soera 15:94–96}} Ook in die tyd onmiddellik na die aankoms van die ''muhadjirun'', die Moslem-"uitwykelinge" uit Mekka, in Yathrib is Mohammed se aanhang van 'n militêre botsing met die Mekkane weerhou. Dit word onder meer deur soera 4:77 bevestig, waar retrospektief daarna verwys word: "Het jy nie dié gesien vir wie daar (aanvanklik) gesê is: 'Hou julle hande (van die stryd) terug en verrig die gebed en gee die aalmoesbelasting?' Toe dit hulle (later) voorgeskryf is om te stry, het 'n deel van hulle op hul beurt die mense gevrees soos 'n mens God vrees, of selfs nog meer."<ref name=Paret129>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran''. Kohlhammer, 2001, p. 129.</ref> Slegs in die maande daarna is die vers geopenbaar wat die Islamitiese Koranuitleg oorwegend as die eerste oproep tot die stryd beskou:<ref name=Firestone53>Reuven Firestone: ''Jihād. The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, pp. 53–54.</ref> {{Aanhaling|teks=Toestemming (om te stry) is gegee aan diegene wat beveg word, omdat hulle onreg aangedoen is – en God het sekerlik die mag om hulle by te staan – (aan hulle) wat sonder reg uit hul woonplekke verdryf is, net omdat hulle sê: Ons Heer is God. [...]|teken=Soera 22:39–40}} Die oorlog van die Moslems op die Arabiese Halfeiland het verskeie fases deurloop<ref name=KhouryHeilig>Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloher Verlagshaus, 2007, p. 31 e.v.</ref> en uiteindelik uitgeloop op 'n algemene stryd, enersyds teen die Arabiese godediendaars:<ref name=Noth24>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 24.</ref> {{Aanhaling|teks=En wanneer die heilige maande verstreke is, maak dan die politeïste dood waar julle hulle ook al vind, gryp hulle, beleër hulle en lê hulle op elke pad voor. As hulle hulle bekeer, die gebed verrig en die heffing betaal, laat hulle dan hul weg gaan: God is vol vergifnis en barmhartig.|teken=Soera 9:5}} ... en andersyds teen die "besitters van die Skrif", die [[Jode]] en [[Christene]] op die halfeiland:<ref name=Noth15>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 15.</ref> {{Aanhaling|teks=Stry teen diegene wat nie in God en die jongste dag glo nie en nie verbied wat God en sy gesant verbied het nie, en nie aan die ware godsdiens behoort nie – van diegene wat die Skrif ontvang het – (stry teen hulle) totdat hulle kleinserig belasting betaal!|teken=Soera 9:29}} Hierdie Koranverse, ook bekend as die swaardverse, is in die klassieke Koranuitleg oorwegend as 'n oproep tot 'n algemene stryd teen die nie-Islamitiese wêreld verstaan. Enkele Koranuitleggers van dié tydperk het laasgenoemde vers egter slegs op die besitters van die Skrif van die Arabiese Halfeiland betrek.<ref name=Noth15/> Die swaardverse is histories so uitgelê dat hulle ander verse abrogeer en 'n aanvallende oorlog teen ongelowiges regverdig, insluitend die gedwonge bekering van politeïstiese heidene tydens die vroeë Moslem-verowerings.<ref name=BBCwar>{{Cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 Augustus 2009 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref name=Unesco>{{Cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad |last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |publisher=UNESCO |year=1988 |page=46}}</ref> Die Franse eksegete het die openbaringsomstandighede van 'n aantal van die strydverse aan bepaalde veldslae van Mohammed met die Quraysh verbind. Volgens [[Tabari]] (839–923) is soera 8:39 – "En stry teen hulle totdat daar geen toeskrywing van deelgenote aan God meer bestaan nie en die godsdiens heeltemal aan Allah behoort" – teen die Quraysh en Mekka geopenbaar "na hul mishandeling van die Moslem-bekeerlinge wat tot in Abessinië moes vlug".<ref name=Taberi8>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/218–219.</ref> Oor soera 8:59–60, wat die gelowiges aanspoor om "alles wat julle kan aan krag en toegeruste ruitery" voor te berei, berig Tabari dat die oormatige bewapening bedoel was om die vyand daarvan af te skrik om die Moslems aan te val, en dat die vyande in vers 59 steeds die inwoners van Mekka is.<ref name=Taberi859>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/236–237.</ref> Van soera 47:4 – "Wanneer julle (in die stryd) diegene teëkom wat ongelowig is, slaan hulle dan op die nek. Wanneer julle hulle oorheers het, boei hulle dan stewig. Daarna is dit óf vrylating óf losprys ..." – berig Tabari volgens Qatada ibn al-Nu'man (gest. 742 of 749) dat dit tydens die [[Slag van Uhud]] in die Moslem-laer geopenbaar is, "sodat die Moslems nie sou verswak en ophou om afgemaai te word nie", sodat dit dus op die teenstanders gerig is wat op daardie oomblik by Uhud teenwoordig was.<ref name=Taberi47>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 7/428–431.</ref> Die uitwykelinge uit Mekka, wat in Yathrib grotendeels sonder enige finansiële grondslag was,<ref name=EIMuhammad>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, s.v. "Muḥammad".</ref> het die ou-Arabiese gebruik van die strooptog gevolg en die karavane van die Quraysh begin oorval en plunder. Die oorname van hierdie reeds voor-Islamitiese gebruik, wat nou ''djihad'' genoem is, was nie tot 'n naamsverandering beperk nie: terwyl sulke rooftogte vroeër die aanval van een stam op 'n ander beteken het, ongeag die verhouding tussen hulle, was ''djihad'' die stryd van 'n godsdienstige gemeenskap teen andersgelowiges. Daarmee saam het dié gemeenskap uitgebrei, aangesien 'n stam nie meer deur die veldtogte geraak is sodra dit Islam aangeneem het nie. Volgens William Montgomery Watt was dit hierdie godsdienstige aard van die ''djihad'' wat die energie van die Arabiere so gerig het dat hulle in minder as 'n eeu 'n ryk gestig het wat van die [[Atlantiese Oseaan]] en die [[Pireneë]] in die weste tot by die Oxus en die [[Punjab|Pandjab]] in die ooste gestrek het; dit lyk hom feitlik seker dat die uitbreiding sonder die begrip van die ''djihad'' nie sou gebeur het nie.<ref name=Watt108>W. Montgomery Watt: ''Muhammad. Prophet and Statesman''. Oxford University Press, 1961, pp. 108–109; vgl. dieselfde skrywer: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 158, en Albrecht Noth: ''Früher Islam''. In: Ulrich Haarmann (red.): ''Geschichte der arabischen Welt''. Beck, 1991, p. 69.</ref> Die feit dat die werkwoord ''djahada'' in enkele Koranverse sonder een van die bogenoemde toevoegings gebruik word, dui daarop dat die karavaanoorvalle aanvanklik geen godsdienstige karakter gehad het nie; so lui dit in soera 16:110: "Daarna sal jou Heer teenoor diegene wat ná beproewinge uitgewyk en daarna gestry en volhard het – sien, jou Heer sal daarna waarlik vergewend en barmhartig wees." Dié godsdienstige karakter, wat gewoonlik deur so 'n toevoeging gekenmerk word, is volgens Watt eers later by die oorvalle gevoeg, toe Mohammed begin vereis het dat die Medinense Moslems, die sogenaamde "helpers", aan die rooftogte deelneem, en toe ooreenstemmende Koranverse geopenbaar is, soos soera 5:35: "O julle wat glo, vrees God en soek 'n middel om tot Hom te kom, en span julle in op sy weg, sodat dit met julle goed mag gaan."<ref name=Watt66/> Die helpers het hulle tot op daardie punt slegs daartoe verbind om die Moslems uit Mekka militêr by te staan indien die Quraysh hulle sou aanval,<ref name=EIHelpers>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 7, p. 360 ("Muḥammad").</ref> en die bronne, waaronder verskeie Koranverse, maak duidelik dat tot by die [[Slag van Badr]] in 624 hoofsaaklik tot uitsluitlik uitwykelinge aan die onderskeie karavaanoorvalle deelgeneem het.<ref name=Watt143/> In die loop van hierdie rooftogte het dit tot groter militêre botsings tussen die Quraysh en Mohammed se aanhangers gekom, wat eers in 628 tydelik deur 'n vredesverdrag, die [[Verdrag van al-Hudaybiya]], beëindig is. Op die verbreking van dié verdrag deur die Mekkane het die verowering van Mekka in 630 gevolg.<ref name=EIMakka>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 6, New Edition. Brill, Leiden, p. 147 ("Makka").</ref> Toe Mohammed op 8 Junie 632 sterf, het die Islamitiese magsgebied oor die hele Arabiese Halfeiland gestrek.<ref name=WattMedina>W. Montgomery Watt: ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press, 1962, pp. 78–150; Elias Shoufani: ''Al-Ridda and the Muslim Conquest of Arabia''. University of Toronto Press, 1973, pp. 10–48.</ref> Die ou lewensbeskrywings van Mohammed, die ''sira'' van [[Ibn Ishaq]], Ibn Hisham, al-Waqidi, Ibn Sa'd al-Baghdadi en Tabari, noem stelselmatig die redes vir al sy veldslae. Die geveg wat vir die verspreiding van Islam gevoer is, deur Mohammed en daarna deur die vier "reggeleide" kaliefs tydens die groot veroweringstyd, word met die woord ''ghazwa'' ("strooptog") beskryf; die woord ''djihad'' word toe nog nie vir dié militêre optrede gebruik nie. Dit is later, van die agtste eeu af, in die kryglustige sin gebruik om die plig van Moslems aan te dui om aan veldslae deel te neem, wat verdedigend van aard kon wees indien die gemeenskap van gelowiges bedreig was.<ref name=Laffite/> Volgens Olivier Hanne is dit die ''Sira al-nabawiya'' ("Lewenswandel van die Profeet"), 'n teks waarvan die Moslem-tradisie die opstelling aan Ibn Ishaq (gest. omstreeks 767) en die redigering aan Ibn Hisham (gest. omstreeks 833–834) toeskryf, wat aan die oorsprong lê van 'n omvorming van die Koraniese woordeskat rondom die ''djihad''. Waar die Koran van die stam ''ǧ-h-d'' veelvuldige vorme en betekenisse bied wat teoretisering nie toelaat nie, is die hadith eenduidiger en kryglustiger gerig, en in die ''Sira'' hou byna twee derdes van die voorkomste met 'n militante strekking verband: die stam gaan van werkwoordelike vorme oor na 'n stelselmatige gebruik van die selfstandige naamwoord ''djihad'', dikwels met 'n bepaalde lidwoord, en dit in uitdruklik kryglustige verhaalgedeeltes wat met geloofsopdragte vermeng is. Hanne verklaar die verskuiwing uit die tydsverskil tussen die twee opstellers, waarby die tweede die ''djihad'' omvorm het tot 'n gedagte van 'n heilige of gewyde oorlog in die diens van die kalifale mag: die ''djihad'' is toe nie meer 'n persoonlike volharding nie, maar 'n militêre instelling.<ref name=Hanne>{{Cite book |first=Olivier |last=Hanne |chapter=Le jihâd est-il prophétique ? Recherches sur le récit de la "Conduite du Prophète" |editor=Olivier Hanne |title=#Djihad. Un état des savoirs religieux, historiques et sociaux |publisher=Les Influences éditions |year=2022 |isbn=978-2-490625-13-0 |pages=83–86, 100–103}}</ref> Die Koran verwys verskeie kere na die stryd teen die ongelowiges. Baie verse roep die Moslems tot die stryd op en belowe dié onder hulle wat val 'n beloning in die [[hiernamaals]]: "En jy mag nie meen dat diegene wat ter wille van God gedood is, (werklik) dood is nie. Nee, (hulle is) lewend (in die hiernamaals), en hulle word by hul Heer (hemelse voedsel) beskore" (soera 3:169). Die Moslem-kommentatore stem nie saam of die martelare van die stryd eers aan die einde van die tyd die lewe herwin nie – so die Mu'taziliete – of reeds nou as lewend beskou moet word. Volgens die tweede siening leef die siele van die martelare voort en prys en vereer hulle God.<ref name=Khoury288>Adel Theodor Khoury: ''Der Koran. Übersetzung und wissenschaftlicher Kommentar''. Band 4. Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 1993, p. 288; vgl. Etan Kohlberg: ''Shahīd''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Band 9. Brill, Leiden 1997, p. 204.</ref> Die Koran dreig die "huigelaars" wat nie aan die stryd deelneem nie met helstrawwe (soera 9:81–82). Verdere verse behandel oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van krygsgevangenes (soera 47:4), die uitsluiting van krygsdiens (soera 9:91) en wapenstilstande (soera 8:61). Twee tekste in die Koran praat van die "inspanning ter wille van God": soera 29:69 – "Diegene egter wat hulle om ons wil inspan [...], sal ons op ons weë lei. God is met diegene wat vroom is" – en soera 22:77–78: "Julle gelowiges! Buig (in die godsdiens), werp julle (in aanbidding) neer, dien julle Heer en doen goed! Miskien sal dit (dan) met julle goed gaan. En span julle ter wille van God in, soos dit hoort!" Hierdie verse kan verstaan word as 'n aansporing tot die inspanning om "die bose luste en verleidinge teë te staan".<ref name=Spuler/><ref name=Watt66b>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, pp. 66–67.</ref> Die klassieke Koranuitleg het hulle egter op oorlogvoering betrek. Of die Koran oorlog slegs met die oog op verdediging bekragtig of 'n algemene stryd teen andersgelowiges voorsien, is onduidelik en word aan die uitleg oorgelaat, aangesien die bedoelinge en doelwitte van die ''djihad'' nie eenduidig uit die Koran blyk nie.<ref name=Donner47>Fred M. Donner: ''The Sources of Islamic Conceptions of War''. In: John Kelsay en James Turner Johnson (reds.): ''Just War and Jihad: Historical and Theoretical Perspectives on War and Peace in Western and Islamic Traditions''. Greenwood Press, 1991, p. 47; vgl. Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 2.</ref> Die oorlogsverordeninge daarin het eerder die karakter van die werwing van vegters en behandel geen oorlogsetiese vrae nie.<ref name=Noth13>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 13.</ref> Die bestaande skrifmateriaal "verg uitleg, waarby die houding van die uitleggers van beslissende belang is, wat in groot mate deur die verskillende politieke en maatskaplike omstandighede gevorm is en word".<ref name=Rohe>Mathias Rohe: ''Das islamische Recht. Geschichte und Gegenwart''. Beck, 2011, p. 149.</ref> Verder bevat die Koran die norm "in die godsdiens is daar geen dwang" (soera 2:256).<ref name=Quran2256>Soera 2:256.</ref> == ''Djihad'' in die hadith-literatuur == Benewens die Koran behandel ook die gesaghebbende [[Hadit|hadith]]-versamelings die ''djihad'', wat elk 'n hele hoofstuk aan die onderwerp wy. Die oorlewerings daarin wat op Mohammed teruggevoer word, behandel onder meer die voordele van die stryd op die weg van God en die beloning in die hiernamaals van diegene wat aan dié stryd deelneem, en veral van dié wat daarin sterf.<ref name=Peters1825>Voorbeelde van sulke hadith uit die ''muwatta'' van Malik ibn Anas is in Engelse vertaling te vinde in: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, pp. 18–25.</ref> Van die 199 hadith-verwysings na die ''djihad'' in die versameling van Bukhari veronderstel almal dat ''djihad'' oorlogvoering beteken.<ref name=Streusand>{{Cite journal |last=Streusand |first=Douglas E. |title=What Does Jihad Mean? |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |volume=4 |issue=3 |pages=9–17 |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean}}</ref> So word in Bukhari se kanonieke versameling die volgende uitspraak in die hoofstuk oor die ''inspanning vir die saak van God'' aangeteken:<ref name=Ferchl299>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī. Nachrichten von Taten und Aussprüchen des Propheten Muhammad''. Gekies, uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 299.</ref> {{Aanhaling|teks='n Man het na die gesant van God gekom [...] en gesê: "Noem my 'n werk wat gelykstaan aan die inspanning vir die saak van God wat betref die loon wat ons daarvoor van God kan verwag!" Die profeet [...] het geantwoord: "Ek ken geen sodanige werk nie! Of is jy dan in staat om, terwyl die geloofstryder vir die saak van God stry, in die moskee in gebed te bly sonder om moeg te word, en gelyktydig te vas sonder om dit te verbreek?" Die man het gesê: "Nee. Wie sou daartoe in staat wees!"}} 'n Uitspraak met 'n soortgelyke strekking word ook op die profeet teruggevoer:<ref name=Ferchl304>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī''. Vertaal deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 304.</ref> {{Aanhaling|teks=Niemand in die Paradys wil weer terugkeer nie, met die uitsondering van die martelaar wat in die stryd vir die saak van God geval het. Hy wil na die aarde terugkeer om nog tien keer gedood te word, ná al die eerbetoon wat hom in die Paradys te beurt geval het.}} Hier verbind die leer van die ''djihad'', die gewapende stryd, hom met die gedagte van die martelaarskap. Die Islamitiese skrifture is, binne en buite die kanonieke hadith-versamelings van die negende eeu, ryk aan werke oor die ''djihad'' en oor die voordele daarvan as godsdienstige plig. [[Ibn Chaldoen]] (gest. 1406) het lakoniek vasgestel dat die ''djihad'' slegs op Moslems rus: die ander godsdienste het volgens hom geen sodanige universele sending nie, en die heilige oorlog was daarom vir hulle nie 'n godsdienstige plig nie, behalwe ter selfverdediging.<ref name=Nagel>Tilman Nagel: ''"Dschihad von Anfang an"'' (boekbespreking). ''Süddeutsche Zeitung'', 4 Mei 2007.</ref> Onder die uitsprake van Mohammed oor die ''djihad'' wat oorgelewer word, is: "Die beste ''djihad'' is die woord van geregtigheid voor die onderdrukkende sultan",<ref name=Kamali>{{Cite book |last=Hashim Kamali |first=Mohammad |title=Shari'ah Law: An Introduction |date=2008 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851685653 |page=204}}</ref> en "Die beste ''djihad'' is dié waarin jou perd doodgemaak word en jou bloed vergiet word".<ref name=IbnNuhaas>Abi Zakaryya Al Dimashqi Al Dumyati: ''The Book of Jihad''. Vertaal deur Noor Yamani, 2016, p. 107.</ref> Mohammed het ook gesê dat "om vir die stryd op die weg van Allah in gelid te staan, meer werd is as 60 jaar se godsdiensbeoefening", en dat "die swaard alle sondes uitwis".<ref name=Crusader>{{Cite book |title=The Intensification and Reorientation of Sunni Jihad Ideology in the Crusader Period |date=2012 |publisher=Brill |isbn=9789004242791 |pages=151, 183}}</ref><ref name=CookUnderstanding>{{Cite book |title=Understanding Jihad |date=2005 |page=15 |publisher=University of California Press |isbn=9780520931879}}</ref> Nie alle oorlewerings verbind die woord met oorlog nie. Volgens een hadith is die onderhouding van 'n mens se ouers 'n voorbeeld van ''djihad'',<ref name=AD76>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 76.</ref> en daar word berig dat Mohammed die behoorlike verrigting van die [[Hadj|hadj]] as die beste ''djihad'' vir Moslem-vroue beskou het.<ref name=AD58>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 58.</ref> Die hadith beklemtoon die ''djihad'' as een van die middele tot die Paradys: alle sondes behalwe skuld sou vergewe word vir dié wat daarin sterf. Deelname moes vrywillig wees en die bedoeling suiwer, want die ''djihad'' word slegs ter wille van God gevoer en nie vir materiële rykdom nie; daarteenoor vereis dit van 'n mens om sowel sy lewe as sy besittings te waag. Die ''djihad'' word as een van die hoogste goeie dade gereken; volgens een hadith is dit die derdebeste daad ná die gebed en goedheid teenoor 'n mens se ouers. Een hadith stel mans wie se ouers nog leef van die militêre ''djihad'' vry, aangesien die diens aan 'n mens se ouers as 'n hoër ''djihad'' beskou word.<ref name=Bonney>{{Cite book |title=Jihad: From Qur'an to Bin Laden |last=Bonney |first=Richard |year=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |pages=34–35}}</ref> 'n Verwante oorlewering wat "sy weg na die populêre Moslem-letterkunde gevind het"<ref name=Malik>{{Cite journal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first=Jamal |last=Malik |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume=17 |issue=1 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year=2009}}</ref> en waarvan gesê is dat dit die denkwyse van die Moslems van die Islamitiese goue eeu saamvat,<ref name=Wilson>{{Cite journal |title=Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first=Jonathan A. J. |last=Wilson |journal='Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume=7 |date=2011 |publisher=Universiti Sains Islam Malaysia}}</ref> lui: "Die ink van die geleerde is heiliger as die bloed van die martelaar." Die geloof in die waarheid van dié hadith was een van die faktore in die pogings van opeenvolgende [[Kalifaat|kaliefs]] om vertalings van Griekse, Hebreeuse en Siriese wetenskaplike en filosofiese tekste te subsidieer,<ref name=Lutz>{{Cite book |chapter=Islamic Science |first=Peter L. |last=Lutz |title=The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |date=2002 |publisher=Humana Press |doi=10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn=978-1-59259-163-3}}</ref> en die spreuk word steeds sterk beklemtoon in sekere Islamitiese tradisies wat intellektualisme bo geweld stel, byvoorbeeld in [[Timboektoe]], waar dit een van die twee kernlesse in die werk ''Tuhfat al-Fudala'' van die sestiende-eeuse [[Berbers|Berber]]-geleerde Ahmed Baba vorm.<ref name=Ware>{{Cite news |title=Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url=https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first=Rudolph |last=Ware |date=31 Augustus 2012 |publisher=Huffington Post}}</ref><ref name=Diagne>{{Cite book |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher=HSRC Press |isbn=9780796922045}}</ref> Oor die algemeen is minder mense vandag van die hadith bewus; volgens Akbar Ahmed heers daar 'n algemene gebrek aan kennis daarvan.<ref name=Morse>{{Cite news |title=The pen, the sword and the Prophet |first=Felicity |last=Morse |date=13 Januarie 2015 |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> Die betrokke oorlewerings behandel ook oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van gevangenes of die verbod om vroue en kinders te dood.<ref name=LewisWut>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 54. Vir afsonderlike voorbeelde van sulke hadith uit die ''sahih'' van Muslim ibn al-Hadjadj in Engelse vertaling sien: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, pp. 9–17.</ref> == Groter en kleiner ''djihad'' == Die tradisie onderskei die "groter djihad", die innerlike stryd teen sondige gedrag, van die "kleiner ''djihad''" in die militêre sin.<ref name=DLB2018/> Die meeste klassieke geskrifte gebruik die woord in die militêre sin.<ref name=LewisPolLang>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Political Language of Islam |date=1991 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |page=72}}</ref> Die oorlewering wat tussen die groter en die kleiner ''djihad'' onderskei, kom in geen van die gesaghebbende hadith-versamelings voor nie; gevolglik verwerp sommige [[Islamisme|Islamiste]] dit as onbetroubaar.<ref name=Peters116>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 116.</ref> Die weergawe wat die meeste aangehaal word, lui dat 'n aantal vegters na Mohammed gekom het en dat hy gesê het: "Julle het van die 'kleiner ''djihad''<nowiki/>' na die 'groter ''djihad''<nowiki/>' gekom." Toe die vegters vra wat die groter ''djihad'' is, het hy geantwoord: "Dit is die stryd teen 'n mens se eie begeertes."<ref name=bbcjihad>{{Cite web |title=Jihad |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml |publisher=BBC |date=3 Augustus 2009}}</ref> Dié gedeelte is aangehaal in die ''Geskiedenis van Bagdad'' van al-Khatib al-Baghdadi, 'n Islamitiese geleerde van die elfde eeu, en dit het aanleiding gegee tot die gebruik om tussen 'n "groter" en 'n "kleiner" ''djihad'' te onderskei.<ref name=bbcjihad/><ref name=Streusand/> Geleerdes soos Ibn Hadjar al-Asqalani beskou die oorleweringsketting van die hadith as swak.<ref name=Sunnah>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=12 September 2026 |archive-date=10 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010002348/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |url-status=dead }}</ref> Die Hanbalitiese teoloog [[Ibn Qayyim al-Jawziyya]] beskou dit eweneens as swak, maar hou die groter ''djihad'' tog vir belangrik,<ref name=Haddad>{{Cite web |title=Documentation of "Greater Jihad" hadith |author=Gibril Fouad Haddad |url=http://www.livingislam.org/n/dgjh_e.html |date=28 Februarie 2005 |website=Living Islam}}</ref> terwyl die Palestynse teoloog [[Abdullah Azzam]] dit as swak en daarby as vals beskou, aangesien dit volgens hom nie van Mohammed sou kom nie, maar van een van sy metgeselle, Ibrahim ibn Abi 'Abalah.<ref name=Azzamcaravan>{{Cite web |title=Join the caravan |url=http://www.religioscope.com/info/doc/jihad/azzam_caravan_6_conclusion.htm |website=religioscope.com}}</ref> Die begrip het nogtans "enorme invloed" in die Islamitiese mistiek, die [[Soefisme]], gehad.<ref name=Kadri>{{Cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0099523277 |pages=78–79, 103, 150–151, 157, 172–175}}</ref> Volgens [[Al-Ghazali|al-Ghazali]] het die profeet ná die eerste groot militêre oorwinning by Badr aan die Moslems gesê dat hul stryd nie gewonne was nie: hulle het slegs 'n "kleiner stryd" gewen, terwyl die groter stryd om hul geestelike weerbaarheid te versterk, nog voorgelê het.<ref name=Kadri/> Enkele sjiïtiese teoloë van die klassieke tydperk het eweneens tussen 'n groter ''djihad'' as innerlike stryd en 'n kleiner ''djihad'' in die militêre sin onderskei.<ref name=Lewis125>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, p. 125.</ref> Van die twintigste-eeuse [[Sjia|sjiïtiese]] figure het [[Roeholla Chomeini]], die leier van die Iranse Revolusie, 'n verhandeling oor die "groter ''djihad''" geskryf.<ref name=Khomeini>{{Cite web |last=Khomeini |first=Ruhollah |title=Jihad al-Akbar, The Greatest Jihad: Combat with the Self |url=http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini |publisher=al-Islam.org |date=27 September 2012}}</ref> Om die groter ''djihad'' te voer, sluit die kleiner ''djihad'' nie uit nie: Abd al-Qadir al-Jilani het sy volgelinge aangeraai om albei na te streef.<ref name=handbook>{{Cite book |last1=Cosman |first1=Madeleine Pelner |last2=Jones |first2=Linda Gale |title=Handbook to Life in the Medieval World |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=295–296}}</ref> Die kleiner ''djihad'' beslaan nietemin die grootste deel, tot byna die geheel, van die bladsye wat regsverhandelinge aan die "stryd op die weg van God" wy.<ref name=Bakary>Afissou Bakary: ''La mise en œuvre du droit international humanitaire par les états musulmans''. Doktorale verhandeling, Université Nice Sophia Antipolis, 2014, pp. 40, 83.</ref> Michael Bonner wys daarop dat die begrip oor die eeue nooit ophou verander het nie, na gelang van die tydperk en die streek wat ondersoek word, en dat die uitlegte daarvan enige vaste voorstelling uitsluit. Volgens hom stel die profetiese tradisie die ''djihad'' ook as 'n middel van bestaan voor; hy haal die hadith aan waarin Mohammed sê: "Allah [...] het my lewensonderhoud onder my lans geplaas." Die ''sira'' en die Islamitiese geskiedwerke behandel dié militêre kant van die profeet breedvoerig en besing die vegters wat op dié weg stry om die martelaarskap te verkry, terwyl hulle tegelyk getuig van die gebruik van veldslae om hoofgeld van onderworpe bevolkings te eis.<ref name=BorrutBonner/> Die Franse Islamoloë Marie-Thérèse Urvoy en Anne-Marie Delcambre is onder die Korankundiges wat dit eens is dat die Koraniese ''djihad'' nie as uitsluitlik geestelik beskou kan word nie.<ref name=Urvoy>Marie-Thérèse Urvoy: artikel "Guerre et Paix" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 374–377.</ref> Urvoy het 'n uitvoerige ontleding van die gebruik van die woord in die Koran gedoen: sy tel een-en-veertig voorkomste van die stam, waarvan ses besondere betekenisse het, naamlik "plegtige eed" (vyf keer) en "die nodige vind". In sestien gevalle kom dit voor in 'n vae en onpresiese sin van "stryd voer vir God", met een enkele uitdruklik geweldlose verwysing, en ses voorkomste beteken duidelik "stryd voer met jou goed en jou persoon". Sy kom tot die gevolgtrekking:<ref name=Urvoy/> {{Aanhaling|teks=Die djihad kan dus nie teenoor die ''qital'' (geveg) gestel word nie. Dat daar, in die agtien voorkomste waar die betekenis vaag bly, vir Moslems die moontlikheid bestaan om die teorie van die ''groter djihad'' teen die self daarop te ent, kan toegegee word. Maar dit is onwettig om te beweer dat die Koraniese djihad uitsluitlik geestelik is. Daarteenoor kan wel gesê word dat in die teks van die Mekkaanse tydperk die gebruik van die woord en sy afleidings eerder 'n geestelike oorlog blyk aan te dui, naamlik om die opdrag na te kom om die omringende ongeloof te weerstaan. [...] Verder beteken die bestempeling van die geveg as ''kleiner djihad'' nie die uitskakeling daarvan nie, en die Islamitiese geskiedenis het talle Soefi's geken wat krygsdiens verrig het in die vestingkluise wat ''ribat'' genoem word.|teken=Marie-Thérèse Urvoy}} === Die vier vlakke van die ''djihad'' === Die ''djihad'' is veral 'n belangrike oortuiging van [[Soenni|Soenni-Moslems]]. Volgens 'n indeling wat deur na-klassieke regsgeleerdes uitgewerk is,<ref name=Khadduri56>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 56–57.</ref> en wat ook deur Ibn Hazm gelys word,<ref name=KhadduriWar>{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange |isbn=978-1-58477-695-6 |page=56}}</ref> kan 'n ''djihad'' op vier maniere of vlakke gevoer word: * Die '''''djihad'' van die hart''' (''djihad bi l-qalb'' of ''bi n-nafs'') is die innerlike, geestelike stryd teen ondeug, teen die verleiding tot moreel verwerplike dade en teen onkunde, en teen die [[Satan|duiwel]] en sy oorreding tot die kwaad. Dit is die stryd in die hart van die gelowige teen ongehoorsaamheid aan [[Allah]] se wil, en word as die groter ''djihad'' (''al-djihad al-akbar'') beskou. * Die '''''djihad'' van die tong''' (''djihad bi l-lisan''), ook die ''djihad'' van die woord of van die pen, bestaan daarin om die waarheid te praat en die Islamitiese boodskap van onderwerping aan Allah langs vreedsame weg te verkondig. Hiertoe hoort ook die openbare spreek van die waarheid (''haqq'') onder 'n onregverdige heerser.<ref name=Friedmann150>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 150.</ref> * Die '''''djihad'' van die hand''' (''djihad bi l-yad'') verwys na die keuse om te doen wat reg is, om goeie dade te doen en slegtes te vermy, en om onreg met dade te beveg: om die regte te gebied en die verwerplike te verbied. * Die '''''djihad'' van die swaard''' (''djihad bi s-saif'') verwys na ''qital fi sabilillah'', die gewapende stryd op die weg van God, oftewel oorlog teen nie-Moslems. Dit is die betekenis wat die meeste deur Salafistiese Moslems en afsplitsings van die [[Moslembroederskap]] gebruik word.<ref name=KhadduriWar/> Die uitvoering van die opdrag om die regte te gebied en die verwerplike te verbied, geskied "met die tong, met die hand en met die swaard, na gelang van waartoe 'n mens in staat is".<ref name=vanEss2>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 2. De Gruyter, 1997, pp. 92, 390 (na al-Asj'ari).</ref> Die [[Askese|asketes]] sien in die stryd teen die self (''mudjahadat an-nafs'') die hoogste ideaal.<ref name=vanEss1>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 1. De Gruyter, 1997, pp. 143, 147.</ref> Ibn Qayyim al-Jawziyya onderskei op 'n soortgelyke manier vier teenstanders van die ''djihad'': die eie laer self (''nafs''), Satan, die ongelowiges en die huigelaars. Die eerste twee is suiwer vreedsame, geestelike stryde. Volgens hom gaan die "''djihad'' teen die laer self die ''djihad'' teen uiterlike vyande voor". [[Ibn Taymiyya]] het die sentrale belang van die geestelike aspek bevestig:<ref name=Yaqeen>{{Cite web |date=15 Mei 2020 |title=Jihad in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |website=yaqeeninstitute.org |access-date=12 September 2026 |archive-date=19 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=dead }}</ref> {{Aanhaling|teks=Die djihad teen die laer self en teen die luste is die grondslag van die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars, want 'n Moslem kan nie 'n djihad teen hulle voer nie tensy hy eers 'n djihad teen homself en sy begeertes gevoer het voordat hy teen hulle uittrek.|teken=Ibn Taymiyya}} In sy ''Zad al-ma'ad'' verdeel Ibn Qayyim dié vier weer verder onder. Die ''djihad'' teen die self bestaan uit vier stappe: om teen die self te stry deur die weg van die saligheid en van die godsdiens te studeer; om te streef om ná dié leerskool ooreenkomstig en in alle opregtheid te handel; om die godsdiens aan dié wat dit nie ken nie, te leer en hulle daartoe te roep deur die intellektuele ''djihad'' van die onderrig; en om die beproewinge van die aardse lewe geduldig te verduur. Die ''djihad'' teen Satan het twee stappe: die stryd teen die twyfel wat Satan inboesem, en die stryd teen onwettige begeertes en verbode versoekinge. Die ''djihad'' teen die ongelowiges en die huigelaars het vier stappe: met die hand, met die tong, materieel met 'n mens se besittings, en met die hart en die siel. Ibn Qayyim sluit dié hoofstuk af deur te beklemtoon dat teen die ongelowiges die stryd met die hande voorop staan, terwyl die stryd teen die huigelaars hoofsaaklik met die tong geskied; teen die ongelowiges moet 'n mens die kwaad liggaamlik probeer verhinder, sou dit nie moontlik wees nie met die tong, en sou ook dit onmoontlik wees, dan in die hart, deur dit as sleg te verwerp. Dít is volgens hom die absolute minimum van die geloof.<ref name=ZadMaad>Ibn Kayyim el-Cevziyye: ''Za'du'l-Mead''. İklim, band 3, p. 29.</ref><ref name=Muslim81>Muslim ibn al-Hadjadj: ''Sahih Muslim'', Kitab al-iman, hadith nr. 81.</ref> [[Averroes]] (1126–1198) skryf as kadi in sy ''Bidayat al-mudjtahid'' dat sommige die gewapende ''djihad'' nie as 'n verpligting beskou het nie en ander as 'n ewige verpligting vir alle Moslems; die meerderheid hou egter vol dat die gewapende ''djihad'' nie 'n verpligting vir alle Moslems is nie, en dat slegs 'n leër wat deur die ''amir al-mu'minin'' (die "bevelhebber van die gelowiges") op die been gebring is, verplig is om aan die oorlog deel te neem.<ref name=Bidayat>İbn Rüşd: ''Bidayetü'l-Müctehid ve Nihayetü'l-Muktesid''. Beyan, band 3, pp. 245–246.</ref> == ''Djihad'' in die klassieke Islamitiese reg == In die loop van die ontwikkeling van die [[Fikh|Islamitiese reg]] in die eerste eeue na die profeet se dood het Moslem-regsgeleerdes die leerstuk van die ''djihad'' uitgewerk. Byna alle klassieke Islamitiese regsboeke bevat daarom ook 'n eie hoofstuk oor die ''djihad''. Onder die middeleeuse juridiese skrywers wie se ''djihad''-hoofstukke reeds in Europese vertalings beskikbaar is, tel Ibn Abi Zaid al-Qairawani (gest. 996), Ibn Tumart (gest. 1130), [[Averroes]] (gest. 1198) en Ibn Taymiyya (gest. 1328). Die hoofstuk oor die ''djihad'' in die reghandboek ''al-Muqaddimat al-mumahhadat'' van die Andalusiese geleerde Ibn Rushd al-Djadd (gest. 1126) is deur Janina Safran ontleed.<ref name=Bredow>Von Bredow: ''Der Heilige Krieg (ǧihād) aus der Sicht der mālikitischen Rechtsschule''. 1994, pp. 63–132; O. Rescher: ''Das Kapitel über den Dschihâd aus Ibn Tûmert's Kitâb''. 1921; Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. 1996, pp. 27–42 en 43–54; Janina Safran: ''Defining Boundaries in al-Andalus: Muslims, Christians, and Jews in Islamic Iberia''. Cornell University Press, Ithaca 2013, pp. 196–208.</ref> Die eerste optekening van die reg van die ''djihad'' is deur Abd al-Rahman al-Awza'i en Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani geskryf, en het gegroei uit debatte wat ná Mohammed se dood ontstaan het.<ref name=PetersOEIW/> Weens die verskeidenheid van menings onder die geleerdes is dit nie moontlik om van 'n eenvormige klassieke djihadleer te praat nie; die aanduidings hieronder stel slegs die grondslae van die oorlogvoering voor wat onder die regskole algemeen as sodanig erken is.<ref name=Noth2728>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 27–28.</ref> === Definisies en doelwitte === Die gangbare taalkundige definisie van die begrip in die onderskeie regswerke is "om jou so veel in te span as wat vir jou moontlik is", terwyl die djihadplig in die regsin as die stryd teen die ongelowiges (''kafir'') verstaan is.<ref name=Peters10>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 10.</ref> Die groot meerderheid van die klassieke Moslem-teoloë, juriste en oorleweringskundiges het die begrip in die militêre sin verstaan.<ref name=Lewis125/> In die Islamitiese regspleging is die ''djihad'' die enigste toelaatbare vorm van 'n oorlog teen nie-Moslems.<ref name=Peters3>Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 3.</ref> Benewens die stryd teen die ongelowiges is 'n oorlog teen dié wat van Islam afvallig geword het, teen oproermakers en drosters en teen struikrowers ook geoorloof,<ref name=Khadduri74>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 74 e.v.</ref> maar slegs die oorlog teen nie-Moslems en afvalliges geld as ''djihad'' in die sin van 'n godsdienstige plig.<ref name=LewisWut52>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 52.</ref> Volgens Bernard Lewis was die bestryding van rebelle en rowers wel wettig, maar nie 'n vorm van ''djihad'' nie; en al was die klassieke voorstelling van die ''djihad'' 'n oorlog te velde teen 'n buitelandse vyand, was 'n innerlike ''djihad'' "teen 'n ongelowige oorloper of 'n andersins onwettige bewind nie onbekend nie".<ref name=Lewiscrisis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House |page=31 |isbn=978-0812967852}}</ref><ref name=Lewis237>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |isbn=9780684807126}}</ref> Met die juridiese vrae van die oorlogvoering hou 'n selfstandige tak van die Islamitiese regspleging hom besig, die ''siyar''-letterkunde, oftewel die Islamitiese [[Internasionale reg|volkereg]]. As onmiddellike doelwitte van die ''djihad'' het die versterking van die Islamitiese godsdiens, die beskerming van die Moslems en die opheffing van die ongeloof in die wêreld gegeld, met die oog op 'n Islamitiese oorwig op die hele aarde.<ref name=Peters10/> Om die gewapende ''djihad'' te verstaan, is dit belangrik om te weet dat een van die doelwitte van Islam volgens die Islamitiese reg is om die hele aarde te "hervorm" en aan Allah te onderwerp; dit beteken dat alle nasies op aarde hulle uiteindelik aan Allah se wil moet onderwerp. As grondslag daarvoor het Koranverse soos die volgende gedien: "Hy is dit wat sy gesant met die leiding en die ware godsdiens gestuur het, om dit tot oorwinning te help oor alles wat daar (andersins) aan godsdiens bestaan – al is dit die heidene ook 'n gruwel" (soera 9:33; vgl. 2:193). 'n Gedwonge bekering of uitwissing van die nie-Moslems was daarteenoor nie voorsien nie.<ref name=Noth31>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 31.</ref> Die primêre doel van die ''djihad'' as oorlogvoering was nie die bekering van nie-Moslems met geweld nie, maar die uitbreiding en verdediging van die Islamitiese staat.<ref name=EIOdjihad>{{Cite encyclopedia |title=Djihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref><ref name=Peters1977>{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam |date=1977 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-04854-6 |page=3}}</ref> Daar kon wapenstilstande wees voordat dit bereik is, maar geen blywende vrede nie.<ref name=LewisWest>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=Islam and the West |date=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |pages=9–10}}</ref> Dié stryd hou ook bepaalde beloning in vir diegene wat daaraan deelneem. Iemand wat "op die weg van God" gesterf het, was 'n martelaar (''sjahied'') wie se sondes vergewe is en wat "onmiddellike toegang tot die Paradys" verkry het.<ref name=OCAP>{{Cite book |editor1-last=Coates |editor1-first=David |title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2 |date=2012 |publisher=Oxford University Press |page=16 |isbn=9780199764310}}</ref> Sommige hou nietemin vol dat die martelaarskap nooit outomaties is nie, omdat dit God se voorreg is om te oordeel wie daardie aanduiding waardig is.<ref name=AbouElFadlGreat>Volgens Khaled Abou El Fadl val die martelaarskap uitsluitlik binne God se domein; slegs God kan die bedoelinge van individue en die regverdigheid van hul saak beoordeel. Die Koran erken nie die gedagte van onbeperkte oorlogvoering nie en beskou die blote feit dat een van die strydende partye Moslem is, nie as genoeg om die regverdigheid van 'n oorlog te vestig nie. {{Cite book |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists |date=2007 |publisher=HarperOne |isbn=978-0061189036 |pages=222–223}}</ref> Volgens Bernard Lewis het die Moslem-reg van 'n vroeë datum af die ''djihad'' in die militêre sin as "een van die hoofverpligtinge" neergelê van sowel "die hoof van die Moslem-staat", wat die ''djihad'' verklaar het, as van die Moslem-gemeenskap.<ref name=LewisWest/> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het Islamitiese regsgeleerdes die klassieke leerstuk van die ''djihad'' "teen die einde van die agtste eeu" ontwikkel, met behulp van die leerstuk van die ''naskh'' (dat God sy openbaringe in die loop van Mohammed se sending geleidelik verbeter het). Hulle het die Koranverse wat harmonie beklemtoon, aan die meer konfronterende verse van Mohammed se latere jare ondergeskik gestel en die verse oor inspanning (''djihad'') aan dié oor die geveg (''qital'') verbind.<ref name=Kadri/> Die Moslem-regsgeleerdes van die agtste eeu het die wêreld in drie afdelings verdeel: ''dar al-Islam''/''dar al-'adl''/''dar al-salam'' (die huis van Islam, van geregtigheid, van vrede), ''dar al-harb''/''dar al-djawr'' (die huis van die oorlog, van onreg en onderdrukking) en ''dar al-sulh''/''dar al-'ahd''/''dar al-muwada'ah'' (die huis van vrede, van die verbond, van versoening).<ref name=AD92>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 92.</ref><ref name=Zawati>{{Cite book |title=Is Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law |last=Zawati |first=Hilmi M. |date=2001 |publisher=E. Mellen Press |isbn=0773473041 |page=50}}</ref> Die agtste-eeuse regsgeleerde Sufyan al-Thawri (gest. 778) het aan die hoof gestaan van wat Khadduri 'n pasifistiese skool genoem het, wat volgehou het dat die ''djihad'' slegs 'n verdedigingsoorlog was.<ref name=Khadduri1940>{{Cite book |title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law |last=Khadduri |first=Majid |date=1940 |publisher=Luzac & Co |location=Londen |page=36 e.v.}}</ref><ref name=AD90>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 90.</ref> Khadduri verklaar dat die regsgeleerdes wat dié standpunt gehuldig het – onder wie hy al-Awza'i (gest. 774), Malik ibn Anas (gest. 795) en ander vroeë juriste noem – "beklemtoon het dat verdraagsaamheid teenoor ongelowiges getoon moet word, veral teenoor die skrifbesitters, en die imam aangeraai het om slegs oorlog te voer wanneer die inwoners van die ''dar al-harb'' met Islam in konflik gekom het".<ref name=AD80>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 80.</ref> Volgens Marie-Thérèse Urvoy was dit al-Shafi'i (767–820) wat eerste die leerstuk uiteengesit het dat die ''djihad'' 'n voortdurende oorlog teen die ongelowiges moet wees en nie slegs wanneer hulle met Islam in konflik kom nie; hy het dit op soera 9:5 gebaseer.<ref name=Urvoy/> Klassieke handboeke van die Islamitiese regswetenskap het dikwels 'n afdeling bevat wat die ''Boek van die Djihad'' genoem is, waarin die reëls vir die voer van oorlog breedvoerig behandel is, insluitend die behandeling van nie-strydendes, vroue en kinders sowel as van bewerkte en bewoonde gebiede,<ref name=Hamidullah205>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, pp. 205–208.</ref><ref name=Bonner/> en die verdeling van die buit.<ref name=Bonner99>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', p. 99.</ref> Sulke reëls het beskerming vir burgerlikes gebied.<ref name=Dawoody2013>{{Cite journal |title=Armed Jihad in the Islamic Legal Tradition |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=27 Augustus 2013 |journal=Religion Compass |volume=7 |issue=11 |pages=476–484 |doi=10.1111/rec3.12071}}</ref> Die buit sluit ''ghanima'' in (buit wat deur werklike geveg verkry is) en ''fai''' (wat sonder geveg verkry is, dus wanneer die vyand hom oorgee of vlug).<ref name=Chaudhry>{{Cite web |last=Chaudhry |first=Muhammad Sharif |title=Dynamics of Islamic Jihad, Spoils of War |url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm |website=Muslim Tents}}</ref> Hoe belangrik die ''djihad'' ook al was, dit word nie as een van die pilare van Islam beskou nie. Volgens Khadduri is dit omdat die vyf pilare individuele verpligtinge is, terwyl die ''djihad'' 'n "kollektiewe verpligting" van die Moslem-gemeenskap is wat deur die Islamitiese staat uitgevoer moet word. Dit was die opvatting van "alle regsgeleerdes, met byna geen uitsondering nie", maar dit het nie gegeld vir die ''verdediging'' van die Moslem-gemeenskap teen 'n plotselinge aanval nie; in daardie geval was die ''djihad'' 'n "individuele verpligting" van alle gelowiges, insluitend vroue en kinders.<ref name=Khadduri60>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 60.</ref> Martelaarskap wat voortvloei uit 'n aanval op die vyand sonder inagneming van 'n mens se eie veiligheid was lofwaardig, maar om deur jou eie hand te sterf – in teenstelling met dié van die vyand – het 'n besondere plek in die [[Hel|hel]] verdien.<ref name=LewisAssassins>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Assassins, a radical sect in Islam |year=2003 |orig-year=1967 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0786724550}}</ref> === Dar al-Islam en Dar al-Harb === Van grondliggende belang vir die klassiek-Islamitiese begrip van die volkereg is die indeling van die wêreld in 'n ''huis van Islam'' (''dar al-Islam'') en 'n ''huis van die oorlog'' (''dar al-harb'').<ref name=nDar>Nie een van die twee begrippe kom in die Koran of die hadith-versamelings voor nie; hulle het ontstaan in die loop van die ontwikkeling van die Islamitiese volkereg in die eeue na Mohammed se dood.</ref> Terwyl eersgenoemde alle gebiede onder Islamitiese heerskappy aandui, geld elke land buite die Islamitiese magsgebied as deel van die huis van die oorlog. Dit geld as die plig van die Islamitiese gemeenskap om sover moontlik groot dele van die ''dar al-harb'' langs militêre weg by die ''dar al-Islam'' in te lyf. Daar moet beklemtoon word dat volgens 'n ander siening, wat eweneens reeds in die teologiese diskoers van die Middeleeue deur byvoorbeeld an-Nawawi en al-Mawardi gehuldig is,<ref name=Nawawi40>Vgl. die kommentaar van die Sjafiïtiese geleerde an-Nawawi in sy ''Boek van die veertig hadith'': Yahya Ibn Sharif Al-Nawawi: ''Das Buch der Vierzig Hadithe. Kitab al-Arbai'in''. Uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Marco Schöller, Frankfurt am Main en Leipzig 2007, p. 24 en die aantekeninge op pp. 405 en 408.</ref> 'n streek reeds as ''dar al-Islam'' geld sodra Moslems daarin hul godsdiens vryelik kan uitoefen.<ref name=KhouryLex351>Adel Theodor Khoury: ''Heiliger Krieg''. In: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Reds. Adel Theodor Khoury, Ludwig Hagemann en Peter Heine. Drie bande, Freiburg 1991, band 2, pp. 349–359, hier p. 351.</ref> Volgens dié siening geld dit uitdruklik ook wanneer die betrokke gebied nie onder Moslem-heerskappy staan nie.<ref name=KhouryLex352>Khoury: ''Heiliger Krieg'', p. 352.</ref> Die Sjafiïtiese regskool noem nog 'n verdere kategorie, naamlik die ''huis van die verdrag'' (''dar al-ahd'').<ref name=EIDarAhd>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 2, New Edition. Brill, Leiden, p. 116 ("Dār al-ʿAhd").</ref> As sodanig geld gebiede waarvan die nie-Moslem-inwoners 'n wapenstilstandsooreenkoms met die Moslems gesluit het op voorwaarde dat hulle hul gebiede behou en in die plek daarvan jaarliks 'n bepaalde geldbedrag of 'n bepaalde aantal goedere betaal. Van die vier Soenni-regskole is die Hanafitiese die enigste wat vasstel onder watter omstandighede 'n gebied wat aan die huis van die oorlog behoort, tot die huis van Islam oorgaan en omgekeerd. Volgens algemeen erkende bepalings word 'n gebied deel van die huis van Islam wanneer dit onder Islamitiese heerskappy staan en die Islamitiese reg, die [[Sjaria|sjaria]], daar toegepas word. Ten aansien van die vraag wanneer 'n gebied wat voorheen aan die huis van Islam behoort het, as deel van die huis van die oorlog moet geld, het die regsgeleerde Abu Hanifa, na wie die Hanafitiese skool teruggaan, die volgende voorwaardes gestel: # Die reg van die ongelowiges word toegepas en die Islamitiese wette verloor hul geldigheid; # Die betrokke gebied grens aan die huis van die oorlog; # Die oorspronklike beskermingswaarborg vir die lewe en besittings van die Moslems en die ''dhimmi''s word opgehef, ongeag of die nuwe heerser hulle beskerming verleen of nie. Dié voorwaardes kan vervul word wanneer 'n deel van die huis van Islam verower word of wanneer 'n groep ''dhimmi''s hul verdrag met die Moslems opsê.<ref name=Peters12>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 12.</ref> === Die ''djihad'' as godsdienstige plig === Die militêre uitbreiding van die ''dar al-Islam'' is 'n kollektiewe plig (''fard al-kifaya'') van die Islamitiese gemeenskap, wat beteken dat die res van die Moslems van dié plig vrygestel is sodra 'n voldoende aantal troepe gereed staan.<ref name=KhouryLex665>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Directmedia, 2001, pp. 665–667.</ref> Neem niemand aan die ''djihad'' deel nie, sondig die hele Islamitiese gemeenskap.<ref name=Peters12b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 12–13.</ref> Die onderskeie Moslem-heerser het die plig om minstens een keer per jaar die ''dar al-harb'' aan te val; sou dit om enige rede voorlopig nie moontlik wees nie, is dit hom toegelaat om die jaarlikse onderneming uit te stel.<ref name=EI1>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''. Brill, 1993, band II, p. 1042, s.v. "Djihād".</ref> Die plig was slegs deur die [[Kalifaat|kalief]] te bestier, wat dit kon vertraag en wapenstilstande van tot tien jaar op 'n keer kon beding.<ref name=Kadri/> Tot 'n individuele plig (''fard 'ain'') word die ''djihad'' in die verdedigingsgeval, waarby elke weerbare persoon in die aangeval gebied moet stry. Sou hul militêre sterkte nie voldoende wees nie, geld dié plig ook vir die naburige gebiede.<ref name=Kelsay>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1993, band II, p. 1042; vgl. John Kelsay: ''Islam and war: a study in comparative ethics''. Westminster John Knox Press, 1993, p. 61.</ref> Verder word die stryd 'n individuele plig van bepaalde persone wanneer die kalief hulle vir krygsdiens aanwys of wanneer hulle 'n eed aflê om aan die ''djihad'' deel te neem.<ref name=Peters3b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 3.</ref> Van krygsdiens uitgesluit is onder andere vroue, kinders, slawe, liggaamlik of geestelik gestremdes, sowel as persone wat om materiële redes nie kan deelneem nie. As begronding vir hierdie uitsonderings haal die onderskeie regsgeleerdes ooreenstemmende Koranverse en oorlewerings van uitsprake wat aan die profeet toegeskryf word, aan.<ref name=Peters15>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 15–17.</ref> Geleerdes het aanvanklik beweer dat die organisering van die ''djihad'' die verantwoordelikheid van 'n gesentraliseerde regering was, maar dit het verander namate die gesag van die [[Abbasidiese Kalifaat|Abbasidiese]] kalief verswak het.<ref name=OEIPcombat>{{Cite encyclopedia |first=James |last=Broucek |title=Combat |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> Al-Mawardi het plaaslike goewerneurs toegelaat om die ''djihad'' namens die kalief te voer. Hierdie desentralisering van die ''djihad'' het veral ná die [[Kruistog|Kruistogte]] dringend geword. In 1105 het Ali ibn Tahir al-Sulami, 'n teoloog van [[Damaskus]], sy ''Verhandeling oor die djihad'' (''Kitab al-Djihad'') gepubliseer, waarin hy meen dat die Moslems die Christelike aanvalle, in besonder die Eerste Kruistog, met 'n ''djihad'' moet antwoord;<ref name=Sulami>Ali b. Tāhir al-Sulamī: ''Incitation à la guerre sainte''. Aangebied en vertaal deur E. Sivan, ''Journal asiatique'', 1966. Aangehaal deur M. Balard, A. Demurger en P. Guichard in ''Pays d'Islam et monde latin Xe–XIIIe s.'' Hachette, Parys 2000.</ref> hy het aangevoer dat alle Moslems vir selfverdedigingsoorloë verantwoordelik was en het Moslem-heersers uit verafgeleë lande aangemoedig om Moslems wat aangeval word, by te staan.<ref name=OEIPcombat/> In die twaalfde eeu, met Nur ad-Din en [[Saladin]], het die ''djihad'' die betekenis van 'n krygsekspedisie gekry.<ref name=Laffite/> === Verdedigende en aanvallende ''djihad'' === Die klassieke geleerdes het verskillende regverdigings vir die ''djihad'' oorweeg, waaronder die vraag of dit verdedigend of aanvallend gevoer word. Hulle het meer aandag aan die voer van die oorlog (''jus in bello'') as aan die regverdiging daarvan (''jus ad bellum'') gegee.<ref name=Baderin>{{Cite book |title=Islamic Law: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |last=Baderin |first=Mashood A. |year=2021 |page=119}}</ref><ref name=AEF99>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources |url=https://archive.org/details/sim_muslim-world_1999-04_89_2/page/144 |date=1999 |journal=The Muslim World |volume=89 |issue=2 |pages=144–157 |doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x}}</ref> Die besluit oor wanneer oorlog gevoer moet word, is dikwels as 'n politieke besluit beskou wat die beste aan die politieke owerhede oorgelaat word.<ref name=AEF01>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |year=2001 |title=Islam and the Theology of Power |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-report_winter-2001_31_221/page/28 |journal=Middle East Report |issue=221 |pages=28–33 |doi=10.2307/1559337}}</ref><ref name=AEF99/> Twee regverdigings vir die ''djihad'' is aangevoer: 'n verdedigende oorlog teen uiterlike aggressie, of 'n aanvallende of voorkomende aanval op 'n vyandige staat.<ref name=Khalil>{{Cite book |title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism |last=Khalil |first=Mohammad Hassan |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108377263 |year=2017 |isbn=9781108421546 |pages=18–19}}</ref> Volgens die meerderheid van die regsgeleerdes is die ''casus belli'' beperk tot aggressie teen Moslems<ref name=AD78>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 78–79.</ref><ref name=AEF01/> en tot ''fitna'', die vervolging van Moslems weens hul geloofsoortuiging.<ref name=AD78/> Hulle hou vol dat ongeloof op sigself geen regverdiging vir oorlog is nie, en dat slegs strydendes beveg mag word: nie-strydendes soos vroue, kinders, geestelikes, bejaardes, geesteskrankes, boere, lyfeienes en blindes mag nie in 'n oorlog gedood word nie.<ref name=AD78/> So het die Hanafitiese geleerde Ibn Nadjim verklaar: "Die rede vir die ''djihad'' is volgens ons [die Hanafiete] ''kawnuhum harban 'alaina''", letterlik "dat hulle teen ons in oorlog is".<ref name=AD78/> Die Hanafitiese juris al-Shaybani stel dat "hoewel die ongeloof in God een van die grootste sondes is, dit tussen die individu en sy Here die Almagtige is, en die straf vir dié sonde uitgestel word tot die ''dar al-djaza''', die verblyf van die afrekening, die hiernamaals".<ref name=AD78/> Al-Sarakhsi sê iets soortgelyk.<ref name=AEF99/> Die aanvallende ''djihad'' het strooptogte in vyandelike gebied behels, hetsy vir verowering, om die Moslem-politieke orde te vergroot, hetsy om die vyand te ontmoedig om Moslem-lande aan te val.<ref name=Syed>{{Cite book |author=Mairaj Syed |title=Just War in Religion and Politics |chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought |publisher=University Press of America |page=145 |year=2013}}</ref> Sowel Ibn Taymiyya as Ibn Qayyim het beweer dat Mohammed nooit vyandelikhede begin het nie en dat al die oorloë waaraan hy deelgeneem het, hoofsaaklik verdedigend was; hy het nooit nie-Moslems tot Islam gedwing nie en het die wapenstilstande met nie-Moslems gehandhaaf solank hulle dit nie verbreek het nie. Volgens Ibn Taymiyya is menslike bloed by verstek onaantasbaar, behalwe "uit die reg van geregtigheid". Hoewel hy 'n aanvallende ''djihad'' (''djihad al-talab'') teen vyande wat Moslems bedreig of hul burgers verhinder om Islam vrylik aan te neem, gemagtig het, is ongeloof (''kufr'') op sigself geen regverdiging vir geweld nie, hetsy teen individue of state. Die ''djihad'' is volgens hom 'n wettige reaksie op militêre aggressie deur ongelowiges en nie bloot op godsdienstige verskille nie:<ref name=Yaqeen/><ref name=mqz>{{Cite book |last=Qasim Zaman |first=Muhammad |title=Modern Islamic Thought in a Radical Age |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1-107-09645-5 |location=New York |page=265}}</ref> {{Aanhaling|teks=Wat die oortreder betref wat nie stry nie, is daar geen tekste waarin Allah beveel dat hy beveg moet word nie. Die ongelowiges word eerder slegs beveg op voorwaarde dat hulle oorlog maak, soos deur die meerderheid van die geleerdes beoefen word en soos uit die Boek en die Soenna blyk.|teken=Ibn Taymiyya}} Daar bestaan egter 'n meningsverskil onder geleerdes oor die vraag of Ibn Taymiyya die verhandeling waarin dié standpunt uiteengesit word, werklik geskryf het.<ref name=Ellethy>{{Cite journal |first=Yaser |last=Ellethy |title=A Medieval Derelict Jihad Canon: Ibn Taymiyya's Qāʿida muḫtaṣara fī qitāl al-kuffār on Combating Non-Believers |journal=Studia Islamica |volume=120 |issue=2 |pages=289–322 |year=2025 |doi=10.1163/19585705-12341513}}</ref> Ibn Taymiyya het daarby ook "die moontlikheid van 'n ''djihad'' teen 'ketterse' en 'afwykende' Moslems binne die ''dar al-Islam''" erken. Hy het enige Moslem wat nuwighede (''bid'a'') versprei het wat met die Koran en die Soenna in stryd was, as ketters en afwykend bestempel en 'n ''djihad'' teen enigeen wat geweier het om die Islamitiese reg na te kom of wat teen die ware Moslem-owerhede in opstand gekom het, as wettig beskou. Hy het 'n breë definisie van wat aggressie of rebellie teen Moslems uitmaak, gebruik, wat die ''djihad'' "nie net toelaatbaar nie, maar noodsaaklik" sou maak.<ref name=DLB2004>{{Cite book |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad |publisher=Oxford University Press |year=2004 |location=New York |isbn=978-0195169911 |pages=252, 256}}</ref> === Reëls van die oorlogvoering === Die Islamitiese volkereg het voorsien dat die stryd teen die nie-Moslem-vyande voorafgegaan word deur die aanmaning aan hulle om Islam aan te neem of – in die geval van skrifbesitters – in hul godsdiens te bly in ruil vir die betaling van die ''djizya''.<ref name=KhouryLex669>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam''. Directmedia, 2001, pp. 669–670.</ref> 'n Grondslag hiervoor was soera 17:15: "... En ons sou nooit (oor 'n volk) 'n straf uitgespreek het sonder om vooraf 'n gesant (na hom) gestuur te hê nie." Dié aanmaning voor die stryd was daarby die ''soenna'' van die profeet sowel as van sy onmiddellike opvolgers.<ref name=KhouryLex669/> {{Aanhaling|teks=Hulle mag ons vyande wees, maar hulle is mense. Hulle bestaan uit 'n burgerlike bevolking met vroue en kinders daarby; hoe kan 'n mens hulle doodmaak, beroof en plunder?|teken=[[Ali]] ibn Abi Talib, ''Nahdj al-Balagha''<ref name=Prism>{{Cite book |title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force |editor=Howard M. Hensel |year=2010 |publisher=Ashgate |isbn=9780754675105 |pages=152–159}}</ref>}} Die klassieke Islamitiese volkeregsleer het – ook op grond van Koranverse en profete-uitsprake – bepaalde dade tydens die stryd verbied, waaronder die dood van nie-strydendes soos vroue, kinders of monnike (indien hulle nie aan die stryd deelneem nie), die verminking van sowel menslike as dierlike lyke, verdragsbreuk, die onnodige vernietiging van vreemde goed en die dood van gyselaars.<ref name=Hamidullah205/> Diplomate, handelaars en boere is eweneens teen aanvalle vrygewaar.<ref name=V15>{{Cite book |title=War and Law in the Islamic World |first=Matthias |last=Vanhullebusch |year=2015 |publisher=Brill |isbn=9789004298248 |pages=33–35}}</ref><ref name=AD134>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 134.</ref> Monnike is as nie-strydendes veronderstel en het daarom immuniteit geniet, en plekke van aanbidding moes nie aangeval word nie.<ref name=V15/> Selfs wanneer die vyand die immuniteit van nie-strydendes verontagsaam het, kon Moslems nie op dieselfde wyse reageer nie.<ref name=handbook/> Hierdie kategorieë verloor hul immuniteit egter sodra hulle aan die stryd deelneem of aan die beplanning of toelewering van die vyand meedoen.<ref name=V15/> Sommige regsgeleerdes het aangevoer dat immuniteit eerder met die status van nie-strydende as met lidmaatskap van 'n bepaalde groep verband hou; so het Muhaqqiq al-Hilli gemeen dat ou mans slegs teen die dood beskerm is indien hulle nie stry en ook nie 'n rol in militêre besluitneming speel nie.<ref name=Prism/> Tot by die Kruistogte het Moslem-regsgeleerdes die gebruik van blyde verbied, omdat die wapen sonder onderskeid gedood en nie-strydendes kon skaad; tydens die Kruistogte is dié beslissing weens militêre noodsaak omgekeer.<ref name=Cook05>{{Cite book |last=Cook |first=David |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24448-1 |publisher=University of California Press |year=2015 |edition=2de |location=Berkeley |pages=55–56}}</ref> Regsgeleerdes het geworstel met die vraag oor die aanval op 'n vyand wat vroue, kinders of Moslems as menslike skilde gebruik. Die meeste het gemeen dat dit toelaatbaar was om die vyand in gevalle van militêre noodsaak aan te val, maar dat stappe gedoen moet word om die aanval op die strydendes te rig om die menslike skild te ontwyk.<ref name=AD117>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 117.</ref> Abu Hanifa het aangevoer dat indien Moslems die geveg sou staak uit vrees dat hulle nie-strydendes sou doodmaak, so 'n reël die stryd onmoontlik sou maak, aangesien elke stad burgerlikes gehad het.<ref name=handbook/> Die verminking van gesneuwelde vyande is verbode.<ref name=Kelsay2009>{{Cite book |last=Kelsay |first=John |date=2009 |title=Arguing the Just War in Islam |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674032347 |page=101}}</ref> Twee beslissings oor die vernietiging van vyandelike eiendom is met mekaar in stryd. In een veldslag het Mohammed die vernietiging van 'n vyand se dadelbome beveel as 'n middel om 'n beleg sonder bloedvergieting te beëindig; daarteenoor het [[Aboe Bakr]] die vernietiging van bome, geboue en lewende hawe verbied.<ref name=AD126>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 126–128.</ref> Die meeste regsgeleerdes het onnodige vernietiging van vyandelike eiendom nie toegelaat nie,<ref name=handbook/> maar het dit in gevalle van militêre noodsaak toegelaat, soos die afbreek van geboue waarin die vyand skuiling soek.<ref name=AD126/> Baie regsgeleerdes het teen "onnodige verwoesting" gewaarsku, nie net uit menslikheidsoorwegings nie maar ook uit praktiese oorwegings: dit is nuttiger om 'n vyand se eiendom buit te maak as om dit te vernietig.<ref name=V15b>Vanhullebusch: ''War and Law in the Islamic World'', p. 39.</ref> Islamitiese geleerdes het die dood van diere verbied, tensy dit weens militêre noodsaak gebeur, soos die doodmaak van perde in die geveg. Dit is omdat diere, anders as eiendom, pyn voel.<ref name=AD126/> In 'n oorsig van die oorlogsreëls in Islam wat op die werk van Hisham Kabbani gebaseer is, word verder gestel dat krygsgevangenes goed behandel moet word: die profetiese tradisies reël die krygsgebruik streng, en dit is verbode om na willekeur oor gevangenes te beskik en om vroue en kinders tydens veldslae dood te maak.<ref name=Kabbani>Hisham Kabbani: ''Le concept de jihad en Islam''. ISCA, p. 64, ISBN 1-930409-46-X.</ref><ref name=Balafand>Paul Balafand: artikel "Violence et non-violence" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 916–917.</ref> Gevangenes kon as slawe geneem word, teen losprys vrygelaat word, of in die land van Islam bly, waar hulle die status van ''dhimmi'' moes aanneem en 'n jaarlikse hoofgeld, die ''djizya'', moes betaal.<ref name=Rodinson>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, pp. 195, 230, 306–307. ISBN 978-2-02-022033-0.</ref> Dit is ook verbode om die vyand te verbrand; volgens Ibn Abbas sou Mohammed gesê het: "Maak [die vyand] dood, maar verbrand hom nie. Want niemand straf met vuur behalwe die Heer van die Vuur nie."<ref name=Bukhari57>''Jami' us-Sahih'' van al-Bukhari, hadith nr. 57.</ref> Plundering is verbode, dit wil sê dade van vandalisme soos diefstal en die vernietiging van goed, en dade van geweld teenoor burgerlikes; die neem van oorlogsbuit ná veldslae teen die vyand is nietemin as vergoeding vir skade beoefen.<ref name=Muslim4297>''Kitab al-Djihad wa's-siyar'', nr. 4297 van ''Sahih Muslim''.</ref> === Vredesverdrae en wapenstilstande === Die historiese verdrae tussen die Moslem-veroweraars en die bevolkings van die onderskeie gebiede is in die geskiedwerke oorgelewer, by [[Tabari|at-Tabari]] en al-Baladhuri om slegs die vroegste samestellings te noem, en is in die navorsing meermale bespreek.<ref name=Tritton>Arthur Stanley Tritton: ''Caliphs and their non-muslim subjects''. Routledge, 2013; Frede Løkkegaard: ''Islamic taxation in the classical period''. Branner & Korch, 1950; Daniel Clement Dennett: ''Conversion and poll tax in early Islam''. Harvard University Press, 1950; Antoine Fattal: ''Le statut légal des non-musulmans en pays d'Islam''. Imprimerie Catholique, 1958.</ref> Oor die algemeen teken dié verdrae die veiligheidswaarborg vir lewe en besittings aan, die toestaan van vrye aftog vir dié wat nie onder Islamitiese heerskappy wou lewe nie, maar ook die verpligting om kerke en vestingwerke nie te vernietig nie.<ref name=NothVertrage>Albrecht Noth: ''Die literarisch überlieferten Verträge der Eroberungszeit als historische Quellen''. In: Tilman Nagel (red.): ''Studien zum Minderheitenproblem im Islam''. Band 1, Bonn 1973, pp. 282 e.v., 285 en 287.</ref> Die klassiek-Islamitiese reg het die oorlogstoestand as die gewone toestand van die verhoudinge tussen die ''dar al-Islam'' en die ''dar al-harb'' beskou en het nie 'n onbeperkte vredesooreenkoms met laasgenoemde voorsien nie.<ref name=EIHudna>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 3, New Edition. Brill, Leiden, p. 546 ("Hudna"); vgl. Majid Khadduri, Herbert J. Liebesny, Robert H. Jackson: ''Origin and Development of Islamic Law''. The Lawbook Exchange, 2008, p. 351.</ref> Vir 'n bepaalde tydperk kon die oorlogstoestand deur 'n wapenstilstand, 'n sogenaamde ''hudna'', opgeskort word. Die duur van sulke verdrae is nie eenstemmig in die regskole vasgestel nie; met die uitsondering van die Hanafiete mag so 'n verdrag volgens elke regskool slegs tydelike geldigheid besit.<ref name=Peters33>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 33–34.</ref> Van belang vir die begrip van die ''hudna'' is onder meer soera 9:1, waarin "'n bindende afspraak" met die heidene vermeld word,<ref name=EIHudna/> sowel as soera 8:61: "En wanneer hulle (dit wil sê die vyande) hulle tot die vrede neig, neig jou (ook) daartoe (en laat van die stryd af)! En vertrou op God!"<ref name=Peters33b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 33.</ref> Daarby was die verdrag wat Mohammed in 628 met die Mekkane by al-Hudaybiya gesluit het – 'n twee-, volgens ander bronne tienjarige wapenstilstandsooreenkoms – van ooreenstemmende belang. Volgens Marie-Thérèse Urvoy kan 'n gebied wat deur die wette van Islam beheers word, die aanbreek van 'n oorlog met 'n naburige nie-geïslamiseerde gebied vir 'n tydperk van tien jaar uitstel, en kan die duur meermale hernieu word. Dit gaan hier om die begrip ''sulh'', van die stam ''ṣ-l-ḥ'', wat die gedagte van vrede en versoening weergee; dié tydperk word ''muwada'a'' ("verhoudinge sonder botsings") genoem. Toe die toestand van die Moslem-wêreld van die negende en tiende eeu af verander het, het oelemas verklaar dat die sjaria nie tot die nakoming van die djihadplig verplig nie, behalwe indien die domein van Islam deur buitelandse magte bedreig word. Selfs die onversetlike Hanbaliet Ibn Taymiyya het verkondig dat Moslems Islam nie met geweld aan nie-Moslems moet oplê indien laasgenoemde nie op die ''dar al-Islam'' inbreek nie. Die ''sulh'' is dus nie met die oog op grondgebied teenoor die "domein van die oorlog" toegepas nie, maar in die belang van die gemeenskap: die versoening of wapenstilstand, net soos verdrae en ooreenkomste, is daarop gerig om tydperke van vrede te handhaaf om handels- en kultuurverhoudinge te vergemaklik. Urvoy sluit af deur te beklemtoon dat, ondanks die verbrokkeling van die Moslem-wêreld en die feit dat die ''djihad'' verdedigend van aard geword het, die verdrae hul aanvanklike formulering behou het; aangesien die ''djihad'' 'n verpligting bly so lank as wat Islam bestaan, sou vrede met die ongelowiges ook vandag nog, ten minste teoreties, slegs uit tydelike wapenstilstande kon bestaan, en of dié verpligting laat vaar word, hang uiteindelik van die wil van die Moslems af.<ref name=Urvoy/> 'n Nie-Moslem wat buite die Islamitiese magsgebied woon, kan deur 'n sogenaamde ''aman'', 'n beskermingsverklaring van 'n Moslem, as ''musta'min'' op Islamitiese gebied vertoef sonder enige belastingverpligtinge, solank hy nie daar 'n permanente woonplek vestig nie.<ref name=EIAman>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 1, New Edition. Brill, Leiden, p. 429 ("Amān").</ref> As regsgrondslag dien soera 9:6: "En wanneer een van die heidene jou om beskerming vra, verleen hom dan beskerming, sodat hy die woord van God kan hoor! Laat hom daarna (onbelemmerd) daar kom waar hy in veiligheid is!" === ''Djihad'' en geloofsvryheid === Die klassieke Islamitiese reg onderskei tussen twee groepe nie-Moslems. Die eerste groep, wat ''kafir'' ("ongelowiges") genoem word, is dié wat geen verbintenis met die Islamitiese openbaring het nie. Onder die nie-Moslems moet die politeïste bestry word totdat hulle Islam aanneem; die "besitters van die Skrif" (''ahl al-kitab'') het benewens die moontlikheid van bekering ook die reg om met die Moslem-heerser 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. Laasgenoemde was oorspronklik slegs vir [[Jode]], [[Christene]] en Sabeërs bedoel. In die loop van die Islamitiese uitbreiding is die aanbod van die ''dhimma'' egter ook tot ander godsdienstige gemeenskappe uitgebrei, soos die [[Zoroastrisme|Zoroastriërs]] of die [[Hindoeïsme|Hindoes]], sodat uiteindelik alle nie-Moslems sonder meer in staat was om 'n ''dhimma''-verdrag met die Moslem-veroweraars te sluit.<ref name=Hoyland>Robert G. Hoyland (red.): ''Muslims and Others in Early Islamic Society''. Aldershot 2004, p. xiv.</ref> Onder 'n Moslem-regering word daar nie noodwendig van die skrifbesitters verwag om hulle tot Islam te bekeer nie, maar wel om hulle aan die politieke gesag van die regering te onderwerp en belasting te betaal; indien hulle hulle wel teen die Moslem-regering verset, kan hulle deur 'n gewapende ''djihad'' gedwing word om hulle te onderwerp. Volgens Françoise Micheau, professor in die middeleeuse geskiedenis van die Islamitiese lande aan die Universiteit van Parys I, berus die regsposisie van nie-Moslems op 'n dubbele grondslag: die gedrag van Mohammed en die omstandighede van sy verowerings. Tydens die onderwerping van Arabië in die laaste jare van sy lewe het die profeet onderwerpingsooreenkomste met groepe van die ''ahl al-kitab'' gesluit, in besonder met die Jode van Khaybar en die Christene van Nadjran. Sy houding teenoor die ''ahl al-kitab'', in die streng sin Jode en Christene, is ná debat uitgebrei na die Zoroastriërs, wat eweneens 'n heilige boek besit het, en prakties na al die gesindtes van die verowerde lande. Nogtans is dit moeilik om die voorwaardes wat aan die oorwonne bevolkings gestel is, presies te ken, aangesien die bronne van later kom en hoofsaaklik dien om 'n bestaande toestand te regverdig. Die sogenaamde pakt van Umar, wat aan die kalief [[Omar|Umar]] (regeer 634–644) toegeskryf word en die normatiewe verwysing geword het vir die bepaling van die klousules van die ''dhimma'', is moontlik eers in die tyd van die kalief al-Mutawakkil (regeer 847–861) opgestel, wat alle nie-Moslems verplig het om hulle aan die reëls van hul status te onderwerp; die oudste bewaarde weergawe dateer egter uit die twaalfde eeu.<ref name=Micheau>Françoise Micheau: artikel "Dhimma" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, p. 216.</ref> Die aanval op die nie-Moslem-vyand is voorafgegaan deur die aanbod om tot Islam oor te gaan of 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. 'n Gedwonge bekering tot Islam beskou die djihadleer nie as die doel van die stryd nie.<ref name=Noth31/> Die norm wat in soera 2:256 geformuleer word – "in die godsdiens is daar geen dwang nie" – wat volgens sommige klassieke Korankommentare deur latere Koranverse soos die swaardvers geabrogeer is,<ref name=Friedmann102>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 102.</ref> en die djihadteorie van die gewapende stryd teen ongelowiges sluit mekaar nie noodwendig uit nie, aangesien die nie-Moslems ná hul nederlaag godsdiensvryheid toegestaan kon word.<ref name=Crone>Patricia Crone: ''Islam and Religious Freedom''. Voordrag op die dertigste Duitse Oriëntalistedag, 2007; effens verkort ook aanlyn gepubliseer as ''No pressure, then: freedom of religion in Islam''. Open Democracy, 2009; vgl. Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, pp. 102–103.</ref> Klassieke Korankommentatore wat die vers nie as geabrogeer beskou het nie, was geneig om te argumenteer dat die vers slegs op die skrifbesitters betrekking het, vir wie die moontlikheid oop gestaan het om as ''dhimmi''s onder Moslem-gesag te lewe sonder om tot Islam oor te gaan.<ref name=Friedmann103>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, p. 103.</ref> Die ''djihad'' met die oog op bekering was beperk tot die vroeg-Islamitiese tyd, tot die onderwerping van die Arabiese stamme in Mohammed se tyd en kort ná sy dood. Dié opvatting in die klassieke Islamitiese reg was wel nie onbetwis nie, maar word in die moderne tyd oor die algemeen as die geldende norm aanvaar.<ref name=Friedmann102/> Die Tunisiese geleerde en Koranuitlegger Tahir ibn Ashur (1879–1970) bring die inhoud van soera 2:256 en die godsdienstige plig van die ''djihad'' soos volg met mekaar in ooreenstemming: die vers sou ná die verowering van Mekka in 630 geopenbaar gewees het en abrogeer alle verse en profete-uitsprake waarvolgens die oorlogsdoel die bekering van die bestrydes is. Sedert die openbaring van dié vers sou die oorlogsdoel in dié sin verander het dat dit nie meer die bekering is nie, maar die onderwerping van die bestrydes en hul aanvaarding van Islamitiese oorheersing. 'n Soortgelyke standpunt is deur die Siriese geleerde al-Qasimi (1866–1914) gehuldig.<ref name=Friedmann103/> === Die sjiïtiese leer === Die [[Sjia|sjiïtiese]] en [[Soenni|Soenni]]-teorieë van die ''djihad'' is soortgelyk,<ref name=PetersOEIW/> behalwe dat die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] tot die verskyning van die sogenaamde ''verborge [[imam]]'', Muhammad ibn Hasan, geen ''djihad'' ter uitbreiding van die Islamitiese magsgebied ken nie, aangesien slegs hy geregtig is om dit te voer.<ref name=EI1/><ref name=Kohlberg>{{Cite web |last=Kohlberg |first=Etan |url=https://atharebartar.com/en/development-imami-shii-doctrine-jihad-2/ |title=The Development of the Imami Shi'i Doctrine of Jihad |publisher=Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft |issue=126 |year=1976 |pages=64–86}}</ref> Die verdediging van die eie gebied bly vir die Twaalwer-Sjiïete nietemin verpligtend, al word dit nie as ''djihad'' verstaan nie.<ref name=Peters13>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 13.</ref> Die betrokke regsleer het dit egter verstaan om, in die aangesig van militêre noodsaak, weë óm dié bepaling te vind, sodat ook oorloë in die afwesigheid van die verborge imam regsgeldige legitimering kon verkry.<ref name=KohlbergLambton>Etan Kohlberg: ''The Development of the Imāmī Shīʿī Doctrine of jihād''. In: ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'', band 126, 1976, pp. 78–86; Ann Lambton: ''A Nineteenth Century View of Jihād''. In: ''Studia Islamica'', band 32, 1970, pp. 186–192.</ref> Sjiïtiese geleerdes het inderdaad beklemtoon dat dit vir Sjiïete 'n godsdienstige plig was om alle Moslems, Soenni-Moslems daaronder, teen invallers van buite te verdedig.<ref name=Prism/> 'n Uitsondering in die Middeleeue was die eerste Fatimidiese kalief Abdallah al-Mahdi Billah, wat aanspraak gemaak het daarop dat hy die verteenwoordiger van die imam is en daarmee die reg opgeëis het om 'n aanvallende ''djihad'' te begin.<ref name=Prism/> Ná die Mongoolse invalle het die Sjiïtiese geleerde Muhaqqiq al-Hilli beweer dat 'n verdedigingsoorlog nie net toelaatbaar nie, maar lofwaardig en selfs verpligtend is; kon 'n Moslem nie aan die verdediging deelneem nie, moes hy minstens materiële steun stuur. Dit het gegeld selfs wanneer die Moslems deur 'n onregverdige heerser regeer is.<ref name=Prism/> Shah Ismail van die Safawidiese dinastie het probeer om die reg op te eis om 'n aanvallende ''djihad'' te voer, in besonder teen die Ottomane, maar die Sjiïtiese oelemas het dit nie toegelaat nie en die klassieke standpunt gehandhaaf dat slegs die ware imam so 'n oorlog kon voer. Tydens die Qajar-tydperk het die Sjiïtiese oelemas die standpunt aangeneem dat die sjah vir die nasionale veiligheid verantwoordelik was, en hulle het die Persies-Russiese oorloë van die negentiende eeu as ''djihad'' gemagtig.<ref name=Prism/> == Geskiedenis == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|350px|Die uitbreiding van die kalifaat: onder Mohammed, 622–632; tydens die Rashidun-kalifaat, 632–661; en tydens die Omajjadiese Kalifaat, 661–750.]] In die voor-Islamitiese Arabië het [[Bedoeïene]] vyandige stamme en nedersettings oorval om buit in te samel. Volgens sommige geleerdes, soos James Turner Johnson, het die Islamitiese leiers wel "die geloof in die hart van die krygers ingeprent" dat 'n oorlog teen die volgelinge van 'n ander geloof 'n heilige oorlog was, en die begrip van die ''ghaza'' (strooptog) daarby gevoeg, maar het die "grondliggende struktuur" van dié Bedoeïenekrygvoering gebly: "strooptogte om buit in te samel".<ref name=Johnson>{{Cite book |last=Johnson |first=James Turner |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–148}}</ref> Volgens Jonathan Berkey was die Koran se uitsprake ter ondersteuning van die ''djihad'' moontlik oorspronklik teen Mohammed se plaaslike vyande gerig, die heidene van Mekka of die Jode van Medina, maar kon dieselfde uitsprake herrig word sodra nuwe vyande opgekom het.<ref name=Berkey>{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=73}}</ref> Volgens Majid Khadduri was dit die verskuiwing van die aandag na die verowering en buitmaking van nie-Bedoeïene-ongelowiges, en weg van die tradisionele stamstrooptogte onder Bedoeïene, wat dit vir Islam moontlik gemaak het om uit te brei en selfvernietiging te ontkom.<ref name=KhadduriDoctrine>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 55–73, hier p. 60.</ref> In Mohammed se leeftyd en die vroeë stadiums van die Islamitiese Ryk is die ''djihad'' gebruik om die uitbreiding van die ryk deur 'n gewapende stryd te regverdig. === Die vroeë Moslem-verowerings === In die vroeë tydperk wat die klassieke Islam besiel het, dié van die Rashidun-kalifaat, en wat minder as 'n eeu geduur het, het die ''djihad'' die gebied van Islam uitgebrei om miljoene onderdane in te sluit en 'n gebied te beslaan wat "van die grense van Indië en China tot by die Pireneë en die Atlantiese Oseaan" gestrek het.<ref name=LewisWest/> Die rol van die godsdiens in dié vroeë verowerings word gedebatteer. Middeleeuse Arabiese skrywers het beweer dat die verowerings deur God beveel is, en het hulle as ordelik en gedissiplineerd, onder die bevel van die kalief, voorgestel.<ref name=Bonner60>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 60–61.</ref> Baie moderne historici bevraagteken of hongersnood en verwoestyning eerder as die ''djihad'' 'n dryfkrag agter die verowerings was. Die historikus William Montgomery Watt het aangevoer: "Die meeste deelnemers aan die [vroeë Islamitiese] ekspedisies het waarskynlik aan niks meer as buit gedink nie ... Daar was geen gedagte aan die verspreiding van die godsdiens van Islam nie."<ref name=AD87>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 87.</ref> Eweneens voer Edward J. Jurji aan dat die dryfvere van die Arabiese verowerings sekerlik nie "die verkondiging van Islam" was nie: "Militêre voordeel, ekonomiese begeertes, [en] die poging om die hand van die staat te versterk en sy soewereiniteit te vergroot ... is van die bepalende faktore."<ref name=AD76/> Sommige meer onlangse verklarings noem sowel materiële as godsdienstige oorsake vir die verowerings.<ref name=Bonner62>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 62–63.</ref> === Die na-klassieke tydperk === Die historikus Hamilton Gibb het verklaar: "In die historiese [Moslem-]gemeenskap het die begrip van die ''djihad'' geleidelik verswak en uiteindelik is dit grootliks in terme van Soefi-etiek herinterpreteer."<ref name=Gibb>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Mohammedanism |date=1969 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |page=117}}</ref> Teen die tyd van die Abbasiede was die begrip nie meer sentraal tot die staatkunde nie, ondanks die teoretiese belang van die gedagte in die klassieke Islamitiese juridiese denke.<ref name=Johnson/> Rudolph Peters het geskryf dat die begrip met die stilstand van die Islamitiese uitbreidingsdrang verinnerlik is as 'n morele of geestelike stryd.<ref name=Peters187>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 187, voetnoot 52.</ref> Latere Islamitiese geleerdes soos Ibn al-Amir al-San'ani, Muhammad Abduh, Rashid Rida, Ubaidullah Sindhi, Yusuf al-Qaradawi en Shibli Nomani het die verdedigende aspek van die ''djihad'' beklemtoon en tussen die verdedigende ''djihad'' (''djihad al-daf''') en die aanvallende ''djihad'' (''djihad al-talab'') onderskei. Hulle het die opvatting weerlê dat daar konsensus bestaan het dat die ''djihad al-talab'' 'n gemeenskapsverpligting (''fard kifaya'') was, en het ter ondersteuning na die werke van klassieke geleerdes soos al-Djassas en Ibn Taymiyya verwys. Volgens Ibn Taymiyya is die rede vir 'n ''djihad'' teen nie-Moslems nie hul ongeloof nie, maar die bedreiging wat hulle vir Moslems inhou. Met 'n beroep op Ibn Taymiyya het geleerdes soos Rashid Rida, al-San'ani en al-Qaradawi aangevoer dat ongelowiges nie beveg hoef te word nie tensy hulle 'n bedreiging vir Moslems inhou. Die ''djihad'' is dus slegs as verdedigende oorlogvoering verplig, in antwoord op aggressie of "troubreuk" teen die Moslem-gemeenskap, en die "normale en gewenste toestand" tussen Islamitiese en nie-Islamitiese gebiede was een van "vreedsame naasbestaan". Dit stem ooreen met die Westerse begrip van die regverdige oorlog.<ref name=mqz/><ref name=Peters150>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 150.</ref> Eweneens het die agtiende-eeuse geleerde Mohammad ibn Abd al-Wahhab die ''djihad'' omskryf as 'n verdedigende militêre optrede om die Moslem-gemeenskap te beskerm.<ref name=DLB2004b>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 230, 235, 241.</ref> Vandag erken sommige Moslem-skrywers slegs oorloë as wettig wat ter verdediging van grondgebied of ter verdediging van die godsdiensvryheid gevoer word.<ref name=Peters125b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 125.</ref> Yusuf al-Qaradawi het verklaar: "Die ''djihad'' op die pad van Allah dien uitsluitlik vir die verdediging van die land, die eer en die heilige sake ... Ons neem hier aan wat die Moslem-geleerdes van dié tyd aangeneem het: sjeg Abu Zuhra, sjeg Rashid Rida, sjeg Shaltut, sjeg Abdallah Daraz, sjeg al-Ghazali: hulle is almal van mening dat die ''djihad'' in Islam uitsluitlik dien vir die verdediging van die godsdiens, die staat, die heilige sake, die land, die eer ... en nie vir die verowering van die wêreld nie, soos sommige dit beskryf."<ref name=Qaradawi>''L'Islam et l'Occident'', p. 19.</ref> Volgens Bernard Lewis het die meeste Islamitiese teoloë in die klassieke tydperk (750–1258) die ''djihad'' as 'n militêre onderneming verstaan,<ref name=LewisPolLang/> maar nadat die Islamitiese verowering tot stilstand gekom het en die kalifaat in kleiner state verdeel het, het die "onweerstaanbare en permanente ''djihad'' tot 'n einde gekom". Namate die ''djihad'' onuitvoerbaar geword het, is dit "van historiese na messiaanse tyd uitgestel".<ref name=Lewisrevolt>{{Cite magazine |last=Lewis |first=Bernard |title=The Revolt of Islam |magazine=The New Yorker |date=19 November 2001 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> In die agtiende eeu het die Durrani-ryk onder Ahmad Shah Durrani en sy seun en opvolger Timur Shah Durrani djihads teen die Sikh-''misls'' in die [[Punjab]]-streek verklaar, dikwels om grondgebied te konsolideer; die pogings onder Ahmad Shah het misluk, terwyl dié van Timur Shah geslaag het.<ref name=Fayz>{{Cite book |last=Muhammad Katib Hazarah |first=Fayz |title=The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh |translator=R. D. McChesney, M. M. Khorrami |date=2012 |page=61 |publisher=Brill}}</ref> === Kolonialisme en modernisme === [[Lêer:Fula jihad states map general c1830.png|duimnael|Die Fulani-djihadstate van Wes-Afrika, omstreeks 1830]] Toe die Europeërs die Moslem-wêreld begin koloniseer, was die ''djihad'' een van die eerste reaksies.<ref name=Bonner157>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 157–158.</ref> Emir Abdelkader het in Algerië 'n ''djihad'' teen die Franse oorheersing georganiseer en daarvoor van bestaande Soefi-netwerke gebruik gemaak.<ref name=Bonner157/> Ander oorloë is dikwels as ''djihad'' verklaar: die Senussi-orde het in 1912 'n ''djihad'' teen die [[Libië|Italiaanse beheer oor Libië]] verklaar, en die "[[Mahdi]]" in die [[Soedan]] het in 1881 'n ''djihad'' teen die Verenigde Koninkryk en Egipte verklaar.<ref name=OCAP/> Rashid Rida en Muhammad Abduh het aangevoer dat vreedsame naasbestaan die normale toestand tussen Moslem- en nie-Moslem-state behoort te wees, met 'n beroep op Koranverse wat oorlog slegs ter selfverdediging toelaat. Dié siening het egter die ''djihad'' teen die kolonialisme oopgelaat, aangesien dit as 'n aanval op Moslems beskou is.<ref name=OEIP/> Syed Ahmad Khan het aangevoer dat die ''djihad'' tot gevalle van onderdrukking beperk is, en dat 'n ''djihad'' teen die Britte onnodig was aangesien die Britse bewind in Indië godsdiensvryheid toegelaat het. In die plek daarvan het Khan die ''djihad'' geformuleer as die herwinning van die Moslem-wêreld se vroeëre wetenskaplike vooruitgang om dit te moderniseer.<ref name=Bonner159>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 159–160.</ref> Met die Islamitiese herlewing het 'n nuwe "fundamentalistiese" beweging ontstaan, met verskillende uitlegte van Islam wat groter nadruk op die ''djihad'' geplaas het. Die [[Wahhabisme|Wahhabitiese]] beweging, wat van die agtiende eeu af oor die Arabiese Halfeiland versprei het, het die ''djihad'' as gewapende stryd beklemtoon.<ref name=Gold>{{Cite book |last=Gold |first=Dore |title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism |date=2012 |publisher=Regnery Publishing |pages=7–8, 24}}</ref> Die Fulani-djihads in Wes-Afrika in die agtiende en negentiende eeu het tot die stigting van verskeie state gelei, waarvan die Sokoto-kalifaat die bekendste is. Dit het 'n eeu lank bestaan totdat dit deur die Britte verower en in 1903 by koloniale [[Nigerië]] ingelyf is.<ref name=Falola>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3}}</ref> Tydens die koloniale era is die ''djihad'' ook gebruik om nasionalistiese en pan-Islamitiese weerstand teen die koloniale oorheersers te motiveer. === Die Ottomaanse ''djihad'' in die Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|duimnael|Ottomaanse soldate met 'n regimentsvaandel wat die ''sjahada'' dra, by Kanlisirt tydens die Gallipoli-veldtog in 1915]] In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Max von Oppenheim 'n ''Gedenkskrif oor die revolusionering van die Islamitiese gebiede van ons vyande'' aan keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] gerig.<ref name=Schwanitz>Wolfgang G. Schwanitz: ''Max von Oppenheim und der Heilige Krieg. Zwei Denkschriften zur Revolutionierung islamischer Gebiete 1914 und 1940''. In: ''Sozial.Geschichte'', band 19, nr. 3, 2004, pp. 28–59.</ref> Die oproep tot 'n ''djihad'' deur Mehmed V het op 11 November 1914 gevolg.<ref name=Schwanitz2>Wolfgang G. Schwanitz: ''Jihadisierung des Islam im Großen Krieg''. In: ''Humanities – Sozial- und Kulturgeschichte'', webweergawe van Oktober 2014.</ref> Toe die Ottomaanse kalief tot 'n "groot ''djihad''" teen die Geallieerde moondhede opgeroep het, het daar hoop sowel as vrees ontstaan dat nie-Turkse Moslems die kant van Ottomaanse Turkye sou kies, maar die beroep het nie die Moslem-wêreld verenig nie<ref name=Lewisrevolt/><ref name=Gold/> en Moslems het nie teen hul nie-Moslem-bevelvoerders in die Geallieerde magte gedraai nie.<ref name=Ardic>{{Cite book |last=Ardic |first=Nurullah |title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization |date=2012 |publisher=Routledge |pages=192–193 |isbn=9781136489846}}</ref> Die oorlog het tot die einde van die kalifaat gelei, aangesien die [[Ottomaanse Ryk]] met die verliesende kant verbonde was en hom oorgegee het; die naoorlogse kapitulasies is deur die sekularistiese [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] omgekeer, wat later die kalifaat afgeskaf het.<ref name=Kadri/> In 1922, voor die Iranse revolusie, het die Sjiïtiese geestelike Mehdi al-Khalissi 'n [[fatwa]] uitgereik wat Irakese verbied het om aan die Irakese verkiesings deel te neem, aangesien die Irakese regering deur buitelandse moondhede gevestig is; hy het later 'n rol in die Irakese opstand van 1920 gespeel.<ref name=Islamicrev>{{Cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 Februarie 2013 |publisher=al-islam.org}}</ref> Tydens die opstand het ajatolla Muhammad Taqi Shirazi die Britse bewind ontoelaatbaar verklaar en tot 'n ''djihad'' teen die Europese besettings in die Midde-Ooste opgeroep.<ref name=Akhlaq>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-9787-8577-9 |page=169}}</ref> === Na-kolonialisme === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|duimnael|regs|[[Sayyid Qutb]], Islamistiese skrywer en invloedryke leier van die Moslembroederskap]] Die [[Islamisme]] het in die twintigste eeu 'n toenemende rol in die Moslem-wêreld gespeel, veral ná die ekonomiese krisisse van die 1970's en 1980's.<ref name=VanSlooten>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=https://archive.org/details/peace-review_april-september-2005_17_2-3/page/289 |journal=Peace Review |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013}}</ref> Een van die eerste Islamistiese groepe, die [[Moslembroederskap]], het die liggaamlike stryd en die martelaarskap in sy leerstelling beklemtoon: "God is ons doel; die Koran is ons grondwet; die Profeet is ons leier; die stryd (''djihad'') is ons weg; en die dood ter wille van God is die hoogste van ons aspirasies."<ref name=Benjamin>{{Cite book |last1=Benjamin |first1=Daniel |last2=Simon |first2=Steven |title=The Age of Sacred Terror |date=2002 |publisher=Random House |location=New York |page=57 |isbn=9780375508592}}</ref><ref name=Hamas>{{Cite web |title=The Hamas Covenant 1988 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp |website=Yale Law School Avalon Project}}</ref> [[Hassan al-Banna]] het die ''djihad'' van die swaard beklemtoon en Egiptenare tot 'n ''djihad'' teen die Britse Ryk opgeroep<ref name=Banna>{{Cite book |last=Bannā |first=Ḥasan al- |title=Five Tracts of Hasan Al-Banna (1906–1949) |date=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-608-15367-4 |pages=150, 155}}</ref> – die eerste invloedryke geleerde sedert die Indiese opstand van 1857 wat dit gedoen het.<ref name=Kadri/> Die groep het in die 1940's tot 'n ''djihad'' teen [[Israel]] opgeroep,<ref name=AlKhatib>{{Cite book |last=Al-Khatib |first=Ibrahim |title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem |date=2012 |publisher=scribedigital.com |isbn=978-1780410395 |page=14}}</ref> en sy Palestynse tak, [[Hamas]], het tydens die eerste Intifada tot 'n ''djihad'' teen Israel opgeroep.<ref name=AbuAmr>{{Cite book |last=Abū ʻAmr |first=Z. |title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and Islamic Jihad |publisher=Indiana University Press |year=1994 |page=23 |isbn=978-0253208668}}</ref><ref name=Miller>{{Cite book |last=Miller |first=Judith |title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |publisher=Simon & Schuster |page=387 |isbn=978-1439129418 |date=2011}}</ref> Volgens Rudolph Peters en Natana J. DeLong-Bas het die nuwe "fundamentalistiese" beweging 'n herinterpretasie van Islam en sy eie geskrifte oor die ''djihad'' meegebring. Dié geskrifte was geneig om hulle minder met die verskillende Islamitiese regskole in te laat, of met oplossings vir alle moontlike situasies: "Hulle beklemtoon eerder die morele regverdigings en die onderliggende etiese waardes van die reëls as die uitvoerige uitwerking van daardie reëls." Hulle was ook geneig om die onderskeid tussen die groter en die kleiner ''djihad'' te ignoreer, omdat dit Moslems "aftrek van die ontwikkeling van die strydlustige gees wat volgens hulle nodig is om die Islamitiese wêreld van Westerse invloede te suiwer".<ref name=DLB2004c>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 240–241.</ref><ref name=Peters127>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 127.</ref> Hedendaagse Islamitiese fundamentaliste is dikwels deur die idees van Ibn Taymiyya en van die Egiptiese joernalis [[Sayyid Qutb]] beïnvloed. Qutb het in sy boek ''Mylstene'' verkondig dat die ''djihad'' "nie 'n tydelike fase is nie, maar 'n permanente oorlog ... Die ''djihad'' vir vryheid kan nie ophou voordat die Satanistiese magte tot 'n einde gebring is en die godsdiens in sy geheel vir God gesuiwer is nie."<ref name=Milestones>{{Cite book |last=Qutb |first=Sayyid |title=Milestones |pages=60, 82, 125–126}}</ref><ref name=DLB2004d>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', p. 264.</ref> Qutb het op die martelaarskap en die ''djihad'' gekonsentreer en die tema van verraad en vyandskap teenoor Islam van die kant van Christene en veral Jode bygevoeg. Indien nie-Moslems 'n "oorlog teen Islam" voer, was 'n ''djihad'' teen hulle volgens hom verdedigend en nie aanvallend nie. Hy het volgehou dat Christene en Jode ''mushrikeen'' (nie-monoteïste) was, omdat hulle na sy bewering aan hul priesters of rabbi's "die gesag gegee het om wette te maak, en wette nagekom het wat deur hulle gemaak is [en] nie deur God toegelaat is nie", en aangesien "die nakoming van wette en beslissings 'n soort verering is".<ref name=Milestones/><ref name=Symon>{{Cite news |last=Symon |first=Fiona |title=Analysis: The roots of jihad |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm |publisher=BBC |date=16 Oktober 2001}}</ref> Die latere ideoloog Muhammad abd-al-Salam Faraj het van sommige van Qutb se leringe afgewyk. Waar Qutb gemeen het dat die ''djihad'' 'n verkondiging van "bevryding vir die mensdom" was, waarin die mensdom die vrye keuse tussen Islam en ongeloof het, het Faraj die ''djihad'' as 'n middel gesien om die wêreld te verower en die kalifaat te herstel.<ref name=Cook107>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 107–108.</ref> Faraj het die leuen, die nagtelike aanval (selfs waar onskuldiges per ongeluk gedood word) en die vernietiging van die ongelowige se bome geregverdig.<ref name=Jansen>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5}}</ref><ref name=Cook190>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 190, 192.</ref> Sy idees het Egiptiese Islamistiese ekstremistiese groepe beïnvloed, sowel as [[Ayman al-Zawahiri]], later die leier van [[Al-Kaïda|al-Kaïda]].<ref name=Gerges>{{Cite book |last=Gerges |first=Fawaz A. |title=The Far Enemy: Why Jihad Went Global |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=9, 11}}</ref> Tydens die Sowjet-inval in Afghanistan het die Sjiïtiese bevolking van [[Afghanistan]], hoewel die land oorwegend Soenni is, saam met die Soenni-Moslems die wapen opgeneem teen die kommunistiese regering en die verbonde Sowjet-magte; hulle is gesamentlik die Afghaanse ''mudjahedien'' genoem. Die Sjiïtiese djihadiste in Afghanistan was as die Teheran-agt bekend en het steun van die Iranse regering ontvang.<ref name=Britafghan>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War |title=Afghan War: History & Facts |website=Encyclopædia Britannica |date=24 Mei 2023}}</ref><ref name=Goodson>{{Cite book |title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban |first=Larry P. |last=Goodson |date=2001 |publisher=University of Washington Press |page=147 |isbn=9780295980508}}</ref> Die moderne Moslem-denke was op die vraag gerig wanneer oorlog gemaak mag word (''jus ad bellum'') en het min aandag aan die gedrag tydens die oorlog (''jus in bello'') gegee, omdat die meeste Moslem-teoretici die internasionale humanitêre reg as bestaanbaar met die Islamitiese vereistes beskou het. Moslems het die gedrag tydens oorlog later wel bespreek, in reaksie op terreurgroepe wat burgerlikes as teiken gekies het.<ref name=Hashmi>{{Cite book |editor=Sohail H. Hashmi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges |publisher=Oxford University Press |year=2012 |page=14}}</ref> == Nie-militêre uitlegte van die djihadbegrip == Terwyl sowel die Koran as die Soenna sowel as die meerderheid van die klassieke geleerdes onder ''djihad'' primêr of uitsluitlik 'n militêre bedrywigheid verstaan het, het daar in die loop van hul ontwikkeling ook nie-militêre uitlegte van die djihadleer ontstaan. Dit het veral gebeur in die loop van diepgaande politieke veranderinge soos die [[Kolonialisme|kolonisering]] van groot dele van die Islamitiese wêreld, die afskaffing van die kalifaat en die ontwikkelinge van die moderne tyd. Enkele Sjiïtiese teoloë van die klassieke tyd het tussen die groter ''djihad'' as 'n geestelike stryd teen innerlike luste en die kleiner ''djihad'' as 'n militêre konfrontasie met 'n uiterlike vyand onderskei.<ref name=Lewis125/> Hiermee stem die beklemtoning van nie-militêre aspekte van die djihadplig ooreen deur baie hedendaagse Moslem-skrywers sowel as deur Moslem-asketes en -mistici.<ref name=Firestone17>Reuven Firestone: ''Jihad: The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, p. 17.</ref> 'n Bekende voorbeeld van sulke uitlegte uit die moderne tyd was president Habib Bourguiba se verkondiging dat die stryd teen die ekonomiese verval van [[Tunisië]] as 'n ''djihad'' beskou moet word. Aangesien 'n ''mudjahed'', iemand wat aan die ''djihad'' deelneem, van die plig om in die [[Ramadan]] te vas vrygestel was, het Bourguiba aangevoer dat die vas in die Ramadan daarom ook nie vir werkendes – wat sodoende eweneens as geloofstryders beskou moes word – 'n plig was nie. Op dié wyse het hy probeer om die jaarlikse ekonomiese stagnasie in daardie maand te beëindig. Sy siening in dié verband is naderhand ook deur dele van die Islamitiese geleerdheid oorgeneem.<ref name=Peters118b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 118–119.</ref> == Legitimering van terreur met die djihadbegrip == [[Lêer:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|duimnael|300px|'n Djihad-vlag]] Baie Moslems, onder wie geleerdes soos Yusuf al-Qaradawi en Sayyid Tantawi, het Islamitiese terreuraanvalle op burgerlikes veroordeel en beskou hulle as in stryd met die reëls van die ''djihad'' wat die teiken van nie-strydendes verbied.<ref name=OEIPcombat/> Die ideologiese grondslag vir die deelname aan Islamistiese terrorisme word verskaf deur die geskrifte van Ibn Taymiyya, maar veral deur dié van die teoretikus van die Egiptiese Moslembroederskap, Sayyid Qutb, wie se boeke ''Mylstene'' en ''In die skaduwee van die Koran'' ná sy teregstelling in 1966 op groot skaal in die Arabiese wêreld versprei is. Verskeie Islamistiese organisasies dra die woord ''djihad'' in hul naam, soos die Islamitiese Djihad en al-Djihad. Ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] het die Verenigde State die Saoedi-Arabiese [[Osama bin Laden]] en die [[Taliban]] in Afghanistan geblameer. Bin Laden het op 7 Oktober 'n televisieboodskap uitgereik waarin hy verklaar het dat "Allah 'n voorhoedegroep Moslems, die spits van Islam, geseën het om Amerika te vernietig". Amerikaanse en Britse magte is rondom Afghanistan ontplooi, en mullah Mohammad Omar, die "bevelhebber van die gelowiges" van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan, het op sy beurt die Moslems van die wêreld opgeroep om by hom in 'n ''djihad'' aan te sluit.<ref name=Kepel>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |page=2}}</ref> In die 1980's het [[Abdullah Azzam]] gepleit vir 'n ''djihad'' teen die "ongelowiges".<ref name=Riedel>{{Cite web |last=Riedel |first=Bruce |title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father |url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel |date=11 September 2011 |publisher=Brookings}}</ref> Azzam het 'n ''fatwa'' uitgereik wat tot 'n djihad teen die Sowjet-besetting van Afghanistan oproep en dit 'n verpligting van alle weerbare Moslems verklaar om die invallers af te weer; sy ''fatwa'' is deur ander onderskryf, onder wie Abd al-Aziz ibn Baz.<ref name=Blanchard>{{Cite book |last=Blanchard |first=Christopher M. |title=Saudi Arabia: Background and U.S. Relations |date=2010 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-1-4379-2838-9 |page=27}}</ref> Azzam het Afghanistan as die begin gesien van 'n ''djihad'' om die ongelowiges uit baie lande te verdryf – die suidelike Sowjetrepublieke van Sentraal-Asië, Bosnië, die [[Filippyne]], Kasjmir, Somalië, Eritrea, Spanje en veral sy eie tuisland Palestina.<ref name=Wright>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower |date=2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-26608-8 |page=130}}</ref> Van die Sowjet-nederlaag in Afghanistan word gesê dat dit "die [[Djihadisme|djihadistiese]] neiging van 'n randverskynsel tot 'n groot mag in die Moslem-wêreld versterk het"; baie vegters het na hul tuislande teruggekeer om die ''djihad'' voort te sit, het aan opstande deelgeneem en later 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep.<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-85771-780-1 |pages=156–157, 174}}</ref> Azzam het ook 'n breër uitleg bepleit van wie doodgemaak mag word, wat studente soos bin Laden moontlik beïnvloed het.<ref name=Gold/> Op grond van sy uitleg van die hadith het hy aangevoer dat dit 'n sonde is om nié 'n aanvallende ''djihad'' teen die ongelowiges in nie-Moslem-lande te voer nie, en dat dit moet voortduur totdat slegs dié oorbly wat hulle aan Islam onderwerp; die verdrywing van ongelowiges uit Moslem-lande is daarteenoor 'n verdedigende ''djihad''.<ref name=AzzamDOTML>{{Cite book |last=Azzam |first=Abdullah |title=Defense of the Muslim Lands: The First Obligation After Iman |publisher=Islamic Books}}</ref> In Februarie 1998 het bin Laden 'n "Verklaring van die Wêreld-Islamitiese Front vir die Djihad teen die Jode en die Kruisvaarders" in die koerant ''Al-Quds al-Arabi'' geplaas.<ref name=OBLjihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_november-december-1998_77_6/page/14 |journal=Foreign Affairs |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126}}</ref> Hy het later die aanvalle van 11 September teen die Verenigde State georganiseer. Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – wat deur Islamiste ontwikkel is wat andersins enige ''bid'a'' (nuwigheid) in die godsdiens veroordeel – dít "genormaliseer" wat voorheen "ondenkbaar" was: "Die blote gedagte dat Moslems hulself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was pas in die vroeë 1990's dat enigiemand ooit die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, geregverdig het."<ref name=Kadri/> Selfmoordaanvallers word daarby ''sjahied'' (martelaar) genoem en 'n plek in die Paradys sou vir hulle seker wees. As sodanig geld [[selfmoord]] in Islam as 'n sonde wat in die hiernamaals met die eindelose herhaling van die oomblik van die dood gestraf word.<ref name=LewisChurchill>Bernard Lewis, Buntzie Ellis Churchill: ''Islam: The Religion and the People''. Wharton School Publishing, 2008, p. 152.</ref> Die Islamitiese teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is uitgewys as die sleutelteoretikus en ideoloog agter die moderne djihadistiese geweld.<ref name=Atlantic>{{Cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref> Sy teologiese en regsregverdigings het Abu Musab al-Zarqawi van al-Kaïda sowel as djihadistiese terreurgroepe, [[Islamitiese Staat|ISIS]] daaronder, beïnvloed. Al-Zarqawi het 'n manuskrip van al-Muhajir se idees in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur ISIS ingespan is en bekend staan as ''Die Regswetenskap van die Djihad'' of ''Die Regswetenskap van die Bloed''.<ref name=Atlantic/><ref name=Guardian>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |newspaper=The Guardian |date=12 Mei 2018 |last=Townsend |first=Mark}}</ref> Die boek is beskryf as 'n rasionalisering van "die moord op nie-strydendes"; Salah al-Ansari van die dinkskrum Quilliam merk op: "Daar is 'n verstommende gebrek aan studie van en aandag vir dié afstootlike en gevaarlike teks ''Die Regswetenskap van die Bloed'' in byna alle Westerse en Arabiese vakkundigheid."<ref name=Guardian/> Charlie Winter van ''The Atlantic'' beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afstootlike dade te regverdig":<ref name=Atlantic/> {{Aanhaling|teks=Van bepeinsinge oor die verdienstelikheid daarvan om gevangenes te onthoof, te martel of te verbrand tot gedagtes oor sluipmoord, belegoorlogvoering en die gebruik van biologiese wapens – al-Muhajir se intellektuele nalatenskap is 'n sleutelbestanddeel van die letterkundige korpus van ISIS, en inderwaarheid van wat ook al daarná kom: 'n manier om prakties enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word. [...] Volgens al-Muhajir is dit om selfmoord te pleeg ten einde mense dood te maak nie net 'n teologies gegronde daad nie, maar ook 'n lofwaardige een, iets om te koester en te vier ongeag die uitkoms daarvan.|teken=Charlie Winter}} Die sielkundige Chris E. Stout het beweer dat djihadiste hul dade as "vir die groter goed" beskou, en dat hulle hulle in 'n toestand van "verswakking op die aarde" bevind wat [[terrorisme]] 'n geldige uitweg maak.<ref name=Stout>{{Cite book |last=Stout |first=Chris |title=Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat |publisher=Greenwood Publishing Group |date=2018 |pages=5–6 |isbn=978-1440851926}}</ref> Talle kongresse is in Egipte, Saoedi-Arabië en elders gehou wat selfmoordaanvalle, die liggaamlike aanranding van burgerlikes en die aanvalle van 11 September 2001, [[Aanvalle in Madrid op 11 Maart 2004|11 Maart 2004]], Riaad en [[Aanvalle in Londen op 7 Julie 2005|7 Julie 2005]] veroordeel.<ref name=Savants>Sjeg Muhammad ibn Hussayn: ''Que disent les savants de l'islam sur le Terrorisme ?'' Éditions Anas, 2004, ISBN 9960-36-560-3.</ref> Die intellektuele, politici en geestelikes van die Arabies-Moslem-wêreld het 'n ''Arabiese konvensie vir die bestryding van terrorisme'' opgestel wat 57 state onderteken het: "Ooreenkomstig die hoë morele en godsdienstige beginsels, in besonder die reëls van die Islamitiese sjaria sowel as die menslike erfenis van die Arabiese nasie, wat elke vorm van geweld en terrorisme afkeur."<ref name=Savants/> Die Islamitiese grondslae waarop die oelemas hulle beroep, is hoofsaaklik die verbod om onskuldiges dood te maak ("Spaar die kinders, die geesteskrankes, die vroue, die priesters, die bejaardes en die gebreklikes, tensy hulle aan die stryd deelgeneem het"; soera 5:32); die verbod om chaos (''fitna'') te veroorsaak (soera 2:190–191); en die selfmoord, wat duidelik in die Koran veroordeel word: "Moet julle nie die dood aandoen nie" (soera 4:29).<ref name=Savants/><ref name=Urvoy/> Die Internasionale Islamitiese Geleerderaad, wat ná die aanvalle van 11 September 2001 standpunt ingeneem het oor Islamisties-ekstremisties gemotiveerde geweld, het in die Manifes van Mekka "ekstremisme, geweld en terrorisme" veroordeel, bevestig dat dié dinge "nie in die minste tot Islam behoort nie" en vasgestel: "''Djihad'' is nie terrorisme nie." Die Franse magistraat Marc Trévidic wys op die paradoks van die nuwe "''djihad''-geslag", wat droom van die goue eeu van 'n Islam wat die Westerse moderniteit nog nie verderf het nie, terwyl dieselfde nuwe djihadiste 'n hele aantal middele gebruik wat juis die moderne tyd kenmerk, soos die internet en sosiale media.<ref name=Trevidic>{{Cite journal |author=Marc Trévidic |title=Du terrorisme d'État à la génération jihad |journal=Revue française de criminologie et de droit pénal |volume=3 |date=November 2014}}</ref> Weens aanvalle van dié aard het dit veral in die [[Weste|Westerse wêreld]] tot 'n groeiende kritiek op Islam sowel as tot [[Islamofobie]] gekom. == ''Djihad'' vandag == Sommige hedendaagse Moslem-groepe, veral in Westerse lande, onderskryf grootliks die innerlike ''djihad'' waar die stryd teen boosheid sonder wapens gevoer word. Dit is egter ook so dat die ''djihad'' selfs aan die begin van die 21ste eeu steeds as motivering gebruik word om verskeie oorloë waarin Moslem-lande of -groepe betrokke is, te regverdig. Voorbeelde hiervan is die stryd in [[Afghanistan]], die burgeroorloë in die [[Soedan]] en [[Tsjad]], en die onafhanklikheidstryd van Moslem-minderheidsgroepe in die [[Filippyne]]. Die kleiner ''djihad'' is in die loop van die geskiedenis ook teen Moslem-sektes gerig wat as ketters beskou is. In die hedendaagse tyd is dié rede onder meer aangevoer in die oorlog tussen [[Iran]] en [[Irak]], in die botsings tussen mededingende Moslem-faksies – in Afghanistan, Pakistan, Jemen, Irak, Sirië en Libanon, vandag tussen Soenni-Moslems en Sjiïete – en in die Algeriese burgeroorlog van die 1990's teen Algeriese burgerlikes en soldate wat teen die invoering van die sjaria gekant was, 'n oorlog wat meer as 150 000 mense se lewens gekos het.<ref name=Webster>{{Cite book |author=Wendy Doniger |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |page=571 |isbn=0-87779-044-2}}</ref><ref name=Bellinger>{{Cite book |first=Gerhard J. |last=Bellinger |title=Encyclopédie des religions |location=Parys |publisher=Le Livre de poche |year=2000 |isbn=2-253-13111-3}}</ref> In die Siriese burgeroorlog het Sjiïtiese en Soenni-vegters 'n ''djihad'' teen mekaar gevoer,<ref name=RF17>{{Cite news |last=Hassan |first=Hassan |title=The rise of Shia jihadism in Syria will fuel sectarian fires |work=The National |location=Aboe Dhabi |date=5 Junie 2013}}</ref> en in Jemen het die [[Houthi-beweging]] 'n beroep op die ''djihad'' as deel van sy ideologie sowel as van sy werwing gebruik.<ref name=Defensepost>{{Cite web |url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/ |title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says |date=20 Junie 2019 |website=The Defense Post}}</ref> In hierdie eeu van godsdienstige verdraagsaamheid en [[humanisme]] is die konsep van ''djihad'' waarskynlik die grootste enkele oorsaak van die negatiewe beeld wat baie nie-Moslems van Islam het. Die Islamitiese strewe om die hele wêreld só aan Allah te onderwerp, lei daartoe dat baie mense alle Moslems as onverdraagsame aggressors en vyande van wêreldvrede beskou. Moslems se standpunt oor en die hantering van hierdie radikale konsep sal dalk 'n deurslaggewende faktor wees om te bepaal in watter mate Islam in die toekoms vir die breë wêreldbevolking aanvaarbaar sal wees. == Ander betekenisse en gebruike == Die woord het sowel gewelddadige as geweldlose betekenisse opgegaar. Volgens John Esposito kan dit eenvoudig beteken om te strewe na 'n morele en deugsame lewe, om Islam te versprei en te verdedig, en om onreg en onderdrukking te bestry.<ref name=Esposito26>John Esposito: ''Unholy War: Terror in the Name of Islam''. Oxford University Press, 2002, p. 26.</ref> Die relatiewe belang van die twee vorme is 'n saak van meningsverskil. Rudolph Peters het geskryf dat tradisionalistiese Moslems in die hedendaagse wêreld die ''djihad'' uit die klassieke werke oor die fikh verstaan; modernistiese Moslems beskou dit as 'n regverdige oorlog in die internasionale reg en beklemtoon die verdedigende aspekte daarvan; en fundamentaliste sien dit as 'n uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale.<ref name=Peters150/> David Cook het geskryf dat Moslems die ''djihad'' in 'n militêre sin verstaan het, in sowel klassieke as hedendaagse tekste; die gedagte dat die ''djihad'' primêr geweldloos is, kom volgens hom uit Soefi-tekste en die Westerse geleerdes wat hulle studeer, of uit Moslem-apologete.<ref name=Cook165>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 165–166.</ref> === Openbare mening onder Moslems === 'n Gallup-opname het Moslems in agt lande gevra om die ''djihad'' te omskryf. In Libanon, Koeweit, Jordanië en Marokko was die algemeenste antwoord 'n "plig teenoor God", 'n "goddelike plig" of die "verering van God", sonder enige militêre bybetekenis. In Turkye, Iran, Pakistan en Indonesië het baie van die antwoorde "die opoffering van jou lewe ter wille van Islam, God of 'n regverdige saak" of "die stryd teen die teenstanders van Islam" ingesluit.<ref name=gallup/> Ander algemene betekenisse van die woord in die Moslem-wêreld sluit "'n verbintenis tot harde werk", "die bevordering van vrede" en "om volgens die beginsels van Islam te lewe" in.<ref name=gallup/><ref name=EspositoMogahed>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |last2=Mogahed |first2=Dalia |title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |page=20 e.v.}}</ref> Gallup het verklaar dat sy opnames wys dat die begrip van die ''djihad'' onder Moslems "aansienlik meer genuanseerd is as die enkele sin waarin Westerse kommentators die woord sonder uitsondering gebruik".<ref name=gallup/> Die woord is daarby ook op die stryd vir die [[Feminisme|bevryding van vroue]] toegepas.<ref name=AlBatal>{{Cite book |last=Al-Batal |first=Mahmoud |author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Taʿllum al-ʿArabiyya, Part II |edition=2de |year=2006 |publisher=Georgetown University Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-1589010963}}</ref> === Ander vorme van stryd === Die Sjiïtiese geleerde Mahmoud Ayoub het verklaar: "Die doel van die ware ''djihad'' is om 'n harmonie tussen ''islam'' (onderwerping), ''iman'' (geloof) en ''ihsan'' (regverdige lewe) te bereik." Die ''djihad'' is 'n proses wat sowel individuele as maatskaplike hervorming insluit; dít word ''djihad fi sabil Allah'' ("stryd op die weg van God") genoem en kan aan die hand van die Koran onderneem word (''djihad bi al-qur'an''). Volgens Ayoub is die grootste ''djihad'' die stryd van elke Moslem teen maatskaplike, morele en politieke euwels. Na gelang van die maatskaplike en politieke omstandighede kan die ''djihad'' egter as 'n sesde grondverpligting beskou word wat op die hele Moslem-gemeenskap rus wanneer hul integriteit in gevaar is – in dié geval word die ''djihad'' 'n "absolute verpligting" (''fard 'ain'') – of wanneer maatskaplike en godsdienstige hervorming ernstig gestuit word. Andersins is dit 'n "beperkte verpligting" (''fard kifaya'') wat op dié rus wat regstreeks betrokke is. Hierdie reëls geld vir die gewapende stryd of die "''djihad'' van die swaard".<ref name=Ayoub>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |page=57}}</ref> In die moderne tyd het die Pakistanse geleerde Fazlur Rahman Malik die woord gebruik om die stryd te beskryf om 'n "regverdige morele en maatskaplike orde" te vestig,<ref name=FazlurRahman>{{Cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Major Themes of the Qur'an |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages=63–64}}</ref> terwyl president Habib Bourguiba van Tunisië dit gebruik het om die stryd om ekonomiese ontwikkeling in dié land te beskryf.<ref name=Peters116/> Volgens die [[BBC]] is 'n derde betekenis van die ''djihad'' die stryd om 'n goeie samelewing te bou.<ref name=bbcjihad/> In sy kommentaar op die hadith-versameling ''Sahih Muslim'', getiteld ''al-Minhaj'', het die middeleeuse geleerde Yahya ibn Sharaf an-Nawawi verklaar: "Een van die kollektiewe pligte van die gemeenskap as geheel (''fard kifaya'') is om 'n geldige protes aan te teken, om godsdiensvraagstukke op te los, om kennis van die goddelike wet te hê, en om die regte te gebied en verkeerde gedrag te verbied."<ref name=Kabbanijihad>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm |title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam |author=Sjeg Hisham Kabbani |author2=Sjeg Seraj Hendricks |author3=Sjeg Ahmad Hendricks |work=The Muslim Magazine |access-date=12 September 2026 |archive-date=17 Julie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm |url-status=dead }}</ref> Natana J. DeLong-Bas noem 'n aantal soorte ''djihad'' wat deur Moslems voorgestel is, waaronder die opvoedkundige ''djihad'' (''djihad al-tarbiyya'') en die missionêre ''djihad'', oftewel die roep van mense tot Islam (''djihad al-da'wa'').<ref name=DLB2004c/> Ander "soorte" wat genoem word, is die "intellektuele" ''djihad'', wat aan die missionêre djihad verwant is, en die "ekonomiese" ''djihad'', dit wil sê om goed te doen met geld, soos om binne jou vermoë te bestee en die "armes en verdruktes" te help.<ref name=whyislam>{{Cite web |title=Why does Islam have the concept of Jihad or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism |work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/ |publisher=whyislam.org}}</ref> Iran het 'n Ministerie van die ''Djihad'' vir Landbou<ref name=Jalal>{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009 |isbn=978-0-674-03907-0 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |pages=239–240 |doi=10.4159/9780674039070-007}}</ref> en voorheen 'n ''Djihad'' van die Konstruksie wat vir openbare werke verantwoordelik was. === "Seksuele ''djihad''" === Die uitdrukking ''djihad al-nikah'' of "seksuele ''djihad''" verwys na vroue wat by die ''djihad'' aansluit deur seks aan vegters te bied om hul moraal te verhoog.<ref name=Straits>{{Cite news |title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals |url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia |work=The Straits Times |date=27 Augustus 2014}}</ref> Die gerug het in 2013 in Tunisië ontstaan, waarvolgens honderde jong meisies na Sirië sou uitwyk waar hulle hulle aan talle vegters van die [[Islamitiese Staat]] en ander [[Djihadisme|djihadistiese]] groepe sou gee deur met hulle "getroud" en dan "geskei" te word. Die gerug is in Desember 2012 gebore met 'n boodskap wat as 'n tweet van die Salafistiese sjeg Mohamed al-Arifi voorgehou is, wat "Moslem-vroue van 14 jaar af sou toelaat om met 'n djihadis vir 'n paar uur en daarna met ander djihadiste te trou, om die moreel van die vegters te versterk en die deure van die paradys te open". Sjeg al-Arifi het vinnig ontken dat hy so 'n ''fatwa'' uitgereik het, maar die gerug het in die media versprei en is oorgeneem deur die verklarings van die Tunisiese minister van binnelandse sake, Lotfi Ben Jeddou, voor die Tunisiese Nasionale Grondwetgewende Vergadering op 19 September 2013, en deur die Siriese regime, wat propagandaberigte met valse getuienis laat maak het. Ná teenondersoeke het verskeie navorsers en joernaliste in 2013 tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen geloofwaardige getuienis bestaan wat die werklikheid van 'n "seksuele ''djihad''" bevestig nie; dit word daarby deur alle djihadistiese bronne ontken en rus op geen godsdienstige grondslag nie.<ref name=SaraDaniel>Sara Daniel: ''Tunisie. La vérité sur le "djihad sexuel"''. ''L'Obs'', 9 November 2013.</ref><ref name=Piquet>Caroline Piquet: ''Ces Françaises qui partent faire le djihad en Syrie''. ''Le Figaro'', 20 Junie 2014.</ref><ref name=Spiegel>{{Cite news |title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign |url=https://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html |work=Der Spiegel |first=Christoph |last=Reuter |date=7 Oktober 2013}}</ref> Vir Human Rights Watch berus dié gerugte op 'n werklike gegewe, naamlik die gebruik van die "tydelike huwelik", wat sterk in omvang toeneem.<ref name=SaraDaniel/> Volgens die joernalis David Thomson dien die vroue wat by djihadistiese groepe aansluit, nie as seksslawe nie: "Hulle vertrek om presies dieselfde redes as die mans", maar aangesien hulle nie tot die stryd toegelaat word nie, "kan hulle slegs deur die huwelik na Sirië gaan".<ref name=Thomson>Sarah Ben: ''"Les Français djihadistes", onderhoud met David Thomson''. huffingtonpost.fr, 11 Maart 2014.</ref> === Gebruik deur nie-Moslems === Die Departement van Justisie van die Verenigde State het verskillende ''ad hoc''-definisies van die ''djihad'' in die aanklagte teen persone gebruik wat by terreurbedrywighede betrokke was, onder meer: "Soos in hierdie aanklag gebruik, is ''djihad'' die Arabiese woord wat 'heilige oorlog' beteken. In hierdie verband verwys ''djihad'' na die gebruik van geweld, insluitend paramilitêre optrede teen persone en regerings wat as vyande van die fundamentalistiese weergawe van Islam beskou word."<ref name=Hayat>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd indictment, California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com}}</ref> Die godsdienshistorikus Karen Armstrong het geskryf: "Geveg en oorlogvoering mag soms nodig wees, maar dit was slegs 'n klein deel van die hele ''djihad'' of stryd."<ref name=Robinson>{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm |title=The Concept of Jihad ("Struggle") in Islam |author=B. A. Robinson |date=28 Maart 2003 |publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> Volgens Maxime Rodinson is die ''djihad'' "'n propagandistiese instrument wat, na gelang van behoefte, hom tot die gewapende stryd wend – twee bestanddele wat baie ideologiese bewegings gemeen het".<ref name=Rodinson351>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, p. 351.</ref> Benjamin R. Barber het die woord gebruik om die weerstandsbeweging van fundamentalistiese etniese groepe aan te dui wat hul tradisies, erfenis en identiteit teen die [[globalisering]] wil beskerm, wat hy "McWorld" noem.<ref name=Barber>{{Cite book |last=Barber |first=Benjamin |title=Jihad vs. McWorld: Terrorism's Challenge to Democracy |date=2010 |publisher=Random House |isbn=978-0-307-87444-3 |pages=53–65}}</ref> == Ander groepe == === Ahmadiyya === In die [[Ahmadiyya]]-Islam is die ''djihad'' primêr 'n mens se persoonlike innerlike stryd en behoort dit nie vir politieke doeleindes gewelddadig aangewend te word nie. Geweld mag slegs gebruik word om die godsdiens en 'n mens se eie lewe in uiterste omstandighede van vervolging te beskerm.<ref name=Ahmadiyya>{{Cite web |url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0 |title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate |publisher=TheyWorkForYou.com}}</ref> === Koraniste === Koraniste glo nie dat die woord ''djihad'' "heilige oorlog" beteken nie. Volgens hulle beteken dit om te stry of te strewe, en kan dit sowel militêre as nie-militêre aspekte insluit. Waar dit na die militêre aspek verwys, word dit primêr as verdedigende oorlogvoering verstaan.<ref name=Musa>Aisha Y. Musa: ''Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"''. International Institute of Islamic Thought.</ref><ref name=Taslaman>Caner Taslaman: ''The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"''. canertaslaman.com, 2011.</ref> === Babisme en die Bahá'í-geloof === Die [[Babisme]] en die [[Baha’i|Bahá'í-geloof]] is twee onafhanklike monoteïstiese godsdienste wat in die tweede helfte van die negentiende eeu in Iran en die Masjrek ontstaan het. Hulle het in 'n Twaalwer-Sjiïtiese omgewing ontstaan en berus op goddelike openbaringe wat ná die Koran kom. Die begrip ''djihad bi al-saif'' ("''djihad'' deur die swaard") is in die Babisme herleef, soos die Babi-opstand in Mazandaran en die Slag van Sjeg Tabarsi aandui,<ref name=Babi>''An introduction to the Bábí faith''. In: ''Encyclopedia of Religion''. Reds. Lindsay Jones e.a. 2de uitgawe, Macmillan Reference USA, 2004. ISBN 0-02-865733-0.</ref> maar dit is in die Bahá'í-geloof heeltemal afgeskaf, waar "die swaard deur die woord vervang word".<ref name=Bisharat>''Bisharat'' ("Goeie nuus"), uittreksel 3.3 uit die tafel van Bahá'u'lláh.</ref><ref name=Haykal>Vers 42 van die ''Suriy-i-Haykal'' (die tafel van die Tempel) van Bahá'u'lláh: "Wees op julle hoede om niemand se bloed te vergiet nie. Trek die swaard van julle tong uit die skede van die woord, want dit is hoe die vesting van die harte van die mense verower word. Ons het die wet van die heilige oorlog teen mekaar afgeskaf."</ref> == Sien ook == * [[Islamitiese Staat]] * [[Kruistog]] * [[Sjaria]] * [[Islamofobie]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese begrippe]] [[Kategorie:Islamitiese geskiedenis]] [[Kategorie:Arabiese woorde]] [[Kategorie:Oorlog]] tfc48eey2m67kpcbs21ut6618fk4dt8 4 27153 2975002 2968941 2026-10-03T11:10:01Z Aliwal2012 39067 2975002 wikitext text/x-wiki == Passasiersvloot == In Augustus 2023 bedryf Emirates die volgende vliegtuie: {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse;text-align:center" |- style="background:#f00;" ! rowspan="2" | {{Kleur|white|Soort}} ! rowspan="2" | {{Kleur|white|Aantal}} ! rowspan="2" | {{Kleur|white|Bestel}} ! colspan="4" | {{Kleur|white|Passasiers}} ! rowspan="2" | {{Kleur|white|Notas}} |- style="background:#f00;" ! style="width:33px;" | <abbr title="Eersteklas">{{Kleur|white|F}}</abbr> ! style="width:33px;" | <abbr title="Besigheidsklas">{{Kleur|white|B}}</abbr> ! style="width:33px;" | <abbr title="Ekonomieklas">{{Kleur|white|E}}</abbr> ! style="width:33px;" | {{Kleur|white|Totaal}} |- | [[Airbus A350|Airbus A350-900]] | — | 50 | colspan=4 | Moet nog aangekondig word | Lewering in 2024. |- | rowspan=6 | [[Airbus A380|Airbus A380-800]] | rowspan=6 | 119<ref name="dubai-flights">{{cite web |url=https://www.dubai-flights.com/emirates-booking |title=Emirates Fleet |access-date=8 Maart 2019 |work=dubai-flights.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615141925/https://www.dubai-flights.com/emirates-booking |archive-date=15 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=6 | 0 | rowspan=5 | 14 | rowspan=5 | 76 | 399 | 489 | rowspan=6 | Grootste operateur van Airbus A380-800. |- | 401 || 491 |- | 426 || 516 |- | 427 || 517 |- | 429 || 519 |- | 0 || 58 || 557 || 615 |- | rowspan=2 | [[Boeing 777|Boeing 777-200LR]] | rowspan=2 | 10<ref name="dubai-flights" /> | rowspan=2 | — | | 42 | 216 | 266 | rowspan=2 | Gaan in 'n 2-klaskonfigurasie herkonfigureer word. |- | 0 || 38 || 264 || 302 |- | rowspan=5 | [[Boeing 777|Boeing 777-300ER]] | rowspan=5 | 134<ref name="dubai-flights" /> | rowspan=5 | — | rowspan=3 | 8 | rowspan=5 | 42 | 310 | 360 | rowspan=5 | Grootste operateur van Boeing 777-300ER. |- | 304 || 354 |- | 306 || 356 |- | 6 || 306 || 354 |- | 0 || 386 || 428 |- | [[Boeing 777|Boeing 777X]] | — | 115 | colspan=4 | Moet nog aangekondig word | Lewering begin in 2025. |- | [[Boeing 787|Boeing 787-9]] | — | 30 | colspan=4 | Moet nog aangekondig word | Lewering begin in 2025. |- ! Totaal ! 264 ! 195 ! colspan="5" class="unsortable"| |} <br /> '''Emirates''' bedryf 'n vloot uitsluitlik gebaseer op langafstand-vliegtuie met hoë passasierskapasiteit. Die gebrek aan alternatiewe binnelandse bestemmings vereis nie die ontwikkeling van 'n nutsdraer, of dat 'n deel van die vloot klein vliegtuie hoef te wees nie. Dit blyk egter, ten spyte van die gebruik van groter vliegtuie op kort- en mediumafstandroetes ('n Airbus A380 word byvoorbeeld gebruik op die roete Doebai – [[Djedda]], slegs 1700&nbsp;km), dat Emirates steeds sukses behaal met 'n goeie laaifaktor vir sy vloot vliegtuie. bqvyifqa3g8qw18lxvkipoy348e582g 2975007 2975002 2026-10-03T11:40:31Z Aliwal2012 39067 Vervang bladsyinhoud met '{{Sandput}} <!-- Wysig asseblief slegs hieronder -->' 2975007 wikitext text/x-wiki {{Sandput}} <!-- Wysig asseblief slegs hieronder --> ryzy9spnapd8gxpjkxknznzh5kbyodp 0 31246 2974880 2974575 2026-10-02T21:00:06Z SpesBona 2720 Hersien 2974880 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek San Marino |volle_naam = <small>''Repubblica di San Marino'' ([[Italiaans]])</small> |algemene_naam = San Marino |beeld_vlag = Flag of San Marino.svg |beeld_wapen = Coat of arms of San Marino.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location San Marino Europe.svg |leuse = ''Libertas''<br /><small>''([[Latyn]] vir: "Vryheid")''</small> |volkslied = ''[[Inno Nazionale della Repubblica]]''<br /><small>''([[Italiaans]] vir: "Nasionale volkslied van die republiek")''</small><br /><center>[[Lêer:Inno Nazionale della Repubblica.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Italiaans]]<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.gov.sm/articoli/San-Marino-%C3%A8/San-Marino-%C3%A8.html |title=San Marino è |publisher=Republiek San Marino |accessdate=7 Mei 2021 |archive-date=7 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507231603/https://www.gov.sm/articoli/San-Marino-%C3%A8/San-Marino-%C3%A8.html |url-status=dead}}</ref> |hoofstad = [[San Marino (stad)|San Marino-stad]] {{Koördinate|43|56|N|12|26|O}} |latd = 43 |latm = 56 |latNS = N |longd = 12 |longm = 26 |longEW = O |grootste_stad = [[Dogana]] {{Koördinate|43|59|N|12|29|O}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• ''Capitani Reggenti''<br />(Staatshoofde) |leiername = [[Gerardo Giovagnoli]]<br />[[William Casali]] |oppervlak_rang = 227^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 61<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/san-marino/|title=San Marino|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=21 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121100258/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/san-marino/|archive-date=21 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 23,6 |persent_water = 0 |bevolking_skatting = 35&nbsp;095<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 214^de |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 575,3 |bevolkingsdigtheidmi² = 1487,1 |bevolkingsdigtheidrang = 24^ste |BBP_PPP = $2,951&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=135&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=San Marino |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 176^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $85&nbsp;692<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 12^de |BBP = $2,114&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 171^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $61&nbsp;374<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 12^de |onafhanklikheidstipe = • Volgens tradisie<br />• Van die pouslike staat<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Romeinse Ryk]]<br />[[3 September]] [[301]]<br />[[1291]]<br />[[8 Oktober]] [[1600]] (Statuut)<br />[[12 Julie]] [[1978]] (Burgerregte) |MOI = 0,915<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> |MOI_rang = 29^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = |Gini_rang = |Gini_jaar = |Gini_kategorie = |geldeenheid = [[Euro]] (€) |geldeenheid_kode = EUR |land_kode = SM |tydsone = MET |utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]] |tydsone_somer = MEST |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.sm]] |skakelkode = 378 (+39 0549 via Italië) |voetskrif = }} '''San Marino''' ([[Italiaans]]: [sam maˈriːno]), amptelik die '''Republiek San Marino'''<ref name="CIA" /><ref name="Britannica">{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/San-Marino-republic-Europe |title=San Marino |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> (''Repubblica di San Marino''), ook bekend as die '''Mees Deurlugtige Republiek San Marino'''<ref name="CIA" /><ref name="Britannica" /> (''Serenissima Repubblica di San Marino''), is 'n [[landingeslote land]] in suidelike [[Sentraal-Europa]] met 'n oppervlakte van 61 vierkante kilometer en 'n bevolking van 35&nbsp;095 in 2024. Die grootste deel van die staatsgebied word beslaan deur die [[kalksteen]]massief van Monte Titano (met drie bergpieke waarvan die hoogste op 739&nbsp;m bo seevlak geleë is) waarop die hoofstad San Marino-stad ontstaan het.<ref>{{en}} Dr Bernard Stonehouse (red.): ''Philips' Illustrated Atlas of the World''. London: Guild Publishing 1985, bl. 66</ref> [[Lêer:View of Mount Titano - San Marino.jpg|duimnael|links|Guaita, een van drie bergvestings op Monte Titano wat deur [[Unesco]] in 2008 saam met die historiese kernstad van San Marino tot [[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]] verklaar is]] [[Lêer:Kaart San Marino.png|duimnael|links|Kaart van San Marino]] Volgens historiese oorlewering is San Marino op 3 September 301 deur Marinus, 'n Christelike klipmesselaar, as toevlugsoord vir Romeinse [[Christene]] gestig. Hierdie stigtingsdag word steeds as nasionale dag van San Marino gevier, terwyl Marinus later deur die [[Rooms-Katolieke Kerk]] [[Heilige|heilig]] verklaar is. As ''San Marino'' het hy die naamgewer vir die [[republiek]] en sy [[hoofstad]] geword. San Marino vorm 'n [[enklawe]] in [[Italië|Noord-Italië]] wat sowat 20&nbsp;km (12&nbsp;myl) suidwes van die [[Adriatiese See|Adriatiese]] hawestad [[Rimini]] en 10&nbsp;km van die seekus af geleë is. Van hier kom baie van die jaarliks sowat 1,9 miljoen toeriste wat merendeels daguitstappies na San Marino onderneem. Die oorspronge van San Marino se selfregering strek terug tot in die antieke tydperk. Sedert die 13de eeu bestaan San Marino as 'n onafhanklike republiek met vaste staatsregtelike strukture (die eerste twee regeringsrade of ''Capitani Reggenti'', wat volgens die antieke Romeinse konsulêre stelsel vir 'n ampstermyn van ses maande gemeenskaplik geregeer het, is in 1243 benoem<ref>{{de}} [https://www.welt.de/reise/nah/article9308881/Zu-Gast-in-der-aeltesten-Republik-der-Welt.html ''Die Welt, 31 Augustus 2010: Zu Gast in der ältesten Republik der Welt. Besoek op 7 Augustus 2018'']</ref>). San Marino se [[onafhanklikheid]] is formeel in 1631 deur [[pous Urbanus VIII]] en nog eens tydens die [[Kongres van Wene]] in 1815 bevestig. In 1862 is 'n vriendskapsverdrag met Italië gesluit. San Marino is een van die oudste republieke ter wêreld en die vyfde kleinste land volgens oppervlakte. Dit is – naas die [[Vatikaanstad]] en [[Monaco]] – een van die drie kleinste state in Europa. Die hoofstad is [[San Marino (stad)|San Marino-stad]] met 'n bevolking van 4&nbsp;500, die grootste nedersetting is Dogana in die ''castello'' of munisipaliteit Serravalle met meer as 10&nbsp;000 inwoners. San Marino is lid van die [[Verenigde Nasies]], die [[Raad van Europa]] en die Latynse Unie (van [[Romaanse tale|Romaanssprekende]] lande), maar dit het nie by die [[Europese Unie]] aangesluit nie. Weens die hegte ekonomiese bande met Italië maak die republiek nogtans deel uit van beide die [[Euro]]sone en die [[Schengen-ooreenkoms]]. == Geskiedenis == [[Lêer:San marino NASA.png|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van San Marino]] [[Lêer:Marino als steinhauer.png|duimnael|links|Illustrasie van Sint Marinus, die stigter van die Republiek San Marino en bekende kulturele figuur]] [[Lêer:SAN MARINO-en.png|duimnael|links|Vir administratiewe doeleindes word San Marino in nege ''castelli'' of munisipaliteite verdeel wat – soos die benaming reeds aandui – hul oorsprong in historiese kasteeldistrikte het]] Die geskiedenis van die land is nou verbind met dié van sy hoofstad. Die Città di San Marino, soos dit in Italiaans genoem word, is in 301 – twee jaar voor die groot Christenvervolgings onder die die Romeinse keiser [[Diocletianus]] – deur Sint Marinus en verskeie ander aanhangers van die Christelike geloof op Monte Titano gevestig. Dit het vervolgens as veilige toevlugsoord vir Christenvlugtelinge uit die [[Romeinse Ryk]] gedien. Die historiese kernstad van San Marino is gedurende die Middeleeue deur verskeie geskiedkundige versterkings beveilig wat van die stad 'n ondeurdringbare bergvesting gemaak het. As gevolg hiervan was daar geen groot aanvalle op die stad geloods nie. Verskeie torings en mure, wat opgerig is om die stad te beskerm, is steeds te siene. == Klimaat == San Marino het 'n gematigde Mediterreense [[klimaat]]. Temperature in die heuwelagtige land is ietwat laer as in die nabygeleë Adriatiese kusgebied, met tussen 20&nbsp;°C en 30&nbsp;°C gedurende die [[somer]]maande en tussen 10&nbsp;°C en -2&nbsp;°C in die [[winter]]. In koue winters is die bergpiek Monte Titano soms met 'n ligte [[sneeu]]laag bedek. == Flora en fauna == Die steil hellings van Monte Titano is net soos die heuwellandskap in sy omgewing sterk bebos. Boomspesies, wat hier aangetref word, is hoofsaaklik Mediterreens met esdoring-, denne- en iepebome asook steeneike (''Quercus ilex''). In die ''macchia'', die Mediterreense standhoudende bossieveld, oorheers olyf- en aarbeibome (''Arbutus''), mirte-, lavendel- en lourierstruike. Naas uitgesproke kultuurvoolgers soos Europese hase, vosse, krimpvarkies en wesels, wat digby of in menslike nedersettings aangetref word, is San Marino se fauna ryk aan voëlspesies. Hoë bome en rotsklowe is gewilde nesplekke vir sowel valke as verskeie sangvoëlspesies. == Geografie == Die staatsgebied van San Marino, wat op 'n onreëlmatige vierhoek lyk en waarvan die grense sedert 1463 feitlik onveranderd gebly het, is tussen die Italiaanse administratiewe geweste [[Emilia-Romagna]] en [[Marche]] geleë. Die grens met Italië het 'n lengte van 39&nbsp;km. Die terrein is heuwelagtig. Die hoofstad San Marino is teen die suidwestelike helling van die hoogste bergpiek Monte Titano (739 meter bo seevlak) geleë. Alle ander nedersettings is in laer geleë gebied rondom Monte Titano geleë. Daar is geen groot mere nie. == Ekonomie == Die [[toerisme]]- en die finansiële bedryf (veral San Marino se bankwese) genereer die grootste inkomste. San Marino se per capita-inkomste vergelyk gunstig met dié van Noord-Italië se welvarendste streke. Die [[landbou]]sektor, voor 1945 die primêre ekonomiese aktiwiteit, het algaande van sy belangrikheid ingeboet. Ander noemenswaardige sektore is die ontginning van kalksteen, [[meubel]]-, [[tekstiel]]- en keramiekvervaardiging, die [[mode]]bedryf en [[wyn]]bou. San Marino voer voedsel, elektrisiteit en die meeste ander basiese benodigdhede vanaf Italië in. Invoere uit en uitvoere na Italië verteenwoordig byna 80 persent van San Marino se totale buitelandse handel.<ref>{{de}} [http://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/suche,t=san-marino-laesst-die-lange-krise-hinter-sich,did=1737156.html ''GTAI Germany Trade and Invest, 23 Junie 2017: San Marino lässt die lange Krise hinter sich. Besoek op 7 Augustus 2018'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hoewel San Marino nie 'n lid van die [[Europese Unie]] is nie, verkeer die republiek in 'n monetêre en doeane-unie met Italië. So is die Italiaanse lira en later die Euro as wettige betaalmiddel ingevoer. San Marino reik egter sedert 1877 sy eie [[posseël]]s uit. Tot en met 2018 is meer as 2&nbsp;700 gedenkseëls en seëls in vaste reekse uitgebring.<ref>{{en}} [https://www.stampworld.com/en/stamps/San-Marino/ ''stampworld.com: San Marino. Besoek op 7 Augustus 2018'']</ref> San Marinese posseëls is gewild by versamelaars en was tradisioneel 'n belangrike bron van inkomste vir die klein republiek wat in die verlede tot 'n tiende van die totale staatsinkomste verteenwoordig het.<ref>{{de}} [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-44418621.html ''Der Spiegel, 24 Julie 1948: Briefmarken statt Marshall-Plan. Besoek op 7 Augustus 2018'']</ref><ref>{{en}} [https://www.apfelbauminc.com/collecting-san-marino-stamps ''Apfelbaum Inc.: Collecting San Marino Stamps. Besoek op 7 Augustus 2018'']</ref> == Demografie == [[Lêer:San Marino 010.jpg|duimnael|Die laer geleë moderne buurte van San Marino aan die voet van Monte Titano word per kabelspoor met die Middeleeuse bergstad verbind]] Van die totale bevolking van meer as 33&nbsp;000 in Mei 2018 was sowat 28&nbsp;000 Italiaanssprekende San Marinese en meer as 5&nbsp;000 buitelanders (waarvan sowat 4&nbsp;600 [[Italianers]]). 17&nbsp;000 San Marinese het hulle in die buiteland gevestig, veral in Italië. === Tale === Italiaans is die [[amptelike taal]] in San Marino. === Godsdiens === Meer as 89 persent van die bevolking is Rooms-Katolieke. == Vervoer == 'n Snelweg, ''Strada Statale 72'', verbind San Marino met Rimini in Italië. Meeste huishoudings in San Marino besit 'n motor. Daar was 'n spoorlyn voor 1945, maar dit is nie meer in werking nie. Die spoorlyn is gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] gebombardeer. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Marino-republic-Europe|title=San Marino|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Oktober 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/san-marino/|title=San Marino|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=21 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121100258/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/san-marino/|archive-date=21 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{it}} [https://www.gov.sm/ Amptelike webwerf van die San Marinese regering] ; Toerisme ---- * {{en}} {{it}} [https://www.visitsanmarino.com/ ''San Marino Tourism Board – Visit San Marino''] * {{en}} {{Wikivoyage|San_Marino|San Marino}} {{Lande van Europa}} {{Normdata}} [[Kategorie:San Marino| ]] [[Kategorie:Enklawes]] 9b5n7t7zo3x69l5rz29cknwnr0npm3r 0 31782 2974906 2967577 2026-10-03T02:05:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974906 wikitext text/x-wiki : <small>''Vir die dorp in die provinsie [[KwaZulu-Natal]], sien [[Ladysmith]].''</small> {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Ladismith | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = PICT3070 Landscape Ladismith.JPG | beeldbyskrif = Die landskap in Ladismith se omgewing | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | latd = 33 |latm = 29 |lats = 37 | longd = 21 |longm = 16 |longs = 2 | duimdrukkeretiketposisie= onderkant | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Tuinroete | munisipaliteit = Kannaland | stigtingsdatum = [[1852]] | regeringstipe = <!-- Wyknommer --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/174001 Ladismith] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/174002 Nissenville] tydens die 2011-sensus.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 25.8 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 7127 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011 /> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011 /> | persent_swart = 6.4% | persent_kleurling = 81.3% | persent_asiër = 0.3% | persent_wit = 11.5% | persent_ander = 0.5% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011 /> | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 95.7% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 1.9% | demografie2_titel3 = Ander | demografie2_info3 = 2.4% | demografie2_titel4 = | demografie2_info4 = | demografie2_titel5 = | demografie2_info5 = | poskode = 6655 | poskode2 = 6655 | skakelkode = 028 | sensuskode = | webwerf = }} [[Beeld:PICT3099 Hills Ladismith.JPG|duimnael|links|250px|Berge naby Ladismith]] [[Beeld:P1020107 Lavendelfarm Ladismith.JPG|duimnael|links|250px|Die grootste laventelplaas in Suid-Afrika is naby Ladismith geleë]] [[Beeld:Evangelies-Lutherse_kerk_Ladismith.jpg|links|duimnael|270px|Die Evangelies-Lutherse kerk.]] [[Beeld:Ou NG kerk Ladismith kleur.jpg|duimnael|links|270px|Ladismith se ou [[NG gemeente Ladismith|NG kerk]], ontwerp deur [[Carl Otto Hager]], staan nog, hoewel dit sedert 1942 nie meer die gemeente se kerkgebou is nie. Hans Fransen beskryf dit in ''Old Towns and Villages of the Cape'' as "Kaapse Gotiek op sy feestigste".]] '''Ladismith''' is 'n dorp in die [[Kannaland Plaaslike Munisipaliteit|Kannaland munisipaliteit]] van die [[Tuinroete-distriksmunisipaliteit|Tuinroetedistrik]] (provinsie [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]). Die dorp is sowat 300&nbsp;km oos van [[Kaapstad]] aan die [[R62 (Suid-Afrika)|Roete 62]] tussen [[Barrydale]] en [[Calitzdorp]] geleë. Ander belangrike dorpe in die omgewing is [[Laingsburg]] (85&nbsp;km van Ladismith af) en [[Oudtshoorn]] (100&nbsp;km).<ref>{{Cite web |url=http://www.demarcation.org.za/ |title=''Demarcation.org.co.za'' |access-date=14 Junie 2008 |archive-date=26 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426025726/http://www.demarcation.org.za/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.karooinfo.com/ |title=''www.karooinfo.com'' |access-date=24 Desember 2015 |archive-date=22 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084928/http://www.karooinfo.com/ |url-status=dead }}</ref> Die dorpsnaam word met 'n "i" gespel om verwarring met [[Ladysmith]] in [[KwaZulu-Natal]] te voorkom. == Geskiedenis == Ladismith is in 1852 gestig en vernoem na Lady Juana Maria Smith (1798–1872), die eggenote van die destydse goewerneur van die Kaapprovinsie, sir [[Harry Smith]]. == Wapen == Ladismith het in 1862 'n munisipaliteit geword. Die raad het in 1970 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer : ''In goud, 'n blou berg met gesplete top belaai met 'n aansiende olifantskop van natuurlike kleur''. Die helmteken is 'n eland met 'n heraldiese fontein tussen sy voorpote, uitkomend uit 'n rooi muurkroon; die wapenspreuk is "Deus saxum meum est".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Besienswaardighede == Besienswaardighede sluit die plaaslike kerkgeboue van die Pinksterbeweging en Lutherane en die geboortehuis van die bekende [[Afrikaans]]e digter [[C.J. Langenhoven]] in. Die [[Anysberg Natuurreservaat]] is sowat 70&nbsp;km noordwes van Ladismith geleë. == Ekonomie == Die plaaslike landboubedryf het sy eerste ekonomiese opswaai tydens die 19de eeuse volstruisveertydperk beleef. Vandag staan die gebied as die belangrikste produsent van [[appelkoos|appelkose]] in die [[Suidelike Halfrond]] bekend.<ref>{{Cite web |url=http://www.kapstadt.de/touren/ladysmith/index.htm |title=''www.kapstadt.de: Ladysmith in Südafrika'' |access-date=14 Junie 2008 |archive-date=21 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321153658/http://www.kapstadt.de/touren/ladysmith/index.htm |url-status=dead }}</ref> Daarnaas dra ook skaapteelt, melkboerdery, [[pruim]]e, nektariene en [[perske]]s by tot die ekonomiese welvaart van die gebied. Danksy die vrugbare landbougrond in die valleie en besproeiing verskil die gebied van Ladismith duidelik van sy barre omgewing. == Toerisme == Ladismith is 'n vertrekpunt vir toere na die [[Swartberg]]e en rondritte na die ou sendingstasies [[Zoar, Wes-Kaap|Zoar]] en [[Amaliënstein]], wat deur die [[Berlynse Sendinggenootskap]] gestig en na die [[Duitsland|Duitse]] weldoeneres Amalie von Stein vernoem is, die indrukwekkende [[Seweweekspoort]] en die verruklike [[Hoeko]]vallei. Die natuurskoon van die streek het 'n aantal kunstenaars gelok wat hier hul ateljees geopen het. == Kookkuns == Die plaaslike restourante bied outentieke plattelandse kos aan. == Bekende boorlinge == * [[Maria Kloppers]], stigter van die Kinderhawe in Observatory, [[Johannesburg]]. * [[Hannes la Grange]], eerste Suid-Afrikaner wat die [[Suidpool]] bereik. * [[Abraham H. de Vries]], skrywer. * [[Morkel van Tonder]], Afrikaanse radio-omroeper. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[NG gemeente Ladismith]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] amobckjrl3eesrgljc23ut8ec5ek8cq 0 33597 2974915 2865455 2026-10-03T04:11:57Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974915 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Lughawe Parys-Charles de Gaulle | nativename = {{Kleiner|''Aéroport Paris-Charles-de-Gaulle''}} | nativename-r = Roissy Airport | image = | image-width = | image2 = Aeroport de Roissy.JPG | image2-width = 250 | IATA = CDG | ICAO = LFPG | type = Openbaar | owner-oper = Aéroports de Paris | city-served = [[Parys]], [[Frankryk]] | location = 25&nbsp;km noordoos van Parys | hub = <div> * [[Air France]] * [[Delta Air Lines]]<ref>{{cite web |url=http://news.delta.com/index.php?s=18&cat=47 |title=Delta Air Lines Newsroom – Press Kit |publisher=News.delta.com |date=7 Januarie 2010 |access-date=28 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930164435/http://news.delta.com/index.php?s=18 |archive-date=30 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * [[FedEx Express]] * XL Airways France * [[EasyJet]] * Europe Airpost </div> | elevation-f = 392 | elevation-m = 119 | website = [http://www.aeroportsdeparis.fr/ADP/fr-fr/Passagers/ Internasionale Lughawe Parys-Charles de Gaulle] | coordinates = {{Koördinate|49|00|35|N|02|32|52|E|type:airport_region:FR-J|aansig=inlyn,titel}} | coordinates_region = FR-J | pushpin_map = Frankryk | pushpin_label = CDG | pushpin_map_caption = <center>Ligging van die lughawe in Frankryk</center> | metric-rwy = Y | r1-number = 08L/26R | r1-length-m = 4 215 | r1-length-f = 13 829 | r1-surface = Teer | r2-number = 08R/26L | r2-length-m = 2 700 | r2-length-f = 8 858 | r2-surface = Beton | r3-number = 09L/27R | r3-length-m = 2 700 | r3-length-f = 8 858 | r3-surface = Teer | r4-number = 09R/27L | r4-length-m = 4 200 | r4-length-f = 13 780 | r4-surface = Teer | stat-year = 2022 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 57 474 033 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 255 971 | stat3-header = Ekonomiese impak | stat3-data = VS$29.0 miljard<ref name="CDG_ESI">{{cite web |url=http://www.ecquants.com/2012_CDG.aspx |title=Paris Charles de Gaulle airport – Economic and social impact |publisher=Ecquants |access-date=7 September 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425115326/http://www.ecquants.com/2012_CDG.aspx |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | stat4-header = Sosiale impak | stat4-data = 250 800<ref name="CDG_ESI" /> | footnotes = Bronne: Franse Lugvaartinligtingspublikasie; Internasionale Lughawensraad<ref>{{cite web | url = https://www.aeroport.fr/view-statistiques/paris-charles-de-gaulle | title = Aéroport de Paris – Charles de Gaulle | work = Les Aéroports Français, Statistiques annuelles | location = Paris | publisher = Union des aéroports Français | access-date = 21 Januarie 2023 | language = fr | archive-url = https://web.archive.org/web/20241203104515/https://www.aeroport.fr/view-statistiques/paris-charles-de-gaulle | archive-date = 3 Desember 2024 | url-status = dead }}</ref> }} [[Lêer:Airport cdg t1 h20.jpg|duimnael|links|Inweegtoonbanke]] [[Lêer:Terminal 1 of CDG Airport.jpg|duimnael|links|Terminaal 1]] [[Lêer:Charlesdegaulleairportaerial.jpg|duimnael|regs|400px|Lugfoto van Parys-Charles de Gaulle]] Die '''Parys-Charles de Gaulle Internasionale Lughawe''' ([[Frans]]: Aéroport de Roissy-Charles de Gaulle, [[IATA-kode|IATA]]: '''CDG''', [[ICAO]]: '''LFPG''') ook as Roissy of Charles de Gaulle bekend, is die grootste en belangrikste internasionale [[lughawe]] van [[Frankryk]] en een van die grootste lughawens in [[Europa]]. Met 69,5 miljoen passasiers in 2017 was dit die tiende besigste lughawe ter wêreld. Die lughawe is na die Franse oudpresident [[Charles de Gaulle]] genoem en is naby Roissy, sowat 25&nbsp;km noordoos van die Paryse middestad, geleë.<ref name="HAT">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Met die [[RER]]- en [[TGV]]-treine word die middestad in 45 minute, Disneyland Resort in 10 minute, en [[Lille]] en [[Brussel]] in een uur bereik. Die lughawe het 3 terminale en hanteer meer as 200&nbsp;000 reisigers en 6&nbsp;000 ton vrag (2003) per dag. Die lughawe dien as die vernaamste [[spil (lughawe)|spilpunt]] vir [[Air France]]. Danksy enkele aanpassings was die lughawe vroegtydig gereed om die nuwe [[Airbus A380]] te ontvang. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lughawens in Frankryk]] [[Kategorie:Parys]] 8foaer3id1wjgxt915ovfdngw26dl6d 0 34151 2974988 2429398 2026-10-03T10:00:11Z Aliwal2012 39067 /* Galery */ 2974988 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Soutpansberg.jpg|duimnael|regs|300px|'n Voetslaanroete in die Soutpansberg.]] [[Lêer:Hanglip.jpg|duimnael|regs|300px|Hanglip en radarstasie in die sentrale Soutpansberg, soos vanaf Louis Trichardt gesien. Op 1719&nbsp;m is dit 700&nbsp;m hoër as die dorp en een van die bergreeks se opvallende hoogtes. Vlamdorings groei op die voorgrond.]] Die '''Soutpansberg''' is 'n bergreeks in die noordelike deel van [[Suid-Afrika]] in die [[Limpopo]]provinsie. Die bergreeks is ongeveer 130 km lank en strek in 'n oos/wes rigting. Die naam kom van die soutpanne wat die [[Voortrekkers]] daar ontdek het. Die hoogste piek is Lajuma (1753&nbsp;m). [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] is net suid van die berg en die [[N1]] nasionale pad kruis die berg hier deur [[Wyliespoort]]. Die 70&nbsp;m hoë [[Lajumawaterval]] is ook in die berg. Die Blaauberg is aangrensend van die Soutpansberg, maar die geologie is verskillend. == Galery == '''Organismes endemies aan die Soutpansberg''' <gallery mode="packed"> Lêer:Searsia magalismontana subsp coddii, loof en vrugte, b, Walter Sisulu NBT.jpg|''Searsia magalismontana'' subsp. ''coddii'' Lêer:Vhembelacerta rupicola.jpg|Soutpansberg-rotsakkedis, ''Vhembelacerta rupicola'' Lêer:Platysaurus relictus1.JPG|Soutpansberg-platakkedis, ''Platysaurus relictus''</gallery> <gallery mode="packed"> Lêer:Soutpansberg Wormlizard (Chirindia langi subsp. occidentalis).JPG|Die endemiese Soutpansberg-wurmakkedis, ''Chirindia langi'' subsp. ''occidentalis'' Lêer:Lygodactylus ocellatus soutpansbergensis.jpg|''Lygodactylus ocellatus soutpansbergensis'', 'n gekko endemies aan die Soutpansberg Lêer:Hadogenes soutpansbergensis scbc.jpg|''Hadogenes soutpansbergensis'', 'n skerpioen endemies aan die Soutpansberg Lêer:Opistophthalmus lawrencei soutpansberg.jpg|''Opistophthalmus lawrencei'', 'n skerpioen endemies aan die Soutpansberg Lêer:Soutpansberg Dung Beetle (Scarabaeus schulzeae).jpg|Soutpansbergkewer, ''Scarabaeus schulzeae'' </gallery> == Eksterne skakels == {{Commons category}} * {{en}} [http://about-south-africa.com/html/soutpansberg.html Die Soutpansberg]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en}} [http://www.soutpansberg.com/ Soutpansberg] {{Saadjie}} {{Koördinate|23|0|S|29|52|O}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bergreekse in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Limpopo]] 86cv68jombleq39apivx6egqv6tdlcr 2974991 2974988 2026-10-03T10:06:29Z Aliwal2012 39067 2974991 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Soutpansberg.jpg|duimnael|regs|300px|'n Voetslaanroete in die Soutpansberg.]] [[Lêer:Hanglip.jpg|duimnael|regs|300px|Hanglip en radarstasie in die sentrale Soutpansberg, soos vanaf Louis Trichardt gesien. Op 1719&nbsp;m is dit 700&nbsp;m hoër as die dorp en een van die bergreeks se opvallende hoogtes. Vlamdorings groei op die voorgrond.]] Die '''Soutpansberg''' is 'n bergreeks in die noordelike deel van [[Suid-Afrika]] in die [[Limpopo]]provinsie. Die bergreeks is ongeveer 130 km lank en strek in 'n oos/wes rigting. Die naam kom van die soutpanne wat die [[Voortrekkers]] daar ontdek het. Die hoogste piek is Lajuma (1753&nbsp;m). [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] is net suid van die berg en die [[N1]] nasionale pad kruis die berg hier deur [[Wyliespoort]]. Die 70&nbsp;m hoë [[Lajumawaterval]] is ook in die berg. Die Blaauberg is aangrensend aan die Soutpansberg, maar die geologie is verskillend. == Galery == <center>'''Organismes endemies aan die Soutpansberg'''</center> <gallery mode="packed"> Lêer:Searsia magalismontana subsp coddii, loof en vrugte, b, Walter Sisulu NBT.jpg|''Searsia magalismontana'' subsp. ''coddii'' Lêer:Vhembelacerta rupicola.jpg|Soutpansberg-rotsakkedis, ''Vhembelacerta rupicola'' Lêer:Platysaurus relictus1.JPG|Soutpansberg-platakkedis, ''Platysaurus relictus'' Lêer:Soutpansberg Wormlizard (Chirindia langi subsp. occidentalis).JPG|Die endemiese Soutpansberg-wurmakkedis, ''Chirindia langi'' subsp. ''occidentalis'' Lêer:Lygodactylus ocellatus soutpansbergensis.jpg|''Lygodactylus ocellatus soutpansbergensis'', 'n gekko endemies aan die Soutpansberg Lêer:Hadogenes soutpansbergensis scbc.jpg|''Hadogenes soutpansbergensis'', 'n skerpioen endemies aan die Soutpansberg Lêer:Opistophthalmus lawrencei soutpansberg.jpg|''Opistophthalmus lawrencei'', 'n skerpioen endemies aan die Soutpansberg Lêer:Soutpansberg Dung Beetle (Scarabaeus schulzeae).jpg|Soutpansbergkewer, ''Scarabaeus schulzeae'' </gallery> Koördinate: {{Koördinate|23|0|S|29|52|O|aansig=inlyn,titel}} == Eksterne skakels == {{Commons category}} * {{en}} [http://about-south-africa.com/html/soutpansberg.html Die Soutpansberg]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en}} [http://www.soutpansberg.com/ Soutpansberg] {{Normdata}} [[Kategorie:Bergreekse in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Limpopo]] ingly456egthyzat3xans3jwwmq23ga 0 34385 2974891 2974513 2026-10-02T21:40:20Z SpesBona 2720 + Prent 2974891 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon |naam = Giora Epstein / Giora Even |gebore = {{Geboortedatum|1938|5|20}} |oorlede = {{Sterfdatum en ouderdom|1938|5|20|2025|7|19}} |beeld = Giora Epstein.jpg |byskrif = Giora Even, voor 1998 |bynaam = Hawkeye |geboorteplek = Negba, [[Britse mandaat van Palestina]] |sterfteplek = Ramat HaSharon, [[Israel]] |lojaliteit = {{vlagland|Israel}} |tak = [[Lêer:Flag of the Israeli Air Force.svg|22px]] [[Israeliese Lugmag]] |diensjare = 1956-1997 |rang = ''Tat aluf'' |eenheid = |poste = |oorloë = [[Arabies-Israeliese konflik]]<br />[[Sesdaagse Oorlog]]<br />[[Jom Kippoeroorlog]] |toekennings = |familie = |anderwerk = [[El Al Israel Airlines|El Al]]-vlieënier (1977-1997) }} '''Giora "Hawkeye" Epstein''' ([[Hebreeus]]: גיורא אפשטיין; gebore [[20 Mei]] [[1938]] in Negba; oorlede [[19 Julie]] [[2025]] in Ramat HaSharon) was 'n generaal van die [[Israeliese Lugmag]] wat volgens beskikbare inligting meer [[straalvliegtuie]] neergeskiet het as enige ander [[vlieënier]] in die [[Arabies-Israeliese konflik]]te. Epstein het 17 straalvliegtuie, almal Egipties, afgeskiet. Die algemeen aanvaarde wêreldrekord ("''ace of aces''") vir straalvliegtuig teen straalvliegtuig gevegte is 21 deur Nikolay Sutyagin. Epstein was 'n aktiewe Israeliese Lugmagvlieënier van [[1963]] tot [[1998]], toe hy afgetree het. Hy het daarna, soos baie ander afgetrede Israeliese Lugmagvlieëniers, vir die [[El Al Israel Airlines|El-Al]] lugdiens gewerk. == Vroeë loopbaan == Epstein het tydens die [[Suez]]-oorlog in [[1956]] by die [[Israeliese Verdedigingsmagte|Israeliese weermag]] aangesluit. Hy word toelating geweier tot die vliegskool, weens 'n hartdefek, maar word as 'n [[valskerm]]soldaat opgelei. Epstein verlaat die weermag in [[1959]]. Twee jaar later doen hy weer aansoek by die vliegskool. Na hy aanvaar is, begin hy met vliegopleiding. Weens sy besonder goeie [[sigvermoë]] word hy die [[bynaam]] "Hawkeye" (Valkoog) gegee. Daar word beweer dat Epstein oor die vermoë beskik het om 'n [[vliegtuig]] vier-en-twintig myl ver te kon waarneem, ongeveer drie keer verder as die gemiddelde vlieënier. == Oorwinnings: 1967–1973 == Epstein skiet sy eerste vliegtuig af op 6 Junie [[1967]] (gedurende die [[Sesdaagse Oorlog]]), toe hy 'n Egiptiese Soechoi-7 by El Arish afskiet. Gedurende die Uitputtingsoorlog in 1969–1970, skiet Epstein 'n [[MiG-17]], nog 'n Soechoi-7 en twee [[MiG-21]]s af. Die res van die vliegtuie wat hy afskiet het was gedurende die [[1973]] [[Jom Kippoeroorlog]]. Oor die verloop van drie dae (18-20 Oktober 1973), skiet hy 'n Mi-8 helikopter en agt vegvliegtuie af: twee Soechoi-7s, twee Soechoi-20s en vier MiG-21s. Op 24 Oktober 1973, skiet Epstein nog drie MiG-21s af. Agt van die oorwinnings behaal Epstein agter die kontroles van die Fransvervaardigde [[Dassault Mirage III|Mirage III]], 'n deltavlerk-vegvliegtuig wat ontwerp is as 'n onderskepvliegtuig. Sy nege ander oorwinnings was in 'n IAI Nesher, 'n Israeli-vervaardigde weergawe van die Mirage V. == Latere loopbaan en aftrede == Na die Jom Kippoeroorlog, ontvang Epstein die ''Medal of Ideal'', een van Israel se hoogste militêre eerbewyse. Hy was later die bevelvoeder van Mirage- en [[IAI Kfir|Kfir]]-eskaders. Epstein het missies in die [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]] gevlieg tot sy 60ste verjaarsdag. Na sy aftrede by die Israeliese Lugmag het hy as vlieënier vir die El-Al Lugdiens gewerk. Epstein was die primêre fokus van die "''Desert Aces''" episode van die History Channel se reeks ''Dogfights''. Die episode is die eerste keer uitgesaai op 10 Augustus 2007. == Eksterne skakels == * [http://www.iaf.org.il/Templates/Kills/FirstDown.aspx?lang=EN&subfolderID=294&folderID=43&lobbyID=40 Amptelike Israel Lugmag-webwerf oor Epstein] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Epstein, Giora}} [[Kategorie:Israelse Jode]] [[Kategorie:Israelse militariste]] [[Kategorie:Israelse vlieëniers]] [[Kategorie:Generaals]] [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] rjiy1hc32urtshmvs47d15vrh43mtys 0 36347 2974799 2566220 2026-10-02T16:30:28Z Carsten Steger 136025 Aerial image of Ouessant inserted. 2974799 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Ouessant''' • '''Enes Eusa'''<br /> [[Lêer:Aerial image of Ouessant (view from the east).jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Localisation-Ouessant.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:COA fr Ouessant.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Ushant.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Région (gewes)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Brittany (Gwenn ha du).svg|20px]] [[Bretagne]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Département''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Blason29.svg|20px]] [[Finistère]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|48|28|N|5|06|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 15,58 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 0-64 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2009) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 863 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 55/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Denis Palluel |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.ouessant.fr/ ''ouessant.fr''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Ouessant''' ([[Bretons]] ''Enes Eusa'' of ''Eusa'', [[Engels]] ''Ushant'') is 'n [[Frankryk|Franse]] eiland aan die [[Bretagne|Bretonse]] kus. In administratiewe opsig vorm Ouessant sowel 'n munisipaliteit asook 'n kanton wat net hierdie munisipaliteit behels. Die eiland maak deel uit van die gewes Bretagne, die [[département]] [[Finistère]] en die arrondissement Brest. Lampaul (Bretons ''Lambaol'') is die grootste nedersetting op die eiland en sy administratiewe sentrum. Die munisipaliteit behels daarnaas 92 gehugte. In 2009 het die eiland 'n bevolking van 863 gehad. == Geografie == [[Lêer:Carte-Ouessant.png|duimnael|links|'n Kaart van Ouessant]] [[Lêer:Nividic.jpg|duimnael|links|Die vuurtoring van Nividic]] Ouessant is die sewende grootste eiland van Frankryk met 'n oppervlakte van 15,58 vierkante kilometer, 'n lengte van agt kilometer en 'n breedte van vier kilometer. Rondom Ouessant is daar 'n aantal kleiner eilande, waaronder Keller-eiland in die noorde. Met sy ligging sowat twintig kilometer wes van die kus van die département Finistère vorm Ouessant die mees westelike punt van Frankryk, die uiterste westelike eindpunt van die [[Engelse Kanaal]] (en sy suidelike toegangspunt) asook die mees noordelike eindpunt van die Iroise-seegebied. Die vuurtoring ''Phare du Créac'h'' is die eerste lig wat seevaarders raaksien nadat hulle die [[Golf van Biskaje]] deurkruis het. Soos die oorgrote meerderheid van Bretonse eilande bestaan Ouessant in geologiese opsig uit granietgesteente. Die steil, rotsagtige kus rys in die weste tot 'n maksimale hoogte van 61 meter - die hoogste punt op die eiland. Die eiland se vorm lyk op dié van 'n kreefpoot - die westelike gedeelte vertak in twee landtonge, Pern in die noorde en Porz Doun in die suide, wat die Lampaul-baai omsluit. In die ooste vorm Stiff-baai die enigste natuurlike toegangspunt na die eiland. Arland-hawe is die derde en kleinste van Ouessant se baaie en hawens. Die seestraat van Fromveur skei Ouessant van die Molène-eilandgroep. 'n Ondersese breuk met 'n diepte van 60 meter veroorsaak hier 'n sterk [[seestroom]] wat 'n snelheid van agt tot tien knope per uur kan bereik, en Ouessant was vroeër 'n gevreesde eiland onder seemans. Vandag word skepe deur talle vuurtorings beskerm. {{Normdata}} [[Kategorie:Bretagne]] [[Kategorie:Munisipaliteite in Bretagne]] [[Kategorie:Nedersettings in Bretagne]] [[Kategorie:Eilande van Frankryk]] [[Kategorie:Eilande van Europa]] [[Kategorie:Eilande in Atlantiese Oseaan]] 3385e539dn4acmjcmu6ddlybjw10cmq 0 41187 2974850 2958748 2026-10-02T19:30:04Z SpesBona 2720 Statistieke hersien 2974850 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Tuvalu |volle_naam = |algemene_naam = Tuvalu |beeld_vlag = Flag of Tuvalu.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Tuvalu.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Tuvalu on the globe (Polynesia centered).svg |leuse = ''Tuvalu mo te Atua''<br /><small>''([[Tuvaluaans]] vir: "Tuvalu vir die Almagtige")''</small> |volkslied = ''[[Tuvalu mo te Atua]]''<br /><small>''(Tuvaluaans vir: "Tuvalu vir die Almagtige")''</small><br /><center>[[Lêer:Tuvalu mo te Atua.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<br /><small>''(Engels vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><center>[[Lêer:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Tuvaluaans]] en [[Engels]] |hoofstad = [[Funafuti]] {{Koördinate|8|32|S|179|13|O}} |latd = 8 |latm = 32 |latNS = S |longd = 179 |longm = 13 |longEW = O |grootste_stad = [[Funafuti]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• Goewerneur-generaal<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[Temukisa Auina Penehuro Hauma]]<br />[[Feleti Teo]] |oppervlak_rang = 236^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 26<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tuvalu/|title=Tuvalu|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=3 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260203205748/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tuvalu/|archive-date=3 Februarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 10 |persent_water = feitlik geen |bevolking_skatting = 11&nbsp;733<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 221^ste |bevolking_sensus = 10&nbsp;643<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.gov.tv/documents-library/#3-85-population-and-housing-census |title=Tuvalu 2022 Census on Population and Housing Analytical Report |publisher=Pacific Community (SPC) and Central Statistics Division (CSD) |date=Maart 2025 |accessdate=10 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110082505/https://stats.gov.tv/documents-library/#3-85-population-and-housing-census |archive-date=10 November 2025 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 451,3 |bevolkingsdigtheidmi² = 1&nbsp;1173,3 |bevolkingsdigtheidrang = 27^ste |BBP_PPP = $72&nbsp;miljoen<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=869&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Tuvalu |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 226^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $7&nbsp;302<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 156^ste |BBP = $67&nbsp;miljoen<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 194^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $6&nbsp;778<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 118^de |onafhanklikheidstipe = • van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[1 Oktober]] [[1978]]<br />[[1 Oktober]] [[1986]] |MOI = {{wins}} 0,689<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |MOI_rang = 129^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 39,1<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=TV |title=Gini index – Tuvalu |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2010 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Tuvaluaanse dollar]] (TVD) en<br />[[Australiese dollar]] (AUD) |geldeenheid_kode = – |land_kode = TV |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC+12:00|+12]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+12:00|+12]] |internet_domein = [[.tv]] |skakelkode = 688 |voetskrif = }} '''Tuvalu''' of '''Toewaloe''' ([[Engels]]: [tuˈvɑːluː], {{Audio|En-us-Tuvalu.ogg|luister}}), voorheen '''Ellice-eilande''' (''Ellice Islands''), is 'n [[eilandstaat]] in die [[Stille Oseaan]] en [[Oseanië]] suid van die [[ewenaar]]. Dit beslaan 'n oppervlakte van 26&nbsp;km² en het in 2024 'n bevolking van 11&nbsp;733 gehad.<ref name="CIA" /> Tuvalu lê in die ooste van die [[Salomonseilande]], in die suidooste van [[Nauru]], in die suidweste van [[Kiribati]], in die weste van [[Tokelau]], in die noordweste van [[Samoa]] en in die noorde van [[Wallis en Futuna]] en van [[Fidji]]. Dit is halfpad tussen [[Australië]] en [[Hawaii]] geleë. Die hoofstad en grootste stad is [[Funafuti]]. [[Lêer:Funafuti bearbeitet.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Tuvalu se Funafuti-eilande]] [[Lêer:Tuvalu-CIA WFB Map.png|duimnael|links|Kaart van Tuvalu]] Die eerste inwoners van Tuvalu was [[Polinesië]]rs. Die nedersettingspatroon wat vermoedelik plaasgevind het, is dat die Polinesiërs van Samoa en [[Tonga]] na die Tuvaluaanse atolle migreer het, met Tuvalu wat 'n staprol kon bied vir migrasie na die Polinesiese buitewyke-gemeenskappe in [[Melanesië]] en [[Mikronesië]]. Die [[argipel]] is in 1568 deur die [[Spanje|Spaanse]] ontdekkingsreisiger Álvaro de Mendaña de Neira tydens sy ekspedisie op soek na [[Terra Australis]] vir [[Europa]] ontdek. In 1819 is die eiland Funafuti Ellice-eiland genoem na aanleiding van Alexander George Findlay se werk; die naam is aansluitend vir al nege eilande toegepas. Die Ellice-eilande het in die laat 19de eeu onder die invloed van die [[Verenigde Koninkryk]] gekom nadat die Britte hul invloedsfeer in die Stille Oseaan met die [[Duitse Keiserryk]] gereël het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/Treaty_between_Great_Britain_and_Germany_relating_to_the_Demarcation_of_the_Spheres_of_Influence |title=Declaration between the Governments of Great Britain and the German Empire relating to the Demarcation of the British and German Spheres of Influence in the Western Pacific, signed at Berlin, April 6, 1886 |date=1886 |accessdate=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531235336/https://en.wikisource.org/wiki/Treaty_between_Great_Britain_and_Germany_relating_to_the_Demarcation_of_the_Spheres_of_Influence |archive-date=31 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tussen 9 en 16 Oktober 1892 is elkeen van die Ellice-eilande deur kaptein Gibson van die HMS ''Curacoa'' tot 'n Britse protektoraat geproklameer. Die Ellice-eilande is vanaf 1892 tot 1916 deur 'n residensiële kommissaris as deel van die Britse Wes-Stille Oseaan Gebiede geadministreer en het aansluitend tot 1976 deel uitgemaak van die Gilbert- en Ellice-kolonie. In Desember 1974 is 'n [[referendum]] gehou waarin bepaal is of die Ellice- en Gilbert-eilande elkeen hul eie administrasie moes hê. As gevolg van dié referendum het die Gilbert- en Ellice-kolonie op 1 Januarie 1976 ophou bestaan en die afsonderlike Britse kolonies van Kiribati en Tuvalu is gestig. Tuvalu het op 1 Oktober 1978 sy volle onafhanklikheid van die Verenigde Koninkryk ontvang. Dit is 'n [[grondwetlike monargie]] binne die [[Britse Statebond]] en [[Charles III van die Verenigde Koninkryk]] is die [[staatshoof]] van dié land. Op 5 September 2000 het Tuvalu die 189ste lidland van die [[Verenigde Nasies]] geword. In onlangse jare het Tuvalu vir die verhuring van sy [[Lys van Internettopvlakdomeine|internettopvlakdomein]] [[.tv]] aan veral [[televisie]]stasies bekend geword en hiermee 'n nuwe bron van inkomste verkry.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/internet-domain-riches-fail-to-arrive-in-tuvalu-2029221.html |title=Internet domain riches fail to arrive in Tuvalu |last=Maynard |first=Roger |work=[[The Independent]] |date=18 Julie 2010 |accessdate=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042830/https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/internet-domain-riches-fail-to-arrive-in-tuvalu-2029221.html |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tuvalu se grondgebied word ernstig bedreig deur stygende [[seevlak]]ke, veroorsaak deur [[aardverwarming]]. Op 10 November 2023 het die Australiese eerste minister [[Anthony Albanese]] en sy Tuvaluaanse eweknie [[Kausea Natano]] tydens die plaaslike forum [[Stille Oseaan-eilandforum]] (PIF) op die [[Cookeilande]] 'n ooreenkoms onderteken, waarvolgens jaarliks 280 Tuvaluane – uit 'n bevolking van sowat 11&nbsp;900 in 2021 – na Australië sal mag migreer, waar hulle kan werk, studeer en bly. Hulle word ook toegelaat om Australiese burgerskap te ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-67340907 |title=Australia offers climate refuge to Tuvalu citizens |publisher=[[BBC]] |author=Tiffanie Turnbull |date=10 November 2023 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2023/nov/10/australia-to-offer-residency-to-tuvalu-residents-displaced-by-climate-change |title=Australia to offer residency to Tuvalu citizens displaced by climate change |publisher=[[The Guardian]] |author=Daniel Hurst, Josh Butler |date=10 November 2023 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> == Etimologie == Tuvalu beteken in Tuvaluaans "agt staan saam" (vergelyk ''*walo'' wat "agt" in Proto-Austronesies beteken) en verwys na die agt bevolkte eilande waaruit die eilandstaat bestaan. == Sport == ''Kilikiti'' is 'n tradisionele [[sport]]soort wat in Tuvalu beoefen word<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/tuvalu/1513517/South-Seas-war-club-cricketers-take-a-beating-from-football.html |title=South Seas war club cricketers take a beating from football |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Nick Squires |date=20 Maart 2006 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> en soortgelyk is aan [[krieket]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4864748.stm |title=Testing time for tiny Tuvalu |publisher=[[BBC]] |author=Tony Squires |date=1 April 2006 |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> ''Te ano'' ("die bal") is 'n gewilde sportsoort spesifiek aan Tuvalu en word met twee ronde balle met 'n deursnee van 12&nbsp;cm gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author1=Bennetts, Peter |author2=Tony Wheeler |title=Time & Tide: The Islands of Tuvalu |url=https://archive.org/details/timetideislandso0000benn |year=2001 |isbn=1-86450-342-4 |publisher=Lonely Planet}}</ref> ''Te ano'' is 'n tradisionele spel verwant aan [[vlugbal]], waarby twee harde balle gemaak van [[pandanus]]-blare geslaan word teen 'n groot spoed en die spanlede probeer keer dat die bal die grond raak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cdn.auckland.ac.nz/assets/arts/Departments/anthropology/documents-publications/Tufoua%20Ethnographic%20Research%20on%20Meanings%20and%20Practices%20of%20Health%20in%20Tuvalu%20final.pdf |title=Ethnographic Research on Meanings and Practices of Health in Tuvalu: A Community Report |publisher=Report to the Tuvaluan Ministries of Health and Education: Ph D Candidate Centre for Development Studies – "Transnational Pacific Health through the Lens of Tuberculosis" Research Group. Department of Anthropology, The University of Auckland, N.Z. |page=19, footnote 4 |year=2012 |author=Tufoua Panapa |accessdate=2 Oktober 2026}}</ref> Ander gewilde sportsoorte sluit in [[sokker]], [[futsal]], vlugbal, [[handbal]], [[basketbal]] en [[rugby]]. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tuvalu|title=Tuvalu|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Oktober 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tuvalu/|title=Tuvalu|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Oktober 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} {{Lande van Oseanië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Tuvalu| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] ah1kmrz9jbfytw4vxhb2wzrwr0zdgwz 0 46142 2974890 2974529 2026-10-02T21:40:18Z SpesBona 2720 + Vlag 2974890 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Voormalige Land |native_name = ''Imperium Romaniae'' |conventional_long_name = Latynse Ryk van Konstantinopel |common_name = Keiserryk van Romania |continent=Eurasië |region1=Suidwes-Asië |region2=Suidwes-Europa |region3= |country = [[Griekeland]], [[Turkye]] |era=Middeleeue |status=State unie |year_start = 1204 |year_end = 1261 |date_start = 16 Mei |date_end = 25 Julie |event_start = Verowering van [[Konstantinopel]] |event_end = Val van Konstantinopel |p1 = Bisantynse Ryk |flag_p1 = Simple Labarum.svg |s1 = Bisantynse Ryk |flag_s1 = Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg |image_flag = Bandera del Imperio Latino.svg |image_coat = Blason maison fr de Courtenay-Constantinople.svg |image_map = LatinEmpire.png |image_map_caption = Die Latynse Ryk tussen 1204 en 1261 |national_motto = |national_anthem = |religion = [[Rooms-Katolieke Kerk]]<br />[[Oosters-Ortodokse Kerk]] |capital = [[Konstantinopel]] |common_languages = [[Latyn]], [[Grieks]] en [[Oudfrans]] |government_type = Monargie |title_leader = Keiser |leader1 = [[Boudewyn I van Vlaandere]] |year_leader1 = 1204-1205/06 |leader2 = [[Hendrik van Vlaandere]] |year_leader2 = 1206-1216 |leader3 = [[Pieter van Courtenay]] |year_leader3 = 1216-1217 |leader4 = [[Robert van Courtenay]] |year_leader4 = 1217-1228 |leader5 = [[Boudewyn II van Courtenay]] |year_leader5 = 1228-1261 |stat_year1=1204 |stat_area1=350000 |stat_pop1 = |currency = |footnotes = }} Die '''Latynse Ryk''' of '''Keiserryk van Romania''' ([[Latyn]]: ''Imperium Romaniae'') is die naam wat historici gegee het aan die feodale [[Kruistog|Kruisvaarderstaat]] wat deur deelnemers aan die [[Kruistog#Vierde Kruistog|Vierde Kruistog]] gestig is op land wat van die [[Bisantynse Ryk]] verower is.<ref>{{citation |chapter = The Latin empire of Constantinople and the Frankish states in Greece|last = Jacobi|first = David|title = The New Cambridge Medieval History, Volume V: c. 1198–c. 1300|editor-first = David|editor-last = Abulafia|publisher = Cambridge University Press|year = 1999|isbn = 0-521-36289-X|pages = 525–542}}</ref> Dit het tot stand gekom ná die inval in [[Konstantinopel]] in 1204 en het geduur tot in 1261. Die Latynse Ryk was veronderstel om die Bisantynse Ryk te vervang as die titulêre [[Romeinse Ryk]] in die ooste, met ’n Westerse [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] keiser in die plek van die [[Oosters-Ortodokse Kerk|Oosters-Ortodokse]] Bisantynse keisers. [[Lêer:PriseDeConstantinople1204PalmaLeJeune.JPG|duimnael|links|Die verowering van Konstantinopel tydens die Vierde Kruistog op 16 Mei 1204.]] [[Boudewyn I van Konstantinopel|Boudewyn IX]], die Graaf van Vlaandere, is op 16 Mei 1204 as Boudewyn I as die eerste Latynse keiser gekroon. Die Latynse Ryk kon nie politieke of ekonomiese oorheersing handhaaf oor die ander Latynse magte wat ná die Vierde Kruistog in voormalige Bisantynse gebiede gevestig is nie, veral die [[Republiek Venesië]], en ná ’n kort aanvanklike tydperk van militêre suksesse het dit stadigaan begin verval. Dit is verswak deur konstante oorlogvoering teen [[Bulgarye]] en die onverowerde dele van die ryk, soos die [[Nicea|Niceense Ryk]], en eindelik het dit tot ’n einde gekom toe die Bisantyne Konstantinopel in 1261 onder keiser [[Michael VIII Palaiologos]] herverower. == Verwysings == {{Verwysings}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Latin Empire|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Bisantynse Ryk]] [[Kategorie:Geskiedenis van Turkye]] [[Kategorie:Voormalige lande in die Midde-Ooste]] 4mq8esizrq4763hjb2aam3vopgeumwb 0 46471 2974903 2744050 2026-10-03T00:55:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974903 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Kraaifontein |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Voorstad |duimdrukkerkaart=Wes-Kaap |duimdrukkeretiketposisie=regs |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=Metropolitaanse Munisipaliteit |onderafdelingnaam1=[[Wes-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] |oppervlak_totaal_km2=30.82 |hoogte_m= |koördinate = {{Koördinate|33|52|0|S|18|41|0|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=154615 |bevolkingsdigtheid_km2=5000 |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=[[Poskode]] |poskode=7570 |skakelkode=021 |voetnotas= |webwerf= }} '''Kraaifontein''' is 'n groot dorp in die provinsie [[Wes-Kaap]] van [[Suid-Afrika]]. [[Lêer:ZA-CA-Kraaifontein.jpg|duimnael|links|Apostoliese kerk in Kraaifontein]] As gevolg van [[Kaapstad]] se noordoostelike uitbreiding is die dorp nou in die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Kaapstad-metropool]] opgeneem en word as 'n [[voorstad]] beskou. Kraaifontein het twee hoërskole ([[Hoërskool Eben Dönges|Eben Dönges]] en Monument Park) en drie laerskole ([[Laerskool Aristea]], Laerskool Fanie Theron en Laerskool Simonsberg). Daar is twee spoorwegstasies naamlik Eikenfontein en Kraaifontein. Amptelik is daar ook 'n skietbaan vir sportbeoefening. == Plaaslike bestuur == Kraaifontein se status het met verloop van tyd soos volg verander: * 1957-1996: sy eie munisipaliteit * 1996-2000: deel van die Oostenberg-munisipaliteit * 2000 tot op hede: deel van die Kaapstad-metropool. == Wapen == Die munisipale raad het in 1963 'n wapen aangeneem: ''In silwer, 'n rooi keper, in die skildhoof vergesel van twee heraldiese fonteine en in die skildvoet van 'n druiwetros met blare van natuurlike kleur''. Die helmteken was 'n [[witborskraai]], en die wapenspreuk "Non auro sed virtute". Schalk Pienaar het die wapen ontwerp. Die wapen is in 1964 by die Kaapse Provinsiale Administrasie geregistreer; in 1967 formeel deur die provinsiale administrateur verleen, en in 1969 by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref name=ok>Kaap de Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 3245 (26 Junie 1964) en 3391 (3 Maart 1967).</ref><ref name=boh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa: Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Misdaad == Op Vrydag, 12 Julie 2019, is die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]] onder meer in Kraaifontein ontplooi om die hoë vlakke van [[misdaad]], wat die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] tot op daardie stadium nog nie onder beheer kon bring nie, te takel.<ref>{{cite web |url=https://businesstech.co.za/news/government/328767/south-africa-is-deploying-the-army-to-fight-crime-heres-how-the-murder-rate-compares-to-an-actual-war-zone/ |title=South Africa is deploying the army to fight crime – here’s how the murder rate compares to an actual war zone |work=[[BusinessTech]] |date=12 Julie 2019 |access-date=12 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206005829/https://businesstech.co.za/news/government/328767/south-africa-is-deploying-the-army-to-fight-crime-heres-how-the-murder-rate-compares-to-an-actual-war-zone/ |archive-date=6 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vervoerinfrastruktuur == Die [[N1 (Suid-Afrika)|N1-nasionale hoofweg]] gaan deur die dorp. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{SA grootste stede}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] b9588gn1u3o9138sil9wprq1w5u0ijh 100 48852 2974837 2918445 2026-10-02T18:30:22Z SpesBona 2720 - Sesnasies-toernooi 2026; + Krieketwêreldbeker 2027 2974837 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|regs|200px|Die Spaanse nasionale sokkerspan nadat hulle die Sokker-Wêreldbekertrofee ingepalm het]] * Die [[Internasionale Krieketraad]] en [[Krieket Suid-Afrika]] maak in [[Kaapstad]] die [[Krieketwêreldbeker 2027]] se wedstrydskedule bekend; dié toernooi sal op 2 Oktober in [[Windhoek]] begin en die eindstryd sal ná ses weke se wedstryde in [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]] en [[Namibië]] op 21 November op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word. * Tydens die eindstryd van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldbekertoernooi]] in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] klop '''[[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]]''' die verdedigende kampioen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] met 1–0 in [[ekstra tyd]] en palm sodoende sy tweede titel ná [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]] in. [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] eindig derde en [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] in die vierde plek. * In die eindstryd van die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026]] op [[Lord’s]] in [[Londen]] verslaan [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vir die gasvroue [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] met sewe paaltjies en palm sodoende sy sewende [[T20I-vrouewêreldbeker]]titel in. [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] en [[Wes-Indiese nasionale vrouekrieketspan|Wes-Indië]] was die ander twee semi-finaliste. * Die [[Internasionale Krieketraad]] het die [[Krieketwêreldbeker 2027]] se datums bekend gemaak; dié toernooi sal op 4 Oktober begin en die eindstryd sal ná sewe weke se wedstryde op 21 November op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word. * Twee maande ná die [[Afrikanasiesbeker 2025]]-eindstryd, wat oorspronklik deur [[Senegal]] gewen is, het die [[Konfederasie van Afrikasokker|CAF]] die titel aan [[Marokko]] toegeken. <noinclude> [[Kategorie:Portaal:Sport|Nuus]] </noinclude> reijn07bekq6fia5coe47mucozrxy75 0 49025 2974971 2904785 2026-10-03T09:22:31Z Derek J Moore 173539 /* Gauteng */ ons het twee distrik munsipaliteite in Gauteng 2974971 wikitext text/x-wiki {{Suid-Afrikaanse politiek}} Hierdie is 'n lys van '''[[munisipaliteit]]e van [[Suid-Afrika]]'''. == Grootste munisipaliteite == In 2007 was daar 6 munisipaliteite met meer as 1 miljoen inwoners<ref>{{Cite web |url=http://www.statssa.gov.za/timeseriesdata/pxweb2006/Dialog/varval.asp?ma=Language%20by%20municpality&ti=Table%3A+Census+2001+by+municipalities%2C+language%2C+population+group+and++gender.&path=..%2FDatabase%2FSouth%20Africa%2FPopulation%20Census%2FCensus%202001%20-%20NEW%20Demarcation%20boundaries%20as%20at%209%20December%202005%2FMunicipality%20level%20-%20Persons%2F&lang=1 |title=Table: Table: Census 2001 by municipalities, language, population group and gender<!-- Bot generated title --> |access-date=16 Augustus 2021 |archive-date=30 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061130125139/http://www.statssa.gov.za/timeseriesdata/pxweb2006/Dialog/varval.asp?ma=Language%20by%20municpality&ti=Table%3A+Census+2001+by+municipalities%2C+language%2C+population+group+and++gender.&path=..%2FDatabase%2FSouth%20Africa%2FPopulation%20Census%2FCensus%202001%20-%20NEW%20Demarcation%20boundaries%20as%20at%209%20December%202005%2FMunicipality%20level%20-%20Persons%2F&lang=1 |url-status=dead }}</ref> en 8 met tussen 500,000 en 1 miljoen inwoners (in 2001 was daar 6). Munisipaliteite in die lys sluit dikwels verskeie dorpe in, met sommige wat bestaan uit honderde klein nedersettings wat naby aan mekaar geleë is. Dit is gewoonlik munisipaliteite wat in die voormalige [[Bantoestan|tuislande]] geleë is (soos kaNgwane, QwaQwa en Transkei) waar verspreide nie-Westerse nedersettings geprakseer is. {{Grootste stede in Suid-Afrika}} == Gauteng == [[Gauteng]] is verdeel in drie metropolitaanse munisipaliteite en drie distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in nege plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''EKU |'''[[Germiston]] |style="text-align:right"|'''1 924 |style="text-align:right"|'''2 724 229 |- |colspan="2"|'''[[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''JHB |'''[[Johannesburg]] |style="text-align:right"|'''1 645 |style="text-align:right"|'''3 888 180 |- |colspan="2"|'''[[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]]⁵ |'''TSH |'''[[Pretoria]] |style="text-align:right"|'''6 298 |style="text-align:right"|'''3 275 152 |- |colspan="2"|'''[[Sedibeng-distriksmunisipaliteit]] |'''DC42 |'''[[Vereeniging]] |style="text-align:right"|'''4 177 |style="text-align:right"|'''800 819 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Emfuleni Plaaslike Munisipaliteit]] |GT421 |[[Vanderbijlpark]] |style="text-align:right"|966 |style="text-align:right"|650 867 |- |[[Midvaal Plaaslike Munisipaliteit]] |GT422 |[[Meyerton]] |style="text-align:right"|1 725 |style="text-align:right"|83 445 |- |[[Lesedi Plaaslike Munisipaliteit]] |GT423 |[[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] |style="text-align:right"|1 486 |style="text-align:right"|66 507 |- |colspan="2"|'''[[Wesrand-distriksmunisipaliteit]] |'''DC48 |'''[[Randfontein]]''' |style="text-align:right"|'''4 087 |style="text-align:right"|'''754 903 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Mogale City Plaaslike Munisipaliteit]] |GT481 |[[Krugersdorp]] |style="text-align:right"|1 099 |style="text-align:right"|319 641 |- |[[Randfontein Plaaslike Munisipaliteit]] |GT482 |[[Randfontein]] |style="text-align:right"|477 |style="text-align:right"|117 261 |- |[[Westonaria Plaaslike Munisipaliteit]] |GT483 |[[Westonaria]] |style="text-align:right"|638 |style="text-align:right"|99 218 |- |[[Merafong City Plaaslike Munisipaliteit]] |GT484 |[[Carletonville]] |style="text-align:right"|1 631 |style="text-align:right"|215 865 |} <mapframe align="center" width="900" height="760" text="South Africa's 44 district municipalities" zoom="6" longitude="25" latitude="-28.5"> [{ "type": "ExternalData", "service": "page", "title": "Dc42(2026).map" }, { "type": "ExternalData", "service": "page", "title": "Dc48(2026).map" } ] </mapframe> {{legend|#FFFFB3|Gauteng}} == KwaZulu-Natal == [[KwaZulu-Natal]] is verdeel in een metropolitaanse munisipaliteit en tien distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in vyftig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''ETH |'''[[Durban]] |style="text-align:right"|'''2,292 |style="text-align:right"|'''3,468,086 |- |colspan="2"|'''[[Ugu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC21 |'''[[Port Shepstone]] |style="text-align:right"|'''5,047 |style="text-align:right"|'''709,918 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Vulamehlo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN211 |[[Scottburgh]]⁶ |style="text-align:right"|973 |style="text-align:right"|74,017 |- |[[uMdoni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN212 |[[Scottburgh]] |style="text-align:right"|238 |style="text-align:right"|74,437 |- |[[Umzumbe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN213 |[[Mtwalume]] |style="text-align:right"|1,259 |style="text-align:right"|176,287 |- |[[uMuziwabantu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN214 |[[Harding]] |style="text-align:right"|1,089 |style="text-align:right"|104,527 |- |[[Ezingoleni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN215 |[[Izingolweni]] |style="text-align:right"|648 |style="text-align:right"|56,369 |- |[[Hibiscuskus Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN216 |[[Port Shepstone]] |style="text-align:right"|839 |style="text-align:right"|224,281 |- |colspan="2"|'''[[uMgungundlovu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC22 |'''[[Pietermaritzburg]] |style="text-align:right"|'''8,934 |style="text-align:right"|'''988,837 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[uMshwathi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN221 |[[Wartburg]] |style="text-align:right"|1,818 |style="text-align:right"|113,054 |- |[[uMngeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN222 |[[Howick]] |style="text-align:right"|1,567 |style="text-align:right"|84,781 |- |[[Mpofana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN223 |[[Mooirivier]] |style="text-align:right"|1,652 |style="text-align:right"|31,518 |- |[[Impendle Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN224 |[[Impendle]] |style="text-align:right"|949 |style="text-align:right"|39,401 |- |[[Msunduzi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN225 |[[Pietermaritzburg]] |style="text-align:right"|634 |style="text-align:right"|616,730 |- |[[Mkhambathini Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN226 |[[Camperdown]] |style="text-align:right"|915 |style="text-align:right"|46,570 |- |[[Richmond Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN227 |[[Richmond, KwaZulu-Natal|Richmond]] |style="text-align:right"|1,231 |style="text-align:right"|56,772 |- |colspan="2"|'''[[uThukela-distriksmunisipaliteit]] |'''DC23 |'''[[Ladysmith]] |style="text-align:right"|'''11,326 |style="text-align:right"|'''714,908 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Emnambithi/Ladysmith Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN232 |[[Ladysmith]] |style="text-align:right"|2,965 |style="text-align:right"|236,748 |- |[[Indaka Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN233 |[[Wasbank]] |style="text-align:right"|992 |style="text-align:right"|101,557 |- |[[Umtshezi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN234 |[[Estcourt]] |style="text-align:right"|2,130 |style="text-align:right"|83,906 |- |[[Okhahlamba Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN235 |[[Bergville]] |style="text-align:right"|3,475 |style="text-align:right"|151,441 |- |[[Imbabazane Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN236 |[[Ntabamhlophe]] |style="text-align:right"|827 |style="text-align:right"|140,745 |- |colspan="2"|'''[[uMzinyathi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC24 |'''[[Dundee]] |style="text-align:right"|'''8,589 |style="text-align:right"|'''495,737 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Endumeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN241 |[[Dundee]] |style="text-align:right"|1,610 |style="text-align:right"|54,447 |- |[[Nquthu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN242 |[[Nquthu]] |style="text-align:right"|1,962 |style="text-align:right"|164,887 |- |[[Msinga Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN244 |[[Tugela Ferry]] |style="text-align:right"|2,501 |style="text-align:right"|161,894 |- |[[Umvoti Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN245 |[[Greytown]] |style="text-align:right"|2,516 |style="text-align:right"|114,509 |- |colspan="2"|'''[[Amajuba-distriksmunisipaliteit]] |'''DC25 |'''[[Newcastle, KwaZulu-Natal|Newcastle]] |style="text-align:right"|'''6,911 |style="text-align:right"|'''442,266 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Newcastle Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN252 |[[Newcastle, KwaZulu-Natal|Newcastle]] |style="text-align:right"|1,855 |style="text-align:right"|327,637 |- |[[eMadlangeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN253 |[[Utrecht]] |style="text-align:right"|3,539 |style="text-align:right"|23,263 |- |[[Dannhauser Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN254 |[[Dannhauser]] |style="text-align:right"|1,516 |style="text-align:right"|91,366 |- |colspan="2"|'''[[Zululand-distriksmunisipaliteit]] |'''DC26 |'''[[Ulundi]] |style="text-align:right"|'''14,799 |style="text-align:right"|'''902,890 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[eDumbe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN261 |[[Paulpietersburg]] |style="text-align:right"|1,943 |style="text-align:right"|75,096 |- |[[uPhongolo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN262 |[[Pongola]] |style="text-align:right"|3,239 |style="text-align:right"|137,756 |- |[[Abaqulusi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN263 |[[Vryheid]] |style="text-align:right"|4,185 |style="text-align:right"|247,628 |- |[[Nongoma Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN265 |[[Nongoma]] |style="text-align:right"|2,182 |style="text-align:right"|244,501 |- |[[Ulundi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN266 |[[Ulundi]] |style="text-align:right"|3,251 |style="text-align:right"|197,908 |- |colspan="2"|'''[[Umkhanyakude-distriksmunisipaliteit]] |'''DC27 |'''[[Mkuze]] |style="text-align:right"|'''12,821 |style="text-align:right"|'''614,046 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[uMhlabuyalingana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN271 |[[Kwangwanase]] |style="text-align:right"|3,619 |style="text-align:right"|163,694 |- |[[Jozini Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN272 |[[Jozini]] |style="text-align:right"|3,056 |style="text-align:right"|207,250 |- |[[Die Groot Vyf Valsbaai Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN273 |[[Hluhluwe]] |style="text-align:right"|1,061 |style="text-align:right"|34,991 |- |[[Hlabisa Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN274 |[[Hlabisa]] |style="text-align:right"|1,417 |style="text-align:right"|150,557 |- |[[Mtubatuba Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN275 |[[Mtubatuba]] |style="text-align:right"|496 |style="text-align:right"|46,596 |- |colspan="2"|'''[[uThungulu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC28 |'''[[Richardsbaai]] |style="text-align:right"|'''8,213 |style="text-align:right"|'''894,260 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Mbonambi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN281 |[[KwaMbonambi]] |style="text-align:right"|1,210 |style="text-align:right"|118,081 |- |[[uMhlathuze Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN282 |[[Richardsbaai]] |style="text-align:right"|793 |style="text-align:right"|332,156 |- |[[Ntambanana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN283 |[[Empangeni]] |style="text-align:right"|1,083 |style="text-align:right"|94,190 |- |[[uMlalazi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN284 |[[Eshowe]] |style="text-align:right"|2,214 |style="text-align:right"|175,372 |- |[[Mthonjaneni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN285 |[[Melmoth]] |style="text-align:right"|1,086 |style="text-align:right"|47,010 |- |[[Nkandla Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN286 |[[Nkandla]] |style="text-align:right"|1,828 |style="text-align:right"|127,451 |- |colspan="2"|'''[[iLembe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC29 |'''[[KwaDukuza]] |style="text-align:right"|'''3,269 |style="text-align:right"|'''528,198 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Mandeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN291 |[[Mandeni]] |style="text-align:right"|582 |style="text-align:right"|122,665 |- |[[KwaDukuza Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN292 |[[KwaDukuza]] |style="text-align:right"|633 |style="text-align:right"|162,055 |- |[[Ndwedwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN293 |[[Ndwedwe]] |style="text-align:right"|1,157 |style="text-align:right"|134,322 |- |[[Maphumulo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN294 |[[Maphumulo]] |style="text-align:right"|896 |style="text-align:right"|109,157 |- |colspan="2"|'''[[Harry Gwala-distriksmunisipaliteit]] |'''DC43 |'''[[Ixopo]] |style="text-align:right"|'''11,127 |style="text-align:right"|'''500,082 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ingwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN431 |[[Creighton]] |style="text-align:right"|1,991 |style="text-align:right"|114,116 |- |[[KwaSani Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN432 |[[Himeville]] |style="text-align:right"|1,213 |style="text-align:right"|14,281 |- |[[Groter Kokstad Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN433 |[[Kokstad]] |style="text-align:right"|2,680 |style="text-align:right"|46,724 |- |[[Ubuhlebezwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN434 |[[Ixopo]] |style="text-align:right"|1,604 |style="text-align:right"|80,905 |- |[[Umzimkhulu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN435 |[[Umzimkhulu]] |style="text-align:right"|2,435 |style="text-align:right"|243,242 |} == Limpopo == [[Limpopo]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat verder onderverdeel is in vyf-en-twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Mopani-distriksmunisipaliteit]] |'''DC33 |'''[[Giyani]] |style="text-align:right"|'''24,489 |style="text-align:right"|'''1,092,507 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Groter Giyani Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM331 |[[Giyani]] |style="text-align:right"|4,172 |style="text-align:right"|256,127 |- |[[Groter Letaba Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM332 |[[Modjadjiskloof]] |style="text-align:right"|1,891 |style="text-align:right"|218,030 |- |[[Groter Tzaneen Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM333 |[[Tzaneen]] |style="text-align:right"|2,897 |style="text-align:right"|416,146 |- |[[Ba-Phalaborwa Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM334 |[[Phalaborwa]] |style="text-align:right"|7,489 |style="text-align:right"|168,937 |- |[[Maruleng Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM335 |[[Hoedspruit]] |style="text-align:right"|3,563 |style="text-align:right"|99,946 |- |colspan="2"|'''[[Vhembe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC34 |'''[[Thohoyandou]] |style="text-align:right"|'''21,349 |style="text-align:right"|'''1,240,035 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Musina Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM341 |[[Musina]] |style="text-align:right"|7,577 |style="text-align:right"|57,195 |- |[[Mutale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM342 |[[Mutale]] |style="text-align:right"|2,346 |style="text-align:right"|108,215 |- |[[Thulamela Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM343 |[[Thohoyandou]] |style="text-align:right"|2,899 |style="text-align:right"|602,819 |- |[[Makhado Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM344 |[[Louis Trichardt]] |style="text-align:right"|8,527 |style="text-align:right"|471,805 |- |colspan="2"|'''[[Capricorn-distriksmunisipaliteit]] |'''DC35 |'''[[Polokwane]] |style="text-align:right"|'''16,988 |style="text-align:right"|'''1,243,167 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Blouberg Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM351 |[[Senwabarwana]] |style="text-align:right"|4,541 |style="text-align:right"|194,119 |- |[[Aganang Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM352 |[[Koloti]] |style="text-align:right"|1,871 |style="text-align:right"|145,454 |- |[[Molemole Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM353 |[[Dendron|Mogwadi]] |style="text-align:right"|3,347 |style="text-align:right"|100,408 |- |[[Polokwane Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM354 |[[Polokwane]] |style="text-align:right"|3,766 |style="text-align:right"|561,772 |- |[[Lepelle-Nkumpi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM355 |[[Chuniespoort]] |style="text-align:right"|3,463 |style="text-align:right"|241,414 |- |colspan="2"|'''[[Waterberg-distriksmunisipaliteit]] |'''DC36 |'''[[Modimolle]] |style="text-align:right"|'''49,504 |style="text-align:right"|'''596,092 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Thabazimbi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM361 |[[Thabazimbi]] |style="text-align:right"|9,862 |style="text-align:right"|60,039 |- |[[Lephalale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM362 |[[Lephalale]] |style="text-align:right"|19,601 |style="text-align:right"|80,141 |- |[[Mookgophong Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM364 |[[Mookgophong]] |style="text-align:right"|4,271 |style="text-align:right"|16,818 |- |[[Modimolle Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM365 |[[Modimolle]] |style="text-align:right"|6,228 |style="text-align:right"|52,602 |- |[[Bela-Bela Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM366 |[[Bela-Bela]] |style="text-align:right"|3,376 |style="text-align:right"|55,844 |- |[[Mogalakwena Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM367 |[[Mokopane]] |style="text-align:right"|6,166 |style="text-align:right"|330,649 |- |colspan="2"|'''[[Sekhukhune-distriksmunisipaliteit]] |'''DC47 |'''[[Groblersdal]] |style="text-align:right"|'''13,426 |style="text-align:right"|'''1,090,424 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ephraim Mogale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM471 |[[Marble Hall]] |style="text-align:right"|1,910 |style="text-align:right"|124,510 |- |[[Elias Motsoaledi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM472 |[[Groblersdal]] |style="text-align:right"|3,713 |style="text-align:right"|247,488 |- |[[Makhuduthamaga Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM473 |[[Jane Furse]] |style="text-align:right"|2,097 |style="text-align:right"|262,726 |- |[[Fetakgomo Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM474 |[[Apel, Limpopo|Apel]] |style="text-align:right"|1,107 |style="text-align:right"|112,232 |- |[[Groter Tubatse Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM475 |[[Burgersfort]] |style="text-align:right"|4,599 |style="text-align:right"|343,468 |} == Mpumalanga == [[Mpumalanga]] is verdeel in drie distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in agtien plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Gert Sibande-distriksmunisipaliteit]] |'''DC30 |'''[[Secunda]] |style="text-align:right"|'''31,841 |style="text-align:right"|'''890,699 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Albert Luthuli Plaaslike Munisipaliteit]] |MP301 |[[Carolina, Mpumalanga|Carolina]] |style="text-align:right"|5,559 |style="text-align:right"|194,083 |- |[[Msukaligwa Plaaslike Munisipaliteit]] |MP302 |[[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] |style="text-align:right"|6,016 |style="text-align:right"|126,268 |- |[[Mkhondo Plaaslike Munisipaliteit]] |MP303 |[[Piet Retief, Mpumalanga|Piet Retief]] |style="text-align:right"|4,882 |style="text-align:right"|106,452 |- |[[Pixley ka Seme Plaaslike Munisipaliteit]] |MP304 |[[Volksrust]] |style="text-align:right"|5,227 |style="text-align:right"|65,932 |- |[[Lekwa Plaaslike Munisipaliteit]] |MP305 |[[Standerton]] |style="text-align:right"|4,585 |style="text-align:right"|91,136 |- |[[Dipaleseng Plaaslike Munisipaliteit]] |MP306 |[[Balfour, Mpumalanga|Balfour]] |style="text-align:right"|2,617 |style="text-align:right"|37,873 |- |[[Govan Mbeki Plaaslike Munisipaliteit]] |MP307 |[[Secunda]] |style="text-align:right"|2,955 |style="text-align:right"|268,954 |- |colspan="2"|'''[[Nkangala-distriksmunisipaliteit]] |'''DC31 |'''[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] |style="text-align:right"|'''16,758 |style="text-align:right"|'''1,226,500 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Victor Khanye Plaaslike Munisipaliteit]] |MP311 |[[Delmas]] |style="text-align:right"|1,568 |style="text-align:right"|50,455 |- |[[Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit, Mpumalanga|Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit]] |MP312 |[[Witbank]] |style="text-align:right"|2,678 |style="text-align:right"|435,217 |- |[[Steve Tshwete Plaaslike Munisipaliteit]] |MP313 |[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] |style="text-align:right"|3,976 |style="text-align:right"|182,503 |- |[[Emakhazeni Plaaslike Munisipaliteit]] |MP314 |[[Belfast, Mpumalanga|Belfast]] |style="text-align:right"|4,736 |style="text-align:right"|32,840 |- |[[Thembisile Hani Plaaslike Munisipaliteit]] |MP315 |[[Kwaggafontein]] |style="text-align:right"|2,384 |style="text-align:right"|278,517 |- |[[Dr. J.S. Moroka Plaaslike Munisipaliteit]] |MP316 |[[Siyabuswa]] |style="text-align:right"|1,416 |style="text-align:right"|246,969 |- |colspan="2"|'''[[Ehlanzeni-distriksmunisipaliteit]] |'''DC32 |'''[[Nelspruit]] |style="text-align:right"|'''27,896 |style="text-align:right"|'''1,526,236 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Thaba Chweu Plaaslike Munisipaliteit]] |MP321 |[[Lydenburg]] |style="text-align:right"|5,719 |style="text-align:right"|87,545 |- |[[Mbombela Plaaslike Munisipaliteit]] |MP322 |[[Nelspruit]] |style="text-align:right"|3,412 |style="text-align:right"|527,203 |- |[[Umjindi Plaaslike Munisipaliteit]] |MP323 |[[Barberton, Mpumalanga|Barberton]] |style="text-align:right"|1,745 |style="text-align:right"|60,475 |- |[[Nkomazi Plaaslike Munisipaliteit]] |MP324 |[[Malalane]] |style="text-align:right"|3,240 |style="text-align:right"|338,095 |- |[[Bosbokrand Plaaslike Munisipaliteit]] |MP325 |[[Bosbokrand]] |style="text-align:right"|2,590 |style="text-align:right"|509,970 |} == Noord-Kaap == Die [[Noord-Kaap]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in sewe-en-twintig plaaslike munisipaliteite in terme van die Wet op Munipale Strukture van 1998 en een verteenwoordigende raad in terme van die Oorgangswet op Plaaslike Regering van 1993. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Namakwa-distriksmunisipaliteit]] |'''DC6 |'''[[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] |style="text-align:right"|'''126,836 |style="text-align:right"|'''126,494 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Richtersveld Plaaslike Munisipaliteit]] |NC061 |[[Port Nolloth]] |style="text-align:right"|9,608 |style="text-align:right"|14,613 |- |[[Nama Khoi Plaaslike Munisipaliteit]] |NC062 |[[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] |style="text-align:right"|15,025 |style="text-align:right"|54,644 |- |[[Kamiesberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC064 |[[Garies]] |style="text-align:right"|11,742 |style="text-align:right"|12,117 |- |[[Hantam Plaaslike Munisipaliteit]] |NC065 |[[Calvinia]] |style="text-align:right"|27,968 |style="text-align:right"|21,234 |- |[[Karoo Hoogland Plaaslike Munisipaliteit]] |NC066 |[[Williston, Noord-Kaap|Williston]] |style="text-align:right"|29,397 |style="text-align:right"|10,420 |- |[[Khâi-Ma Plaaslike Munisipaliteit]] |NC067 |[[Pofadder, Noord-Kaap|Pofadder]] |style="text-align:right"|8,332 |style="text-align:right"|12,571 |- |colspan="2"|'''[[Pixley ka Seme-distriksmunisipaliteit]] |'''DC7 |'''[[De Aar]] |style="text-align:right"|'''102,727 |style="text-align:right"|'''166,849 |- |rowspan="9"|&nbsp; |[[Ubuntu Plaaslike Munisipaliteit]] |NC071 |[[Victoria-Wes]] |style="text-align:right"|20,389 |style="text-align:right"|16,153 |- |[[Umsobomvu Plaaslike Munisipaliteit]] |NC072 |[[Colesberg]] |style="text-align:right"|6,819 |style="text-align:right"|21,992 |- |[[Emthanjeni Plaaslike Munisipaliteit]] |NC073 |[[De Aar]] |style="text-align:right"|11,390 |style="text-align:right"|38,228 |- |[[Kareeberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC074 |[[Carnarvon, Noord-Kaap|Carnarvon]] |style="text-align:right"|17,702 |style="text-align:right"|9,866 |- |[[Orania Verteenwoordigende Raad]] |304 02013<ref>[https://apps.statssa.gov.za/census01/Census96/HTML/Metadata/10pctsample/TLC_TRCnc.html TLC and TRC code list]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistieke Suid-Afrika, Retrieved 9 June 2017.</ref> | [[Orania]] |style="text-align:right"| —{{note label|A|a}} |style="text-align:right"| —{{note label|A|a}} |- |[[Renosterberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC075 |[[Petrusville]] |style="text-align:right"|5,527 |style="text-align:right"|9,185 |- |[[Thembelihle Plaaslike Munisipaliteit]] |NC076 |[[Hopetown]] |style="text-align:right"|6,980 |style="text-align:right"|13,218 |- |[[Siyathemba Plaaslike Munisipaliteit]] |NC077 |[[Prieska]] |style="text-align:right"|8,209 |style="text-align:right"|20,120 |- |[[Siyancuma Plaaslike Munisipaliteit]] |NC078 |[[Douglas, Noord-Kaap|Douglas]] |style="text-align:right"|10,024 |style="text-align:right"|35,970 |- |colspan="2"|'''[[ZF Mgcawu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC8 |'''[[Upington]] |style="text-align:right"|'''102,524 |style="text-align:right"|'''238,063 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Mier Plaaslike Munisipaliteit]] |NC081 |[[Rietfontein, Noord-Kaap|Rietfontein]] |style="text-align:right"|11,730 |style="text-align:right"|7,337 |- |[[Kai !Garib Plaaslike Munisipaliteit]] |NC082 |[[Kakamas]] |style="text-align:right"|7,446 |style="text-align:right"|56,501 |- |[[Khara Hais Plaaslike Munisipaliteit]] |NC083 |[[Upington]] |style="text-align:right"|3,444 |style="text-align:right"|100,920 |- |[[!Kheis Plaaslike Munisipaliteit]] |NC084 |[[Groblershoop]] |style="text-align:right"|6,436 |style="text-align:right"|18,920 |- |[[Tsantsabane Plaaslike Munisipaliteit]] |NC085 |[[Postmasburg]] |style="text-align:right"|5,887 |style="text-align:right"|28,005 |- |[[Kgatelopele Plaaslike Munisipaliteit]] |NC086 |[[Daniëlskuil]] |style="text-align:right"|2,478 |style="text-align:right"|21,498 |- |colspan="2"|'''[[Frances Baard-distriksmunisipaliteit]] |'''DC9 |'''[[Kimberley]] |style="text-align:right"|'''13,518 |style="text-align:right"|'''353,200 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Sol Plaatje Plaaslike Munisipaliteit]] |NC091 |[[Kimberley]] |style="text-align:right"|1,877 |style="text-align:right"|243,018 |- |[[Dikgatlong Plaaslike Munisipaliteit]] |NC092 |[[Barkly-Wes]] |style="text-align:right"|2,377 |style="text-align:right"|40,752 |- |[[Magareng Plaaslike Munisipaliteit]] |NC093 |[[Warrenton, Noord-Kaap|Warrenton]] |style="text-align:right"|1,542 |style="text-align:right"|20,433 |- |[[Phokwane Plaaslike Munisipaliteit]] |NC094 |[[Hartswater]] |style="text-align:right"|834 |style="text-align:right"|46,409 |- |colspan="2"|'''[[John Taolo Gaetsewe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC45 |'''[[Kuruman]] |style="text-align:right"|'''27,283 |style="text-align:right"|'''173,454 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Joe Morolong Plaaslike Munisipaliteit]] |NC451 |[[Mothibistad]] |style="text-align:right"|9,477 |style="text-align:right"|70,012 |- |[[Ga-Segonyana Plaaslike Munisipaliteit]] |NC452 |[[Kuruman]] |style="text-align:right"|4,492 |style="text-align:right"|69,791 |- |[[Gamagara Plaaslike Munisipaliteit]] |NC453 |[[Kathu]] |style="text-align:right"|2,619 |style="text-align:right"|28,054 |} ''Notas:'' * {{note label|A|a}} Die grondgebied van die Orania Verteenwoordigende Oorgangsraad is nie afgebaken nie. == Noordwes == [[Noordwes]] is verdeel in vier distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Bojanala Platinum-distriksmunisipaliteit]] |'''DC37 |'''[[Rustenburg]] |style="text-align:right"|'''18,333 |style="text-align:right"|'''1,268,618 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Moretele Plaaslike Munisipaliteit]] |NW371 |[[Makapanstad]] |style="text-align:right"|1,379 |style="text-align:right"|182,414 |- |[[Madibeng Plaaslike Munisipaliteit]] |NW372 |[[Brits]] |style="text-align:right"|3,839 |style="text-align:right"|371,197 |- |[[Rustenburg Plaaslike Munisipaliteit]] |NW373 |[[Rustenburg]] |style="text-align:right"|3,423 |style="text-align:right"|449,776 |- |[[Kgetlengrivier Plaaslike Munisipaliteit]] |NW374 |[[Koster]] |style="text-align:right"|3,973 |style="text-align:right"|37,806 |- |[[Moses Kotane Plaaslike Munisipaliteit]] |NW375 |[[Mogwase]] |style="text-align:right"|5,719 |style="text-align:right"|227,426 |- |colspan="2"|'''[[Ngaka Modiri Molema-distriksmunisipaliteit]] |'''DC38 |'''[[Mafikeng]] |style="text-align:right"|'''27,889 |style="text-align:right"|'''798,783 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ratlou Plaaslike Munisipaliteit]] |NW381 |[[Stella]] |style="text-align:right"|4,566 |style="text-align:right"|98,104 |- |[[Tswaing Plaaslike Munisipaliteit]] |NW382 |[[Delareyville]] |style="text-align:right"|5,966 |style="text-align:right"|81,005 |- |[[Mafikeng Plaaslike Munisipaliteit]] |NW383 |[[Mafikeng]] |style="text-align:right"|3,698 |style="text-align:right"|290,229 |- |[[Ditsobotla Plaaslike Munisipaliteit]] |NW384 |[[Lichtenburg]] |style="text-align:right"|6,465 |style="text-align:right"|200,141 |- |[[Ramotshere Moiloa Plaaslike Munisipaliteit]] |NW385 |[[Zeerust]] |style="text-align:right"|7,193 |style="text-align:right"|129,304 |- |colspan="2"|'''[[Dr. Ruth Segomotsi Mompati-distriksmunisipaliteit]] |'''DC39 |'''[[Vryburg]] |style="text-align:right"|'''44,017 |style="text-align:right"|'''354,554 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Noordwes|Naledi Plaaslike Munisipaliteit]] |NW392 |[[Vryburg]] |style="text-align:right"|7,259 |style="text-align:right"|57,934 |- |[[Mamusa Plaaslike Munisipaliteit]] |NW393 |[[Schweizer-Reneke]] |style="text-align:right"|3,615 |style="text-align:right"|36,533 |- |[[Groter Taung Plaaslike Munisipaliteit]] |NW394 |[[Taung]] |style="text-align:right"|5,635 |style="text-align:right"|144,817 |- |[[Lekwa-Teemane Plaaslike Munisipaliteit]] |NW396 |[[Christiana]] |style="text-align:right"|3,681 |style="text-align:right"|32,809 |- |[[Kagisano-Molopo Plaaslike Munisipaliteit]] ⁷ |NW397 |[[Ganyesa]] |style="text-align:right"|23,827 |style="text-align:right"|82,462 |- |colspan="2"|'''[[Dr. Kenneth Kaunda-distriksmunisipaliteit]] |'''DC40 |'''[[Klerksdorp]] |style="text-align:right"|'''14,642 |style="text-align:right"|'''634,127 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Ventersdorp Plaaslike Munisipaliteit]] |NW401 |[[Ventersdorp]] |style="text-align:right"|3,764 |style="text-align:right"|36,528 |- |[[Tlokwe Plaaslike Munisipaliteit]] |NW402 |[[Potchefstroom]] |style="text-align:right"|2,674 |style="text-align:right"|124,351 |- |[[Stad Matlosana Plaaslike Munisipaliteit]] |NW403 |[[Klerksdorp]] |style="text-align:right"|3,561 |style="text-align:right"|385,782 |- |[[Maquassi Hills Plaaslike Munisipaliteit]] |NW404 |[[Wolmaransstad]] |style="text-align:right"|4,643 |style="text-align:right"|87,465 |} == Oos-Kaap == Die [[Oos-Kaap]] is onderverdeel in twee metropolitaanse munisipaliteite en ses distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is verder onderverdeel in agt-en-dertig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''NMA |'''[[Port Elizabeth]] |style="text-align:right"|'''1,959 |style="text-align:right"|'''1,050,930 |- |colspan="2"|'''[[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit]] ² |'''BUF |'''[[Oos-Londen]] |style="text-align:right"|'''2,536 |style="text-align:right"|'''724,312 |- |colspan="2"|'''[[Sarah Baartman-distriksmunisipaliteit]] |'''DC10 |'''[[Port Elizabeth]]¹ |style="text-align:right"|'''58,194 |style="text-align:right"|'''363,496 |- |rowspan="9"|&nbsp; |[[Camdeboo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC101 |[[Graaff-Reinet]] |style="text-align:right"|7,230 |style="text-align:right"|41,758 |- |[[Bloukraanroete Plaaslike Munisipaliteit]] |EC102 |[[Somerset-Oos]] |style="text-align:right"|9,836 |style="text-align:right"|25,573 |- |[[Ikwezi Plaaslike Munisipaliteit]] |EC103 |[[Jansenville]] |style="text-align:right"|4,453 |style="text-align:right"|11,523 |- |[[Makana Plaaslike Munisipaliteit]] |EC104 |[[Grahamstad]] |style="text-align:right"|4,376 |style="text-align:right"|70,059 |- |[[Ndlambe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC105 |[[Port Alfred]] |style="text-align:right"|1,841 |style="text-align:right"|46,359 |- |[[Sondagsriviervallei Plaaslike Munisipaliteit]] |EC106 |[[Kirkwood]] |style="text-align:right"|3,508 |style="text-align:right"|34,935 |- |[[Baviaans Plaaslike Munisipaliteit]] |EC107 |[[Willowmore]] |style="text-align:right"|7,727 |style="text-align:right"|13,950 |- |[[Kouga Plaaslike Munisipaliteit]] |EC108 |[[Jeffreysbaai]] |style="text-align:right"|2,419 |style="text-align:right"|73,274 |- |[[Kou-Kamma Plaaslike Munisipaliteit]] |EC109 |[[Kareedouw]] |style="text-align:right"|3,574 |style="text-align:right"|40,780 |- |colspan="2"|'''[[Amathole-distriksmunisipaliteit]] |'''DC12 |'''[[Oos-Londen]] |style="text-align:right"|'''23,579 |style="text-align:right"|'''1,664,753 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Mbhashe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC121 |[[Dutywa]] |style="text-align:right"|3,050 |style="text-align:right"|262,008 |- |[[Mnquma Plaaslike Munisipaliteit]] |EC122 |[[Butterworth]] |style="text-align:right"|3,300 |style="text-align:right"|297,663 |- |[[Groot Kei Plaaslike Munisipaliteit]] |EC123 |[[Komga]] |style="text-align:right"|1,736 |style="text-align:right"|33,382 |- |[[Amahlathi Plaaslike Munisipaliteit]] |EC124 |[[Stutterheim]] |style="text-align:right"|4,269 |style="text-align:right"|112,735 |- |[[Ngqushwa Plaaslike Munisipaliteit]] |EC126 |[[Peddie]] |style="text-align:right"|2,241 |style="text-align:right"|83,086 |- |[[Nkonkobe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC127 |[[Fort Beaufort]] |style="text-align:right"|3,724 |style="text-align:right"|130,100 |- |[[Nxuba Plaaslike Munisipaliteit]] |EC128 |[[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]] |style="text-align:right"|2,732 |style="text-align:right"|21,467 |- |colspan="2"|'''[[Chris Hani-distriksmunisipaliteit]] |'''DC13 |'''[[Queenstown]] |style="text-align:right"|'''36,695 |style="text-align:right"|'''798,597 |- |rowspan="8"|&nbsp; |[[Inxuba Yethemba Plaaslike Munisipaliteit]] |EC131 |[[Cradock]] |style="text-align:right"|11,592 |style="text-align:right"|48,399 |- |[[Tsolwana Plaaslike Munisipaliteit]] |EC132 |[[Tarkastad]] |style="text-align:right"|6,025 |style="text-align:right"|27,660 |- |[[Inkwanca Plaaslike Munisipaliteit]] |EC133 |[[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]] |style="text-align:right"|3,584 |style="text-align:right"|14,283 |- |[[Lukhanji Plaaslike Munisipaliteit]] |EC134 |[[Queenstown]] |style="text-align:right"|4,260 |style="text-align:right"|208,081 |- |[[Intsika Yethu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC135 |[[Cofimvaba]] |style="text-align:right"|3,041 |style="text-align:right"|185,342 |- |[[Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit, Oos-Kaap|Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit]] |EC136 |[[Cacadu]] (Lady Frere) |style="text-align:right"|3,551 |style="text-align:right"|125,293 |- |[[Engcobo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC137 |[[Ngcobo]] |style="text-align:right"|2,259 |style="text-align:right"|135,979 |- |[[Sakhisizwe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC138 |[[Kala]] |style="text-align:right"|2,251 |style="text-align:right"|53,472 |- |colspan="2"|'''[[Joe Gqabi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC14 |'''[[Barkly-Oos]] |style="text-align:right"|'''25,663 |style="text-align:right"|'''308,365 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Elundini Plaaslike Munisipaliteit]] |EC141 |[[Maclear]] |style="text-align:right"|5,064 |style="text-align:right"|123,636 |- |[[Senqu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC142 |[[Lady Grey]] |style="text-align:right"|7,330 |style="text-align:right"|118,177 |- |[[Maletswai Plaaslike Munisipaliteit]] |EC143 |[[Aliwal-Noord]] |style="text-align:right"|4,358 |style="text-align:right"|42,843 |- |[[Gariep Plaaslike Munisipaliteit]] |EC144 |[[Burgersdorp]] |style="text-align:right"|8,911 |style="text-align:right"|23,708 |- |colspan="2"|'''[[O.R. Tambo-distriksmunisipaliteit]] |'''DC15 |'''[[Mthatha]] |style="text-align:right"|'''15,968 |style="text-align:right"|'''1,862,218 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ngquza Hill Plaaslike Munisipaliteit]] |EC153 |[[Flagstaff]] |style="text-align:right"|2,477 |style="text-align:right"|279,795 |- |[[Port St Johns Plaaslike Munisipaliteit]] |EC154 |[[Port St Johns]] |style="text-align:right"|1,291 |style="text-align:right"|165,084 |- |[[Nyandeni Plaaslike Munisipaliteit]] |EC155 |[[Libode]] |style="text-align:right"|2,474 |style="text-align:right"|314,273 |- |[[Mhlontlo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC156 |[[Qumbu]] |style="text-align:right"|2,826 |style="text-align:right"|237,138 |- |[[Koning Sabata Dalindyebo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC157 |[[Mthatha]] |style="text-align:right"|3,027 |style="text-align:right"|444,830 |- |colspan="2"|'''[[Alfred Nzo-distriksmunisipaliteit]] |'''DC44 |'''[[Mount Ayliff]] |style="text-align:right"|'''6,859 |style="text-align:right"|'''479,390 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Matatiele Plaaslike Munisipaliteit]] |EC441 |[[Matatiele]] |style="text-align:right"|4,352 |style="text-align:right"|258,758 |- |[[Umzimvubu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC442 |[[Mount Frere]] |style="text-align:right"|2,506 |style="text-align:right"|220,631 |- |[[Mbizana Plaaslike Munisipaliteit]] ³ |EC443 |[[Bizana]] |style="text-align:right"|2,417 |style="text-align:right"|279,739 |- |[[Ntabankulu Plaaslike Munisipaliteit]] ³ |EC444 |[[Tabankulu]] |style="text-align:right"|1,456 |style="text-align:right"|141,358 |} == Vrystaat == Die [[Vrystaat]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in twintig plaaslike munisipaliteite {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit]] ⁴ |'''MAN |'''[[Bloemfontein]] |style="text-align:right"|'''6,284 |style="text-align:right"|'''752,906 |- |colspan="2"|'''[[Xhariep-distriksmunisipaliteit]] |'''DC16 |'''[[Trompsburg]] |style="text-align:right"|'''34,250 |style="text-align:right"|'''127,627 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Letsemeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS161 |[[Koffiefontein]] |style="text-align:right"|10,225 |style="text-align:right"|36,337 |- |[[Kopanong Plaaslike Munisipaliteit]] |FS162 |[[Trompsburg]] |style="text-align:right"|15,248 |style="text-align:right"|49,422 |- |[[Mohokare Plaaslike Munisipaliteit]] |FS163 |[[Zastron]] |style="text-align:right"|8,776 |style="text-align:right"|41,867 |- |[[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Vrystaat|Naledi Plaaslike Munisipaliteit]] ⁴ |FS164 |[[Dewetsdorp]] |style="text-align:right"|3,424 |style="text-align:right"|25,442 |- |colspan="2"|'''[[Lejweleputswa-distriksmunisipaliteit]] |'''DC18 |'''[[Welkom]] |style="text-align:right"|'''31,930 |style="text-align:right"|'''639,651 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Masilonyana Plaaslike Munisipaliteit]] |FS181 |[[Theunissen]] |style="text-align:right"|6,796 |style="text-align:right"|80,094 |- |[[Tokologo Plaaslike Munisipaliteit]] |FS182 |[[Boshof]] |style="text-align:right"|9,326 |style="text-align:right"|21,323 |- |[[Tswelopele Plaaslike Munisipaliteit]] |FS183 |[[Bultfontein]] |style="text-align:right"|6,524 |style="text-align:right"|40,617 |- |[[Matjhabeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS184 |[[Welkom]] |style="text-align:right"|5,155 |style="text-align:right"|405,031 |- |[[Nala Plaaslike Munisipaliteit]] |FS185 |[[Bothaville]] |style="text-align:right"|4,129 |style="text-align:right"|92,586 |- |colspan="2"|'''[[Thabo Mofutsanyane-distriksmunisipaliteit]] |'''DC19 |'''[[Phuthaditjhaba]] |style="text-align:right"|'''28,346 |style="text-align:right"|'''694,316 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Setsoto Plaaslike Munisipaliteit]] |FS191 |[[Ficksburg]] |style="text-align:right"|5,966 |style="text-align:right"|102,826 |- |[[Dihlabeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS192 |[[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]] |style="text-align:right"|4,739 |style="text-align:right"|108,449 |- |[[Nketoana Plaaslike Munisipaliteit]] |FS193 |[[Reitz]] |style="text-align:right"|5,611 |style="text-align:right"|62,367 |- |[[Maluti-a-Phofung Plaaslike Munisipaliteit]] |FS194 |[[Phuthaditjhaba]] |style="text-align:right"|4,418 |style="text-align:right"|385,413 |- |[[Phumelela Plaaslike Munisipaliteit]] |FS195 |[[Vrede]] |style="text-align:right"|7,550 |style="text-align:right"|35,090 |- |[[Mantsopa Plaaslike Munisipaliteit]] ⁴ |FS196 |[[Ladybrand]] |style="text-align:right"|4,291 |style="text-align:right"|59,028 |- |colspan="2"|'''[[Fezile Dabi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC20 |'''[[Sasolburg]] |style="text-align:right"|'''21,301 |style="text-align:right"|'''474,089 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Moqhaka Plaaslike Munisipaliteit]] |FS201 |[[Kroonstad]] |style="text-align:right"|7,925 |style="text-align:right"|170,522 |- |[[Ngwathe Plaaslike Munisipaliteit]] |FS203 |[[Parys, Vrystaat]] |style="text-align:right"|7,055 |style="text-align:right"|95,187 |- |[[Metsimaholo Plaaslike Munisipaliteit]] |FS204 |[[Sasolburg]] |style="text-align:right"|1,717 |style="text-align:right"|154,658 |- |[[Mafube Plaaslike Munisipaliteit]] |FS205 |[[Frankfort]] |style="text-align:right"|4,604 |style="text-align:right"|53,722 |} == Wes-Kaap == Die [[Wes-Kaap]] is verdeel in een metropolitaanse munisipaliteit en vyf distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in vier-en-twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''CPT |'''[[Kaapstad]] |style="text-align:right"|'''2,460 |style="text-align:right"|'''3,497,097 |- |colspan="2"|'''[[Weskus-distriksmunisipaliteit]] |'''DC1 |'''[[Moorreesburg]] |style="text-align:right"|'''31,104 |style="text-align:right"|'''286,751 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Matzikama Plaaslike Munisipaliteit]] |WC011 |[[Vredendal]] |style="text-align:right"|5,549 |style="text-align:right"|46,362 |- |[[Cederberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC012 |[[Clanwilliam, Wes-Kaap|Clanwilliam]] |style="text-align:right"|7,339 |style="text-align:right"|31,942 |- |[[Bergrivier Plaaslike Munisipaliteit]] |WC013 |[[Piketberg]] |style="text-align:right"|4,407 |style="text-align:right"|44,741 |- |[[Saldanhabaai Plaaslike Munisipaliteit]] |WC014 |[[Vredenburg]] |style="text-align:right"|1,766 |style="text-align:right"|78,982 |- |[[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] |WC015 |[[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] |style="text-align:right"|3,692 |style="text-align:right"|77,524 |- |colspan="2"|'''[[Kaapse Wynlande-distriksmunisipaliteit]] |'''DC2 |'''[[Worcester]] |style="text-align:right"|'''22,309 |style="text-align:right"|'''712,413 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Witzenberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC022 |[[Ceres]] |style="text-align:right"|2,851 |style="text-align:right"|75,148 |- |[[Drakenstein Plaaslike Munisipaliteit]] |WC023 |[[Paarl]] |style="text-align:right"|1,538 |style="text-align:right"|217,089 |- |[[Stellenbosch Plaaslike Munisipaliteit]] |WC024 |[[Stellenbosch]] |style="text-align:right"|831 |style="text-align:right"|200,524 |- |[[Breedevallei Plaaslike Munisipaliteit]] |WC025 |[[Worcester]] |style="text-align:right"|2,994 |style="text-align:right"|134,271 |- |[[Langeberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC026 |[[Ashton]] |style="text-align:right"|3,332 |style="text-align:right"|80,121 |- |colspan="2"|'''[[Overberg-distriksmunisipaliteit]] |'''DC3 |'''[[Bredasdorp]] |style="text-align:right"|'''11,405 |style="text-align:right"|'''212,787 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Theewaterskloof Plaaslike Munisipaliteit]] |WC031 |[[Caledon]] |style="text-align:right"|3,248 |style="text-align:right"|86,719 |- |[[Overstrand Plaaslike Munisipaliteit]] |WC032 |[[Hermanus]] |style="text-align:right"|1,708 |style="text-align:right"|74,547 |- |[[Kaap Agulhas Plaaslike Munisipaliteit]] |WC033 |[[Bredasdorp]] |style="text-align:right"|2,841 |style="text-align:right"|28,444 |- |[[Swellendam Plaaslike Munisipaliteit]] |WC034 |[[Swellendam]] |style="text-align:right"|2,999 |style="text-align:right"|22,833 |- |colspan="2"|'''[[Tuinroete-distriksmunisipaliteit]] |'''DC4 |'''[[George]] |style="text-align:right"|'''23,331 |style="text-align:right"|'''513,307 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Kannaland Plaaslike Munisipaliteit]] |WC041 |[[Ladismith]] |style="text-align:right"|4,758 |style="text-align:right"|24,715 |- |[[Hessequa Plaaslike Munisipaliteit]] |WC042 |[[Riversdal]] |style="text-align:right"|5,734 |style="text-align:right"|39,081 |- |[[Mosselbaai Plaaslike Munisipaliteit]] |WC043 |[[Mosselbaai]] |style="text-align:right"|2,011 |style="text-align:right"|117,838 |- |[[George Plaaslike Munisipaliteit]] |WC044 |[[George]] |style="text-align:right"|1,072 |style="text-align:right"|136,542 |- |[[Oudtshoorn Plaaslike Munisipaliteit]] |WC045 |[[Oudtshoorn]] |style="text-align:right"|3,537 |style="text-align:right"|79,606 |- |[[Bitou Plaaslike Munisipaliteit]] |WC047 |[[Plettenbergbaai]] |style="text-align:right"|992 |style="text-align:right"|39,002 |- |[[Knysna Plaaslike Munisipaliteit]] |WC048 |[[Knysna]] |style="text-align:right"|1,059 |style="text-align:right"|65,045 |- |colspan="2"|'''[[Sentraal Karoo-distriksmunisipaliteit]]''' |'''DC5''' |'''[[Beaufort-Wes]]''' |style="text-align:right"|'''38,854''' |style="text-align:right"|'''56,230''' |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Laingsburg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC051 |[[Laingsburg]] |style="text-align:right"|8,784 |style="text-align:right"|5,156 |- |[[Prins Albert Plaaslike Munisipaliteit]] |WC052 |[[Prins Albert]] |style="text-align:right"|8,153 |style="text-align:right"|8,374 |- |[[Beaufort-Wes Plaaslike Munisipaliteit]] |WC053 |[[Beaufort-Wes]] |style="text-align:right"|16,330 |style="text-align:right"|37,090 |} == Notas == {{Verwysings|group=Nota}} ¹ Die setel van die Sarah Baartman-distriksmunisipaliteit is geleë buite die gebied, in die Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit.<br /> ² Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Buffalo City Plaaslike Munisipaliteit]] uitgesny van die Amathole-distriksmunisipaliteit en het dit 'n metropolitaanse munisipaliteit geword.<br /> ³ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is [[Mbizana Plaaslike Munisipaliteit|Mbizana]] en [[Ntabankulu Plaaslike Munisipaliteit]]e na onderskeidelik die [[O.R. Tambo-distriksmunisipaliteit|O.R. Tambo]] na [[Alfred Nzo-distriksmunisipaliteit]]e oorgedra.<br /> ⁴ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Motheo-distriksmunisipaliteit]] ontbind en [[Mangaung Plaaslike Munisipaliteit]] is opgegradeer na 'n metropolitaanse munisipaliteit. Die [[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Vrystaat|Naledi]] en [[Mantsopa Plaaslike Munisipaliteit]]e is onderskeidelik na die [[Xhariep-distriksmunisipaliteit|Xhariep-]] en [[Thabo Mofutsanyana-distriksmunisipaliteit|Thabo Mofutsanyane-distriksmunisipaliteite]] oorgeplaas.<br /> ⁵ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Metsweding-distriksmunisipaliteit]] en die plaaslike munisipaliteite daaronder ontbind en by Stad Tshwane ingelyf.<br /> ⁶ Die setel van die Vulamehlo Plaaslike Munisipaliteit is buite die gebied geleë, in die Umdoni Plaaslike Munisipaliteit.<br /> ⁷ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Kagisano Plaaslike Munisipaliteit|Kagisano]] en [[Molopo Plaaslike Munisipaliteit]]e saamgesmelt met die kode NW397. 'n Naam moet nog vasgestel word. == Sien ook == * [[Distrikte van Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{cite web|url=http://www.demarcation.org.za/Contacts/new_munic_names.aspx| title=Nuwe Munisipale Name | accessdate=2009-03-08 | publisher=Munisipale Afbakeningsraad}} {{Distrikte van Suid-Afrika}} [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Munisipaliteite]] [[Kategorie:Lyste van nedersettings|Suid-Afrika, munisipaliteite]] [[Kategorie:Munisipaliteite]] i0eayqorzf9fysbz5g0bs83on5czxqm 2974973 2974971 2026-10-03T09:25:22Z Derek J Moore 173539 amper klaar 2974973 wikitext text/x-wiki {{Suid-Afrikaanse politiek}} Hierdie is 'n lys van '''[[munisipaliteit]]e van [[Suid-Afrika]]'''. == Grootste munisipaliteite == In 2007 was daar 6 munisipaliteite met meer as 1 miljoen inwoners<ref>{{Cite web |url=http://www.statssa.gov.za/timeseriesdata/pxweb2006/Dialog/varval.asp?ma=Language%20by%20municpality&ti=Table%3A+Census+2001+by+municipalities%2C+language%2C+population+group+and++gender.&path=..%2FDatabase%2FSouth%20Africa%2FPopulation%20Census%2FCensus%202001%20-%20NEW%20Demarcation%20boundaries%20as%20at%209%20December%202005%2FMunicipality%20level%20-%20Persons%2F&lang=1 |title=Table: Table: Census 2001 by municipalities, language, population group and gender<!-- Bot generated title --> |access-date=16 Augustus 2021 |archive-date=30 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061130125139/http://www.statssa.gov.za/timeseriesdata/pxweb2006/Dialog/varval.asp?ma=Language%20by%20municpality&ti=Table%3A+Census+2001+by+municipalities%2C+language%2C+population+group+and++gender.&path=..%2FDatabase%2FSouth%20Africa%2FPopulation%20Census%2FCensus%202001%20-%20NEW%20Demarcation%20boundaries%20as%20at%209%20December%202005%2FMunicipality%20level%20-%20Persons%2F&lang=1 |url-status=dead }}</ref> en 8 met tussen 500,000 en 1 miljoen inwoners (in 2001 was daar 6). Munisipaliteite in die lys sluit dikwels verskeie dorpe in, met sommige wat bestaan uit honderde klein nedersettings wat naby aan mekaar geleë is. Dit is gewoonlik munisipaliteite wat in die voormalige [[Bantoestan|tuislande]] geleë is (soos kaNgwane, QwaQwa en Transkei) waar verspreide nie-Westerse nedersettings geprakseer is. {{Grootste stede in Suid-Afrika}} == Gauteng == [[Gauteng]] is verdeel in drie metropolitaanse munisipaliteite en drie distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in nege plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''EKU |'''[[Germiston]] |style="text-align:right"|'''1 924 |style="text-align:right"|'''2 724 229 |- |colspan="2"|'''[[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''JHB |'''[[Johannesburg]] |style="text-align:right"|'''1 645 |style="text-align:right"|'''3 888 180 |- |colspan="2"|'''[[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]]⁵ |'''TSH |'''[[Pretoria]] |style="text-align:right"|'''6 298 |style="text-align:right"|'''3 275 152 |- |colspan="2"|'''[[Sedibeng-distriksmunisipaliteit]] |'''DC42 |'''[[Vereeniging]] |style="text-align:right"|'''4 177 |style="text-align:right"|'''800 819 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Emfuleni Plaaslike Munisipaliteit]] |GT421 |[[Vanderbijlpark]] |style="text-align:right"|966 |style="text-align:right"|650 867 |- |[[Midvaal Plaaslike Munisipaliteit]] |GT422 |[[Meyerton]] |style="text-align:right"|1 725 |style="text-align:right"|83 445 |- |[[Lesedi Plaaslike Munisipaliteit]] |GT423 |[[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] |style="text-align:right"|1 486 |style="text-align:right"|66 507 |- |colspan="2"|'''[[Wesrand-distriksmunisipaliteit]] |'''DC48 |'''[[Randfontein]]''' |style="text-align:right"|'''4 087 |style="text-align:right"|'''754 903 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Mogale City Plaaslike Munisipaliteit]] |GT481 |[[Krugersdorp]] |style="text-align:right"|1 099 |style="text-align:right"|319 641 |- |[[Randfontein Plaaslike Munisipaliteit]] |GT482 |[[Randfontein]] |style="text-align:right"|477 |style="text-align:right"|117 261 |- |[[Westonaria Plaaslike Munisipaliteit]] |GT483 |[[Westonaria]] |style="text-align:right"|638 |style="text-align:right"|99 218 |- |[[Merafong City Plaaslike Munisipaliteit]] |GT484 |[[Carletonville]] |style="text-align:right"|1 631 |style="text-align:right"|215 865 |} <mapframe align="center" width="458" height="380" text="2 distriksmunisipaliteite in Gauteng" zoom="6" longitude="25" latitude="-28.5"> [{ "type": "ExternalData", "service": "page", "title": "Dc42(2026).map" }, { "type": "ExternalData", "service": "page", "title": "Dc48(2026).map" } ] </mapframe> {{legend|#FFFFB3|Gauteng}} == KwaZulu-Natal == [[KwaZulu-Natal]] is verdeel in een metropolitaanse munisipaliteit en tien distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in vyftig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''ETH |'''[[Durban]] |style="text-align:right"|'''2,292 |style="text-align:right"|'''3,468,086 |- |colspan="2"|'''[[Ugu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC21 |'''[[Port Shepstone]] |style="text-align:right"|'''5,047 |style="text-align:right"|'''709,918 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Vulamehlo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN211 |[[Scottburgh]]⁶ |style="text-align:right"|973 |style="text-align:right"|74,017 |- |[[uMdoni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN212 |[[Scottburgh]] |style="text-align:right"|238 |style="text-align:right"|74,437 |- |[[Umzumbe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN213 |[[Mtwalume]] |style="text-align:right"|1,259 |style="text-align:right"|176,287 |- |[[uMuziwabantu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN214 |[[Harding]] |style="text-align:right"|1,089 |style="text-align:right"|104,527 |- |[[Ezingoleni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN215 |[[Izingolweni]] |style="text-align:right"|648 |style="text-align:right"|56,369 |- |[[Hibiscuskus Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN216 |[[Port Shepstone]] |style="text-align:right"|839 |style="text-align:right"|224,281 |- |colspan="2"|'''[[uMgungundlovu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC22 |'''[[Pietermaritzburg]] |style="text-align:right"|'''8,934 |style="text-align:right"|'''988,837 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[uMshwathi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN221 |[[Wartburg]] |style="text-align:right"|1,818 |style="text-align:right"|113,054 |- |[[uMngeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN222 |[[Howick]] |style="text-align:right"|1,567 |style="text-align:right"|84,781 |- |[[Mpofana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN223 |[[Mooirivier]] |style="text-align:right"|1,652 |style="text-align:right"|31,518 |- |[[Impendle Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN224 |[[Impendle]] |style="text-align:right"|949 |style="text-align:right"|39,401 |- |[[Msunduzi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN225 |[[Pietermaritzburg]] |style="text-align:right"|634 |style="text-align:right"|616,730 |- |[[Mkhambathini Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN226 |[[Camperdown]] |style="text-align:right"|915 |style="text-align:right"|46,570 |- |[[Richmond Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN227 |[[Richmond, KwaZulu-Natal|Richmond]] |style="text-align:right"|1,231 |style="text-align:right"|56,772 |- |colspan="2"|'''[[uThukela-distriksmunisipaliteit]] |'''DC23 |'''[[Ladysmith]] |style="text-align:right"|'''11,326 |style="text-align:right"|'''714,908 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Emnambithi/Ladysmith Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN232 |[[Ladysmith]] |style="text-align:right"|2,965 |style="text-align:right"|236,748 |- |[[Indaka Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN233 |[[Wasbank]] |style="text-align:right"|992 |style="text-align:right"|101,557 |- |[[Umtshezi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN234 |[[Estcourt]] |style="text-align:right"|2,130 |style="text-align:right"|83,906 |- |[[Okhahlamba Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN235 |[[Bergville]] |style="text-align:right"|3,475 |style="text-align:right"|151,441 |- |[[Imbabazane Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN236 |[[Ntabamhlophe]] |style="text-align:right"|827 |style="text-align:right"|140,745 |- |colspan="2"|'''[[uMzinyathi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC24 |'''[[Dundee]] |style="text-align:right"|'''8,589 |style="text-align:right"|'''495,737 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Endumeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN241 |[[Dundee]] |style="text-align:right"|1,610 |style="text-align:right"|54,447 |- |[[Nquthu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN242 |[[Nquthu]] |style="text-align:right"|1,962 |style="text-align:right"|164,887 |- |[[Msinga Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN244 |[[Tugela Ferry]] |style="text-align:right"|2,501 |style="text-align:right"|161,894 |- |[[Umvoti Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN245 |[[Greytown]] |style="text-align:right"|2,516 |style="text-align:right"|114,509 |- |colspan="2"|'''[[Amajuba-distriksmunisipaliteit]] |'''DC25 |'''[[Newcastle, KwaZulu-Natal|Newcastle]] |style="text-align:right"|'''6,911 |style="text-align:right"|'''442,266 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Newcastle Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN252 |[[Newcastle, KwaZulu-Natal|Newcastle]] |style="text-align:right"|1,855 |style="text-align:right"|327,637 |- |[[eMadlangeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN253 |[[Utrecht]] |style="text-align:right"|3,539 |style="text-align:right"|23,263 |- |[[Dannhauser Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN254 |[[Dannhauser]] |style="text-align:right"|1,516 |style="text-align:right"|91,366 |- |colspan="2"|'''[[Zululand-distriksmunisipaliteit]] |'''DC26 |'''[[Ulundi]] |style="text-align:right"|'''14,799 |style="text-align:right"|'''902,890 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[eDumbe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN261 |[[Paulpietersburg]] |style="text-align:right"|1,943 |style="text-align:right"|75,096 |- |[[uPhongolo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN262 |[[Pongola]] |style="text-align:right"|3,239 |style="text-align:right"|137,756 |- |[[Abaqulusi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN263 |[[Vryheid]] |style="text-align:right"|4,185 |style="text-align:right"|247,628 |- |[[Nongoma Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN265 |[[Nongoma]] |style="text-align:right"|2,182 |style="text-align:right"|244,501 |- |[[Ulundi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN266 |[[Ulundi]] |style="text-align:right"|3,251 |style="text-align:right"|197,908 |- |colspan="2"|'''[[Umkhanyakude-distriksmunisipaliteit]] |'''DC27 |'''[[Mkuze]] |style="text-align:right"|'''12,821 |style="text-align:right"|'''614,046 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[uMhlabuyalingana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN271 |[[Kwangwanase]] |style="text-align:right"|3,619 |style="text-align:right"|163,694 |- |[[Jozini Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN272 |[[Jozini]] |style="text-align:right"|3,056 |style="text-align:right"|207,250 |- |[[Die Groot Vyf Valsbaai Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN273 |[[Hluhluwe]] |style="text-align:right"|1,061 |style="text-align:right"|34,991 |- |[[Hlabisa Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN274 |[[Hlabisa]] |style="text-align:right"|1,417 |style="text-align:right"|150,557 |- |[[Mtubatuba Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN275 |[[Mtubatuba]] |style="text-align:right"|496 |style="text-align:right"|46,596 |- |colspan="2"|'''[[uThungulu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC28 |'''[[Richardsbaai]] |style="text-align:right"|'''8,213 |style="text-align:right"|'''894,260 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Mbonambi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN281 |[[KwaMbonambi]] |style="text-align:right"|1,210 |style="text-align:right"|118,081 |- |[[uMhlathuze Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN282 |[[Richardsbaai]] |style="text-align:right"|793 |style="text-align:right"|332,156 |- |[[Ntambanana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN283 |[[Empangeni]] |style="text-align:right"|1,083 |style="text-align:right"|94,190 |- |[[uMlalazi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN284 |[[Eshowe]] |style="text-align:right"|2,214 |style="text-align:right"|175,372 |- |[[Mthonjaneni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN285 |[[Melmoth]] |style="text-align:right"|1,086 |style="text-align:right"|47,010 |- |[[Nkandla Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN286 |[[Nkandla]] |style="text-align:right"|1,828 |style="text-align:right"|127,451 |- |colspan="2"|'''[[iLembe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC29 |'''[[KwaDukuza]] |style="text-align:right"|'''3,269 |style="text-align:right"|'''528,198 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Mandeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN291 |[[Mandeni]] |style="text-align:right"|582 |style="text-align:right"|122,665 |- |[[KwaDukuza Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN292 |[[KwaDukuza]] |style="text-align:right"|633 |style="text-align:right"|162,055 |- |[[Ndwedwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN293 |[[Ndwedwe]] |style="text-align:right"|1,157 |style="text-align:right"|134,322 |- |[[Maphumulo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN294 |[[Maphumulo]] |style="text-align:right"|896 |style="text-align:right"|109,157 |- |colspan="2"|'''[[Harry Gwala-distriksmunisipaliteit]] |'''DC43 |'''[[Ixopo]] |style="text-align:right"|'''11,127 |style="text-align:right"|'''500,082 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ingwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN431 |[[Creighton]] |style="text-align:right"|1,991 |style="text-align:right"|114,116 |- |[[KwaSani Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN432 |[[Himeville]] |style="text-align:right"|1,213 |style="text-align:right"|14,281 |- |[[Groter Kokstad Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN433 |[[Kokstad]] |style="text-align:right"|2,680 |style="text-align:right"|46,724 |- |[[Ubuhlebezwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN434 |[[Ixopo]] |style="text-align:right"|1,604 |style="text-align:right"|80,905 |- |[[Umzimkhulu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN435 |[[Umzimkhulu]] |style="text-align:right"|2,435 |style="text-align:right"|243,242 |} == Limpopo == [[Limpopo]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat verder onderverdeel is in vyf-en-twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Mopani-distriksmunisipaliteit]] |'''DC33 |'''[[Giyani]] |style="text-align:right"|'''24,489 |style="text-align:right"|'''1,092,507 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Groter Giyani Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM331 |[[Giyani]] |style="text-align:right"|4,172 |style="text-align:right"|256,127 |- |[[Groter Letaba Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM332 |[[Modjadjiskloof]] |style="text-align:right"|1,891 |style="text-align:right"|218,030 |- |[[Groter Tzaneen Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM333 |[[Tzaneen]] |style="text-align:right"|2,897 |style="text-align:right"|416,146 |- |[[Ba-Phalaborwa Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM334 |[[Phalaborwa]] |style="text-align:right"|7,489 |style="text-align:right"|168,937 |- |[[Maruleng Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM335 |[[Hoedspruit]] |style="text-align:right"|3,563 |style="text-align:right"|99,946 |- |colspan="2"|'''[[Vhembe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC34 |'''[[Thohoyandou]] |style="text-align:right"|'''21,349 |style="text-align:right"|'''1,240,035 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Musina Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM341 |[[Musina]] |style="text-align:right"|7,577 |style="text-align:right"|57,195 |- |[[Mutale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM342 |[[Mutale]] |style="text-align:right"|2,346 |style="text-align:right"|108,215 |- |[[Thulamela Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM343 |[[Thohoyandou]] |style="text-align:right"|2,899 |style="text-align:right"|602,819 |- |[[Makhado Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM344 |[[Louis Trichardt]] |style="text-align:right"|8,527 |style="text-align:right"|471,805 |- |colspan="2"|'''[[Capricorn-distriksmunisipaliteit]] |'''DC35 |'''[[Polokwane]] |style="text-align:right"|'''16,988 |style="text-align:right"|'''1,243,167 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Blouberg Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM351 |[[Senwabarwana]] |style="text-align:right"|4,541 |style="text-align:right"|194,119 |- |[[Aganang Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM352 |[[Koloti]] |style="text-align:right"|1,871 |style="text-align:right"|145,454 |- |[[Molemole Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM353 |[[Dendron|Mogwadi]] |style="text-align:right"|3,347 |style="text-align:right"|100,408 |- |[[Polokwane Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM354 |[[Polokwane]] |style="text-align:right"|3,766 |style="text-align:right"|561,772 |- |[[Lepelle-Nkumpi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM355 |[[Chuniespoort]] |style="text-align:right"|3,463 |style="text-align:right"|241,414 |- |colspan="2"|'''[[Waterberg-distriksmunisipaliteit]] |'''DC36 |'''[[Modimolle]] |style="text-align:right"|'''49,504 |style="text-align:right"|'''596,092 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Thabazimbi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM361 |[[Thabazimbi]] |style="text-align:right"|9,862 |style="text-align:right"|60,039 |- |[[Lephalale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM362 |[[Lephalale]] |style="text-align:right"|19,601 |style="text-align:right"|80,141 |- |[[Mookgophong Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM364 |[[Mookgophong]] |style="text-align:right"|4,271 |style="text-align:right"|16,818 |- |[[Modimolle Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM365 |[[Modimolle]] |style="text-align:right"|6,228 |style="text-align:right"|52,602 |- |[[Bela-Bela Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM366 |[[Bela-Bela]] |style="text-align:right"|3,376 |style="text-align:right"|55,844 |- |[[Mogalakwena Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM367 |[[Mokopane]] |style="text-align:right"|6,166 |style="text-align:right"|330,649 |- |colspan="2"|'''[[Sekhukhune-distriksmunisipaliteit]] |'''DC47 |'''[[Groblersdal]] |style="text-align:right"|'''13,426 |style="text-align:right"|'''1,090,424 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ephraim Mogale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM471 |[[Marble Hall]] |style="text-align:right"|1,910 |style="text-align:right"|124,510 |- |[[Elias Motsoaledi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM472 |[[Groblersdal]] |style="text-align:right"|3,713 |style="text-align:right"|247,488 |- |[[Makhuduthamaga Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM473 |[[Jane Furse]] |style="text-align:right"|2,097 |style="text-align:right"|262,726 |- |[[Fetakgomo Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM474 |[[Apel, Limpopo|Apel]] |style="text-align:right"|1,107 |style="text-align:right"|112,232 |- |[[Groter Tubatse Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM475 |[[Burgersfort]] |style="text-align:right"|4,599 |style="text-align:right"|343,468 |} == Mpumalanga == [[Mpumalanga]] is verdeel in drie distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in agtien plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Gert Sibande-distriksmunisipaliteit]] |'''DC30 |'''[[Secunda]] |style="text-align:right"|'''31,841 |style="text-align:right"|'''890,699 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Albert Luthuli Plaaslike Munisipaliteit]] |MP301 |[[Carolina, Mpumalanga|Carolina]] |style="text-align:right"|5,559 |style="text-align:right"|194,083 |- |[[Msukaligwa Plaaslike Munisipaliteit]] |MP302 |[[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] |style="text-align:right"|6,016 |style="text-align:right"|126,268 |- |[[Mkhondo Plaaslike Munisipaliteit]] |MP303 |[[Piet Retief, Mpumalanga|Piet Retief]] |style="text-align:right"|4,882 |style="text-align:right"|106,452 |- |[[Pixley ka Seme Plaaslike Munisipaliteit]] |MP304 |[[Volksrust]] |style="text-align:right"|5,227 |style="text-align:right"|65,932 |- |[[Lekwa Plaaslike Munisipaliteit]] |MP305 |[[Standerton]] |style="text-align:right"|4,585 |style="text-align:right"|91,136 |- |[[Dipaleseng Plaaslike Munisipaliteit]] |MP306 |[[Balfour, Mpumalanga|Balfour]] |style="text-align:right"|2,617 |style="text-align:right"|37,873 |- |[[Govan Mbeki Plaaslike Munisipaliteit]] |MP307 |[[Secunda]] |style="text-align:right"|2,955 |style="text-align:right"|268,954 |- |colspan="2"|'''[[Nkangala-distriksmunisipaliteit]] |'''DC31 |'''[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] |style="text-align:right"|'''16,758 |style="text-align:right"|'''1,226,500 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Victor Khanye Plaaslike Munisipaliteit]] |MP311 |[[Delmas]] |style="text-align:right"|1,568 |style="text-align:right"|50,455 |- |[[Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit, Mpumalanga|Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit]] |MP312 |[[Witbank]] |style="text-align:right"|2,678 |style="text-align:right"|435,217 |- |[[Steve Tshwete Plaaslike Munisipaliteit]] |MP313 |[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] |style="text-align:right"|3,976 |style="text-align:right"|182,503 |- |[[Emakhazeni Plaaslike Munisipaliteit]] |MP314 |[[Belfast, Mpumalanga|Belfast]] |style="text-align:right"|4,736 |style="text-align:right"|32,840 |- |[[Thembisile Hani Plaaslike Munisipaliteit]] |MP315 |[[Kwaggafontein]] |style="text-align:right"|2,384 |style="text-align:right"|278,517 |- |[[Dr. J.S. Moroka Plaaslike Munisipaliteit]] |MP316 |[[Siyabuswa]] |style="text-align:right"|1,416 |style="text-align:right"|246,969 |- |colspan="2"|'''[[Ehlanzeni-distriksmunisipaliteit]] |'''DC32 |'''[[Nelspruit]] |style="text-align:right"|'''27,896 |style="text-align:right"|'''1,526,236 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Thaba Chweu Plaaslike Munisipaliteit]] |MP321 |[[Lydenburg]] |style="text-align:right"|5,719 |style="text-align:right"|87,545 |- |[[Mbombela Plaaslike Munisipaliteit]] |MP322 |[[Nelspruit]] |style="text-align:right"|3,412 |style="text-align:right"|527,203 |- |[[Umjindi Plaaslike Munisipaliteit]] |MP323 |[[Barberton, Mpumalanga|Barberton]] |style="text-align:right"|1,745 |style="text-align:right"|60,475 |- |[[Nkomazi Plaaslike Munisipaliteit]] |MP324 |[[Malalane]] |style="text-align:right"|3,240 |style="text-align:right"|338,095 |- |[[Bosbokrand Plaaslike Munisipaliteit]] |MP325 |[[Bosbokrand]] |style="text-align:right"|2,590 |style="text-align:right"|509,970 |} == Noord-Kaap == Die [[Noord-Kaap]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in sewe-en-twintig plaaslike munisipaliteite in terme van die Wet op Munipale Strukture van 1998 en een verteenwoordigende raad in terme van die Oorgangswet op Plaaslike Regering van 1993. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Namakwa-distriksmunisipaliteit]] |'''DC6 |'''[[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] |style="text-align:right"|'''126,836 |style="text-align:right"|'''126,494 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Richtersveld Plaaslike Munisipaliteit]] |NC061 |[[Port Nolloth]] |style="text-align:right"|9,608 |style="text-align:right"|14,613 |- |[[Nama Khoi Plaaslike Munisipaliteit]] |NC062 |[[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] |style="text-align:right"|15,025 |style="text-align:right"|54,644 |- |[[Kamiesberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC064 |[[Garies]] |style="text-align:right"|11,742 |style="text-align:right"|12,117 |- |[[Hantam Plaaslike Munisipaliteit]] |NC065 |[[Calvinia]] |style="text-align:right"|27,968 |style="text-align:right"|21,234 |- |[[Karoo Hoogland Plaaslike Munisipaliteit]] |NC066 |[[Williston, Noord-Kaap|Williston]] |style="text-align:right"|29,397 |style="text-align:right"|10,420 |- |[[Khâi-Ma Plaaslike Munisipaliteit]] |NC067 |[[Pofadder, Noord-Kaap|Pofadder]] |style="text-align:right"|8,332 |style="text-align:right"|12,571 |- |colspan="2"|'''[[Pixley ka Seme-distriksmunisipaliteit]] |'''DC7 |'''[[De Aar]] |style="text-align:right"|'''102,727 |style="text-align:right"|'''166,849 |- |rowspan="9"|&nbsp; |[[Ubuntu Plaaslike Munisipaliteit]] |NC071 |[[Victoria-Wes]] |style="text-align:right"|20,389 |style="text-align:right"|16,153 |- |[[Umsobomvu Plaaslike Munisipaliteit]] |NC072 |[[Colesberg]] |style="text-align:right"|6,819 |style="text-align:right"|21,992 |- |[[Emthanjeni Plaaslike Munisipaliteit]] |NC073 |[[De Aar]] |style="text-align:right"|11,390 |style="text-align:right"|38,228 |- |[[Kareeberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC074 |[[Carnarvon, Noord-Kaap|Carnarvon]] |style="text-align:right"|17,702 |style="text-align:right"|9,866 |- |[[Orania Verteenwoordigende Raad]] |304 02013<ref>[https://apps.statssa.gov.za/census01/Census96/HTML/Metadata/10pctsample/TLC_TRCnc.html TLC and TRC code list]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistieke Suid-Afrika, Retrieved 9 June 2017.</ref> | [[Orania]] |style="text-align:right"| —{{note label|A|a}} |style="text-align:right"| —{{note label|A|a}} |- |[[Renosterberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC075 |[[Petrusville]] |style="text-align:right"|5,527 |style="text-align:right"|9,185 |- |[[Thembelihle Plaaslike Munisipaliteit]] |NC076 |[[Hopetown]] |style="text-align:right"|6,980 |style="text-align:right"|13,218 |- |[[Siyathemba Plaaslike Munisipaliteit]] |NC077 |[[Prieska]] |style="text-align:right"|8,209 |style="text-align:right"|20,120 |- |[[Siyancuma Plaaslike Munisipaliteit]] |NC078 |[[Douglas, Noord-Kaap|Douglas]] |style="text-align:right"|10,024 |style="text-align:right"|35,970 |- |colspan="2"|'''[[ZF Mgcawu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC8 |'''[[Upington]] |style="text-align:right"|'''102,524 |style="text-align:right"|'''238,063 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Mier Plaaslike Munisipaliteit]] |NC081 |[[Rietfontein, Noord-Kaap|Rietfontein]] |style="text-align:right"|11,730 |style="text-align:right"|7,337 |- |[[Kai !Garib Plaaslike Munisipaliteit]] |NC082 |[[Kakamas]] |style="text-align:right"|7,446 |style="text-align:right"|56,501 |- |[[Khara Hais Plaaslike Munisipaliteit]] |NC083 |[[Upington]] |style="text-align:right"|3,444 |style="text-align:right"|100,920 |- |[[!Kheis Plaaslike Munisipaliteit]] |NC084 |[[Groblershoop]] |style="text-align:right"|6,436 |style="text-align:right"|18,920 |- |[[Tsantsabane Plaaslike Munisipaliteit]] |NC085 |[[Postmasburg]] |style="text-align:right"|5,887 |style="text-align:right"|28,005 |- |[[Kgatelopele Plaaslike Munisipaliteit]] |NC086 |[[Daniëlskuil]] |style="text-align:right"|2,478 |style="text-align:right"|21,498 |- |colspan="2"|'''[[Frances Baard-distriksmunisipaliteit]] |'''DC9 |'''[[Kimberley]] |style="text-align:right"|'''13,518 |style="text-align:right"|'''353,200 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Sol Plaatje Plaaslike Munisipaliteit]] |NC091 |[[Kimberley]] |style="text-align:right"|1,877 |style="text-align:right"|243,018 |- |[[Dikgatlong Plaaslike Munisipaliteit]] |NC092 |[[Barkly-Wes]] |style="text-align:right"|2,377 |style="text-align:right"|40,752 |- |[[Magareng Plaaslike Munisipaliteit]] |NC093 |[[Warrenton, Noord-Kaap|Warrenton]] |style="text-align:right"|1,542 |style="text-align:right"|20,433 |- |[[Phokwane Plaaslike Munisipaliteit]] |NC094 |[[Hartswater]] |style="text-align:right"|834 |style="text-align:right"|46,409 |- |colspan="2"|'''[[John Taolo Gaetsewe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC45 |'''[[Kuruman]] |style="text-align:right"|'''27,283 |style="text-align:right"|'''173,454 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Joe Morolong Plaaslike Munisipaliteit]] |NC451 |[[Mothibistad]] |style="text-align:right"|9,477 |style="text-align:right"|70,012 |- |[[Ga-Segonyana Plaaslike Munisipaliteit]] |NC452 |[[Kuruman]] |style="text-align:right"|4,492 |style="text-align:right"|69,791 |- |[[Gamagara Plaaslike Munisipaliteit]] |NC453 |[[Kathu]] |style="text-align:right"|2,619 |style="text-align:right"|28,054 |} ''Notas:'' * {{note label|A|a}} Die grondgebied van die Orania Verteenwoordigende Oorgangsraad is nie afgebaken nie. == Noordwes == [[Noordwes]] is verdeel in vier distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Bojanala Platinum-distriksmunisipaliteit]] |'''DC37 |'''[[Rustenburg]] |style="text-align:right"|'''18,333 |style="text-align:right"|'''1,268,618 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Moretele Plaaslike Munisipaliteit]] |NW371 |[[Makapanstad]] |style="text-align:right"|1,379 |style="text-align:right"|182,414 |- |[[Madibeng Plaaslike Munisipaliteit]] |NW372 |[[Brits]] |style="text-align:right"|3,839 |style="text-align:right"|371,197 |- |[[Rustenburg Plaaslike Munisipaliteit]] |NW373 |[[Rustenburg]] |style="text-align:right"|3,423 |style="text-align:right"|449,776 |- |[[Kgetlengrivier Plaaslike Munisipaliteit]] |NW374 |[[Koster]] |style="text-align:right"|3,973 |style="text-align:right"|37,806 |- |[[Moses Kotane Plaaslike Munisipaliteit]] |NW375 |[[Mogwase]] |style="text-align:right"|5,719 |style="text-align:right"|227,426 |- |colspan="2"|'''[[Ngaka Modiri Molema-distriksmunisipaliteit]] |'''DC38 |'''[[Mafikeng]] |style="text-align:right"|'''27,889 |style="text-align:right"|'''798,783 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ratlou Plaaslike Munisipaliteit]] |NW381 |[[Stella]] |style="text-align:right"|4,566 |style="text-align:right"|98,104 |- |[[Tswaing Plaaslike Munisipaliteit]] |NW382 |[[Delareyville]] |style="text-align:right"|5,966 |style="text-align:right"|81,005 |- |[[Mafikeng Plaaslike Munisipaliteit]] |NW383 |[[Mafikeng]] |style="text-align:right"|3,698 |style="text-align:right"|290,229 |- |[[Ditsobotla Plaaslike Munisipaliteit]] |NW384 |[[Lichtenburg]] |style="text-align:right"|6,465 |style="text-align:right"|200,141 |- |[[Ramotshere Moiloa Plaaslike Munisipaliteit]] |NW385 |[[Zeerust]] |style="text-align:right"|7,193 |style="text-align:right"|129,304 |- |colspan="2"|'''[[Dr. Ruth Segomotsi Mompati-distriksmunisipaliteit]] |'''DC39 |'''[[Vryburg]] |style="text-align:right"|'''44,017 |style="text-align:right"|'''354,554 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Noordwes|Naledi Plaaslike Munisipaliteit]] |NW392 |[[Vryburg]] |style="text-align:right"|7,259 |style="text-align:right"|57,934 |- |[[Mamusa Plaaslike Munisipaliteit]] |NW393 |[[Schweizer-Reneke]] |style="text-align:right"|3,615 |style="text-align:right"|36,533 |- |[[Groter Taung Plaaslike Munisipaliteit]] |NW394 |[[Taung]] |style="text-align:right"|5,635 |style="text-align:right"|144,817 |- |[[Lekwa-Teemane Plaaslike Munisipaliteit]] |NW396 |[[Christiana]] |style="text-align:right"|3,681 |style="text-align:right"|32,809 |- |[[Kagisano-Molopo Plaaslike Munisipaliteit]] ⁷ |NW397 |[[Ganyesa]] |style="text-align:right"|23,827 |style="text-align:right"|82,462 |- |colspan="2"|'''[[Dr. Kenneth Kaunda-distriksmunisipaliteit]] |'''DC40 |'''[[Klerksdorp]] |style="text-align:right"|'''14,642 |style="text-align:right"|'''634,127 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Ventersdorp Plaaslike Munisipaliteit]] |NW401 |[[Ventersdorp]] |style="text-align:right"|3,764 |style="text-align:right"|36,528 |- |[[Tlokwe Plaaslike Munisipaliteit]] |NW402 |[[Potchefstroom]] |style="text-align:right"|2,674 |style="text-align:right"|124,351 |- |[[Stad Matlosana Plaaslike Munisipaliteit]] |NW403 |[[Klerksdorp]] |style="text-align:right"|3,561 |style="text-align:right"|385,782 |- |[[Maquassi Hills Plaaslike Munisipaliteit]] |NW404 |[[Wolmaransstad]] |style="text-align:right"|4,643 |style="text-align:right"|87,465 |} == Oos-Kaap == Die [[Oos-Kaap]] is onderverdeel in twee metropolitaanse munisipaliteite en ses distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is verder onderverdeel in agt-en-dertig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''NMA |'''[[Port Elizabeth]] |style="text-align:right"|'''1,959 |style="text-align:right"|'''1,050,930 |- |colspan="2"|'''[[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit]] ² |'''BUF |'''[[Oos-Londen]] |style="text-align:right"|'''2,536 |style="text-align:right"|'''724,312 |- |colspan="2"|'''[[Sarah Baartman-distriksmunisipaliteit]] |'''DC10 |'''[[Port Elizabeth]]¹ |style="text-align:right"|'''58,194 |style="text-align:right"|'''363,496 |- |rowspan="9"|&nbsp; |[[Camdeboo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC101 |[[Graaff-Reinet]] |style="text-align:right"|7,230 |style="text-align:right"|41,758 |- |[[Bloukraanroete Plaaslike Munisipaliteit]] |EC102 |[[Somerset-Oos]] |style="text-align:right"|9,836 |style="text-align:right"|25,573 |- |[[Ikwezi Plaaslike Munisipaliteit]] |EC103 |[[Jansenville]] |style="text-align:right"|4,453 |style="text-align:right"|11,523 |- |[[Makana Plaaslike Munisipaliteit]] |EC104 |[[Grahamstad]] |style="text-align:right"|4,376 |style="text-align:right"|70,059 |- |[[Ndlambe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC105 |[[Port Alfred]] |style="text-align:right"|1,841 |style="text-align:right"|46,359 |- |[[Sondagsriviervallei Plaaslike Munisipaliteit]] |EC106 |[[Kirkwood]] |style="text-align:right"|3,508 |style="text-align:right"|34,935 |- |[[Baviaans Plaaslike Munisipaliteit]] |EC107 |[[Willowmore]] |style="text-align:right"|7,727 |style="text-align:right"|13,950 |- |[[Kouga Plaaslike Munisipaliteit]] |EC108 |[[Jeffreysbaai]] |style="text-align:right"|2,419 |style="text-align:right"|73,274 |- |[[Kou-Kamma Plaaslike Munisipaliteit]] |EC109 |[[Kareedouw]] |style="text-align:right"|3,574 |style="text-align:right"|40,780 |- |colspan="2"|'''[[Amathole-distriksmunisipaliteit]] |'''DC12 |'''[[Oos-Londen]] |style="text-align:right"|'''23,579 |style="text-align:right"|'''1,664,753 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Mbhashe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC121 |[[Dutywa]] |style="text-align:right"|3,050 |style="text-align:right"|262,008 |- |[[Mnquma Plaaslike Munisipaliteit]] |EC122 |[[Butterworth]] |style="text-align:right"|3,300 |style="text-align:right"|297,663 |- |[[Groot Kei Plaaslike Munisipaliteit]] |EC123 |[[Komga]] |style="text-align:right"|1,736 |style="text-align:right"|33,382 |- |[[Amahlathi Plaaslike Munisipaliteit]] |EC124 |[[Stutterheim]] |style="text-align:right"|4,269 |style="text-align:right"|112,735 |- |[[Ngqushwa Plaaslike Munisipaliteit]] |EC126 |[[Peddie]] |style="text-align:right"|2,241 |style="text-align:right"|83,086 |- |[[Nkonkobe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC127 |[[Fort Beaufort]] |style="text-align:right"|3,724 |style="text-align:right"|130,100 |- |[[Nxuba Plaaslike Munisipaliteit]] |EC128 |[[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]] |style="text-align:right"|2,732 |style="text-align:right"|21,467 |- |colspan="2"|'''[[Chris Hani-distriksmunisipaliteit]] |'''DC13 |'''[[Queenstown]] |style="text-align:right"|'''36,695 |style="text-align:right"|'''798,597 |- |rowspan="8"|&nbsp; |[[Inxuba Yethemba Plaaslike Munisipaliteit]] |EC131 |[[Cradock]] |style="text-align:right"|11,592 |style="text-align:right"|48,399 |- |[[Tsolwana Plaaslike Munisipaliteit]] |EC132 |[[Tarkastad]] |style="text-align:right"|6,025 |style="text-align:right"|27,660 |- |[[Inkwanca Plaaslike Munisipaliteit]] |EC133 |[[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]] |style="text-align:right"|3,584 |style="text-align:right"|14,283 |- |[[Lukhanji Plaaslike Munisipaliteit]] |EC134 |[[Queenstown]] |style="text-align:right"|4,260 |style="text-align:right"|208,081 |- |[[Intsika Yethu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC135 |[[Cofimvaba]] |style="text-align:right"|3,041 |style="text-align:right"|185,342 |- |[[Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit, Oos-Kaap|Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit]] |EC136 |[[Cacadu]] (Lady Frere) |style="text-align:right"|3,551 |style="text-align:right"|125,293 |- |[[Engcobo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC137 |[[Ngcobo]] |style="text-align:right"|2,259 |style="text-align:right"|135,979 |- |[[Sakhisizwe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC138 |[[Kala]] |style="text-align:right"|2,251 |style="text-align:right"|53,472 |- |colspan="2"|'''[[Joe Gqabi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC14 |'''[[Barkly-Oos]] |style="text-align:right"|'''25,663 |style="text-align:right"|'''308,365 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Elundini Plaaslike Munisipaliteit]] |EC141 |[[Maclear]] |style="text-align:right"|5,064 |style="text-align:right"|123,636 |- |[[Senqu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC142 |[[Lady Grey]] |style="text-align:right"|7,330 |style="text-align:right"|118,177 |- |[[Maletswai Plaaslike Munisipaliteit]] |EC143 |[[Aliwal-Noord]] |style="text-align:right"|4,358 |style="text-align:right"|42,843 |- |[[Gariep Plaaslike Munisipaliteit]] |EC144 |[[Burgersdorp]] |style="text-align:right"|8,911 |style="text-align:right"|23,708 |- |colspan="2"|'''[[O.R. Tambo-distriksmunisipaliteit]] |'''DC15 |'''[[Mthatha]] |style="text-align:right"|'''15,968 |style="text-align:right"|'''1,862,218 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ngquza Hill Plaaslike Munisipaliteit]] |EC153 |[[Flagstaff]] |style="text-align:right"|2,477 |style="text-align:right"|279,795 |- |[[Port St Johns Plaaslike Munisipaliteit]] |EC154 |[[Port St Johns]] |style="text-align:right"|1,291 |style="text-align:right"|165,084 |- |[[Nyandeni Plaaslike Munisipaliteit]] |EC155 |[[Libode]] |style="text-align:right"|2,474 |style="text-align:right"|314,273 |- |[[Mhlontlo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC156 |[[Qumbu]] |style="text-align:right"|2,826 |style="text-align:right"|237,138 |- |[[Koning Sabata Dalindyebo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC157 |[[Mthatha]] |style="text-align:right"|3,027 |style="text-align:right"|444,830 |- |colspan="2"|'''[[Alfred Nzo-distriksmunisipaliteit]] |'''DC44 |'''[[Mount Ayliff]] |style="text-align:right"|'''6,859 |style="text-align:right"|'''479,390 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Matatiele Plaaslike Munisipaliteit]] |EC441 |[[Matatiele]] |style="text-align:right"|4,352 |style="text-align:right"|258,758 |- |[[Umzimvubu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC442 |[[Mount Frere]] |style="text-align:right"|2,506 |style="text-align:right"|220,631 |- |[[Mbizana Plaaslike Munisipaliteit]] ³ |EC443 |[[Bizana]] |style="text-align:right"|2,417 |style="text-align:right"|279,739 |- |[[Ntabankulu Plaaslike Munisipaliteit]] ³ |EC444 |[[Tabankulu]] |style="text-align:right"|1,456 |style="text-align:right"|141,358 |} == Vrystaat == Die [[Vrystaat]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in twintig plaaslike munisipaliteite {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit]] ⁴ |'''MAN |'''[[Bloemfontein]] |style="text-align:right"|'''6,284 |style="text-align:right"|'''752,906 |- |colspan="2"|'''[[Xhariep-distriksmunisipaliteit]] |'''DC16 |'''[[Trompsburg]] |style="text-align:right"|'''34,250 |style="text-align:right"|'''127,627 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Letsemeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS161 |[[Koffiefontein]] |style="text-align:right"|10,225 |style="text-align:right"|36,337 |- |[[Kopanong Plaaslike Munisipaliteit]] |FS162 |[[Trompsburg]] |style="text-align:right"|15,248 |style="text-align:right"|49,422 |- |[[Mohokare Plaaslike Munisipaliteit]] |FS163 |[[Zastron]] |style="text-align:right"|8,776 |style="text-align:right"|41,867 |- |[[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Vrystaat|Naledi Plaaslike Munisipaliteit]] ⁴ |FS164 |[[Dewetsdorp]] |style="text-align:right"|3,424 |style="text-align:right"|25,442 |- |colspan="2"|'''[[Lejweleputswa-distriksmunisipaliteit]] |'''DC18 |'''[[Welkom]] |style="text-align:right"|'''31,930 |style="text-align:right"|'''639,651 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Masilonyana Plaaslike Munisipaliteit]] |FS181 |[[Theunissen]] |style="text-align:right"|6,796 |style="text-align:right"|80,094 |- |[[Tokologo Plaaslike Munisipaliteit]] |FS182 |[[Boshof]] |style="text-align:right"|9,326 |style="text-align:right"|21,323 |- |[[Tswelopele Plaaslike Munisipaliteit]] |FS183 |[[Bultfontein]] |style="text-align:right"|6,524 |style="text-align:right"|40,617 |- |[[Matjhabeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS184 |[[Welkom]] |style="text-align:right"|5,155 |style="text-align:right"|405,031 |- |[[Nala Plaaslike Munisipaliteit]] |FS185 |[[Bothaville]] |style="text-align:right"|4,129 |style="text-align:right"|92,586 |- |colspan="2"|'''[[Thabo Mofutsanyane-distriksmunisipaliteit]] |'''DC19 |'''[[Phuthaditjhaba]] |style="text-align:right"|'''28,346 |style="text-align:right"|'''694,316 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Setsoto Plaaslike Munisipaliteit]] |FS191 |[[Ficksburg]] |style="text-align:right"|5,966 |style="text-align:right"|102,826 |- |[[Dihlabeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS192 |[[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]] |style="text-align:right"|4,739 |style="text-align:right"|108,449 |- |[[Nketoana Plaaslike Munisipaliteit]] |FS193 |[[Reitz]] |style="text-align:right"|5,611 |style="text-align:right"|62,367 |- |[[Maluti-a-Phofung Plaaslike Munisipaliteit]] |FS194 |[[Phuthaditjhaba]] |style="text-align:right"|4,418 |style="text-align:right"|385,413 |- |[[Phumelela Plaaslike Munisipaliteit]] |FS195 |[[Vrede]] |style="text-align:right"|7,550 |style="text-align:right"|35,090 |- |[[Mantsopa Plaaslike Munisipaliteit]] ⁴ |FS196 |[[Ladybrand]] |style="text-align:right"|4,291 |style="text-align:right"|59,028 |- |colspan="2"|'''[[Fezile Dabi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC20 |'''[[Sasolburg]] |style="text-align:right"|'''21,301 |style="text-align:right"|'''474,089 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Moqhaka Plaaslike Munisipaliteit]] |FS201 |[[Kroonstad]] |style="text-align:right"|7,925 |style="text-align:right"|170,522 |- |[[Ngwathe Plaaslike Munisipaliteit]] |FS203 |[[Parys, Vrystaat]] |style="text-align:right"|7,055 |style="text-align:right"|95,187 |- |[[Metsimaholo Plaaslike Munisipaliteit]] |FS204 |[[Sasolburg]] |style="text-align:right"|1,717 |style="text-align:right"|154,658 |- |[[Mafube Plaaslike Munisipaliteit]] |FS205 |[[Frankfort]] |style="text-align:right"|4,604 |style="text-align:right"|53,722 |} == Wes-Kaap == Die [[Wes-Kaap]] is verdeel in een metropolitaanse munisipaliteit en vyf distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in vier-en-twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''CPT |'''[[Kaapstad]] |style="text-align:right"|'''2,460 |style="text-align:right"|'''3,497,097 |- |colspan="2"|'''[[Weskus-distriksmunisipaliteit]] |'''DC1 |'''[[Moorreesburg]] |style="text-align:right"|'''31,104 |style="text-align:right"|'''286,751 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Matzikama Plaaslike Munisipaliteit]] |WC011 |[[Vredendal]] |style="text-align:right"|5,549 |style="text-align:right"|46,362 |- |[[Cederberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC012 |[[Clanwilliam, Wes-Kaap|Clanwilliam]] |style="text-align:right"|7,339 |style="text-align:right"|31,942 |- |[[Bergrivier Plaaslike Munisipaliteit]] |WC013 |[[Piketberg]] |style="text-align:right"|4,407 |style="text-align:right"|44,741 |- |[[Saldanhabaai Plaaslike Munisipaliteit]] |WC014 |[[Vredenburg]] |style="text-align:right"|1,766 |style="text-align:right"|78,982 |- |[[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] |WC015 |[[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] |style="text-align:right"|3,692 |style="text-align:right"|77,524 |- |colspan="2"|'''[[Kaapse Wynlande-distriksmunisipaliteit]] |'''DC2 |'''[[Worcester]] |style="text-align:right"|'''22,309 |style="text-align:right"|'''712,413 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Witzenberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC022 |[[Ceres]] |style="text-align:right"|2,851 |style="text-align:right"|75,148 |- |[[Drakenstein Plaaslike Munisipaliteit]] |WC023 |[[Paarl]] |style="text-align:right"|1,538 |style="text-align:right"|217,089 |- |[[Stellenbosch Plaaslike Munisipaliteit]] |WC024 |[[Stellenbosch]] |style="text-align:right"|831 |style="text-align:right"|200,524 |- |[[Breedevallei Plaaslike Munisipaliteit]] |WC025 |[[Worcester]] |style="text-align:right"|2,994 |style="text-align:right"|134,271 |- |[[Langeberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC026 |[[Ashton]] |style="text-align:right"|3,332 |style="text-align:right"|80,121 |- |colspan="2"|'''[[Overberg-distriksmunisipaliteit]] |'''DC3 |'''[[Bredasdorp]] |style="text-align:right"|'''11,405 |style="text-align:right"|'''212,787 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Theewaterskloof Plaaslike Munisipaliteit]] |WC031 |[[Caledon]] |style="text-align:right"|3,248 |style="text-align:right"|86,719 |- |[[Overstrand Plaaslike Munisipaliteit]] |WC032 |[[Hermanus]] |style="text-align:right"|1,708 |style="text-align:right"|74,547 |- |[[Kaap Agulhas Plaaslike Munisipaliteit]] |WC033 |[[Bredasdorp]] |style="text-align:right"|2,841 |style="text-align:right"|28,444 |- |[[Swellendam Plaaslike Munisipaliteit]] |WC034 |[[Swellendam]] |style="text-align:right"|2,999 |style="text-align:right"|22,833 |- |colspan="2"|'''[[Tuinroete-distriksmunisipaliteit]] |'''DC4 |'''[[George]] |style="text-align:right"|'''23,331 |style="text-align:right"|'''513,307 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Kannaland Plaaslike Munisipaliteit]] |WC041 |[[Ladismith]] |style="text-align:right"|4,758 |style="text-align:right"|24,715 |- |[[Hessequa Plaaslike Munisipaliteit]] |WC042 |[[Riversdal]] |style="text-align:right"|5,734 |style="text-align:right"|39,081 |- |[[Mosselbaai Plaaslike Munisipaliteit]] |WC043 |[[Mosselbaai]] |style="text-align:right"|2,011 |style="text-align:right"|117,838 |- |[[George Plaaslike Munisipaliteit]] |WC044 |[[George]] |style="text-align:right"|1,072 |style="text-align:right"|136,542 |- |[[Oudtshoorn Plaaslike Munisipaliteit]] |WC045 |[[Oudtshoorn]] |style="text-align:right"|3,537 |style="text-align:right"|79,606 |- |[[Bitou Plaaslike Munisipaliteit]] |WC047 |[[Plettenbergbaai]] |style="text-align:right"|992 |style="text-align:right"|39,002 |- |[[Knysna Plaaslike Munisipaliteit]] |WC048 |[[Knysna]] |style="text-align:right"|1,059 |style="text-align:right"|65,045 |- |colspan="2"|'''[[Sentraal Karoo-distriksmunisipaliteit]]''' |'''DC5''' |'''[[Beaufort-Wes]]''' |style="text-align:right"|'''38,854''' |style="text-align:right"|'''56,230''' |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Laingsburg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC051 |[[Laingsburg]] |style="text-align:right"|8,784 |style="text-align:right"|5,156 |- |[[Prins Albert Plaaslike Munisipaliteit]] |WC052 |[[Prins Albert]] |style="text-align:right"|8,153 |style="text-align:right"|8,374 |- |[[Beaufort-Wes Plaaslike Munisipaliteit]] |WC053 |[[Beaufort-Wes]] |style="text-align:right"|16,330 |style="text-align:right"|37,090 |} == Notas == {{Verwysings|group=Nota}} ¹ Die setel van die Sarah Baartman-distriksmunisipaliteit is geleë buite die gebied, in die Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit.<br /> ² Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Buffalo City Plaaslike Munisipaliteit]] uitgesny van die Amathole-distriksmunisipaliteit en het dit 'n metropolitaanse munisipaliteit geword.<br /> ³ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is [[Mbizana Plaaslike Munisipaliteit|Mbizana]] en [[Ntabankulu Plaaslike Munisipaliteit]]e na onderskeidelik die [[O.R. Tambo-distriksmunisipaliteit|O.R. Tambo]] na [[Alfred Nzo-distriksmunisipaliteit]]e oorgedra.<br /> ⁴ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Motheo-distriksmunisipaliteit]] ontbind en [[Mangaung Plaaslike Munisipaliteit]] is opgegradeer na 'n metropolitaanse munisipaliteit. Die [[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Vrystaat|Naledi]] en [[Mantsopa Plaaslike Munisipaliteit]]e is onderskeidelik na die [[Xhariep-distriksmunisipaliteit|Xhariep-]] en [[Thabo Mofutsanyana-distriksmunisipaliteit|Thabo Mofutsanyane-distriksmunisipaliteite]] oorgeplaas.<br /> ⁵ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Metsweding-distriksmunisipaliteit]] en die plaaslike munisipaliteite daaronder ontbind en by Stad Tshwane ingelyf.<br /> ⁶ Die setel van die Vulamehlo Plaaslike Munisipaliteit is buite die gebied geleë, in die Umdoni Plaaslike Munisipaliteit.<br /> ⁷ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Kagisano Plaaslike Munisipaliteit|Kagisano]] en [[Molopo Plaaslike Munisipaliteit]]e saamgesmelt met die kode NW397. 'n Naam moet nog vasgestel word. == Sien ook == * [[Distrikte van Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{cite web|url=http://www.demarcation.org.za/Contacts/new_munic_names.aspx| title=Nuwe Munisipale Name | accessdate=2009-03-08 | publisher=Munisipale Afbakeningsraad}} {{Distrikte van Suid-Afrika}} [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Munisipaliteite]] [[Kategorie:Lyste van nedersettings|Suid-Afrika, munisipaliteite]] [[Kategorie:Munisipaliteite]] 9hdo0au3s9kci5rs6kn76prvc818a4f 0 50787 2974965 2861031 2026-10-03T09:08:19Z Aliwal2012 39067 2974965 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Haenertsburg | inheemse_naam = | ander_naam = Bjatladi | nedersetting_tipe = Gehug | beeld_stadsilhoeët = The Pennefather Complex in Haenertsburg, a.jpg | beeldbyskrif = Pennefather-kompleks geleë in Rissikstraat, Haenertsburg | latd = 23 |latm = 56 |lats = 30 | longd = 29 |longm = 56 |longs = 20 | provinsie = Limpopo | distrik = Mopani | munisipaliteit = Groter Tzaneen | stigtingsdatum = | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 25.9% | persent_kleurling = 0.7% | persent_asiër = | persent_wit = 73.4% | persent_ander = | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Engels]] | demografie2_info1 = 52.3% | demografie2_titel2 = [[Afrikaans]] | demografie2_info2 = 23.1% | demografie2_titel3 = [[Noord-Sotho]] | demografie2_info3 = 16.7% | demografie2_titel4 = [[Tsonga]] | demografie2_info4 = 2.8% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 5.0% | poskode = 0730 | poskode2 = 0730 | skakelkode = 015 | sensuskode = 962068 | webwerf = }} '''Haenertsburg''' is 'n klein [[dorp]]ie geleë aan die [[R71 (Suid-Afrika)|R71-roete]] wat [[Polokwane]] met [[Phalaborwa]] via [[Tzaneen]] verbind in die [[Limpopoprovinsie]], [[Suid-Afrika]]. == Geskiedenis == Die dorpie is vernoem na Carl Ferdinand Haenert wat saam met sy broer in 1886 [[goud]] in die heuwels hier ontdek het. Nadat die nuus versprei het was die dorp die hart van wat as die Woodbush-goudveld bekend gestaan het. Die vonds was egter binne twee jaar uitgeput. == Distrik == [[Bosbou]]plantasies vir die houtnywerheid is die belangrikste nywerheid in die distrik. Oor 'n dosyn gastehuise is in die onmiddellike omgewing geleë. Die [[Wolkberg-Zoeloe]] (''Alaena margaritacea''), 'n bedreigde [[vlinder]], benewens Methuen se [[dwerggeitjie]], die [[blouswael]] en 630 inheemse plantspesies kom in die plaaslik beskermde misgordel-grasveld voor. Hierdie habitat is grootliks deur bosbou en uitheemse indringerplante uitgedun, en word in die Haenertsburg Common bewaar. Die Louis Changuion-wandelpad se beginpunt is in Rissikstraat, en bied die stapper 'n keuse tussen 'n kort en lang (10&nbsp;km) roete, met addisionele kortpaaie. Die roete is in 1993 deur die historikus prof. Louis Changuion uitgelê, en word deur vrywilligers onderhou. Prof. Changuion het ook die Long Tom-monument langs die Internasionale Arboretum opgerig. [[Lêer:Haenertsburg Cemetery View.jpg|frame|none|Uitsig oor Haenertsburg vanaf die dorp se begraafplaas.]] == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]. [[Eric Rosenthal]] 1967 * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Eksterne skakels == * https://www.south-africa-info.co.za/country/town/659/haenertsburg-magoebaskloof {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC33}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Limpopo]] 9oj4ajfde23mqpdgkgn0me06eb88xxc 2974967 2974965 2026-10-03T09:13:45Z Aliwal2012 39067 2974967 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Haenertsburg | inheemse_naam = | ander_naam = Bjatladi | nedersetting_tipe = Gehug | beeld_stadsilhoeët = The Pennefather Complex in Haenertsburg, a.jpg | beeldbyskrif = Pennefather-kompleks geleë in Rissikstraat, Haenertsburg | latd = 23 |latm = 56 |lats = 30 | longd = 29 |longm = 56 |longs = 20 | provinsie = Limpopo | distrik = Mopani | munisipaliteit = Groter Tzaneen | stigtingsdatum = | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 25.9% | persent_kleurling = 0.7% | persent_asiër = | persent_wit = 73.4% | persent_ander = | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Engels]] | demografie2_info1 = 52.3% | demografie2_titel2 = [[Afrikaans]] | demografie2_info2 = 23.1% | demografie2_titel3 = [[Noord-Sotho]] | demografie2_info3 = 16.7% | demografie2_titel4 = [[Tsonga]] | demografie2_info4 = 2.8% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 5.0% | poskode = 0730 | poskode2 = 0730 | skakelkode = 015 | sensuskode = 962068 | webwerf = }} [[Lêer:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg|duimnael|links|' n [[Dwerggeitjie]] ''A. multiporis'' kruip op 'n rots naby Haenertsburg]] '''Haenertsburg''' is 'n klein [[dorp]]ie geleë aan die [[R71 (Suid-Afrika)|R71-roete]] wat [[Polokwane]] met [[Phalaborwa]] via [[Tzaneen]] verbind in die [[Limpopoprovinsie]], [[Suid-Afrika]]. == Geskiedenis == Die dorpie is vernoem na Carl Ferdinand Haenert wat saam met sy broer in 1886 [[goud]] in die heuwels hier ontdek het. Nadat die nuus versprei het was die dorp die hart van wat as die Woodbush-goudveld bekend gestaan het. Die vonds was egter binne twee jaar uitgeput. == Distrik == [[Bosbou]]plantasies vir die houtnywerheid is die belangrikste nywerheid in die distrik. Oor 'n dosyn gastehuise is in die onmiddellike omgewing geleë. Die [[Wolkberg-Zoeloe]] (''Alaena margaritacea''), 'n bedreigde [[vlinder]], benewens Methuen se [[dwerggeitjie]], die [[blouswael]] en 630 inheemse plantspesies kom in die plaaslik beskermde misgordel-grasveld voor. Hierdie habitat is grootliks deur bosbou en uitheemse indringerplante uitgedun, en word in die Haenertsburg Common bewaar. Die Louis Changuion-wandelpad se beginpunt is in Rissikstraat, en bied die stapper 'n keuse tussen 'n kort en lang (10&nbsp;km) roete, met addisionele kortpaaie. Die roete is in 1993 deur die historikus prof. Louis Changuion uitgelê, en word deur vrywilligers onderhou. Prof. Changuion het ook die Long Tom-monument langs die Internasionale Arboretum opgerig. [[Lêer:Haenertsburg Cemetery View.jpg|frame|none|Uitsig oor Haenertsburg vanaf die dorp se begraafplaas.]] == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]. [[Eric Rosenthal]] 1967 * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Eksterne skakels == * https://www.south-africa-info.co.za/country/town/659/haenertsburg-magoebaskloof {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC33}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Limpopo]] tw3cm4pcpsn4uc8j56vf0cna85awie5 0 51240 2974957 2968848 2026-10-03T08:01:47Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974957 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Militêre konflik-en |conflict= Meksikaans-Amerikaanse Oorlog |image= [[Lêer:Battle of Veracruz.jpg|300px]] |caption= Die Slag van Veracruz. |date=[[25 April]] [[1846]] - [[2 Februarie]] [[1848]] |place=[[Texas]], [[Nieu-Meksiko]], [[Kalifornië]]; Noord-, Sentraal- en Oos-[[Meksiko]]; [[Meksikostad]] |result=Amerikaanse oorwinning<br />[[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]]<br />Beëindiging van alle konflikte tussen Meksiko en Texas |casus=Aanval op Fort Texas |territory=[[Arizona]], [[Kalifornië]], [[Nevada]], [[Utah]] en dele van [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]] en [[Wyoming]] sluit by die VSA aan |combatant1=[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]<br />[[Lêer:1stBearFlag.svg|22px]] [[Republiek van Kalifornië|Kalifornië]] (1846) |combatant2=[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] [[Meksiko]] |commander1=[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] [[James K. Polk]]<br />[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] [[Zachary Taylor]]<br />[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] Winfield Scott<br />[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] Stephen Watts Kearny<br />[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] John D. Sloat<br />[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] William J. Worth<br />[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] Philip Kearny<br />[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] Robert F. Stockton<br />[[Lêer:Flag of the United States (1846-1847).svg|22px]] Joseph Lane<br />[[Lêer:1stBearFlag.svg|22px]] William Brown Ide |commander2=[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] [[Antonio López de Santa Anna]]<br />[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] Mariano Arista<br />[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] Pedro de Ampudia<br />[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] José María Flores<br />[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] Mariano G. Vallejo<br />[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] José Castro<br />[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] Nicolás Bravo<br />[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] José Joaquín de Herrera<br />[[Lêer:Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg|22px]] Andrés Pico |strength1='''1846:''' 8&nbsp;613<ref>{{en}} [http://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/american_army.html ''The American Army in the Mexican War: An Overview''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070504193845/http://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/american_army.html |date= 4 Mei 2007 }}</ref><br />'''1848:''' 32&nbsp;000 soldate<br />59&nbsp;000 milisie<ref>{{en}} [http://www.dmwv.org/mexwar/mwstats.htm ''The U.S.-Mexican War: Some Statistics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512170931/http://www.dmwv.org/mexwar/mwstats.htm |date=12 Mei 2019 }}</ref> |strength2=tussen 34&nbsp;000 en 60&nbsp;000 soldate<ref>{{en}} [http://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/mexican_army.html ''The Organization of the Mexican Army''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106003705/http://www.pbs.org/kera/usmexicanwar/war/mexican_army.html |date= 6 November 2007 }}</ref> |casualties1=13&nbsp;283 soldate |casualties2=16&nbsp;000 soldate }} Die '''Meksikaans-Amerikaanse Oorlog''' ([[Engels]]: ''Mexican–American War'', [[Spaans]]: ''Intervención estadounidense en México'') was 'n gewapende stryd tussen die [[Verenigde State van Amerika]] en [[Meksiko]], wat op [[25 April]] [[1846]] met die Meksikaanse aanval op [[Fort Texas]] begin en op [[2 Februarie]] [[1848]] met die anneksasie van [[Arizona]], [[Kalifornië]], [[Nevada]], [[Utah]] en dele van [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]] en [[Wyoming]] deur die VSA geëindig het. Die oorlog is veral deur die [[President van die Verenigde State van Amerika|VS-President]] [[James K. Polk]] aangedryf, wat die gebied van die VSA ná die weste wou uitbrei. Tydens die oorlog het die VSA die [[Republiek van Kalifornië]] geannekseer. [[Lêer:Mexican–American War-en.svg|duimnael|links|Verloop van die Meksikaans-Amerikaanse Oorlog tussen 1846 en 1848.]] [[Lêer:Mexican Cession in Mexican View.PNG|duimnael|links|Meksiko en die Verenigde State ná die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] in 1848.]] Een ander rede vir die oorlog was die anneksasie van die [[Republiek van Texas]] deur die VSA ná die [[Texaanse Onafhanklikheidsoorlog]] in 1845, wat Meksiko as deel van sy grondgebied beskou het. Met dié anneksasie het die VSA ook die grenskonflik met Meksiko oorneem. Tydens die oorlog kon die VSA belangrike veldslae in die noorde van Meksiko wen, maar die draai het eers die besetting van die hawestad [[Veracruz, Veracruz|Veracruz]] en die hoofstad [[Meksikostad]] gebring. Sedert die daaropvolgende [[verdrag van Guadalupe Hidalgo]] maak die gebied van die huidige [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate]] Arizona, Kalifornië, Nevada, Utah, Colorado, Nieu-Meksiko en Wyoming deel uit van die VSA, vorm die [[Rio Grande]] 'n belangrike deel van die grens tussen die VSA en Meksiko en die historiese gebied Kalifornië is geskei in (Opper-)Kalifornië (die VSA-deelstaat Kalifornië) en [[Neder-Kalifornië]] (die [[Deelstate van Meksiko|Meksikaanse deelstaate]] [[Baja California]] en [[Baja California Sur]]. Sedertdien grens die VSA in die weste aan die [[Stille Oseaan]]. == Verwysings == {{Commons-kategorie inlyn|Mexican-American War}} {{Verwysings|2}} == Bronne == * {{en}} Crawford, Mark; Jeanne T. Heidler; David Stephen Heidler (eds.) ''Encyclopedia of the Mexican War'', 1999, {{ISBN|1-57607-059-X}} * {{en}} Frazier, Donald S. ed. ''The U.S. and Mexico at War'', (1998), 584; an encyclopedia with 600 articles by 200 scholars {{Geskiedenis van Meksiko}} {{Normdata}} [[Kategorie:Arizona]] [[Kategorie:Colorado]] [[Kategorie:Geskiedenis van Meksiko]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kalifornië]] [[Kategorie:Nevada]] [[Kategorie:Nieu-Meksiko]] [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Utah]] [[Kategorie:Wyoming]] 51svidjk7629rg6o0izj9s5zk31mxtu 0 53684 2974978 2859710 2026-10-03T09:39:12Z Aliwal2012 39067 2974978 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Giyani | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp|Hoofdorp]] | beeld_stadsilhoeët = Giyani.JPG | beeldbyskrif = 'n Verkeerskruising en winkelsentrum in Giyani. | latd = 23 |latm = 18 |lats = 36 | longd = 30 |longm = 42 |longs = 23 | provinsie = Limpopo | distrik = Mopani | munisipaliteit = Groter Giyani | stigtingsdatum = [[1903]] | regeringstipe = [[Plaaslike Munisipaliteit]] | leier_party = [[ANC]] | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = 484 | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 96.9% | persent_kleurling = 0.2% | persent_asiër = 2.0% | persent_wit = 0.5% | persent_ander = 0.4% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demographics2_title1 = [[Tsonga]] | demographics2_info1 = 86.8% | demographics2_title2 = [[Engels]] | demographics2_info2 = 2.7% | demographics2_title3 = [[Noord-Sotho]] | demographics2_info3 = 2.7% | demographics2_title4 = [[Venda]] | demographics2_info4 = 1.7% | demographics2_title5 = Ander | demographics2_info5 = 6.2% | poskode = 0826 | poskode2 = 0826 | skakelkode = 015 | sensuskode = 960029 | webwerf = }} '''Giyani''' is 'n groot dorp in die [[Limpopoprovinsie]], [[Suid-Afrika]], en die voormalige hoofstad van die [[Bantoestan|tuisland]] [[Gazankulu]]. Nabygeleë dorpe sluit in [[Modjadjiskloof]] en [[Thohoyandou]]. In 2011 het die dorp 'n bevolking van 25&nbsp;954 gehad, waarvan 25&nbsp;157 (96.9%) [[Swart mense|Swart]] was. == Geskiedenis == Die dorp het ontstaan as gevolg van die regeringsbeleid van [[apartheid|afsonderlike ontwikkeling]] van die 1970's en 1980's. Dit is ontwikkel as die [[hoofstad]] van Gazankulu. Dit is die tradisionele tuiste van die Sjangaan- en [[Tsongas|Tsongastamme]]. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC33}} [[Kategorie:Nedersettings in Limpopo]] ngkjd3nv1ah2fppmviv5pdmn87excim 0 54554 2974966 2770202 2026-10-03T09:09:06Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974966 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Milnerton |ander_naam= |nedersetting_tipe=Voorstad |beeld_stadsilhoeët=Cape Town 30 Jan 2012 005.JPG |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=[[Tafelberg]] soos gesien vanaf Milnerton |duimdrukkerkaart=Kaapstad |duimdrukkeretiketposisie=bokant |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=Metropolitaanse Munisipaliteit |onderafdelingnaam1=[[Wes-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Kaapstad]] |leiertitel= |leiernaam= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1898 |oppervlak_totaal_km2=43.70 |hoogte_m=12 |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|33|52|0|S|18|30|0|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolking_totaal=95630 |bevolkingsdigtheid_km2=730 |bevolkingsdigtheid_myl2=2200 |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=[[Poskode]] |poskode=7441 |skakelkode=021 |voetnotas= |webwerf= }} '''Milnerton''' is 'n noordelike [[voorstad]] van [[Kaapstad]], genoem na sir [[Alfred Milner]]. Die dorp is 11&nbsp;km vanaf Kaapstad se middestad. Die voorstad het 'n bevolking van 95&nbsp;630 in 2011 gehad. Dit is in 1898 gestig en het 'n munisipaliteit geword in 1955. Die [[Milnerton-vuurtoring]] is 'n vuurtoring aan die [[Atlantiese Oseaan]] wat skepe waarsku wat [[Tafelbaai]] wil binnegaan. == Plaaslike bestuur == Milnerton was 'n munisipaliteit van 1955 tot 1996; deel van die Blaauwberg-oorgangsmunisipaliteit van 1996 to 2000; en is sedert 2000 deel van die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Kaapstadse metropool]]. == Wapen == Milnerton se munisipale raad het in 1963 'n wapen aangeneem. Dit is later by die Kaapse Provinsiale Administrasie (in 1966) en die [[Buro vir Heraldiek]] (in 1968) geregistreer:'' Ingeboe kepersgewys verdeel van goud, belaai met twee rooi perdeysters, en golwend gedwarsbalk van blou en silwer van agt stukke''. Die helmteken was 'n uitkomende rooi perd, en die wapenspreuk "Per mare per terram".<ref name=ok>Kaap die Goeie Hoop ''Offisiële Koerant'' 3332 (18 Februarie 1966).</ref><ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Dr. [[Cornelis Pama]] het die wapen ontwerp. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Kaapstadse voorstede}} [[Kategorie:Voorstede van Kaapstad]] lwk0mlh4fumsnwz9pzqlsnrd5hmmkl7 0 54563 2974907 2970592 2026-10-03T02:11:09Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974907 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Lambertsbaai | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = Lambert's Bay, South Africa.jpg | beeldbyskrif = Lambertsbaai se hawe met die ou visfabriek. Die fabrieke vervaardig nou [[Slaptjips|aartappelskyfies]] vir groot- en kleinhandelaars en restaurante. | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 32 |latm = 5 |lats = 0 | longd = 18 |longm = 18 |longs = 0 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Weskus | munisipaliteit = Cederberg | stigtingsdatum = | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = 45.73 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 6120 | bevolkingsdigtheid_km2 = 130 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 9.0% | persent_kleurling = 74.5% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 15.9% | persent_ander = 0.4% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 90.9% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 5.8% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 1.7% | demografie2_titel4 = Ander | demografie2_info4 = 1.6% | poskode = 8130 | poskode2 = 8130 | skakelkode = 027 | sensuskode = 161001 | webwerf = http://www.lambertsbay.co.za }}<!-- [[Lêer:Taking my picture.jpg|duimnael|links|280px|Lambertsbaai]]........ pas nie mooi in nie .......--> [[Lêer:Lamberts Bay Bird Island.jpg|duimnael|280px|Witmalgasse op [[Voëleiland, Lambertsbaai|Voëleiland]] in Lambertsbaai.]] '''Lambertsbaai''' is 'n kusdorpie aan die [[Atlantiese Oseaan]] in die [[Weskus]], [[Suid-Afrika]]. Dit is by die monding van die [[Jakkalsrivier]] geleë. Dit was vroeër slegs 'n vissersdorpie maar het gegroei tot 'n toerismetrekpleister. Van die belangrikste vangste is [[Weskuskreef|kreef]], [[ansjovis]], [[sardyn]]e en [[snoek]]. Die dorp word met die buitewêreld verbind met die [[R364 (Suid-Afrika)|R364-]] en [[R365 (Suid-Afrika)|R365-streekroetes]]. Die twee roetes sluit hier by mekaar aan. == Geskiedenis == Die dorpie is gestig op die plaas Otterdam wat deur Johann Stephan besit was. Die Kaapse regering het die grond gekoop en die eerste erwe is in [[1913]] verkoop. Die dorp is vernoem na sir Robert Lambert, die bevelvoerder van die [[Britse Vloot|Britse vlootbasis]] aan die Kaap in [[1820]], wat opmetings van die see in die gebied gedoen het. == Tweede Vryheidsoorlog == Tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het generaal [[Barry Hertzog]] [[Vanrhynsdorp]] op 19 Januarie 1901 beset. Hy stuur toe 'n paar burgers na Lambertsbaai om verkenningswerk te doen. Hulle kom die Britse oorlogskip HMS ''Sybille'' teë wat in die baai voor anker lê. Nadat hulle die skip met verkykers beloer het, skiet hulle met hul gewere op die skip. Die bemanning van die skip het geskrik, kom tot verhaal en skiet terug. Geen party het skade gely nie en die burgers keer terug na Vanrhynsdorp. Dit was die eerste seeslag van die Tweede Vryheidsoorlog.<ref> ''The War Reporter''. [[J.E.H. Grobler]]. Jonathan Ball Publishers. 2004. {{ISBN|978-1-86842-186-2}}</ref> == Wapen == Lambertsbaai se munisipale raad het in 1982 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''Gedeel van silwer en blou, 'n keper aan weerskante vergesel van 'n tandrat en in die skildvoet van 'n regopgeplaaste wulkskulp, alles van die een in die ander; op 'n golwende rooi skildhoof 'n swemmende Kaapse snoek van goud''. Die helmteken was 'n Kaapse malgas en die wapenspreuk "Porta maris portus salutis".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> == Ekonomie == 'n Kreef-inmaakfabriek is in 1918 deur Axel Lindstrom geopen.<ref name=FPTG>{{cite web |url=http://www.footprinttravelguides.com/africa-middle-east/south-africa/western-cape/west-coast/lamberts-bay/ |title=Lambert's Bay in South Africa |access-date=3 Jan 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618033829/http://www.footprinttravelguides.com/africa-middle-east/south-africa/western-cape/west-coast/lamberts-bay |archive-date=18 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die fabriek word egter nie meer gebruik vir die inmaak van kreef nie. Die aartappelskyfiebedryf het een van die fabrieke oorgeneem en vervaardig nou [[Slaptjips|aartappelskyfies]] vir groot- en kleinhandelaars en restaurante.<ref name=ENGN>{{cite web |url=http://www.engineeringnews.co.za/article/famous-brands-buys-western-cape-potato-processor-2016-05-26 |title=Creamer Media's Engineering News: Famous Brands buys Western Cape potato processor |access-date=3 Jan 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110010236/http://www.engineeringnews.co.za/article/famous-brands-buys-western-cape-potato-processor-2016-05-26 |archive-date=10 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die uitputting van visbronne aan die [[Weskus]] het die aktiwiteite by die Lambertsbaaihawe drasties afgeneem. Die hawe word nou slegs gebruik deur klein vissersbote, en 'n paar diamantbote wat gebruik word vir [[baggerwerk]] en duikbedrywighede in die diamantvelde na die noorde.<ref name=COMET>{{cite web |url=http://www.cometcorp.org/species-range/item/318-lambert%5C's-bay.html |title=Coastal and Marine Eco-Tourism Corporation: Lambert's Bay |accessdate=3 Jan 2017 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Voëleiland == [[Voëleiland, Lambertsbaai|Voëleiland]] is 'n gewilde besoekplek vir toeriste. Die eiland is 'n broeiplek van die [[witmalgas]]. Hier word ook jaarliks [[ghwano]] verwyder. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Nag van die negentiende]], rolprent wat hier verfilm is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * Padlangs deur Suid-Afrika. 2010 {{ISBN|978-1-77007-751-5}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] q1pwrssy969m73f8n07dh12fcj90kav 0 55022 2974974 2478592 2026-10-03T09:29:26Z Aliwal2012 39067 Gerson Molapisane 2974974 wikitext text/x-wiki {{Tabel_Plaaslike Munisipaliteite_van_Suid-Afrika |naam=Groter Tzaneen |provinsie=[[Limpopo]] |distriksmunisipaliteit=[[Mopani-distriksmunisipaliteit|Mopani]] |kode=LIM333 |tipe=[[Plaaslike Munisipaliteit]] |hoofstad=[[Tzaneen]] |burgemeester=Gerson Molapisane (ANC) |bevolking=390&nbsp;095 <small>(2011)</small><ref name="census2011">[http://census2011.adrianfrith.com/place/962 adrianfrith.com 2011-sensus]</ref> |tale=[[Noord-Sotho]], [[Tsonga]], [[Suid-Sotho]], [[Afrikaans]]<ref name="census2011"/> |area= 3 243<ref name="census2011"/> |beeld_ligging=Map of Limpopo with Greater Tzaneen highlighted (2016).svg }} Die '''Groter Tzaneen Plaaslike Munisipaliteit''' is een van die [[Plaaslike Munisipaliteit|plaaslike munisipaliteite]] in die [[Mopani-distriksmunisipaliteit]] in [[Limpopo]], [[Suid-Afrika]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Limpopo Munisipaliteite}} [[Kategorie:Plaaslike Munisipaliteite in Limpopo]] hcfwstpwdyqoeskpd5ilc3c8oupb1oq 0 55023 2974976 2770267 2026-10-03T09:34:12Z Aliwal2012 39067 Dagma Mamanyoha 2974976 wikitext text/x-wiki {{Tabel Plaaslike Munisipaliteite van Suid-Afrika |naam=Groter Letaba |provinsie=[[Limpopo]] |distriksmunisipaliteit=[[Mopani-distriksmunisipaliteit|Mopani]] |kode=LIM332 |tipe=[[Plaaslike Munisipaliteit]] |burgemeester=Dagma Mamanyoha |hoofstad=[[Modjadjiskloof]] |bevolking=212&nbsp;701 <small>(2011)</small><ref name = "census2011"/> |tale=[[Noord-Sotho]], [[Tsonga]], [[Afrikaans]] |area= 1 891<ref name = "census2011"/> |beeld_ligging=Map of Limpopo with Greater Letaba highlighted.svg }} Die '''Groter Letaba Plaaslike Munisipaliteit''' is een van die [[Plaaslike Munisipaliteit|plaaslike munisipaliteite]] in die [[Mopani-distriksmunisipaliteit]] in [[Limpopo]], [[Suid-Afrika]]. Die munisipaliteit is na die [[Letabarivier]] vernoem. == Hoofplekke == Die nasionale instituut vir statistiek, ''Stats SA'', deel sedert die 2011-sensus die munisipaliteit in 112 sogenaamde hoofplekke in:<ref name = "census2011">[http://census2011.adrianfrith.com/place/961 Adrian Frith, 2011-sensus, Groter Letaba Plaaslike Munisipaliteit]</ref> [[Bellevue, Limpopo|Bellevue]] • [[Bolobedu]] • [[Boshakge]] • [[Bulasini]] • [[Buqa]] • [[Chabelane]] • [[Ditshoseng]] • [[Duvula]] • [[Ga-Abele]] • [[Ga-Femane]] • [[Ga-Kgapane]] • [[GaMamanyoha]] • [[GaMaphale]] • [[GaMatlou]] • [[GaMaupa]] • [[GaMokwasela]] • [[GaMoroko]] • [[Ga-Mothele]] • [[Ga-Mothombeki]] • [[GaNtata]] • [[GaPhooko]] • [[GaRamaroka]] • [[GaRamodumo]] • Greater Letaba NU • [[Hlohlokwe, Groter Letaba]] • [[Iketleng]] • [[Jamela]] • [[Kopje]] • [[Kuranta]] • [[Kwatane]] • [[Lebaka]] • [[Legwareng]] • [[Lehlareng]] • [[Lemondokop]] • [[Lenokwe]] • [[Mabumuleng]] • [[Madibeng, Groter Letaba|Madibeng]] • [[Maekgwe]] • [[Mahembeni]] • [[Makgakabeng]] • [[Makgakgapatse]] • [[Makhupe]] • [[Makwidibung]] • [[Malematsa]] • [[Mamaila]] • [[Mamokgadi]] • [[Mamphakathi]] • [[Mantsha]] • [[Maraka]] • [[Marotholong]] • [[Mathipane]] • [[Matshoboko]] • [[Matshwi]] • [[Medingeng]] • [[Mobungung]] • [[Modjadji Hoofkraal]] • [[Modjadjiskloof]] • [[Mohlabeng]] • [[Mohokone]] • [[Mojeketla]] • [[Mokgoba]] • Morakeng • [[Moropeni]] • [[Moshakga]] • [[Moshate]] • [[Moshate Hoofkraal]] • [[Mothatsohle]] • [[Motsemokola]] • [[Motshele]] • [[Motsinoni]] • [[Mpepule]] • [[Nakampe]] • [[Phongololo]] • [[Rabothatha]] • [[Rakgara]] • [[Ramogakwa]] • [[Ramphenyane]] • [[Raphahlelo]] • [[Roerfontein]] • [[Rotterdam, Limpopo|Rotterdam]] • [[Satlaleni]] • [[Seaphole]] • [[Sebepe]] • [[Sedibeng, Groter Letaba|Sedibeng]] • [[Sekgopo]] • [[Sekgoses]] • [[Sekhiming]] • [[Senwamokgope]] • [[Sephatwene]] • [[Sephukubje]] • [[Setaseng]] • [[Shamfana]] • [[Shotong]] • [[Staseni]] • [[Taulome]] • [[Thakgalane]] • [[Tlatsa]] • [[Tshamahansi]] • [[Tshamiseka]] • [[Vaalwater, Groter Letaba|Vaalwater]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Limpopo Munisipaliteite}} [[Kategorie:Plaaslike Munisipaliteite in Limpopo]] dkublhzcnf5a6heuf9oyhq52zpwc8vi 0 55232 2974992 2881041 2026-10-03T10:06:53Z AFM 21229 2974992 wikitext text/x-wiki [[Lêer:SAR Class 91-000 91-018 Van Stadens.jpg|duimnael|regs|380px|Die [[Peretrein]] (''Apple Express''-trein) kruis die {{nowrap|[[Van Stadensrivier]]}}, 6 April 2002.]] Die '''Van Stadenskloofbrug''' is in die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Die brug dra 'n smalspoorlyn oor die [[Van Stadensrivier]] net noord van die [[Van Stadensrivierbrug]] wat die [[N2]] oor dieselfde ravyn dra. Die staal-en-betonbrug wat 156&nbsp;m lank en 77&nbsp;m hoog is, is die hoogste smalspoorbrug ter wêreld. Dit is in 1905 gebou.<ref>Padlangs deur Suid-Afrika. 2010. {{ISBN|978-1-77007-751-5}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Brûe in Suid-Afrika]] 9bzmsj7qxu7vll17ma9kmqyrx4ls00t 0 56883 2974990 2881042 2026-10-03T10:05:10Z AFM 21229 2974990 wikitext text/x-wiki {{Rivier | rivier_naam = Van Stadensrivier | beeld_naam = VanStadensRiverBridges.JPG | byskrif = Die Van Stadensrivierbrug oor die rivier. | kaart = | kaartbyskrif = | oorsprong = | monding = [[Indiese Oseaan]] | stroomgebied_lande = [[Suid-Afrika]] | lengte = | hoogte = | monding_hoogte = 0 m | afloop = | stroomgebied = | kaart_beeld = | kaart_byskrif = }} Die '''Van Stadensrivier''' ([[Engels]]: ''Van Stadens River'') is 'n rivier in die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Die rivier is tussen [[Port Elizabeth]] en [[Humansdorp]]. Die rivier is nie besonder lank nie maar het 'n diep ravyn uitgekerf op sy pad na die [[Indiese Oseaan]] waar dit uitmond. Vroeër jare moes reisigers deur die [[Van Stadensrivierpas]] gegaan het om die rivier oor te steek. Later is die [[Van Stadensrivierbrug]] gebou om die pas uit te skakel. Net noord van die Van Stadensrivierbrug is die [[Van Stadenskloofbrug]] vir die smalspoorlyn. Daar is 'n [[Van Stadensriviermond|oord]] by die monding van die rivier. [[Lêer:SAR Class 91-000 91-018 Van Stadens.jpg|duimnael|links|Die [[Peretrein]] (''Apple Express''-trein) met 'n [[Klas 91-diesellokomotief]] kruis die Van Stadensrivier, 6 April 2002.]] == Bronne == * Garden Route. MapStudio. 1st Edition. {{ISBN|1-86809-761-7}} * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} {{Oos-Kaap saadjie}} [[Kategorie:Riviere in Oos-Kaap]] k9dke22z1n1vbr8z8ily2cd2ze58pi6 0 58792 2974905 2562924 2026-10-03T01:57:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974905 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = L'Agulhas | ander_naam = | inheemse_naam = | nedersetting_tipe = | beeld_stadsilhoeët = Hendrik van den Berg - View over L'Agulha.jpg | beeld_alt = | beeldbyskrif = 'n Uitsig oor L'Agulhas | beeld_vlag = | beeld_seël = | beeld_skild = | bynaam = | slagspreuk = | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie = onderkant | kaart_onderskrif = | latd = 34 |latm = 39 |lats = 20 | longd = 20 |longm = 1 |longs = 0 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = Overberg | munisipaliteit = Kaap Agulhas | hoofplek = | stigtingsdatum = | regeringvoetnotas = | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | leiertitel1 = | leiernaam1 = | leiertitel2 = | leiernaam2 = | oppervlakvoetnotas = <ref name="Sensus 2011">[http://census2011.adrianfrith.com/place/173007 "Main Place L'Agulhas"]. ''Sensus 2011''. Besoek op 31 Desember 2015.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 7,49 | oppervlak_metro_km2 = | hoogte_m = | hoogte_maks_m = | hoogte_min_m = | bevolkingvoetnotas = <ref name="Sensus 2011"/> | bevolking_skat = | bev_skat_op = | bevolking_totaal = 548 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolking_metro = | bevolkingsdigtheid_metro_km2 = | bevolking_metro_voetnotas = | bevolking_demonym = | bevolkingnota = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 7.1% | persent_kleurling = 4.6% | persent_asiër = 0.2% | persent_wit = 86.3% | persent_ander = 1.8% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 80.7% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 17.0% | demografie2_titel3 = Ander | demografie2_info3 = 2.3% | demografie2_titel4 = | demografie2_info4 = | demografie2_titel5 = | demografie2_info5 = | poskode = 7287 | poskode2 = | skakelkode = 028 | sensuskode = 173007 | webwerf = }} '''L’Agulhas''' (Portugees vir ''Die Naald'') is ’n kusdorpie in die [[Wes-Kaap]]provinsie van [[Suid-Afrika]] en die suidelikste nedersetting op die Afrika-vasteland. Dit is net noordoos van [[Kaap Agulhas]], die suidelikste punt van Afrika, geleë, waar die [[Indiese Oseaan|Indiese]] en [[Atlantiese Oseaan]] amptelik bymekaarkom. [[Lêer:L'Agulhas.JPG|duimnael|links|L’Agulhas soos vanaf die Kaap Agulhasvuurtoring gesien.]] [[Lêer:SDC10866.JPG|duimnael|links|Uitsig oor die Kaap Agulhasvuurtoring vanaf St. Mungo se punt.]] [[Lêer:Kaap Agulhas-vuurtoring 2014.JPG|duimnael|links|Die Kaap Agulhasvuurtoring van naby.]] [[Lêer:Lagulhaskrip.jpeg|duimnael|links|Historiese waterkrip]] [[Lêer:Postbox at Cape Agulhas.jpg|duimnael|Posbus by Kaap Agulhas, die mees suidelike posbus in Afrika.]] [[Lêer:L'Agulhasnaambord2022.jpg|duimnael|links|Die naambord by die ingang]] Vroeë Portugese seevaarders wat om hierdie gevaarlike punt gevaar het, het dit ''L'Agulhas'' genoem, wat ''Die Naald'' beteken (met verwysing na die ru, skerp rotse van die kuslyn en omrede die kompas geen werklike afwyking tussen die [[Ware noord|Ware Noord]] en Magnetiese Noord op hierdie plek getoon het nie). L'Agulhas kry sy ryke erfenis van die skipbreukelinge van verskillende nasionaliteite wat hul in hierdie afgesonderde gebied kom vestig het. Die winderige en ruwe pragkusvlakte vorm ook deel van die [[Agulhas Nasionale Park]] wat meer as 8 500 blomspesies het. Die kuslyn het ook 'n ryke seelewe, wat ook die broeiplek is van skaars voëlsoorte soos die [[swarttobie]]. Hier kan die besoeker die vuurtoringmuseum en aandenkingswinkel besigtig. Die koppie agter die vuurtoring bied 'n uitsig waar die twee oseane ontmoet, skepe verbyvaar en die [[Suidelike noorkapper]] in die lente en vroeë somer rondbaljaar. Die eintlike mees suidelike punt van [[Afrika]] is 1 km wes van die [[vuurtoring]] en is gebaken deur 'n eenvoudige klipstapel. Oos van hierdie punt is vywers wat duisende jare gelde deur die bewoners gebou is. Hierdie vywers is gemaak deur "damme" al rondom die vlakwater te bou sodat die visse tydens laaggety vasgekeer word. Party hiervan het die eeue deurstaan en word selfs vandag nog gebruik. Die ontdekking van kliphaard, potwerk en skulpafvalhope is waardevolle geskiedkundige nalatenskap van die Strandlopers. In die koppie staan 'n bouvallige Britse fort, terwyl die seepoel in Georgestraat as die ''Soldategat'' bekend staan. Die seewater is baie vlak en L'Agulhas is bekend as 'n goeie [[hengel]]plek. L'Agulhas bied ook etlike voetslaanpaaie, asook gety- en rotspoele om in te swem. Die [[Kaap Agulhasvuurtoring]] is die tweede oudste in die land en is aan die suidelike deel van die dorp opgerig. Die vuurtoring is na die Pharos van Alexandrië ontwerp. Regonder Spookdraai (aan die begin van die dorp) aan die kus, is daar 'n historiese waterkrip. Langsaan is 'n tweetalige bronsplaat opgerig met die volgende Afrikaanse bewoording: {{cquote|<center>WATERKRIP</center> <center>Die plaas ''Zoetendals Vallei'' het vroeër</center> <center>gestrek tot teen die see by L'Agulhas.</center> <center>Skaaptroppe het sekere tye van die jaar</center> <center>hier gewei en die veekrip is destyds gebou</center> <center>om water aan hulle te voorsien. Aan die</center> <center>bokant van die krip is 'n fontein waarvandaan</center> <center>die water deurgesypel het. Transportryers en</center> <center>vakansiegangers het hier uitgespan om hulle</center> <center>diere by die krip te laat suip. Dit staan</center> <center>bekend as die Hangnesuitspanning.</center>}} == Wapen == Agulhas se munisipale raad het in 1976 'n wapen by die [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer: ''In silwer, ses golwende versmalde dwarsbalke van blou, 'n omgekeerde uitgeskulpte punt van groen belaai met 'n voorstelling van die Agulhas-vuurtoring, uitstralend, op 'n los grond, alles van natuurlike kleur''. Die helmteken was 'n antieke kompas, en die wapenspreuk "Ne plus ultra".<ref name=bvh>[http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl National Archives of South Africa : Data of the Bureau of Heraldry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260624144322/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm300dl |date=24 Junie 2026 }}.</ref> Die wapen is in 1991 op die naam van die L'Agulhas Plaaslke Raad herregistreer.<ref name=bvh /> == Sien ook == * [[Kaap Agulhas]] * [[Agulhas Nasionale Park]] * [[Spookplekke in Suid-Afrika]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC3}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] n5f93ftqrpwsui5jo5y3nfhma9avxr5 0 62925 2974724 2881862 2026-10-02T11:59:48Z Makenzis 94013 | seisoen = 2025/26 | posisie = 5 van 14 2974724 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:APOEL_(logo_with_stars).svg|160px]]| klubnaam = APOEL| vollenaam = Αθλητικός Ποδοσφαιρικός Όμιλος Ελλήνων Λευκωσίας<br /> (Atletiese Sokker Klub vir Grieke in Nicosia)| stigting = {{Start date and age|df=yes|1926|11|8}}| stadion = GSP Stadion, <br/>[[Nicosia]] | kapasiteit = 22 859 | voorsitter = {{vlagikoon|Siprus}} Harris Photiou| afrigter = {{vlagikoon|URU}} Pablo García| liga = [[Sipriotiese Eerste Divisie|Eerste Divisie]] | | seisoen = 2025/26 | posisie = 5 van 14 | patroon_la1=_apoel2526h | patroon_b1=_apoel2526h | patroon_ra1=_apoel2526h | patroon_sh1=_apoel2526h | patroon_so1=_apoel2526hl | linkerarm1=FFDD00 | liggaam1=FFDD00 | regterarm1=FFDD00 | broek1=0E00D9 | kouse1=FFDD00 | patroon_la2=_macronelves25ob | patroon_b2=_macronelves25ob | patroon_ra2=_macronelves25ob | patroon_sh2=_macronshedeco2425bo | patroon_so2= | linkerarm2=ff5500 | liggaam2=ff5500 | regterarm2=ff5500 | broek2=000000 | kouse2=ff5500 |}} '''APOEL FC''' is 'n [[Siprus|Sipriotiese]] [[sokker]]span in [[Nicosia]], wat in die [[Sipriotiese Eerste Divisie]] speel. ''APOEL'' speel sy tuiswedstryde in die [[GSP Stadion]], wat 'n kapasiteit van 22&nbsp;859 toeskouers het. Met 21 nasionale kampioenskappe is ''APOEL'' die suksesvolste sokkerspan in Siprus. Die klub verwerf internasionale bekendheid deur in seisoen 2011/12 tydens die [[UEFA Champions League]] die [[Frankryk|Franse]] topklub [[Olympique Lyonnais|Olympique Lyon]] (wat oor 16 keer soveel geld beskik) te klop en so die kwarteindronde te bereik. == Erelys == * '''Kampioen Siprus (29)''' : 1935/36, 1936/37, 1937/38, 1938/39, 1939/40, 1946/47, 1947/48, 1948/49, 1951/52, 1964/65, 1972/73, 1979/80, 1985/86, 1989/90, 1991/92, 1995/96, 2001/02, 2003/04, 2006/07, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2023/24 * '''Sipriotiese Beker (21)''' : 1937, 1941, 1947, 1951, 1963, 1968, 1969, 1973, 1976, 1978, 1979, 1984, 1993, 1995, 1996, 1997, 1999, 2006, 2008, 2014, 2015 * '''Sipriotiese Supercup (15)''' : 1963, 1984, 1986, 1992, 1993, 1996, 1997, 2002, 2004, 2008, 2009, 2011, 2013, 2019, 2024 == Beroemde sokkerspelers == * {{vlagikoon|Hongarye}} [[József Kiprich]] == Externe skakels == * [https://apoelfc.com.cy Amptelike webwerf] {{Commons-kategorie inlyn|APOEL FC}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sipriotiese sokkerklubs]] e5tzorurp2qqzc6qgkve34idq8iivaa 2974725 2974724 2026-10-02T12:00:23Z Makenzis 94013 Nikos Papadopoulos 2974725 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:APOEL_(logo_with_stars).svg|160px]]| klubnaam = APOEL| vollenaam = Αθλητικός Ποδοσφαιρικός Όμιλος Ελλήνων Λευκωσίας<br /> (Atletiese Sokker Klub vir Grieke in Nicosia)| stigting = {{Start date and age|df=yes|1926|11|8}}| stadion = GSP Stadion, <br/>[[Nicosia]] | kapasiteit = 22 859 | voorsitter = {{vlagikoon|Siprus}} Harris Photiou| afrigter = {{vlagikoon|}} Nikos Papadopoulos| liga = [[Sipriotiese Eerste Divisie|Eerste Divisie]] | | seisoen = 2025/26 | posisie = 5 van 14 | patroon_la1=_apoel2526h | patroon_b1=_apoel2526h | patroon_ra1=_apoel2526h | patroon_sh1=_apoel2526h | patroon_so1=_apoel2526hl | linkerarm1=FFDD00 | liggaam1=FFDD00 | regterarm1=FFDD00 | broek1=0E00D9 | kouse1=FFDD00 | patroon_la2=_macronelves25ob | patroon_b2=_macronelves25ob | patroon_ra2=_macronelves25ob | patroon_sh2=_macronshedeco2425bo | patroon_so2= | linkerarm2=ff5500 | liggaam2=ff5500 | regterarm2=ff5500 | broek2=000000 | kouse2=ff5500 |}} '''APOEL FC''' is 'n [[Siprus|Sipriotiese]] [[sokker]]span in [[Nicosia]], wat in die [[Sipriotiese Eerste Divisie]] speel. ''APOEL'' speel sy tuiswedstryde in die [[GSP Stadion]], wat 'n kapasiteit van 22&nbsp;859 toeskouers het. Met 21 nasionale kampioenskappe is ''APOEL'' die suksesvolste sokkerspan in Siprus. Die klub verwerf internasionale bekendheid deur in seisoen 2011/12 tydens die [[UEFA Champions League]] die [[Frankryk|Franse]] topklub [[Olympique Lyonnais|Olympique Lyon]] (wat oor 16 keer soveel geld beskik) te klop en so die kwarteindronde te bereik. == Erelys == * '''Kampioen Siprus (29)''' : 1935/36, 1936/37, 1937/38, 1938/39, 1939/40, 1946/47, 1947/48, 1948/49, 1951/52, 1964/65, 1972/73, 1979/80, 1985/86, 1989/90, 1991/92, 1995/96, 2001/02, 2003/04, 2006/07, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2023/24 * '''Sipriotiese Beker (21)''' : 1937, 1941, 1947, 1951, 1963, 1968, 1969, 1973, 1976, 1978, 1979, 1984, 1993, 1995, 1996, 1997, 1999, 2006, 2008, 2014, 2015 * '''Sipriotiese Supercup (15)''' : 1963, 1984, 1986, 1992, 1993, 1996, 1997, 2002, 2004, 2008, 2009, 2011, 2013, 2019, 2024 == Beroemde sokkerspelers == * {{vlagikoon|Hongarye}} [[József Kiprich]] == Externe skakels == * [https://apoelfc.com.cy Amptelike webwerf] {{Commons-kategorie inlyn|APOEL FC}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sipriotiese sokkerklubs]] kz4xustaaxg4fvnkd4ud6zawrp8ii20 3 63675 2974972 2969175 2026-10-03T09:23:03Z Jcwf 4 /* Dwerggeitjies */ nuwe afdeling 2974972 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2012|2012]] | argief2 = [[/argief2013|2013]] | argief3 = [[/argief2014|2014/15]] | argief4 = [[/argief2016|2016]] | argief5 = [[/argief2017|2017]] | argief6 = [[/argief2018|2018/19]] | argief7 = [[/argief2020|2020/21]] | argief8 = [[/argief2022|2022]] | argief9 = [[/argief2023|2023]] | argief10 = [[/argief2024|2024]] | argief11 = [[/argief2025|2025]] | argief12 = [[/argief2026|2026]] }}<!-- [[Lêer:Honda, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1803).jpg|links|duimnael|230px|Honda Civic Type R]]--> [[Lêer:Army.mil-2008-04-18-100048.jpg|230px|duimnael|links|"Die perd se bek"!]] [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|200px|duimnael|center|Charline die kat met haar kroos]] [[Lêer:30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon EF2000 ILA Berlin 2016 06.jpg|duimnael|links|220px|30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon]] [[Lêer:Tuna salad sandwich.jpg|duimnael|center|220px|Tunatoebroodjie en slaai]] {{clr}} == [[Nelson Piquet]] == {{Gebruikervoorblad|Nelson Piquet}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 7 Junie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Net 'n paar van ons weet wat se harde werk dit is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:58, 7 Junie 2026 (UTC) ::Dankie menere, waardeer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:14, 8 Junie 2026 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{Gebruikervoorblad|David Coulthard}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ja, slegs 'n paar van ons weet watse harde werk dit verg! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 12 Julie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Altyd harde werk! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:56, 12 Julie 2026 (UTC) ::Dankie, ek waardeer dit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:49, 13 Julie 2026 (UTC) == Sjabloon F1GP 1950–1959 == Hallo Aliwal, hoekom het jy my F1GP 1950–1959-sjabloon van Wikipedia verwyder? Dit het my nogal lank geneem om dit te skep, en jy het dit verwyder sonder om my te raadpleeg? Hoekom? Al hoe meer historiese wedrenne word bygevoeg, so daar is nog geen rede om daardie sjabloon nou al te verwyder nie. [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 17:43, 19 Augustus 2026 (UTC) :Hi Balenda, jy gaan nooit al hierdie ou GP artikels kan skep nie! Ons wil nie sulke rooi skakels soos op {{sj|F1GP 1950–1959}} hier sien nie....hou asb op daarmee! Groete in Nederland. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:46, 19 Augustus 2026 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{Gebruikervoorblad|Lando Norris}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié keer mis ek 'n bietjie teks vir 'n geskikte lokartikel. Besluit maar of dit reg is. Terloops, daar is nog 'n verwysingsfout (ref name=":0"), ek weet nie watter een korrek is nie? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 30 Augustus 2026 (UTC) :Dankie, ek het die verwysingsfout reggestel. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:16, 30 Augustus 2026 (UTC) == Dwerggeitjies == Die verwysing sê platgeitjie, nie dwerggeitjie nie. Kan jy dit deur 'n beter verwysing vervang? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 09:23, 3 Oktober 2026 (UTC) 2t49sn7dgbd1qec2rm3nsl7rt88j193 2974975 2974972 2026-10-03T09:29:44Z Jcwf 4 /* Dwerggeitjies */ 2974975 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2012|2012]] | argief2 = [[/argief2013|2013]] | argief3 = [[/argief2014|2014/15]] | argief4 = [[/argief2016|2016]] | argief5 = [[/argief2017|2017]] | argief6 = [[/argief2018|2018/19]] | argief7 = [[/argief2020|2020/21]] | argief8 = [[/argief2022|2022]] | argief9 = [[/argief2023|2023]] | argief10 = [[/argief2024|2024]] | argief11 = [[/argief2025|2025]] | argief12 = [[/argief2026|2026]] }}<!-- [[Lêer:Honda, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1803).jpg|links|duimnael|230px|Honda Civic Type R]]--> [[Lêer:Army.mil-2008-04-18-100048.jpg|230px|duimnael|links|"Die perd se bek"!]] [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|200px|duimnael|center|Charline die kat met haar kroos]] [[Lêer:30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon EF2000 ILA Berlin 2016 06.jpg|duimnael|links|220px|30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon]] [[Lêer:Tuna salad sandwich.jpg|duimnael|center|220px|Tunatoebroodjie en slaai]] {{clr}} == [[Nelson Piquet]] == {{Gebruikervoorblad|Nelson Piquet}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 7 Junie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Net 'n paar van ons weet wat se harde werk dit is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:58, 7 Junie 2026 (UTC) ::Dankie menere, waardeer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:14, 8 Junie 2026 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{Gebruikervoorblad|David Coulthard}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ja, slegs 'n paar van ons weet watse harde werk dit verg! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 12 Julie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Altyd harde werk! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:56, 12 Julie 2026 (UTC) ::Dankie, ek waardeer dit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:49, 13 Julie 2026 (UTC) == Sjabloon F1GP 1950–1959 == Hallo Aliwal, hoekom het jy my F1GP 1950–1959-sjabloon van Wikipedia verwyder? Dit het my nogal lank geneem om dit te skep, en jy het dit verwyder sonder om my te raadpleeg? Hoekom? Al hoe meer historiese wedrenne word bygevoeg, so daar is nog geen rede om daardie sjabloon nou al te verwyder nie. [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 17:43, 19 Augustus 2026 (UTC) :Hi Balenda, jy gaan nooit al hierdie ou GP artikels kan skep nie! Ons wil nie sulke rooi skakels soos op {{sj|F1GP 1950–1959}} hier sien nie....hou asb op daarmee! Groete in Nederland. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:46, 19 Augustus 2026 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{Gebruikervoorblad|Lando Norris}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié keer mis ek 'n bietjie teks vir 'n geskikte lokartikel. Besluit maar of dit reg is. Terloops, daar is nog 'n verwysingsfout (ref name=":0"), ek weet nie watter een korrek is nie? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 30 Augustus 2026 (UTC) :Dankie, ek het die verwysingsfout reggestel. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:16, 30 Augustus 2026 (UTC) == Dwerggeitjies == Die verwysing sê platgeitjie, nie dwerggeitjie nie. Hulle gebruik 'dwerggeitjies' vir die genus Lygodactylus. Kan jy dit deur 'n beter verwysing vervang asseblief? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 09:23, 3 Oktober 2026 (UTC) mz32ffn27o7iol3sf8pfch4pi1ttj8q 2 63815 2974726 2967614 2026-10-02T12:04:32Z Aliwal2012 39067 eie stats opd 2974726 wikitext text/x-wiki <div style="width:25%; float:left;height:4px; background:#990000;"></div> <div style="width:25%; float:left;height:4px; background:#339966;"></div> <div style="width:25%; float:left;height:4px; background:#A7D7F9;"></div> <div style="width:25%; float:left;height:4px; background:#666666;"></div> {| style="width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse; margin-bottom:10px;" | style="padding:10px; vertical-align:top; width:75%;" | <div style="line-height:.7em; font-size: 270%; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif;">Aliwal2012</div> <div style="font-size: 180%; padding-top: 16px; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; line-height:30px;">Grootmeester-redakteur en bydraemoderator</div> <div style="padding-top: 16px; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif;"></div> [[Lêer:Editor - lapis matter ii.jpg|duimnael|links|Grootmeester II-<br />redakteur op af:wiki<br />14&nbsp;jaar, 152&nbsp;800+]] {{Userboxtop|Aliwal2012}} {{Gebruiker Suid-Afrika}} {{Gebruiker administrateur}} {{Tienjaargemeenskap}} {{Gebruikersbydraes|8859|lang=Afrikaanse}} {{Sjabloon:Gebruikersnederigheid|8859}} {{Vertaler en}} {{Gebruikerskas|Grey|white|[[Image:Animated-Flag-United-Kingdom.gif|center|40px]]|Hierdie gebruiker verwyder '''[[Anglisisme]]s'''.}} {{Userboxbottom}} {{Babel|af|en-5|nl-2|nso-1}} [[Welkom]] op my gebruikersblad! Die [[Afrikaanse Wikipedia]] het tans [[Spesiaal:Statistiek|{{NUMBEROFARTICLES}}]] artikels. ;Persoonlike [[inligting]] en [[statistiek]] Ek is Gert, 'n afgetrede [[apteker]], wat in [[Modjadjiskloof]], [[Limpopo]] woon. * My bydraestatistiek: [https://xtools.wmflabs.org/ec/af.wikipedia.org/Aliwal2012 '''153 390''']<!-- 214 595 op alle taalwiki's & projekte --> wysigings op hierdie wiki sedert 31 Maart 2012. * Nuwe Afrikaanse artikels geskep/vertaal: [https://xtools.wmflabs.org/pages/af.wikipedia.org/Aliwal2012/all '''8859'''] tot op 1 Oktober 2026. * Hierdie gebruiker is 'n [[:en:Wikipedia:Service_awards#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grootmeester II-redakteur]]. * [[Gebruiker:Aliwal2012/Nog Doen Lys|My nog doen lys]] * [https://af.wikipedia.org/wiki/Spesiaal:ContentTranslation#suggestions ContentTranslator] [[Lêer:Middelburg visit 001.jpg|duimnael|links|180px|My [[van]] op 'n straatbord in my geboortedorp, [[Middelburg, Mpumalanga]]. (Helaas nou verwyder!)]] == Motors == • [[Alfa Romeo]] • [[Audi]] • [[Citroën]] • [[Ford]] • [[General Motors|GM]] • [[Honda]] • [[Hyundai Automotive Suid-Afrika|Hyundai]] • [[Mercedes-Benz]] • [[Nissan]] • [[Peugeot]] ;[[Porsche]] • [[Porsche Boxster]] • [[Porsche Cayenne]] • [[Porsche Cayman]] • [[Porsche Panamera]] • [[Porsche 911]] • [[Porsche 928]] • [[Renault]] • [[Suzuki]] • [[Toyota]] • [[Volkswagen]] • [[Alfa Romeo Alfasud|Alfasud]] • [[Alfa Romeo Alfetta|Alfetta]] • [[Alfa Romeo Spider|Spider]] • [[Alfa Romeo Sprint|Sprint]] • [[Alfa Romeo Alfa 6|Alfa 6]] • [[Alfa Romeo 33|33]] • [[Alfa Romeo 147|147]] • [[Alfa Romeo 159|159]] • [[Alfa Romeo Brera|Brera]] • [[Alfa Romeo MiTo|MiTo]] • [[Alfa Romeo Giulietta|Giulietta]] • [[Alfa Romeo Giulietta (750/101)|Giulietta (750/101)]] • [[Alfa Romeo Giulietta (116)|Giulietta (116)]] • [[Alfa Romeo Giulietta (940)|Giulietta (940)]] • [[Alfa Romeo GTV|GTV]] • [[Audi 100|100]] • [[Audi A1|A1]] • [[Audi A2|A2]] • [[Audi A3|A3]] • [[Audi A4|A4]] • [[Audi A6|A6]] • [[Audi Le Mans quattro|Le Mans quattro]] • [[Audi Nuvolari quattro|Nuvolari quattro]] • [[Audi Pikes Peak quattro|Pikes Peak quattro]] • [[Audi Q3|Q3]] • [[Audi Q5|Q5]] • [[Audi Q7|Q7]] • [[Audi TT|TT]] • [[Auto Union 1000]] • [[Citroën 2CV|2CV]] • [[Citroën Berlingo|Berlingo]] • [[Citroën C1|C1]] • [[Citroën C3|C3]] • [[Citroën C4|C4]] • [[Citroën C4 Cactus|C4 Cactus]] • [[Citroën C5|C5]] • [[Citroën DS3|DS3]] • [[Citroën DS4|DS4]] • [[Citroën DS 6|DS 6]] • [[Citroën Xsara|Xsara]] • [[Ford EcoSport|EcoSport]] • [[Ford Edge|Edge]] • [[Ford Expedition|Expedition]] • [[Ford Explorer|Explorer]] • [[Ford Everest|Everest/Endeavour]] • [[Ford Fiesta|Fiesta]] • [[Ford Figo|Figo]] • [[Ford Flex|Flex]] • [[Ford Focus|Focus]] • [[Ford Galaxy|Galaxy]] • [[Ford Ikon|Ikon]] • [[Ford Ka|Ka]] • [[Ford Kuga|Kuga]] • [[Ford Mondeo|Mondeo]] • [[Ford Ranger|Ranger]] • [[Ford Territory|Territory]] • [[Ford Transit Custom|Transit Custom]] ;;Vorige • [[Ford Model T|Model T]] • [[Ford Anglia|Anglia]] • [[Ford Bantam|Bantam]] • [[Ford Bronco|Bronco]] • [[Ford Capri|Capri]] • [[Ford Corsair|Corsair]] • [[Ford Cortina|Cortina]] • [[Ford Courier|Courier]] • [[Ford Escort|Escort]] • [[Ford Fairlane|Fairlane]] • [[Ford Galaxie|Galaxie]] • [[Ford Husky|Husky]] • [[Ford Laser|Laser]] • [[Ford Prefect|Prefect]] • [[Ford Ranchero|Ranchero]] • [[Ford Sierra|Sierra]] • [[Ford Taunus|Taunus]] • [[Ford Telstar|Telstar]] ;;[[Chevrolet]] • [[Chevrolet Aveo|Aveo]] • [[Chevrolet Captiva|Captiva]] • [[Chevrolet Commodore|Commodore]] • [[Chevrolet Cruze|Cruze]] • [[Chevrolet El Camino|El Camino]] • [[Chevrolet Impala|Impala]] • [[Daewoo Lanos|Lanos]] • [[Chevrolet Lumina|Lumina]] • [[Chevrolet Malibu|Malibu]] • [[Chevrolet Optra|Optra]] • [[Chevrolet Spark|Spark]] • [[Chevrolet TrailBlazer|TrailBlazer]] ;;[[Opel]] • [[Opel Adam|Adam]] • [[Opel Ascona|Ascona]] • [[Opel Astra|Astra]] • [[Opel Corsa|Corsa]] • [[Opel Kadett|Kadett]] • [[Opel Insignia|Insignia]] • [[Opel Kapitän|Kapitän]] • [[Opel Manta|Manta]] • [[Opel Olympia|Olympia]] • [[Opel Rekord|Rekord]] • [[Opel Senator|Senator]] • [[Opel Tigra|Tigra]] • [[Opel Vectra|Vectra]] ;;[[Holden]] • [[Holden Kingswood|Kingswood]] • [[Holden Monaro|Monaro]] • [[Holden Premier|Premier]] ;[[Honda]] • [[Honda Ballade|Ballade]] • [[Honda Jazz|Jazz]] • [[Honda Prelude|Prelude]] • [[Honda CR-V|CV-R]] ;[[Hyundai Automotive Suid-Afrika|Hyundai]] • [[Hyundai Accent|Accent]] • [[Hyundai Atos|Atos]] • [[Hyundai Elantra|Elantra]] • [[Hyundai Getz|Getz]] • [[Hyundai H-100|H-100]] • [[Hyundai i10|i10]] • [[Hyundai i20|i20]] • [[Hyundai ix35|ix35]] • [[Hyundai Matrix|Matrix]] • [[Hyundai Santa Fe|Santa Fe]] • [[Hyundai Sonata|Sonata]] • [[Hyundai Terracan|Terracan]] • [[Hyundai Tiburon|Tiburon]] • [[Hyundai Tucson|Tucson]] ;;Enjins • [[Hyundai U-enjin|U]] • [[Hyundai Delta-enjin|Delta]] • [[Hyundai Epsilon-enjin|Epsilon]] • [[Hyundai Kappa-enjin|Kappa]] • [[Hyundai Alpha-enjin|Alpha]] • [[Hyundai Gamma-enjin|Gamma]] • [[Hyundai Beta-enjin|Beta]] • [[Hyundai Lambda-enjin|Lambda]] • [[Hyundai Mu-enjin|Mu]] • [[Hyundai Nu-enjin|Nu]] • [[Mitsubishi Sirius-enjin|Sirius]] • [[Hyundai Theta-enjin|Theta]] ;[[Kia Motors]] • [[Kia Carens|Carens]] • [[Kia Cee'd|Cee'd]] • [[Kia Cerato|Cerato]] • [[Kia Forte|Forte]] • [[Kia Mohave|Mohave]] • [[Kia Picanto|Picanto]] • [[Kia Ray|Ray]] • [[Kia Rio|Rio]] • [[Kia Sorento|Sorento]] • [[Kia Soul|Soul]] • [[Kia Sportage|Sportage]] ;[[Mercedes-Benz]] • [[Mercedes-Benz A-klas|A-klas]] • [[Mercedes-Benz B-klas|B-klas]] • [[Mercedes-Benz C-klas|C-klas]] • [[Mercedes-Benz E-klas|E-klas]] • [[Mercedes-Benz G-klas|G-klas]] • [[Mercedes-Benz M-klas|M-klas]] • [[Mercedes-Benz R-klas|R-klas]] • [[Mercedes-Benz S-klas|S-klas]] • [[Mercedes-Benz Vito|Vito]] ;[[Nissan]] • [[Nissan Almera|Almera]] • [[Nissan Bluebird|Bluebird]] • [[Nissan Caravan (E20)|Caravan (E20)]] • [[Nissan Cube|Cube]] • [[Nissan EXA|EXA]] • [[Nissan Hardbody|Hardbody]] • [[Nissan Juke|Juke]] • [[Nissan Laurel|Laurel]] • [[Nissan Leaf|Leaf]] • [[Nissan Maxima|Maxima]] • [[Nissan Micra|Micra]] • [[Nissan Murano|Murano]] • [[Nissan Navara|Navara]] • [[Nissan Note|Note]] • [[Nissan NV200|NV200]] • [[Nissan Pathfinder|Pathfinder]] • [[Nissan Patrol|Patrol]] • [[Nissan Primera|Primera]] • [[Nissan Pulsar|Pulsar]] • [[Nissan Qashqai|Qashqai]] • [[Nissan Rogue|Rogue]] • [[Nissan Sentra|Sentra]] • [[Nissan Skyline|Skyline]] • [[Nissan Skyline C210|Skyline C210]] • [[Nissan Stanza|Stanza]] • [[Nissan Tiida|Tiida]] • [[Nissan Vanette|Vanette]] • [[Nissan Xterra|Xterra]] • [[Nissan X-Trail|X-Trail]] • [[Nissan 300ZX|300ZX]] • [[Datsun 120Y]] • [[Datsun 510]] • [[Datsun Go]] ;[[Peugeot]] • [[Peugeot 208]] • [[Peugeot 307]] • [[Peugeot 607]] ;[[Porsche]] • [[Porsche Boxster]] • [[Porsche Cayenne]] • [[Porsche Cayman]] • [[Porsche Panamera]] • [[Porsche 911]] • [[Porsche 928]] ;[[Renault]] • [[Renault Clio]] • [[Renault Mégane]] • [[Renault Zoe]] ;Rover Motors • [[Range Rover]] • [[Land Rover Defender]] • [[Land Rover Discovery]] • [[Land Rover Freelander]] ;[[Suzuki]] • [[Suzuki Alto|Alto]] • [[Suzuki Grand Vitara|Grand Vitara]] • [[Suzuki Swift|Swift]] ;[[Toyota]] • [[Toyota Auris|Auris]] • [[Toyota Avanza|Avanza]] • [[Toyota Belta|Belta]] • [[Toyota Corolla|Corolla]] • [[Toyota Corolla Verso|Corolla Verso]] • [[Toyota Cressida|Cressida]] • [[Toyota Etios|Etios]] • [[Toyota Fortuner|Fortuner]] • [[Toyota HiAce|HiAce]] • [[Toyota Hilux|Hilux]] • [[Toyota ist|ist]] • [[Toyota Isis|Isis]] • [[Toyota Land Cruiser|Land Cruiser]] • [[Toyota Land Cruiser Prado|Prado]] • [[Toyota Prius|Prius]] • [[Toyota Quantum|Quantum]] • [[Toyota RAV4|RAV4]] • [[Toyota Yaris|Yaris]] ;;Toyota-enjins • [[Toyota A-enjin|A]] • [[Toyota AD-enjin|AD]] • [[Toyota AZ-enjin|AZ]] • [[Toyota E-enjin|E]] • [[Toyota F-enjin|F]] • [[Toyota G-enjin|G]] • [[Toyota K-enjin|K]] • [[Toyota M-enjin|M]] • [[Toyota NZ-enjin|NZ]] • [[Toyota R-enjin|R]] • [[Toyota S-enjin|S]] • [[Toyota T-enjin|T]] • [[Toyota V-enjin|V]] • [[Toyota W-enjin|W]] • [[Toyota ZZ-enjin|ZZ]] ;[[Volkswagen]] • [[Volkswagen Amarok|Amarok]] • [[Volkswagen Beetle|Beetle]] • [[Volkswagen Caddy|Caddy]] • [[Volkswagen CC|CC]] • [[Volkswagen Eos|Eos]] • [[Volkswagen Fox|Fox]] • [[Volkswagen Golf|Golf]] • [[Volkswagen Jetta|Jetta]] • [[Volkswagen Mikrobus|Mikrobus]] • [[Volkswagen New Beetle|New Beetle]] • [[Volkswagen Passat|Passat]] • [[Volkswagen Polo|Polo]] • [[Volkswagen Scirocco|Scirocco]] • [[Volkswagen Tiguan|Tiguan]] • [[Volkswagen Touran|Touran]] • [[Volkswagen Touareg|Touareg]] • [[Volkswagen up!|VW up!]] ;Ander • [[Dacia Sandero]] • [[DKW Munga]] • [[Fiat Punto]] • [[Goggomobil]] • [[Great Wall Florid]] • [[Mazda2]] • [[Mazda3]] • [[Mini (BMW)]] • [[Mitsubishi Lancer]] • [[Mitsubishi L300]] • [[Mitsubishi Space Star]] • [[Seat Ibiza]] • [[Samcor]] • [[Zündapp]] ===Motortegnologie=== • [[Dubbelkoppelaarratkas]] • [[Inlyntweesilinder]]enjin • [[Inlyndriesilinder]]enjin • [[Inlynviersilinder]]enjin • [[Inlynsessilinder]]enjin • [[Kronkelveer]] • [[Luikrug]] • [[MacPhersonstut]] • [[Motordryfuitleg]] • [[Platvierenjin]] • [[Sedan]] • [[Skokbreker]] • [[Skyfremme]] • [[Stasiewa]] • [[Stop-aansittegnologie]] • [[Superminimotor]] • [[VR6-enjin]] == [[Motorsport]] == • [[Alexander Albon]] • [[Rubens Barrichello]] • [[Valtteri Bottas]] • [[Sébastien Buemi]] • [[Jenson Button]] • [[David Coulthard]] • [[Marcus Ericsson]] • [[Giancarlo Fisichella]] • [[Pierre Gasly]] • [[Antonio Giovinazzi]] • [[Timo Glock]] • [[Esteban Gutiérrez]] • [[Romain Grosjean]] • [[Mika Häkkinen]] • [[Lewis Hamilton]] • [[Brendon Hartley]] • [[Damon Hill]] • [[Nico Hülkenberg]] • [[Daniil Kvyat]] • [[Vitantonio Liuzzi]] • [[Pastor Maldonado]] • [[Nigel Mansell]] • [[Felipe Massa]] • [[Roberto Merhi]] • [[Felipe Nasr]] • [[Vitaly Petrov]] • [[Sergio Pérez]] • [[Nelson Piquet]] • [[Alain Prost]] • [[Daniel Ricciardo]] • [[Walter Röhrl]] • [[Nico Rosberg]] • [[Carlos Sainz jr.]] • [[Mick Schumacher]] • [[Sergej Sirotkin]] • [[Will Stevens]] • [[Max Verstappen]] • [[Sebastian Vettel]] • [[Mark Webber]] ===[[Tydren]]motors=== • [[Citroën C4 WRC]] • [[Citroën DS3 WRC]] • [[Citroën Xsara WRC]] • [[Ford Escort RS Cosworth|Escort RS Cosworth]] • [[Ford Fiesta RS WRC|Fiesta RS WRC]] • [[Ford Fiesta S2000|Fiesta S2000]] • [[Ford Focus RS WRC|Focus RS WRC]] • [[Hyundai i20 WRC]] • [[Mini John Cooper Works WRC‎]] • [[Peugeot 206 WRC‎]] • [[Volkswagen Polo R WRC]] ===[[Lys van Formule Een-bane|F1-renbane]]=== • [[Adelaide Straatbaan]] • [[Aintree-motorrenbaan]] • [[Autodromo Enzo e Dino Ferrari]] • [[Bahrein Internasionale Renbaan]] • [[Bakoe-straatrenbaan]] • [[Barcelona-Catalunya-renbaan]] • [[Brands Hatch-renbaan]] • [[Circuit de Spa-Francorchamps]] • [[Estoril-renbaan]] • [[Hockenheimring]] • [[Hungaroring]] • [[Kyalami Grand Prix-renbaan]] • [[Marinabaai Straatbaan]] • [[Melbourne Grand Prix Renbaan]] • [[Monaco-renbaan]] • [[Nelson Piquet Internasionale Renbaan]] • [[Paul Ricard-renbaan]] • [[Phoenix straatrenbaan]] • [[Prins George-renbaan]] • [[Red Bull Ring]] • [[Reims-Gueux|Reims-renbaan]] • [[Shanghai Internasionale Renbaan]] • [[Silverstone-renbaan]] • [[Skandinawiese Renbaan]] • [[Sochi Autodrom]] • [[Suzuka Internasionale Renbaan]] • [[Valencia Straatbaan]] • [[Watkins Glen Internasionale Renbaan]] • [[Yas Marina-renbaan]] • [[Zandvoort-renbaan]] • [[Zolder-renbaan]] <!-- == Vliegtuie == ;Siviel • [[Airbus A318]] • [[Airbus A320]] • [[Airbus A330]] • [[Airbus A340]] • [[Airbus A350 XWB]] • [[Airbus A380]] • [[Airbus Beluga]] • [[Boeing 247]] • [[Boeing 727]] • [[Boeing 767]] • [[Boeing 777]] • [[Boeing 787 Dreamliner]] • [[Boeing 747 Dreamlifter]] • [[Boeing 747-8]] • [[Dassault Falcon 7X]] • [[Dassault Falcon 8X]] • [[Douglas DC-3]] • [[Lockheed L-1011 TriStar]] ;Militêr • [[Aermacchi MB-326]] • [[AHRLAC Holdings Ahrlac]] • [[Atlas Cheetah]] • [[Atlas Impala]] • [[Avro Shackleton]] • [[BAE Systems Hawk]] • [[Blackburn Buccaneer]] • [[Boeing B-29 Superfortress]] • [[Boeing B-50 Superfortress]] • [[Boeing B-52 Stratofortress]] • [[Boeing KC-135 Stratotenker]] • [[C-130 Hercules]] • [[Dassault Mirage III]] • [[Dassault Mirage F1]] • [[Dassault Mirage 2000]] • [[Dassault Rafale]] • [[Dassault Super Étendard]] • [[Eurofighter Typhoon]] • [[F-15 Eagle]] • [[F-15E Strike Eagle]] • [[F-86 Sabre]] <br /> • [[Grumman C-2 Greyhound]] • [[Grumman F-14 Tomcat]] (Oesjaar) • [[Junkers Ju 87]] • [[Lockheed P-38 Lightning]] • [[Lockheed P-80 Shooting Star]] • [[Lockheed Martin F-22 Raptor]] • [[Lockheed Martin F-35 Lightning II]] • [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]] • [[Messerschmitt Me 262]] • [[MiG-15]] • [[MiG-21]] • [[MiG-23]] • [[Nanchang Q-5]] • [[North American P-51 Mustang]] • [[North American T-6 Texan]] = (Harvard) • [[Panavia Tornado]] • [[Pilatus PC-7]] • [[Saab JAS 39 Gripen]] • [[SR-71 Blackbird]] • [[Sukhoi Su-27]] • [[Supermarine Spitfire]] • [[Transall C-160]] • [[Tupolev Tu-95]] ;Helikopters • [[Aérospatiale Alouette III]] • [[Aérospatiale SA 330 Puma]] • [[AgustaWestland AW101]] • [[Denel Rooivalk]] (bydrae) • [[Sikorsky HH-60 Pave Hawk]] === Vliegtuigenjins === • [[Pratt & Whitney JT8D]] • [[Pratt & Whitney JT9D]] • [[Pratt & Whitney PW4000]] • [[Pratt & Whitney PW6000]] • [[Rolls-Royce RB211]] • [[Rolls-Royce Trent]] == Lugrederye == [[Air China]] • [[Air Hong Kong]] • [[Air India]] • [[Air Madagascar]] • [[Air Mauritius]] • [[Air Namibia]] • [[Air New Zealand]] • [[Air Seychelles]] • [[Air Uganda]] • [[Airlink]] • [[Alitalia]] • [[All Nippon Airways]] • [[American Airlines]] • [[Cathay Pacific]] • [[China Airlines]] • [[China Eastern Airlines]] • [[China Southern Airlines]] • [[Delta Air Lines]] • [[Dragonair]] • [[EasyJet]] • [[Edelweiss Air]] • [[EgyptAir]] • [[El Al Israel Airlines]] • [[Emirates Airline]] • [[Ethiopian Airlines]] • [[Etihad Airways]] • [[Hong Kong Airlines]] • [[Hong Kong Express Airways]] • [[IBERIA]] • [[ILFC]] • [[Japan Airlines]] • [[Kenya Airways]] • [[Korean Air]] • [[Kuwait Airways]] • [[Malaysia Airlines]] • [[Monarch Airlines]] • [[Qantas]] • [[Qatar Airways]] • [[Ryanair]] • [[Safair]] • [[Scoot]] • [[SilkAir]] • [[Singapore Airlines]] • [[South African Express]] • [[Swiss International Air Lines]] • [[TAP Portugal]] • [[Thai Airways]] • [[Tigerair]] • [[Turkish Airlines]] • [[United Airlines]] • [[UPS Airlines]] • [[US Airways]] • [[Valuair]] • [[Virgin Atlantic]] == Lughawens == ;Internasionaal • [[Aboe Dhabi Internasionale Lughawe]] • [[Addis Abeba Bole Internasionale Lughawe]] • [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Lughawe]] • [[Barcelona–El Prat-lughawe]] • [[Beijing Capital Internasionale Lughawe]] • [[Ben Gurion Internasionale Lughawe]] • [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe]] • [[Darwin Internasionale Lughawe]] • [[Denver Internasionale Lughawe]] • [[Doebai Internasionale Lughawe]] • [[Don Mueang Internasionale Lughawe]] • [[Eurolughawe Basel-Mulhouse-Freiburg]] • [[Hamad Internasionale Lughawe]] • [[Hong Kong Internasionale Lughawe]] • [[Hosea Kutako Internasionale Lughawe]], Windhoek • [[Incheon Internasionale Lughawe]] • [[Istanbul Atatürk Internasionale Lughawe]] • [[Louisville Internasionale Lughawe]] • [[London City-lughawe]] • [[Lughawe Londen-Gatwick]] • [[Lughawe Leonardo da Vinci–Fiumicino]] • [[Lughawe Singapoer Changi]] • [[Midway Internasionale Lughawe]] • [[München Internasionale Lughawe]] • [[Narita Internasionale Lughawe]], Tokio • [[N'djili-lughawe]] • [[O'Hare Internasionale Lughawe]] • [[Phuket Internasionale Lughawe]] • [[Roland Garros-lughawe]], [[Réunion]] • [[Sabiha Gökçen Internasionale Lughawe]] • [[São Paulo Congonhas Internasionale Lughawe]] • [[São Paulo Guarulhos Internasionale Lughawe]] • [[Sir Seewoosagur Ramgoolam Internasionale Lughawe]] • [[Sir Seretse Khama Internasionale Lughawe]], Gaborone • [[Taiwan Taoyuan Internasionale Lughawe]] • [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe]] • [[Tulsa Internasionale Lughawe]] • [[Warskou Chopin-lughawe]] ;Plaaslik • [[Aliwal-Noord-lughawe]] • [[Alldays-lughawe]] • [[Bhisho-lughawe]] • [[Gateway Internasionale Lughawe]] • [[George-lughawe]] • [[Grootfonteinlughawe]] • [[Katima Mulilo-lughawe]] • [[Kimberley-lughawe]] • [[Kruger Mpumalanga Internasionale Lughawe]] • [[Margate-lughawe]] • [[Mthatha-lughawe]] • [[Oos-Londenlughawe]] • [[Phalaborwa-lughawe]] • [[Polokwane Internasionale Lughawe]] • [[Port Elizabeth-lughawe]] • [[Skukuza-lughawe]] • [[Upington-lughawe]] • [[Walvisbaai-lughawe]] • [[Windhoek Eros-lughawe]] • [[Serengeti Internasionale Lughawe]] (beplan) == S.A. Lugmagbasisse == • [[Lugmagbasis Bloemspruit]] • [[Lugmagbasis Durban]] • [[Lugmagbasis Hoedspruit]] • [[Lugmagbasis Langebaanweg]] • [[Lugmagbasis Makhado]] • [[Lugmagbasis Overberg]] • [[Lugmagbasis Swartkop]] • [[Lugmagbasis Waterkloof]] • [[Lugmagbasis Ysterplaat]] == Ruimtereise == • [[Apollo 11]] • [[Apollo 12]] • [[Apollo 13]] • [[Apollo 14]] • [[Apollo 15]] • [[Apollo 16]] • [[Apollo 17]] • [[Challenger-ramp]] • [[Ruimtependeltuig Enterprise]] == Skeepvaart == • [[HMS Ark Royal]] • [[HMS Ocean]] • [[HMS Invincible]] • [[HMS Invincible (R05)]] • [[Buiteboordmotor]] • [[Fabriekskip]] • [[Olietenkskip]] • [[Skeepsaandrywing]] --> <!-- == Weermagte == • [[Amerikaanse Gewapende Magte]] • [[Amerikaanse Lugmag]] • [[Amerikaanse Leër]] • [[Amerikaanse Vloot]] • [[Amerikaanse Marinierskorps]] • [[Chileense Lugmag]] • [[Franse Lugmag]] • [[Franse Vloot]] • [[Guantanamobaai-vlootbasis]] • [[Indiese Lugmag]] • [[Irakse Oorlog]] • [[Israeliese Lugmag]] • [[Koninklike Australiese Lugmag]] • [[Koninklike Maleisiese Lugmag]] • [[Koninklike Noorweegse Lugmag]] • [[Koninklike Saoediese Lugmag]] • [[Russiese Lugmag]] • [[Russiese Vloot]] • [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] • [[Suid-Afrikaanse Leër]] • [[Suid-Afrikaanse Vloot]] • [[Volksbevrydingsleër|Volksbevrydingsleër van China]] === Krygstuig === • [[Denel G5-kanon]] • [[Denel G6-kanon]] • [[Denel 35mm-dubbeldoelkanon]] • [[Galil-aanvalsgeweer]] • [[M1 Garand-geweer]] • [[Olifanttenk]] • [[R4-aanvalsgeweer]] • [[.30-06 Springfield]] • [[47-voet Motorreddingsboot]] • [[52-voet Motorreddingsboot]] --> == [[Farmasie]] == • [[Apteekoutomatisasie]] • [[Apteker]] • [[Baccalaureus Pharmaciae]] • [[Tablet (medisyne)]] === [[Teenretrovirale middel|ARVs]] === • [[Abakavir]] • [[Efavirens]] • [[Efavirens/emtrisitabien/tenofovir]] • [[Emtrisitabien]] • [[Lamivudien]] • [[Lopinavir/ritonavir]] • [[Nevirapien]] • [[Sidovudien]] • [[Tenofovir]] === Ander === • [[Adrenalien]] • [[Aminoglikosied]] • [[Amlodipien]] • [[Anti-inflammatoriese middel]] • [[Aspirien]] • [[Cholesterol]] • [[Deksametasoon]] • [[Diklofenak]] • [[Formaldehied]] • [[Flukonasool]] • [[Glibenklamied]] • [[Glimepiried]] • [[Ibuprofeen]] • [[Indapamied]] • [[Isoniasied]] • [[Loperamied]] • [[Meflokien]] • [[Metformien]] • [[Misoprostol]] • [[Oestradiol]] • [[Paromomisien]] • [[Perindopril]] • [[Prednisoon]] • [[Propranolol]] • [[RNS]] • [[Siklosporien]] • [[Simetikoon]] • [[Siprofloksasien]] • [[Steroïed]] • Al 12 vitamiene [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|regs|200px|Gebruiker verkies die Krugerwildtuin bo sy kantoor]] [[Lêer:Steak 03 bg 040306.jpg|duimnael|regs|200px|Gebruiker is gek oor '''T-been steak''']] == [[Dier]]e == • [[Alikreukel]] • [[Bosveldtjeriktik]] • [[Eier (biologie)]] • [[Emoe]] • [[Groot gordelakkedis]] • [[Grysskuimnesboompadda]] = ''[[Chiromantis xerampelina]]'' • [[Haaie (vis)]] • [[Indiese kroonmees]] • [[Kloofpadda]] = ''[[Natalobatrachus bonebergi]]'' • [[Saalbek-ooievaar]] <!-- ===[[Plant]]e=== [[Johannesbroodboom]] • [[Acacia erubescens]] • [[Acacia gerrardii]] • [[Acacia luederitzii]] • [[Acacia polyacantha]] • [[Bergmahonie]] • [[Grootblaarsekelbos]] • [[Koekemakrank]] • [[Laeveldnaboom]] • [[Rooiels (boom)]] (''[[Cunonia capensis]]'') • [[Rooihartboom]] (''[[Hymenocardia ulmoides]]'') • [[Sebrabaskanniedood]] • [[Sebrahout]] === Groente === • [[Aartappel]] • [[Aspersie]] • [[Beet]] • [[Boontjie]] • [[Brandrissie]] vertaal uit [[:en:Cayenne pepper]] • [[Broccoli]] • [[Brusselspruit]] • [[Kool (plant)]] • [[Pampoen]] • [[Patats]] • [[Raap]] • [[Sampioen]] • [[Soetrissie]] • [[Spinasie]] • [[Sprietui]] • [[Tamatie]] • [[Ui]] • [[Wortel (groente)]] === Vrugte === [[Appel]] • [[Appelkoos]] • [[Avokado]] • [[Druiwe]] • [[Kiwivrug]] • [[Koejawel]] • [[Lemmetjie]] • [[Lemoen]] • [[Lietsjie]] • [[Nartjie]] • [[Olyf]] • [[Papaja]] • [[Perske]] • [[Pruim]] • [[Pynappel]] • [[Rosyntjie]] • [[Suurlemoen]] === Vleis, vis ens. === • [[Beestong]] • [[Beesvleis]] • [[Beesvleis Stroganoff]] (Voyageur) • [[Beesvleis Wellington]] • [[Biefstuk]] • [[Eier (voedsel)]] • [[Frikkadel]] • [[Hoendervleis]] • [[Maalvleis]] • [[Ribbetjie]] • [[Seekos]] • [[Skaapvleis]] • [[Skilpadjies]] • [[Tjop (vleis)]] • [[Varkvleis]] • [[Vet]] • [[Vis (voedsel)]] • [[Wildsvleis]] === Smul === • [[KFC]] • [[Koffiewinkel]] • [[McDonald's]] • [[Melkskommel]] • [[Seekos]]--> == Reise gedurende my lewe == {|class="wikitable" |colspan="5" align="center"|'''Ek was nog nooit verder ...''' |- |rowspan="4"|[[File:As08-16-2593.jpg|80px]] |noord as||[[File:Flag of Namibia.svg|40px|Namibia]] [[Oshakati|Oshakati, Namibië]]|| {{coord|17|47|16|S|15|42|25|O}} |- |wes as||[[File:Flag of Namibia.svg|40px|Namibia]] [[Ruacana|Ruacana, Namibië]]|| {{coord|17|23|36.6|S|14|13|11.0|O}} |- |suid as||[[File:Flag of South Africa.svg|40px|Suid-Afrika]] [[Kaap Agulhas]]|| {{Koördinate|34|49|59|S|19|59|59.95|O}} |- |oos as||[[File:Flag of Mauritius.svg|40px|Mauritius]] [[Grand-Baie|Grand-Baie/Ile aux Cerfs]]|| {{coord|20.25711|S|57.808076|O}} |- |} [[en:User:Aliwal2012]] [[ceb:Gumagamit:Aliwal2012]] [[nso:User:Aliwal2012]] t5h6nifmoeowibq46tbjgpr2yzlmypd 0 81121 2974889 2969369 2026-10-02T21:17:53Z Jcb 223 2974889 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Around the World in Eighty Days - book cover (139390140).jpg|duimnael|regs|Oorspronklike illustrasie deur Alphonse de Neuville en/of Léon Benett van die Franse uitgawe van [[Jules Verne]] se [[roman]] "[[Om die wêreld in 80 dae]]".]] '''Fiksie''' is die vorm van ’n werk wat, gedeeltelik of algeheel, handel oor inligting of gebeure wat nie werklik is nie, en eerder [[Verbeelding|denkbeeldig]] en [[Teorie|teoreties]] is – dus, wat deur die [[skrywer]] versin is. Hoewel fiksie ’n vername vertakking van [[Letterkunde|literêre werke]] omskryf, kan dit ook na [[Teater|teatrale]], [[Rolprent|kinematiese]] of [[Lied|musikale werke]] verwys. Fiksie staan teenoor [[nie-fiksie]], wat te doen het met eksklusiewe feitlike (of ten minste veronderstelde feitlike) gebeure, beskrywings, waarnemings ens. (bv. [[Biografie|biografieë]], [[geskiedenis]]se). {{TOClimit|3}} == Definisie en teorie == Die fiktiewe aard van ’n werk word gewoonlik openlik te kenne gegee, sodat die gehoor verwag dat ’n fiksiewerk in ’n mindere of meerdere mate van die werklike wêreld sal afwyk eerder as om bloot feitelik korrekte weergawes of karakters wat werklike mense is, aan te bied.<ref name="Farner2014">{{cite book |last=Farner |first=Geir |year=2014 |title=Literary Fiction: The Ways We Read Narrative Literature |url=https://archive.org/details/literaryfictionw0000farn |chapter=Chapter 2: What is Literary Fiction? |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-62356-426-1 |language=en}}</ref> Omdat daar algemeen aanvaar word dat fiksie nie by die werklike wêreld hou nie, is die temas en die konteks van ’n fiksiewerk – of en hoe dit met werklike vraagstukke of gebeure verband hou – oop vir interpretasie.<ref name="Culler2000">{{cite book |last=Culler |first=Jonathan |year=2000 |title=Literary Theory: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/literarytheoryve0000cull |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/literarytheoryve0000cull/page/31 31] |isbn=978-0-19-285383-7 |language=en}}</ref> Aangesien fiksie die langste in die letterkunde gevestig is, word die breë studie van die aard, funksie en betekenis van fiksie [[Literatuurstudie|literatuurteorie]] genoem, en die nouer uitleg van bepaalde fiksietekste [[literatuurkritiek]] – met langgevestigde onderafdelings soos film- en teaterkritiek.<ref name="Farner2014" /> Buiten sy verbande met die werklike wêreld kan ’n fiksiewerk ook karakters en gebeure binne hul eie konteks uitbeeld, heeltemal apart van die bekende fisiese heelal: ’n selfstandige fiktiewe heelal. Die skeppende kuns om so ’n verbeelde wêreld op te bou, staan as wêreldbou bekend.<ref name="Hamilton2009">{{cite book |last=Hamilton |first=John |title=You Write It: Science Fiction |url=https://archive.org/details/youwriteitmyster0000hami |date=2009 |publisher=ABDO |isbn=978-1-61714-655-8 |location=Edina, Minnesota |pages=[https://archive.org/details/youwriteitmyster0000hami/page/8 8]–9 |language=en}}</ref> Die literatuurkritikus James Wood voer aan dat fiksie sowel kunsgreep as skynwaarheid (''artifice and verisimilitude'') is: dit verg dus sowel skeppende vindingrykheid as ’n aanvaarbare mate van geloofwaardigheid vir sy gehoor. Hierdie gedagte word dikwels saamgevat in die digter [[Samuel Taylor Coleridge]] se begrip van die gehoor se gewillige opskorting van ongeloof.<ref name="Wood2008">{{cite book |last=Wood |first=James |date=2008 |title=How Fiction Works |url=https://archive.org/details/howfictionworks00wood |location=New York |publisher=Farrar, Straus & Giroux |page=xiii |language=en}}</ref> Geleerdes ondersoek al eeue lank die uitwerking van die ervaring van fiksie en die wyse waarop die gehoor verander word deur die nuwe inligting wat hulle deur fiksie ontdek.<ref name="Farner2014" /> == Kenmerke == Fiksie word dikwels volgens die mate waarin dit by die werklikheid hou, in twee sambreelgenres verdeel. [[Spekulatiewe fiksie]] hou in ’n mindere mate by geloofwaardige mense, gebeure of plekke, en realistiese fiksie in ’n groter mate.<ref name="Kuzminski1979">{{Cite journal |last=Kuzminski |first=Adrian |date=1979 |title=Defending Historical Realism |url=https://archive.org/details/sim_history-and-theory_1979_18_3/page/316 |journal=History and Theory |volume=18 |issue=3 |pages=316–349 |doi=10.2307/2504534 |language=en}}</ref> === Realistiese fiksie === Realistiese fiksie, hoewel dit nie waar is nie, kan moontlik gebeur. Sekere gebeure, die mense en plekke kan selfs bestaan. Dit is moontlik dat versinde gebeure in die toekoms werklik kan afspeel. [[Jules Verne]] se roman '' [[Van die Aarde na die Maan]] '' is byvoorbeeld as moontlik bewys met [[Neil Armstrong]] se maanlanding. Nog ’n sub-genre wat hierby gevoeg kan word, is misdaadfiksie soos: [[Sherlock Holmes]] deur [[Arthur Conan Doyle]], Hercule Poirot deur [[Agatha Christie]]en so voorts. Al hierdie werke beeld ’n fiktiewe maar aanneemlike storie uit. Een sub-genre van realistiese fiksie is die [[historiese roman]], wat om ware groot gebeure en tydperke in die verlede sentreer. Die poging om verhale getrou aan die werklikheid te laat voel en besonderhede meer objektief te beskryf – en die 19de-eeuse kunsbeweging wat hierdie benadering kragtig begin bevorder het – staan as literêre [[Realisme (kunste)|realisme]] bekend, ’n stroming wat sowel fiksie- as nie-fiksiewerke insluit.<ref name="Kuzminski1979" /> === Nie-realistiese fiksie === [[Lêer:Alice par John Tenniel 30.png|duimnael|regs|'n Illustrasie uit [[Lewis Carroll]] se ''[[Alice se avonture in Wonderland]]'', wat die fiktiewe [[Hoofkarakter|protagonis]], Alice uitbeeld besig om [[Fantasieroman|fantasie]]-kroukie te speel.]] Nie-realistiese fiksie is fiksie waarvan die gebeure in die storie nie in die werklikheid kan voorkom nie, soos ’n alternatiewe geskiedenis van die mensdom wat nie opgeteken is nie of [[Wetenskapsfiksie|onmoontlike tegnologie]] wat benodig word. ’n Groot aantal sulke tipe fiksieboeke is in omloop, insluitend werke deur [[Lewis Carroll]] (''[[Alice se avonture in Wonderland]]''), [[J.K. Rowling]] (''[[Harry Potter]] ''), en [[J. R. R. Tolkien]] (''[[Die heerser van die ringe (roman)|Die heerser van die ringe]]''). Selfs fantasie-literatuur is egter tweedimensioneel: dit lê iewers tussen die [[Realisme (kunste)|realisme]] en wonderlike of [[Mitologie|mitiese]] pole. Geografiese detail, karakterbeskrywings ens. skets ’n realistiese retoriek, dit "invites the reader to ignore the text's artifice, to suspend one's disbelief, exercise poetic faith and thereby indulge in the narrative's imaginative world". Die tweedimensionaliteit kom in die storie te voorskyn as verrassend of skrikwekkend. Volgens G. W. Young en G. Wolfe word fiktiewe realiteite buite die teks opgeroep, en word die leser se vorige opvattings ontbloot as onvolledig. Dus "by fiction is one able to gain even fuller constructs of what constitutes reality". Aan die ander kant belig die oneindige fiktiewe moontlikhede die onmoontlikheid daarvan om die werklikheid volledig te ken. Daar is geen kriteria waarmee die samestellings van die werklikheid gemeet kan word nie – as laaste toevlug is dit "entirely fictional".<ref name="subversive" /> === Semi-fiksie === '''Semi-fiksie''' is fiksie wat aan ’n groot aantal nie-fiksie uitvoering gee,<ref name="The Role of Narrative Fiction and Semi-Fiction in Organizational Studies" /> byvoorbeeld: ’n fiktiewe weergawe "gebaseer op ’n ware verhaal", of ’n fiktiewe rekenskap of opnuut saamgestelde biografie. Daar sal gereeld, selfs al beweer die skrywer dat dit waar is, betekenisvolle byvoegings en weglatings tot ’n storie gemaak word vir ’n meer paslike storievertelling. Helfte fiksie en helfte nie-fiksie. === Fiksie teenoor nie-fiksie === In teenstelling met fiksie aanvaar die skeppers van [[nie-fiksie]] verantwoordelikheid daarvoor om inligting, en soms opinie, aan te bied wat slegs op historiese en feitelike werklikheid gegrond is. Ondanks die tradisionele siening dat fiksie en nie-fiksie mekaar se teenoorgesteldes is, vervaag party werke – veral in die moderne tyd – hierdie grens. Dit geld veral werke in eksperimentele verhaalgenres, waaronder party [[Postmodernisme|postmoderne]] fiksie, outofiksie en kreatiewe nie-fiksie soos nie-fiksieromans en dokudramas, maar ook die doelbewuste literêre bedrog waarin fiksie valslik as nie-fiksie bemark word.<ref name="Iftekharuddin2003">{{cite book |title=The Postmodern Short Story: Forms and Issues |url=https://archive.org/details/postmodernshorts0000unse |date=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-32375-1 |editor-last=Iftekharuddin |editor-first=Farhat |page=[https://archive.org/details/postmodernshorts0000unse/page/23 23] |language=en}}</ref><ref name="Menand2018">{{cite magazine |last=Menand |first=Louis |date=2018 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/12/10/literary-hoaxes-and-the-ethics-of-authorship |title=Literary Hoaxes and the Ethics of Authorship |magazine=The New Yorker |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die onderskeid tussen nie-fiksie en fiksie word waarskynlik die beste vanuit die gehoor se oogpunt gedefinieer: ’n werk is nie-fiksie indien sy mense, milieu en plot geheel en al as histories of feitelik werklik ervaar word, en dit is fiksie indien dit in enige van daardie opsigte van die werklikheid afwyk.<ref name="Culler2000" /> Selfs die meeste fiksiewerke bevat elemente van waarheid, of is op een of ander soort waarheid gegrond, of op waarheid uit ’n bepaalde oogpunt. Alle soorte fiksie nooi hul gehoor uit om werklike idees, vraagstukke of insigte – die temas – te verken deur middel van ’n verbeelde milieu, ’n verbeelde reeks gebeure of iets anders wat aan die werklikheid grens sonder om daarmee saam te val. Soos die filosoof Stacie Friend dit stel, lees ons fiksiewerke net soos nie-fiksiewerke asof hulle ''oor'' die werklike wêreld handel, selfs al nooi hulle ons uit om die wêreld anders voor te stel as wat dit werklik is.<ref name="Friend2017">{{cite journal |last=Friend |first=Stacie |year=2017 |title=The Real Foundation of Fictional Worlds |journal=Australasian Journal of Philosophy |volume=95 |pages=29–42 |doi=10.1080/00048402.2016.1149736 |language=en}}</ref> Navorsing deur Joshua Goodstein en Deena Skolnick Weisberg het bevind dat lesers deurgaans aanvaar dat sekere feite uit die werklike wêreld ook in ’n fiksiewêreld geld – al is hulle nooit uitdruklik daarvan vertel nie – maar dat hulle sensitief is vir die soort feit en vir hoe realisties die verhaal is.<ref name="Goodstein2009">{{cite journal |last1=Goodstein |first1=Joshua |last2=Weisberg |first2=Deena Skolnick |title=What Belongs in a Fictional World? |journal=Journal of Cognition and Culture |year=2009 |volume=9 |issue=1–2 |pages=69–78 |doi=10.1163/156853709X414647 |language=en}}</ref> == Geskiedenis == Storievertelling het in alle menslike kulture bestaan, en elke kultuur meng ander elemente van waarheid en fiksie daarin. Vroeë fiksie was nou verwant aan die geskiedenis en aan die [[mite]]. Griekse digters soos [[Homeros]], [[Hesiodos]] en [[Aesopus]] het fiktiewe verhale ontwikkel wat eers mondeling oorgedra en later opgeskryf is. Prosafiksie het in [[Antieke Griekeland]] ontstaan, onder die invloed van die verteltradisies van [[Asië]] en [[Antieke Egipte|Egipte]]. Werk wat duidelik as fiksie herkenbaar was, is egter nie voor die Romeinse keiserlike tydperk as iets aparts van historiese of mitologiese verhale beskou nie. Verhale wat heeltemal versinde karakters en gebeure volg, het deur die antieke [[drama]] en die Nuwe Komedie ontwikkel.<ref name="Whitmarsh2013">{{Cite book |last=Whitmarsh |first=Tim |title=Beyond the Second Sophistic: Adventures in Greek Postclassicism |chapter=The "Invention of Fiction" |publisher=University of California Press |year=2013 |isbn=978-0-520-95702-2 |pages=11–34 |doi=10.1525/california/9780520276819.001.0001 |language=en}}</ref> ’n Struktuur wat algemeen in vroeë fiksie voorkom, is ’n reeks vreemde en fantastiese avonture, waarmee die vroeë skrywers die grense van fiksieskryfwerk getoets het. Die Milesiese verhale was ’n vroeë voorbeeld van fiksieskryfwerk in antieke Griekeland en Italië. Namate fiksieskryfwerk in Griekeland ontwikkel het, is meer klem op herkenbare karakters en geloofwaardige situasies gelê om beter met die gehoor te skakel, met elemente soos die liefde, [[seerowery]] en godsdienstige seremonies. Die [[ridderroman]] het in die [[Middeleeue|middeleeuse]] Europa ontwikkel en elemente ingesluit wat vandag met [[fantasie]] verbind word, waaronder [[bonatuurlike]] verskynsels en ridderlikheid.<ref name="Dunlop1845">{{Cite book |last=Dunlop |first=John Colin |title=The History of Fiction |url=https://archive.org/details/historyfictionb06dunlgoog |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |year=1845 |edition=3de |pages=[https://archive.org/details/historyfictionb06dunlgoog/page/n54 46], 55–56 |language=en}}</ref> Die struktuur van die moderne [[roman]] is in die vroeë 17de eeu deur [[Miguel de Cervantes]] met ''Don Quijote'' ontwikkel.<ref name="Johnson2000">{{Cite book |last=Johnson |first=Carroll B. |title=Don Quixote: The Quest for Modern Fiction |publisher=Waveland Press |year=2000 |isbn=978-1-4786-0914-8 |page=19 |language=en}}</ref> Die roman het in die 18de en 19de eeu die vernaamste medium van fiksie geword en is dikwels met idees van die [[Verligting]] soos [[empirisme]] en [[agnostisisme]] verbind. [[Realisme (kunste)|Realisme]] het in hierdie tyd as literêre styl ontwikkel.<ref name="Chodat2015">{{Cite book |last=Chodat |first=Robert |title=The Routledge Companion to Philosophy of Literature |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-70893-5 |editor-last=Carroll |editor-first=Noël |editor-last2=Gibson |editor-first2=John |pages=83– |chapter=The Novel |doi=10.4324/9781315708935 |language=en}}</ref> Nuwe vorme van [[massamedia]] het in die laat 19de en vroeë 20ste eeu ontstaan, waaronder tydskrifte vir populêre fiksie en die vroeë film.<ref name="Thompson2003">{{Cite book |last=Thompson |first=Kristin |title=Storytelling in Film and Television |url=https://archive.org/details/storytellinginfi0000thom_o2s4 |publisher=Harvard University Press |year=2003 |isbn=978-0-674-01063-5 |page=[https://archive.org/details/storytellinginfi0000thom_o2s4/page/19 19] |language=en}}</ref> Interaktiewe fiksie het in die laat 20ste eeu deur [[videospeletjie|videospeletjies]] ontwikkel.<ref name="Niesz1984">{{Cite journal |last1=Niesz |first1=Anthony J. |last2=Holland |first2=Norman N. |date=1984 |title=Interactive Fiction |url=https://archive.org/details/sim_critical-inquiry_1984-09_11_1/page/110 |journal=Critical Inquiry |volume=11 |issue=1 |pages=110–129 |doi=10.1086/448277 |language=en}}</ref> == Aanhalings == Daar is selfs onder skryfinstrukteurs en welbekende skrywers min ooreenstemming oor die aantal en samestelling van die fundamentele elemente van fiksie, byvoorbeeld: * "Fiction has three main elements: plotting, character, and place or setting." {{Harvard citation | Morrell | 2006 | p = 151}} * "A charged image evokes all the other elements of your story—theme, character, conflict, setting, style, and so on." {{Harvard citation | Writer's Digest Handbook of Novel Writing | 1992 | p = 160}} * "For writers, the spices you add to make your plot your own include characters, setting, and dialogue." {{Harvard citation | Bell | 2004 |p = 16}} * "Contained within the framework of a story are the major story elements: characters, action, and conflict." {{Harvard citation | Evanovich | 2006 | p = 83}} * ". . . I think point of view is one of the most fundamental elements of the fiction-writing craft . . . ." {{Harvard citation | Selgin | 2007 | p = 41}} Soos gestel deur [[Janet Evanovich]], "Effective writing requires an understanding of the fundamental elements of storytelling, such as point of view, dialogue, and setting. " {{Harvard citation | Evanovich | 2006 | p = 39}} Die debat oor die aantal en samestelling van die grondliggende elemente van fiksie duur voort. == Elemente == [[Lêer:Freytags pyramid af.svg|duimnael|Freytag se piramide van intrige.]] === Intrige === Intrige of die storielyn (soms ook die plan of plot) is hoe die storie ontvou deur die vertelling, deur die onthulling van informasie, en deur wat karakters doen, sê en dink. Dit is die werklike aksie wat tot ’n eenheid gebring word deur die omhullende aksie, die universele aksie, die grondvormende aksie. Soos Aristoteles gesê het, wat ’n storie eenheid gee, is nie soos wat die massas glo dit oor een persoon gaan nie, maar dat dit oor een aksie gaan. Plot, of die storielyn, word dikwels genoem as een van die fundamentele elemente van fiksie. Dit is die vertolking en organisering van die gebeure en aksies van ’n storie. Op ’n mikroskopiese vlak bestaan plot uit aksie en reaksie, ook na verwys as stimulus en antwoord. Op ’n makro-vlak het plot ’n begin middel en einde. Plot word dikwels uitgebeeld as ’n boog met ’n sigsaglyn wat die styg en val van die aksie verteenwoordig. Plot het ook ’n middelvlakstruktuur: toneel en opsomming. ’n [[Toneel (drama)|Toneel]] is ’n eenheid van drama – waarin die aksie voorkom. Dan, na een of ander oorgang, volg die opsomming – ’n emosionele reaksie en hergroepering, ’n nadraai. Vir ’n aangename tong-in-die-kies aanmerking oor plot, gaan loer na [[Katherine Anne Porter]] se "No Plot, My Dear, No Story" in ''The Occasional Writings and Collected Essays of Katherine Anne Porter'', Seymour Lawrence, 1970. ==== Eksposisie ==== Eksposisie is die gedeelte van ’n narratief wat die belangrike agtergrondinligting aan die leser bekend stel (soos gebeure voor die hoofplot of ’n karakter se agtergrondstorie) maar nie deel is van die plot se aksie self nie.<ref>{{cite book | year = 2009 | title = Kaplan SAT Subject Test: Literature 2009–2010 Edition | url = https://archive.org/details/satsubjecttestli0000arms_l8o2 | publisher = Kaplan Publishing | page = [https://archive.org/details/satsubjecttestli0000arms_l8o2/page/60 60] | isbn= 1-4195-5261-9}}</ref> Indien die eksposisie te didakties is, kan dit die plot se momentum dood. Daarom word ’n aantal literêre tegnieke gebruik om die leser se aandag te fnuik of om dit te versteek. Die tegnieke sluit in [[Terugverwysing (narratief)|terugverwysings]], toevallige dialoog (deur ’n karakter na sy suster te laat verwys as "Sus"), eerstepersoonsdenke oor die verlede ("Jare gelede, tydens diensplig in Suidwes...”) of projeksies die toekoms in ("dit was eers jare later dat ek uitgevind het … ") en [[Vertelperspektief|derdepersoon]], alsiende narratief opgedeel in kort gedeeltes regdeur die storie. ==== Voorafskaduwing ==== Voorafskaduwing is ’n tegniek wat deur outeurs gebruik word om leidrade te verskaf sodat die leser kan voorspel wat moontlik ''later'' in die verhaal kan gebeur. ’n [[Outeur]] los subtiele leidrade oor die [[Plot (narratief)|plotontwikkeling]] wat later in die [[verhaal]] gaan voorkom. Dit berei die leser voor vir latere aksie en daaropvolgende beelde sodat die leser of toeskouer nie geskok is nie en skynwaarheid word selfs in wetenskapfiksie, fantasie, magiese ryke en ander genres gehandhaaf, wat andersins liggelowigheid sal toets. Indien so ’n tegniek deur die leser of toeskouer herken word kan dit oneffektief wees en kunsmatig voorkom. ==== Stygende aksie ==== Die stygende aksie volg, in die [[Narratologie|narratief]] van fiksiewerke, die [[eksposisie]] (verwikkeling) en lei opwaarts tot die klimaks (draaipunt). Die doel van die stygende aksie is gewoonlik om spanning te bou tot met die klimaktiese einde. Dit moet nie verwar word met die middel van die storie nie, en is die aksie net voor die draaipunt. Die materiaal na die draaipunt staan bekend as die dalende aksie. ==== Klimaks ==== In fiksie vergelyk die klimaks (draaipunt) dikwels met die van die klassieke komedie, wat na aan die einde van die teks of opvoering voorkom, na die stygende aksie en voor die dalende aksie. Dit is die oomblik van die grootste gevaar vir die [[Hoofkarakter|protagonis(te)]] en bestaan normaalweg uit ’n oënskynlike onvermydelike fiasko – dit verras jou tot die punt waar jy opgewonde raak om te sien hoe dit tot ’n einde kom. ’n Draaipunt sluit dikwels drie elemente in. Die belangrikste is dat die protagonis verandering ervaar. Die hoofkarakter ontdek iets oor hom- of haarself en ’n ander onbekende karakter. Die laaste element is die openbaarmaking van die tema self. ==== Dalende aksie ==== Die dalende aksie is die gedeelte in ’n storie, gewoonlik gevind in [[tragedie]]s en [[Kortverhaal|kortverhale]], wat op die klimaks volg en die gevolge daarvan weergee. Dit lei tot die dénouement (of ontknoping),<ref name="fall1" /> waar die storie se stof gaan lê en dit moontlik ontknoop word. ==== Dénouement ==== Dénouement (ontknoping) gebeur na die klimaks, waar die konflik beslis word. Dit kan ’n oomblik van finale afwagting bevat waartydens die uiteindelike uitslag van die konflik betwyfel word. === Konflik === [[Konflik (proses)|Konflik]] is algemeen gesproke ’n nodige element van fiktiewe [[Letterkunde|literatuur]]. Soos Brooks en Warren dit gestel het: ''Understanding Fiction'' en soos baie ander opgemerk het, geen konflik, geen storie. Dit is dikwels moeilik vir lesers om die konflik te identifiseer in gesofistikeerde fiksie, maar sy lokus is altyd op die protagonis gefokus. Vir die storie om die leser of toeskouer te betrek, kan die konflik gewoonlik gesien word as onmiddellik, dringend, en onoplosbaar. Verder is die konflik, as dit tussen goed en sleg gesien word, afhanklik van of die toeskouer die goeie of slegte verkies en is dus ’n geringe storie op sy beste. Die word beskryf as die probleem in enige werk van [[letterkunde]] en word dikwels volgens die aard van die [[Hoofkarakter|protagonis]] of [[Antagonis (narratologie)|antagonis]] soos volg ingedeel: ==== Tipes konflik ==== [[Lêer:Dracula1st.jpeg|duimnael|links|Namaaksel van die eerste uitgawe van [[Bram Stoker]] se roman [[Dracula]].]] Daar is vyf wyd aangehaalde tipes konflik. Heelwat ander soos '''Persoon teenoor God''' word gewoonlik in een van die ingedeel. In verskeie antieke kulture sal '''Persoon teenoor Noodlot''' dikwels die konflik in die storie vergestalt. In ons moderne era het '''Persoon teenoor Masjien''', ook bekend as '''Persoon teenoor Tegnologie''' nog ’n tipe geword.<ref name="name" /> '''Persoon teenoor Self''' is die tema in [[letterkunde]] wat ’n [[Karakter (kunste)|karakter]] teenoor sy eie [[Wil (filosofie)|wil]], twyfel of [[Angs|vrese]] plaas. Persoon teenoor self kan ook voorkom waar ’n karakter probeer vasstel wie hy is, tot ’n besef kom of verandering ondergaan. Hoewel die stryd intern woed, kan die karakter deur eksterne magte beïnvloed word. Die stryd van die [[mens]] om tot ’n besluit oor te gaan is die basis van Persoon teenoor Self. Voorbeelde sluit die titelkarakter van ''[[Beowulf]]'' in. Meer onlangs is die [[Oscar]]-bekroonde film ''[[A Beautiful Mind (film)|A Beautiful Mind]]'' gepostuleer as ’n Persoon teenoor Self konflik. Faulkner het in sy toespraak tydens die bekroning genoem dat groot stories die is van die hart in konflik met homself. Hiermee in die agterkop kan die ander konfliktipes hieronder genoem in die agtergrond saamsmelt as deel van die stel eerder as die konflik-in-homself van enige gegewe storie. ’n Eenvoudige, klaar voorbeeld kan [[Jack London]] se "To Build a Fire" wees waarin ons kan waarneem dat die konflik nie Man teenoor Natuur is nie maar Man teenoor Sy eie natuur. '''Persoon teenoor Persoon''' is ’n [[Letterkunde|literêre]] tema waarin die hoofkarakter se [[Konflik (proses)|konflik]] met ’n ander persoon die fokus van die storie is. ’n Voorbeeld is die held se konflik met die sentrale skurk van ’n verhaal, wat ’n groot rol in die plot speel en bydra tot die ontwikkeling van beide karakters. Daar is gewoonlik verskeie konfrontasies voor die klimaks bereik word. Die konflik is ekstern. ’n Voorbeeld is die konflik tussen Judah en Messala in ''[[Ben-Hur (roman)|Ben-Hur]]'', so ook die konflik tussen ’n boelie en sy prooi. '''Persoon teenoor Samelewing''' is ’n fiksie-tema waarin die hoofkarakters, of ’n groep van hoofkarakters se vernaamste oorsaak van konflik sosiale kondisionering of konsepte is. In die sin is die onderskeie partye: a) die protagonis(te); b) die samelewing waarbinne die protagonis(te) beweeg. Die samelewing word dikwels as ’n enkele karakter beskou, net soos ’n opponerende groep gesien word in ’n ''Persoon teenoor Persoon'' konflik. Dit kan ook ’n enkele protagonis wees teenoor ’n groep of samelewing van antagoniste, of die samelewing gelei deur ’n tipe antagonistiese mag. Voorbeelde hiervan in die literatuur sluit in die kortverhaal "The Ones Who Walk Away from Omelas" deur [[Ursula K. Le Guin]] of die roman ''[[Wuthering Heights]]'' deur [[Emily Brontë]]. '''Persoon teenoor Natuur''' is die [[Letterkunde|literêre]] tema wat ’n [[Fiktiewe karakter|karakter]] teenoor die natuurkragte plaas. Baie [[rampfilm]]s fokus op hierdie tema, wat oorheers binne verskeie oorlewingstories. Dit tree ook sterk na vore in stories oor die stryd om oorlewing in afgesonderde gebiede, soos Gary Paulsen se ''Hatchet'' of [[Jack London]] se kortverhaal "To Build a Fire". '''Persoon teenoor Bonatuurlik''' is ’n [[Letterkunde|literêre]] tema wat die [[Karakter (kunste)|karakter]] plaas teenoor [[Bonatuurlike|bonatuurlik]]e magte. Indien ’n entiteit in konflik met hom-, haarself verkeer word dit as '''intern''' geklassifiseer, anders is dit '''ekstern'''. Sulke stories word meermale gesien in Freudiaanse kritiek as voorstelling van die [[Ego, Superego en Id|Id teenoor Superego]]. [[Bram Stoker]] se ''[[Dracula (roman)|Dracula]]'' is ’n goeie voorbeeld hiervan, so ook ''[[Frankenstein]]'' deur [[Mary Shelley]] en ''Christabel'' deur [[Samuel Taylor Coleridge|Samuel Coleridge]]. Dit is ook baie algemeen in strokiesprentboeke. === Karakter === {{Hoofartikel|Karakter (kunste)}} '''Karakterisering''' word dikwels gelys as een van die fundamentele elemente van fiksie. ’n '''Karakter''' is ’n deelnemer in die storie, en gewoonlik ’n persoon, maar kan enige persoonlike identiteit wees, of ’n entiteit wie se oorsprong ontstaan uit ’n fiktiewe werk of optrede. Karakters kan verskeie tipes wees: * '''[[Vertelperspektief]]-karakter''': Die karakter vanuit wie se perspektief (tema) die gehoor die storie meemaak. Dit is die karakter wat die perspektief voorstel waarmee die gehoor empatiseer, of ten minste mee simpatiseer. Daarom is dit die hoofkarakter. * '''[[Hoofkarakter|Protagonis]]''': die aanvoerder van die aksie van die storie en daarom verantwoordelik vir die bereik van die storie se objektiewe storiedoelwit (die oppervlakreis). In Westerse storieverteltradisies is die protagonis gewoonlik die hoofkarakter. * '''[[Antagonis (narratologie)|Antagonis]]''': ’n Persoon of groep (antagoniste) wat die hoofkarakter(s) teenstaan. Die antagonis bereik selde sy doel aan die einde van die boek/reeks. * '''[[Karakter (kunste)|Statiese karakter]]''': ’n Karakter wat nie betekenisvol verander deur die loop van die storie nie. * '''[[Karakter (kunste)|Dinamiese karakter]]''': ’n Karakter wat Karakterontwikkeling ondergaan deur die verloop van die storie. * '''Teenhanger''': die Karakter wat die protagonis kontrasteer op ’n manier wat die se persoonlikheid en karakteristieke uitlig. * '''Ondersteunende karakter''': ’n Karakter wat ’n deel in die plot het maar nie ’n grote nie. * '''Mindere karakter''': ’n Karakter in ’n [[kameerol]]. === Metodes van karakterontwikkeling === * [[Menslike uiterlike voorkoms|Voorkoms]] verduidelik en beskryf die karakter se uitwaartse voorkoms sodat leser hulle kan voorstel en relatief tot ander karakters kan identifiseer. * [[Dialoog]] is dit wat karakters sê en hoe hulle dit sê. * Aksie is wat karakters doen en hoe hulle dit doen. * Reaksie van ander is hoe ander karakters ’n hoofkarakter behandel en beskou. === Simbolisme === Simbolisme is die toegepaste gebruik van [[Simbool|simbole]]: ikoniese voorstellings wat spesifieke konvensionele betekenisse dra. Die term "simboliek" is beperk tot gebruike in "representasie"; definiëring van die algemene rigtings van ’n lineêre spektrum – waarbinne alle simboliese konsepte in verhouding gesien kan word, en veranderinge in konteks die sistemiese verandering kan impliseer tot individuele en kollektiewe definisies van simbole. "Simboliek" kan verwys na die metode vir die kies van verteenwoordigende simbole in lyn met abstrakte eerder as letterlike eienskappe, wat eerder toelaat vir die breër interpretasie van ’n gedraagde betekenis as wat meer letterlike konsepverteenwoordigings voor toelaat. ’n [[Godsdiens]] kan beskryf word as ’n taal van konsepte verwant aan menslike [[spiritualiteit]]. Simboliek is daarom ’n belangrike deel van meeste gelowe. Die interpretasie van abstrakte simbole het ’n belangrike rol in [[godsdiens]] en [[psigoanalise]] gehad. Volgens [[Sigmund Freud]] en [[Carl Jung]] se beskouing is simbole nie gedagteskeppings nie, maar eerder afsonderlike vermoëns in die verstand vir die berg van ’n aparte brokkie inligting. Binne die verstand kan die simbool vrye assosiasie vind met enige aantal ander simbole, kan dit op verskeie maniere georden word en kan dit die gekoppelde betekenisse tussen simbole as simbole in hulself bevat. Jung en Freud het van mekaar afgewyk oor die saak rondom algemene kognitiewe simbolestelsels en of dit slegs binne die individuele verstand kan bestaan of tussen ander s'n ook; en of enige kognitiewe simboliek gedefinieer is deur ingebore simboliek of deur die invloed van die omgewing rondom hulle. === Metafoor === [[Metafoor]] (vanuit [[Grieks]]: "toepas", letterlik "dra oor") is taal wat oënskynlik onverwante onderwerpe direk met mekaar vergelyk. Dit is beeldspraak wat twee of meer dinge vergelyk sonder die gebruik van soos of so. In die eenvoudigste geval neem dit die vorm aan van: "Die ''[eerste onderwerp]'' is ’n ''[tweede onderwerp]''." Meer algemeen beskou is ’n metafoor ’n [[Retoriek|retoriese]] [[Troop (stylfiguur)|troop]] wat ’n eerste onderwerp beskryf as ''om'' of ''soos'' ’n tweede voorwerp te wees op een of ander manier. Daarom kan die eerste onderwerp ekonomies beskryf word aangesien implisiete en eksplisiete eienskappe van die tweede voorwerp gebruik word om die beskrywing van die eerste onderwerp te belig. Dit is ’n bekende gebruik in [[letterkunde]], veral in [[poësie]], waar ’n paar woorde, emosies en assosiasies van een konteks geassosieer word met voorwerpe en entiteite in ’n ander konteks. ’n Eenvoudiger definisie is die vergelyking van twee onverwante dinge sonder die gebruik van woorde soos "soos" of "so". Die term is afgelei van die [[Grieks]]e ''μεταφορά'' (''metaphora''), of "oordrag",<ref name="tufts" /> vanaf ''μεταφέρω'' (''metaphero'') "om oor te dra, om te verplaas"<ref name="tufts1" /> en dit vanaf ''μετά'' (''meta''), "tussen"<ref name="tufts2" /> + ''φέρω'' (''phero''), "om te dra".<ref name="tufts3" /> == Tipes plot == === Chronologiese volgorde === Met [[Chronologie|chronologiese volgorde]] verloop alle gebeure in die teks in die volgorde waarin dit gebeur. Daar kan verwysings wees na die toekoms of verlede, maar die gebeure is geskryf volgens tydsverloop. Daar is nie terugverwysings of vooruitwysings nie. === Terugverwysing === In geskiedenis, rolprentwese, televisie en ander media is ’n terugverwysing (ook analepsis genoem) ’n ingevoegde [[scène]] wat die narratief terug neem in tyd vanaf die huidige plek in die [[Plot (narratief)|storie]]. Terugverwysings word dikwels gebruik om gebeure weer te besoek wat voor die verhaal se primêre volgorde van gebeure afgespeel het, om belangrike gebeure te herbesoek of om belangrike voorafstories aan te vul. '''Karakteroorsprong-terugverwysings''' verwys spesifiek na terugverwysings rakende sleutelgebeure vroeër in die karakter se ontwikkeling ([[Superman|Clark Kent]] wat byvoorbeeld uitvind hy kan vlieg, of [[Fullmetal Alchemist|die Elric-broers]] se poging om hul ma terug te bring). Die TV-reeks [[Lost (TV-reeks)|Lost]] is veral bekend vir uitgebreide gebruik van terugverwysings in amper elke episode. In die teenoorgestelde rigting is ’n [[vooruitwysing]] (of prolepsis) wat weer ’n gebeurtenis in die toekoms blootlê. Die tegniek word gebruik om spanning en afwagting in ’n storie te skep, of ’n karakter te ontwikkel. In die letterkunde is ’n '''interne analepsis''' ’n terugverwysing na ’n vroeër gedeelte in die narratief en ’n '''eksterne analepsis''' ’n terugverwysing na voor die begin van die verhaal. === Verhaalagtergrond === Die verhaalagtergrond, die plek en tyd van ’n storie word dikwels gelys as een van die fundamentele elemente van fiksie. Soms na verwys as die ''' milieu ''', om konteks in te sluit (soos die samelewing) buite die onmiddellike omgewing van die storie. In sekere gevalle word die agtergrond self ’n karakter en kan die toon van die storie aangee {{Harvard citation|Rozelle|2005|p=2}}. === Tema === Tema, ’n konsepsuele distillering van die storie, word ook gereeld genoem as ’n fundamentele element van fiksie. Dit is die sentrale idee of insig en dien as saamvoegende element wat samehang skep, en antwoord is op die vraag, 'Wat het jy uit die fiksiewerk geleer?' In sommige gevalle is ’n storie se tema ’n prominente element en gedeeltelik onmiskenbaar. {{Harvard citation|Morrell|2006|p=263}}. === Styl === Styl is nie soseer ''wat'' geskryf is nie maar eerder '' hoe'' dit geskryf is en geïnterpreteer word. Styl in fiksie verwys na taalkonvensies wat gebruik word vir die saamstel van ’n storie of artikel. ’n Fiksieskrywer kan diksie (segswyse), sinstruktuur, bewoording, dialoog en ander aspekte van taal manipuleer om styl en stemming te skep. Die kommunikatiewe effek wat deur die outeur se styl geskep word, word soms na verwys as die storie se stem. Elke skrywer het sy eie unieke styl of stem.{{Harvard citation|Provost|1988|p=8}} Styl word ook soms gelys as ’n fundamentele element van fiksie. == Kategorieë == {{Hoofartikel|Literêre genre}} === Literêre fiksie === Die definisie van literêre fiksie is omstrede. Dit kan na enige fiksiewerk in skriftelike vorm verwys, maar daar bestaan verskeie ander definisies, waaronder ’n geskrewe fiksiewerk wat: * nie netjies in ’n gevestigde [[genre]] pas nie (in teenstelling met genrefiksie), wanneer die term as bemarkingsetiket in die boekhandel gebruik word; * deur karakter eerder as deur plot gedryf word; * die menslike toestand ondersoek; * taal op ’n eksperimentele of poëtiese wyse gebruik; * as ’n ernstige kunswerk beskou word. Literêre fiksie word dikwels as sinoniem vir [[letterkunde]] gebruik, in die eng sin van geskrifte wat spesifiek as kunsvorm beskou word. Hoewel literêre fiksie soms as verhewe bo genrefiksie beskou word, sluit die twee mekaar nie uit nie: vooraanstaande literêre figure het genres soos [[wetenskapsfiksie]], die [[misdaadroman]] en die liefdesroman gebruik om letterkunde te skep, en die studie van genrefiksie het die afgelope dekades binne die akademie ontwikkel.<ref name="Farner2014" /> [[Neal Stephenson]] het aangevoer dat enige definisie noodwendig te eenvoudig sal wees, maar dat daar vandag ’n algemene kulturele verskil tussen literêre en genrefiksie bestaan: literêre skrywers word dikwels deur beskermheerskap onderhou, met ’n aanstelling by ’n universiteit of soortgelyke instelling waar die voortsetting van die pos nie deur boekverkope bepaal word nie maar deur die lof van ander gevestigde literêre skrywers en kritici, terwyl skrywers van genrefiksie hulle geneig is om deur boekverkope te onderhou. [[John Updike]] het weer in ’n onderhoud gekla dat die kategorie "literêre fiksie" onlangs opgeduik het om mense soos hy te kwel wat bloot begin het om boeke te skryf; hy het aangevoer dat al sy werke literêr is, eenvoudig omdat hulle "in woorde geskryf is".<ref name="Farner2014" /> Literêre fiksie behels dikwels sosiale kommentaar, politieke kritiek of nadenke oor die menslike toestand, en dit fokus in die algemeen op indringende karakterstudies van interessante, ingewikkelde en goed ontwikkelde karakters {{Harvard citation|Saricks|2009|p=180}}. Dit staan in teenstelling met genrefiksie, waar die plot die middelpunt is {{Harvard citation|Saricks|2009|p=181–182}}. Die styl van literêre fiksie word dikwels as elegant geskryf, liries en gelaagd beskryf {{Harvard citation|Saricks|2009|p=179}}, die toon kan donkerder wees as dié van genrefiksie en die tempo stadiger as dié van populêre fiksie {{Harvard citation|Saricks|2009|p=182}}. Soos Terrence Rafferty opmerk, laat literêre fiksie vanweë sy aard toe dat dit talm en by verdwaalde skoonhede vertoef, selfs met die risiko om sy koers te verloor {{Harvard citation|Rafferty|2011}}. === Genrefiksie === Na gelang van hoe literêre fiksie gedefinieer word, kan genrefiksie ’n onderafdeling daarvan wees – geskrewe fiksie wat by ’n bepaalde genre inpas – of die teenoorgestelde daarvan: ’n waarde-etiket vir geskrewe fiksie wat deel van die populêre kultuur is en as artistiek of intellektueel minderwaardig teenoor die hoë kultuur beskou word. Fiksie word in elk geval algemeen in ’n verskeidenheid genres verdeel: kategorieë wat elkeen deur ’n besondere samebindende toon of styl, ’n stel verteltegnieke, [[argetipe]]s of ander trope, media-inhoud of ’n ander algemeen aanvaarde maatstaf van mekaar onderskei word.<ref name="Farner2014" /> Die [[historiese roman]] plaas verbeelde karakters binne werklike historiese gebeure. In ''Waverley'' (1814) ontmoet [[Walter Scott]] se fiktiewe karakter Edward Waverley die historiese figuur Karel Eduard Stuart en neem hy aan die Slag van Prestonpans deel. Party fiksiewerke is in ’n mindere of meerdere mate herverbeel op grond van ’n oorspronklik ware verhaal of ’n heropgeboude biografie, en selfs waar die verhaal op feite gegrond is, word daar dikwels by die ware storie bygevoeg en daarvan weggelaat om dit interessanter te maak. ’n Voorbeeld is Tim O’Brien se ''The Things They Carried'' (1990), ’n reeks kortverhale oor die [[Viëtnamoorlog]].<ref name="Chodat2015" /> Fiksiewerke wat uitdruklik bonatuurlike, magiese of wetenskaplik onmoontlike elemente insluit, word dikwels onder die genre [[fantasie]] geklassifiseer. Skeppers van fantasie voer soms verbeelde wesens en gestaltes soos drake en feetjies in.<ref name="Hamilton2009" /> === Tipes volgens woordtal === Soorte prosa-fiksie: * [[Blitsfiksie]]: ’n Werk van minder as 2 000 woorde. (1 000 volgens sekere definisies) (ongeveer 5 blaaie) * [[Kortverhaal]]: ’n Werk van ten minste 2 000 woorde maar minder as 7 500 woorde. (5 tot 25 blaaie) * [[Novelle|Novelette]]: ’n Werk van ten minste 7 500 maar minder as 17 500 woorde. (25 tot 60 blaaie) * [[Novelle]]: ’n Werk van tussen 17 500 en 50 000 woorde. (60 tot 170 blaaie) * [[Roman]]: ’n Werk van 50 000 of meer woorde. (ongeveer 170+ blaaie) * [[Epiek]]: ’n Werk van meer as 200 000 woorde. (ongeveer 680+ blaaie)<ref group=n>teen ’n skatting van 300 woorde per bladsy.</ref> == Vorme == Tradisioneel sluit fiksie [[roman]]s, [[kortverhaal|kortverhale]], [[fabel]]s, [[sprokie]]s, [[toneelstuk]]ke en [[poësie]] in, maar deesdae word [[rolprent]]e, strokiesprentboeke en [[videospeletjie]]s ook ingereken. [[Professionele stoei]] is ’n voorafgeskrewe vertoning wat vegkompetisies namaak. Die tradisionele lys sluit ook [[novelle]]s, [[legende]]s, [[mite]]s en epiese en verhalende [[poësie]] in, en onder toneelstukke val [[opera]]s, [[Musiekteater|musiekblyspele]], dramas, [[poppekas|poppespele]] en verskeie soorte teatrale [[dans]]e. Onder die nuwer vorme tel [[animasie]]prente, stopbeweging-animasie, [[anime]], [[manga]], [[radio]]dramas, [[televisie]]programme en rolspelspeletjies.<ref name="Farner2014" /> Die [[Internet]] het ’n belangrike uitwerking op die verspreiding van fiksie en daag die uitvoerbaarheid van [[kopiereg]] uit, as ’n metode om tantieme aan kopiereghouers te betaal. [[Digitale biblioteek|Digitale biblioteke]] soos [[Project Gutenberg]] maak tekste in [[Publieke domein|openbare besit]] meer geredelik beskikbaar. Die kombinasie van goedkoop tuisrekenaars, die internet en die kreatiwiteit van hul gebruikers lei ook na nuwe vorme van fiksie, soos interaktiewe [[rekenaarspeletjie]]s of rekenaarontwikkelde strokiesreekse. Tallose forums vir [[bewonderaarsfiksie]] kan aanlyn gevind word, waar getroue volgelinge van spesifieke [[Fiktiewe universum|fiktiewe ryke]] afgeleide verhale skep en versprei. Die internet word ook benut vir die ontwikkeling van webjoernaal-fiksie, waar ’n storie deur ’n [[webjoernaal]] versprei word as vonkfiksie of webjoernaalreeks, en samewerkende fiksie met stories wat opeenvolgend deur verskillende outeurs geskryf word, of die teks kan deur enigeen geredigeer word deur middel van in [[wiki]]. == Gebruike == Hoewel fiksie as ’n vorm van vermaak beskou kan word, het dit ander gebruike ook. Fiksie is al gebruik vir onderrigdoeleindes, soos fiktiewe voorbeelde in [[skool]]handboeke. Dit kan ook vir [[propaganda]] of [[reklame]]doeleindes gebruik word. Hoewel dit nie noodwendig gemik is op kinders nie, bied [[fabel]]s ’n duidelike morele doelstelling. Fiksie kan vir opvoedkundige en leerdoeleindes aangewend word soos korporatiewe opleidingsprogramme vir die lewering van waardevolle lesse in bestuur en optrede. ’n Hele vertakking van letterkunde wat vermaak en wetenskapspekulasie saamvoeg is [[wetenskapsfiksie]]. ’n Minder algemene vermenging is die filosofiese roman wat fiksie en filosofie saam bring en daardeur soms die grens van propaganda-fiksie oorsteek. Die soort fiksie bestaan uit gedagte-eksperimente wat die gevolge van sekere tegnologie of filosofieë verken. == Fiksionalisering == [[Lêer:Dictator charlie3.jpg|duimnael|regs|In die satiriese film ''The Great Dictator'' (1940) speel die Engelse akteur en komediant [[Charlie Chaplin]] die despoot Adenoid Hynkel, wat vir kykers van daardie tyd duidelik ’n gefiksionaliseerde weergawe van [[Adolf Hitler]] was.]] Die gebruik van werklike gebeure of werklike mense as regstreekse inspirasie vir verbeelde gebeure of verbeelde individue staan as ''fiksionalisering'' bekend. Die teenoorgestelde geval, waarin die fisiese wêreld of ’n werklike gang van sake deur vroeëre fiksie beïnvloed lyk, word algemeen met die uitdrukking "die lewe wat die kuns navolg" beskryf – ’n frase wat gewoonlik met die Anglo-Ierse skrywer [[Oscar Wilde]] verbind word.<ref name="Forbes2020">{{cite web |last=Eshraghi |first=Arman |url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2020/03/10/management-styles-and-machine-learning-a-case-of-life-imitating-art/ |title=Management Styles and Machine Learning: A Case of Life Imitating Art |website=Forbes |date=10 Maart 2020 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die omskakeling van werklike gebeure in ’n fiktiewe formaat, met ’n dramatiese voorstelling van werklike gebeure of mense, word sowel ''fiksionalisering'' as – meer bepaald vir visuele werke soos teater en film – ''dramatisering'' genoem. Volgens ''Oxford Reference'' het ’n werk wat so opgestel is ’n verhaal wat gedeeltelik of geheel op feite gegrond is maar geskryf is asof dit fiksie is, en sulke films en uitsaaidramas dra dikwels die etiket "gebaseer op ’n ware verhaal". In akademiese navorsing word die beoordeling van hierdie proses as deel van die mediastudie beskou.<ref name="OxfordRef">{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095816661 |publisher=Oxford Reference |title=Fictionalization |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Voorbeelde van prominente fiksionalisering in die skeppende kunste kom veral voor in die konteks van die [[Tweede Wêreldoorlog]] en spesifiek van Nazi-Duitse leiers soos [[Adolf Hitler]]. Die Britse akteur en komediant [[Charlie Chaplin]] het byvoorbeeld die eksentrieke despoot Adenoid Hynkel in die [[satire|satiriese]] film ''The Great Dictator'' (1940) gespeel. Die onstabiele, onintelligente figuur het werklike gebeure uit die destyds voortslepende oorlog gefiksionaliseer op ’n manier wat [[fascisme|fascistiese]] figure as belaglik onredelik en beklaenlik voorgestel het. Baie ander skurke word deur werklike mense geïnspireer terwyl hulle fiktiewe aksente, voorkomste, agtergronde en name kry.<ref name="OxfordRef" /> == Afrikaanse fiksie == [[Lêer:Brink.jpg|duimnael|regs|[[André P. Brink]] in 1999. Sy roman ''Kennis van die aand'' (1973) was die eerste Afrikaanse literêre werk wat deur die Suid-Afrikaanse sensuurowerhede verbied is.]] Prosafiksie in [[Afrikaans]] het in die laaste kwart van die 19de eeu ontstaan, hoewel [[Afrikaanse letterkunde|die Afrikaanse letterkunde]] van die eerste jare oorheersend uit poësie, godsdienstige geskrifte en koerantsketse bestaan het. Die vroeë prosaskrywers van die 20ste eeu – onder andere [[Jochem van Bruggen]] met sy ''Ampie''-trilogie (1924–1942), [[D.F. Malherbe]] en [[C.M. van den Heever]] – het hoofsaaklik plaas- en streekromans geskryf waarin die Afrikaner se stryd om ekonomiese oorlewing sentraal staan. Die [[Dertigers]] en [[Veertigers]] wat op hulle gevolg het, was hoofsaaklik digters.<ref name="Kannemeyer2005">{{cite book |last=Kannemeyer |first=J.C. |title=Die Afrikaanse literatuur 1652–2004 |publisher=Human & Rousseau |location=Kaapstad |year=2005 |isbn=978-0-7981-4473-5}}</ref> Die vernuwing in die Afrikaanse prosa word gewoonlik teruggevoer na [[Jan Rabie]] se ''Een-en-twintig'' (1956), ’n bundel van 21 sketse met ’n uitgesproke liriese taalgebruik wat radikaal wegbreek van die gemoedelike streekrealisme wat byna twee geslagte lank in Afrikaans gekweek is. Rabie word daarom as die eerste [[Sestigers|Sestiger]] beskou.<ref name="LitNetRabie">{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/jan-rabie-1920-2001/ |title=Jan Rabie (1920–2001) |publisher=LitNet |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die Sestigers – onder andere [[Etienne Leroux]], [[André P. Brink]], [[Bartho Smit]] en [[Adam Small]], met [[Ingrid Jonker]] en [[Breyten Breytenbach]] as die vernaamste digters en [[Karel Schoeman]] onder die randfigure van die tydperk – het eksistensialistiese en modernistiese vorme in Afrikaans ingevoer en die morele en politieke gesag van die dag bevraagteken.<ref name="Kannemeyer2005" /> Afrikaanse fiksie het ook met die staat se [[sensuur]]wette gebots. Brink se roman ''Kennis van die aand'' (1973) is op 29 Januarie 1974 ingevolge die Wet op Publikasies en Vermaaklikhede van 1963 as "ongewens" verklaar – die eerste Afrikaanse literêre werk wat verbied is. Die verbod is ná ’n hofsaak en twee appèlle uiteindelik in 1982 opgehef, met ’n ouderdomsbeperking in die plek daarvan.<ref name="LitNetBrink">{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/andre-brinks-kennis-van-die-aand-published-50-years-ago-was-the-first-afrikaans-literary-work-to-be-banned/ |title=André Brink’s ''Kennis van die aand'' – published 50 years ago – was the first Afrikaans literary work to be banned |publisher=LitNet |date=2024 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Latere Afrikaanse fiksie het ook buite die taalgrense aandag gekry. [[Elsa Joubert]] se ''Die swerfjare van Poppie Nongena'' (1978), [[Dalene Matthee]] se bosromans soos ''[[Kringe in ’n bos]]'' (1984) en ''[[Fiela se kind]]'' (1985), [[Marlene van Niekerk]] se ''Triomf'' (1994) en ''Agaat'' (2004) en [[Deon Meyer]] se misdaadromans is in tientalle tale vertaal. Die vernaamste prys vir Afrikaanse fiksie is die [[Hertzogprys]], wat deur die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] beurtelings vir prosa, poësie en drama toegeken word.<ref name="Kannemeyer2005" /> == Sien ook == {{Sienook|Hooftrekke van fiksie}} * [[Karakter (kunste)|Fiktiewe karakter]] * Fiksie-skryfwerk ** [[Bewonderaarsfiksie]] * [[Skyngeskiedenis]] * [[Nie-fiksie]] * [[Kanon (fiksie)]] == Voetnotas == {{Verwysings|group=n}} == Bronnelys == * {{cite book |last=Bell |first=James Scott |title=Write Great Fiction: Plot & Structure |url=https://archive.org/details/plotstructuretec0000bell |publisher=Writer's Digest Books |location=Cincinnati |year=2004 |isbn=978-1-58297-294-7 |language=en}} * {{cite book |last=Evanovich |first=Janet |author2=Ina Yalof |title=How I Write: Secrets of a Bestselling Author |url=https://archive.org/details/janetevanovichsh00evan |publisher=St. Martin's Griffin |location=New York |year=2006 |isbn=978-1-59397-949-2 |language=en}} * {{cite book |last=Morrell |first=Jessica Page |title=Between the Lines: Master the Subtle Elements of Fiction Writing |url=https://archive.org/details/betweenlinesmast0000morr |publisher=Writer's Digest Books |location=Cincinnati |year=2006 |isbn=978-1-58297-392-0 |language=en}} * {{cite book |last=Provost |first=Gary |title=Beyond Style: Mastering the Finer Points of Writing |url=https://archive.org/details/beyondstylemaste00prov |publisher=Writer's Digest Books |location=Cincinnati |year=1988 |isbn=978-0-89879-314-7 |language=en}} * {{cite news |title=Reluctant Seer |first=Terrence |last=Rafferty |url=https://www.nytimes.com/2011/02/06/books/review/Rafferty-t.html |newspaper=The New York Times Sunday Book Review |date=4 Februarie 2011 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}} * {{cite book |last=Rozelle |first=Ron |title=Write Great Fiction: Description & Setting |url=https://archive.org/details/writegreatfictio0000roze |publisher=Writer's Digest Books |location=Cincinnati |year=2005 |isbn=978-1-58297-327-2 |language=en}} * {{cite book |last=Saricks |first=Joyce |title=The Readers' Advisory Guide to Genre Fiction |url=https://archive.org/details/readersadvisoryg0002sari |edition=2de |year=2009 |publisher=ALA Editions |location=Chicago |isbn=978-0-8389-0989-8 |page=402 |language=en}} * {{cite book |last=Selgin |first=Peter |title=By Cunning & Craft: Sound Advice and Practical Wisdom for Fiction Writers |url=https://archive.org/details/bycunningcraftso0000selg |publisher=Writer's Digest Books |location=Cincinnati |year=2007 |isbn=978-1-58297-491-0 |language=en}} * {{cite book |editor-last=Clark |editor-first=Tom |title=The Writer's Digest Handbook of Novel Writing |publisher=Writer's Digest Books |location=Cincinnati |year=1992 |isbn=978-0-89879-507-3 |language=en}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="fall1">Greenville College (2006). [http://www.greenville.edu/faculty/bshaw/eng201/plota.htm Plot A: The Pattern of the Action]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="name">{{cite web |url=http://www.orangeusd.k12.ca.us/yorba/literary_elements.htm |title=Literary elements |last=Bokesch |first=Laura |access-date=22 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116051007/http://www.orangeusd.k12.ca.us/yorba/literary_elements.htm |archive-date=16 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> <ref name="subversive">George W. Young: ''Subversive Symmetry. Exploring the Fantastic in Mark 6:45-56''. Brill, Leiden 1999, p. 98, 106-109. {{ISBN|90-04-11428-9}}</ref> <ref name="The Role of Narrative Fiction and Semi-Fiction in Organizational Studies">{{cite journal | url = http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=981296 | title = The Role of Narrative Fiction and Semi-Fiction in Organizational Studies | first1 = G. | last1 = Whiteman | first2 = N. | last2 = Phillips | journal = ERIM Report Series Research in Management | date = 13 December 2006 | issn = 1566-5283 | accessdate = 23 October 2009}}</ref> <ref name="tufts">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2367015 Metaphora], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', at Perseus</ref> <ref name="tufts1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2367010 Metaphero], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', at Perseus</ref> <ref name="tufts2">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366573 Meta], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', at Perseus</ref> <ref name="tufts3">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%23110599 Phero], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', at Perseus</ref> }} == Eksterne skakels == {{Wikt-inlyn|fiksie}} * [http://cle.ens-lyon.fr/anglais/kate-colquhoun-on-the-blurred-boundaries-between-fiction-and-non-fiction-166576.kjsp?RH=CDL Kate Colquhoun oor die vae grense tussen fiksie en nie-fiksie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413172007/http://cle.ens-lyon.fr/anglais/kate-colquhoun-on-the-blurred-boundaries-between-fiction-and-non-fiction-166576.kjsp?RH=CDL |date=13 April 2016 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Fiksie| ]] [[Kategorie:Letterkunde]] ghg4m7bx6skn5ts67995rnctoazymnf 0 84465 2975005 2966271 2026-10-03T11:39:01Z Aliwal2012 39067 /* Passasiersvloot */ opd, maar dit gaan sukkel met die uitleg 2975005 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Lugredery |airline = Emirates Airline |image = Emirates logo.svg |image_size = 160px |IATA = EK |ICAO = UAE |callsign = EMIRATES |parent = Die Emirates-groep |lounge = Emirates Lounge |founded = {{Begin datum en ouderdom|1985}} |commenced = 25 Oktober 1985 |frequent_flyer = Emirates Skywards |company_slogan = ''Fly Emirates, Hello Tomorrow''<br /> ''Fly Emirates. Keep Discovering'' (oud)<br /> ''Fly Emirates. To over 140 destinations''<br /> ''Fly Emirates, in six continents'' |headquarters = Garhoud, [[Doebai (stad)|Doebai]], [[Verenigde Arabiese Emirate|V.A.E.]] |key_people = <div> * Ahmed bin Saeed Al Maktoum <br />(Voorsitter en H.U.B.) * Tim Clark <br />(President)</div> | num_employees = 102&nbsp;379 (Maart 2023)<ref name="about2020"/> | revenue = {{increase}} VS$ 32,6 miljard (Maart 2023)<ref name=EM>{{cite web|url=https://www.emirates.com/media-centre/download/867829/fy19-20-fastfacts.docx|title=Annual Report 2019-20 Highlights | publisher=Emirates Group|date=10 Mei 2020}}</ref> | net_income = {{increase}} VS$ 3,2 miljard (Maart 2023)<ref name=EM/> | hubs = [[Doebai Internasionale Lughawe]] | focus_cities= | fleet_size = 264<ref name="planespotters">{{Cite web |url=https://www.planespotters.net/airline/Emirates |title=Emirates Vloot by Planespotters - Aug 2023 |access-date=24 Januarie 2023 |archive-date= 1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401230903/https://www.planespotters.net/airline/Emirates |url-status=dead }}</ref> + 11 vrag | destinations = 133<ref name="about2020">{{Cite web|url=https://www.emirates.com/za/english/about-us/?article=1403528&offset=0|title=Emirates: About us|access-date=24 Desember 2020}}</ref> | subsidiaries = <div> * Arabian Adventures * Congress Solutions International * Emirates Holidays * Emirates Tours</div> |website = http://www.emirates.com/ }} [[Lêer:A380 Emirates A6-EDC.jpg|duimnael|links|280px|Een van Emirates se 119 [[Airbus A380]]'s]] [[Lêer:Emirates Boeing 777-200LR A6-EWD IAD.jpg|duimnael|300px|'n Emirates [[Boeing 777]]-200LR land op [[George Bush Interkontinentale Lughawe]] in [[Houston]].]] '''Emirates Airlines Limited''' ([[Arabies]]: طيران الإمارات DMG: Ṭayarān Al- Imārāt) ([[IATA-kode|IATA]]: '''EK''', [[ICAO]]: '''UAE''') is 'n [[lugredery]] gebaseer in [[Doebai (stad)|Doebai]], [[Verenigde Arabiese Emirate]]. Die lugredery is 'n filiaal van die Emirates Groep, wat geheel en al deur die regering van Doebai se "Investment Corporation of Dubai" besit word.<ref>GulfNews.com – [http://www.gulfnews.com/business/Aviation/10271373.html Emirates and Dnata now under ICD] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130103040416/http://www.gulfnews.com/business/Aviation/10271373.html |date= 3 Januarie 2013 }}</ref> Dit is die grootste lugredery in die Midde-Ooste, wat byna 3 600 vlugte per week bedryf<ref>{{cite web |url=http://www.emirates.com/de/german/about/news/news_detail.aspx?article=1403528&offset=0 |title=Emirates to Fly 70 Million Passengers in 2020 &#124; News &#124; Emirates Deutschland |publisher=Emirates.com |date=23 Oktober 2013 |access-date=6 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402151043/http://www.emirates.com/de/german/about/news/news_detail.aspx?article=1403528 |archive-date=2 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Airfleets: Emirates |publisher=Airfleets.com |url=http://airfleets.net/flightlog/?file=result&opp=Emirates |access-date=1 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210070433/http://www.airfleets.net/flightlog/?file=result |archive-date=10 Februarie 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> van sy middelpunt by [[Doebai Internasionale Lughawe]], na meer as 150 stede in 80 lande regoor ses vastelande.<ref>{{cite web|url=http://www.emirates.com/media-centre/emirates-aircraft-cover-432-million-kilometres-across-the-globe-in-six-months |title=Emirates aircraft cover 432 million kilometres across the globe in six months |publisher=Emirates.com |date=28 Julie 2016 |accessdate=18 Januarie 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Emirates destinations|url=http://www.emirates.com/ae/english/destinations_offers/destinations/index.aspx}}</ref> Vragverskeping word onderneem deur die Emirates Groep se "Emirates SkyCargo"-afdeling.<ref>{{cite web |url=http://www.theemiratesgroup.com/english/our-brands/air-transportation/emirates-skycargo.aspx |title=Emirates SkyCargo |publisher=The Emirates Group |access-date=26 Augustus 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127040223/http://www.theemiratesgroup.com/english/our-brands/air-transportation/emirates-skycargo.aspx |archive-date=27 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die lugredery is in die geledere van die top 5 wêreldwyd in terme van kilometers gevlieg, en is die grootste lugredery in die [[Midde-Ooste]] wat betref inkomste, vlootgrootte en passasiers gekarwei in 2018.<ref>{{cite web |url=http://www.iata.org/docx/WATS_2016-infographic.pdf |title=2016 Infographic |accessdate=3 Julie 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705112926/http://www.iata.org/docx/WATS_2016-infographic.pdf |archivedate=5 Julie 2016}}</ref> In 2018 was die lugredery die vierde grootste lugredery ter wêreld in terme van internasionale passasiers vervoer <ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx |title=IATA – WATS 57th – Schedlued Passengers Carried – 2012 |access-date= 3 Februarie 2014 |archive-date=28 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028233310/https://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-carried.aspx |url-status=dead }}</ref> en geskeduleerde passasierskilometers gevlieg.<ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-km.aspx |title=IATA – 57th – Scheduled Passengers-Kilometres flown – 2018 |access-date= 3 Februarie 2014 |archive-date=11 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311003725/https://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-km.aspx |url-status=dead }}</ref> Die redery was die tweede grootste in terme van geskeduleerde vrag ton-kilometers gevlieg.<ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/publications/Pages/wats-freight-km.aspx |title=IATA – 57th – Scheduled Freight-Tonne-Kilometres flown – 2018 |access-date= 3 Februarie 2014 |archive-date=15 Desember 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215045020/http://www.iata.org/publications/Pages/wats-freight-km.aspx |url-status=dead }}</ref> Die maatskappy bedryf ook vier van die wêreld se langste direkte kommersiële vlugte van Doebai na [[Los Angeles]], [[San Francisco]], [[Dallas|Dallas/Fort Worth]], en [[Houston]].<ref>{{cite web |author=Advanced Digital Technology |url=http://www.gulfnews.com/BUSINESS/Aviation/10254770.html |title=Emirates' longest flight makes inaugural touchdown in LA |publisher=Gulfnews |access-date=15 Julie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090510131514/http://www.gulfnews.com/business/Aviation/10254770.html |archive-date=10 Mei 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abtn.co.uk/press-releases/emirates-airline-launches-san-francisco-service-with-worlds-longest-green-flight-trial|title=Emirates Launches San Francisco Service With World's Longest Green Flight Trial|publisher=ABTN|url-status=dead|access-date=15 Julie 2009}}</ref> Gedurende die middel-1980's het Gulf Air begin om sy dienste na Doebai af te skaal. As gevolg hiervan is Emirates op die been gebring in Maart 1985 met steun van Doebai se koninklike familie, met [[Pakistan International Airlines]] wat twee van die lugredery se eerste vliegtuie op 'n volhuurkontrak verskaf het. Dit was nodig om onafhanklik te funksioneer van regeringsubsidies, afgesien van $10 miljoen wat in aanvangskapitaal voorgeskiet is. Die redery het ontstaan onder leiding van Ahmed bin Saeed Al Maktoum, steeds die huidige voorsitter. In die jare na sy stigting het die lugredery sterk uitgebrei in beide sy vloot en bestemmings. In Oktober 2008 skuif Emirates al sy operasies by Doebai Internasionale Lughawe na Terminaal 3 om sy vinnige uitbreiding en groeiplanne vol te hou.<ref>{{Cite press release|title=Emirates Announces 2009 Expansion Plan|publisher=Emirates|date=18 Februarie 2009|url=http://www.emirates.com/english/about/news/news_detail.aspx?article=411638&offset=0|accessdate=3 Augustus 2010}}</ref> Emirates besit 'n groot vloot [[Airbus]] en [[Boeing]] wyerompvliegtuie en is een van 'n paar rederye wat slegs 'n wyerompvloot bedryf, die staatmaker hier is die [[Boeing 777|Boeing 777-300ER]]. Emirates het die tweede operateur van die [[Airbus A380]] geword na [[Singapore Airlines]]. Hulle het ook die laaste eksemplaar A380 aangekoop voordat die model gestaak is. Emirates is 'n toonaangewende aankoper van vliegtuie, hy bekom nog 200 nuwe vliegtuie slegs in 2013.<ref>[http://www.emirates.com/english/about/news/news_detail.aspx?article=1443077 www.emirates.com]</ref> Emirates het 'n sterk handelsnaam as 'n leier in die lugvaartbedryf, veral in terme van uitstekende diens en sy baie vinnige groei, tesame met volgehoue winsgewendheid. Emirates het verskeie toekennings gewen – dit was in die agtste posisie geplaas deur Air Transport World vir "Lugredery van die Jaar" in 2012. Die toekenning is gedoen op grond van die erkenning van sy verbintenis tot veiligheid en operasionele uitmuntendheid, kliëntediens, finansiële gesondheid, insluitend 'n 25-jaar agtereenvolgende jaarlikse wins.<ref>{{cite web |url=http://www.etravelblackboard.com/article/114762/emirates-named-airline-of-the-year-for-2011-by-air-transport-world |title=Emirates Named Airline of the Year for 2011 by Air Transport World – Airline News |publisher=etravelblackboard.com |access-date=5 Maart 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306145135/http://etravelblackboard.com/article/114762/emirates-named-airline-of-the-year-for-2011-by-air-transport-world |archive-date=6 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Emirates is aangewys as 'n viersterlugredery deur die lugvaartkonsultantgroep ''Skytrax''. Die lugredery is bekroon as "Lugredery van die Jaar" in 2013.<ref>{{cite web |url=http://www.airlinequality.com/Airlines/EK.htm |title=Emirates 4-Star Airline Ranking &#124; SKYTRAX |publisher=Airlinequality.com |access-date=14 Oktober 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512091426/http://www.airlinequality.com/Airlines/EK.htm |archive-date=12 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Passasiersvloot == In Augustus 2026 bedryf Emirates die volgende vliegtuie: {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse;text-align:center" |- style="background:#f00;" ! rowspan="2" | {{Kleur|white|Soort}} ! rowspan="2" | {{Kleur|white|Aantal}} ! rowspan="2" | {{Kleur|white|Bestel}} ! colspan="4" | {{Kleur|white|Passasiers}} ! rowspan="2" | {{Kleur|white|Notas}} |- style="background:#f00;" ! style="width:33px;" | <abbr title="Eersteklas">{{Kleur|white|F}}</abbr> ! style="width:33px;" | <abbr title="Besigheidsklas">{{Kleur|white|B}}</abbr> ! style="width:33px;" | <abbr title="Ekonomieklas">{{Kleur|white|E}}</abbr> ! style="width:33px;" | {{Kleur|white|Totaal}} |- | [[Airbus A350|Airbus A350-900]] | 27 | 46 | colspan=4 | | Lewering in 2024. |- | rowspan=6 | [[Airbus A380|Airbus A380-800]] | rowspan=6 | 116<ref name="dubai-flights">{{cite web |url=https://www.dubai-flights.com/emirates-booking |title=Emirates Fleet |access-date=8 Maart 2019 |work=dubai-flights.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615141925/https://www.dubai-flights.com/emirates-booking |archive-date=15 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=6 | 0 | rowspan=5 | 14 | rowspan=5 | 76 | 399 | 489 | rowspan=6 | Grootste operateur van Airbus A380-800. |- | 401 || 491 |- | 426 || 516 |- | 427 || 517 |- | 429 || 519 |- | 0 || 58 || 557 || 615 |- | [[Boeing 777|Boeing 777-200LR]] | 10<ref name="dubai-flights" /> | — | — | 38<!-- plus 24 --> | 214 | 276 | Word in 'n 3-klaskonfigurasie herkonfigureer. |- | rowspan=5 | [[Boeing 777|Boeing 777-300ER]] | rowspan=5 | 134<ref name="dubai-flights" /> | rowspan=5 | — | rowspan=3 | 8 | rowspan=5 | 42 | 310 | 360 | rowspan=5 | Grootste operateur van Boeing 777-300ER. |- | 304 || 354 |- | 306 || 356 |- | 6 || 306 || 354 |- | 0 || 386 || 428 |- | [[Boeing 777|Boeing 777X]] | — | 115 | colspan=4 | | Lewering begin in 2025. |- | [[Boeing 787|Boeing 787-9]] | — | 30 | colspan=4 | | Lewering begin in 2025. |- ! Totaal ! 264 ! 195 ! colspan="5" class="unsortable"| |} <br /> '''Emirates''' bedryf 'n vloot uitsluitlik gebaseer op langafstand-vliegtuie met hoë passasierskapasiteit. Die gebrek aan alternatiewe binnelandse bestemmings vereis nie die ontwikkeling van 'n nutsdraer, of dat 'n deel van die vloot klein vliegtuie hoef te wees nie. Dit blyk egter, ten spyte van die gebruik van groter vliegtuie op kort- en mediumafstandroetes ('n Airbus A380 word byvoorbeeld gebruik op die roete Doebai – [[Djedda]], slegs 1700&nbsp;km), dat Emirates steeds sukses behaal met 'n goeie laaifaktor vir sy vloot vliegtuie. == Eksterne skakels == {{Commonskat|Emirates Airline}} * [http://travel.theemiratesnetwork.com/airlines/emirates_airlines.php Emirates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721115356/http://travel.theemiratesnetwork.com/airlines/emirates_airlines.php |date=21 Julie 2009 }} * [https://www.planespotters.net/airline/Emirates Vloot] * [http://www.flightinternational.com/Articles/2005/11/16/Navigation/355/203634/Flanagan+the+elder+statesman+of+Emirates.html Emirates Chairman Interview] * [http://www.theemiratesgroup.com/english/facts-figures/annual-reports.aspx Emirates Jaarverslag] * [http://www.theemiratesgroup.com/english/news-events/news-releases/news-releases.aspx Emirates persvrystelling] * [http://www.sky-cargo.com/ Emirates Skycargo] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{en-vertaal|Emirates Airline}} [[Kategorie:Doebai]] [[Kategorie:Lugrederye]] [[Kategorie:Vervoer in die Verenigde Arabiese Emirate]] p8omp06ha9m2tuw5ikpbskwyjhplrg0 0 87154 2974805 2723213 2026-10-02T17:41:22Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974805 wikitext text/x-wiki {{Geen bronnelys}} {{Taksoboks | name = Grysskuimnesboompadda | image = Angolan Reed Frog (Hyperolius parallelus).jpg | image_caption = In die [[Okavangodelta]], [[Botswana]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Padda|Anura]] | familia = [[Rhacophoridae]] | genus = ''[[Chiromantis]]'' | species = '''''C. xerampelina''''' | binomial = ''Chiromantis xerampelina'' | binomial_authority = [[Wilhelm Peters|Peters]], 1854 | synonyms = }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Grysskuimnesboompadda | image = | taxon = Chiromantis xerampelina | authority = [[Wilhelm Peters|Peters]], 1854 | synonyms = }} Die '''grysskuimnesboompadda''' of '''suidelike skuimnesboompadda''' (''Chiromantis xerampelina'') is 'n padda[[spesie]] in die ''[[Rhacophoridae]]''-familie. Hulle kom voor in [[Angola]], [[Botswana]], [[Eswatini]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Namibië]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]], [[Zambië]], en [[Zimbabwe]], en moontlik die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] en [[Somalië]]. Die [[padda]] se natuurlike [[habitat]] is subtropiese of tropiese droë bos, droë [[savanne]], vogtige savanne, subtropiese of tropiese droë of klam struikveld, subtropiese of tropiese droë [[laeveld]]se [[grasveld]], subtropiese of tropiese seisoenaal nat of oorstroomde laeveldse grasveld, afwisselende varswatervleie, landbougrond, weiveld, landelike tuine, stedelike gebiede, ergvervalle ou woude, [[dam]]me en waterslote. == Voortplanting == Die grysskuimnesboompadda paar in wat beskryf kan word as die uiterste voorbeeld van [[poliandrie]] onder werweldiere. Die gelyktydige poliandrie begin wanneer 'n enkele [[wyfie]] [[Eier (biologie)|eiers]] begin lê op 'n boomtak. Tot 12 [[mannetjie]]s drom dan rondom haar saam en bevrug die eiers met [[sperm]]a wat hulle met hul agterpote opswiep in 'n skuimnes. Die wyfie sal hulle tydelik verlaat om ontwatering te voorkom voordat sy na die nes terugkeer omdat die hele proses 'n paar uur kan duur. Die nageslag van hierdie poliandriese ontmoetings is geneig om beter te oorleef as die eiers wat deur 'n enkele manlike padda bevrug is. {{Saadjie}} {{en-vertaal|Grey foam-nest tree frog}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] n5tk3wps7jga0vh0pjc8jks5pyiszen 2974806 2974805 2026-10-02T17:42:19Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974806 wikitext text/x-wiki {{Geen bronnelys}} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Grysskuimnesboompadda | image = | taxon = Chiromantis xerampelina | authority = [[Wilhelm Peters|Peters]], 1854 | synonyms = }} Die '''grysskuimnesboompadda''' of '''suidelike skuimnesboompadda''' (''Chiromantis xerampelina'') is 'n padda[[spesie]] in die ''[[Rhacophoridae]]''-familie. Hulle kom voor in [[Angola]], [[Botswana]], [[Eswatini]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Namibië]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]], [[Zambië]], en [[Zimbabwe]], en moontlik die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] en [[Somalië]]. Die [[padda]] se natuurlike [[habitat]] is subtropiese of tropiese droë bos, droë [[savanne]], vogtige savanne, subtropiese of tropiese droë of klam struikveld, subtropiese of tropiese droë [[laeveld]]se [[grasveld]], subtropiese of tropiese seisoenaal nat of oorstroomde laeveldse grasveld, afwisselende varswatervleie, landbougrond, weiveld, landelike tuine, stedelike gebiede, ergvervalle ou woude, [[dam]]me en waterslote. == Voortplanting == Die grysskuimnesboompadda paar in wat beskryf kan word as die uiterste voorbeeld van [[poliandrie]] onder werweldiere. Die gelyktydige poliandrie begin wanneer 'n enkele [[wyfie]] [[Eier (biologie)|eiers]] begin lê op 'n boomtak. Tot 12 [[mannetjie]]s drom dan rondom haar saam en bevrug die eiers met [[sperm]]a wat hulle met hul agterpote opswiep in 'n skuimnes. Die wyfie sal hulle tydelik verlaat om ontwatering te voorkom voordat sy na die nes terugkeer omdat die hele proses 'n paar uur kan duur. Die nageslag van hierdie poliandriese ontmoetings is geneig om beter te oorleef as die eiers wat deur 'n enkele manlike padda bevrug is. == Galery == <gallery> Angolan Reed Frog (Hyperolius parallelus).jpg </gallery> {{Saadjie}} {{en-vertaal|Grey foam-nest tree frog}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] l1ji1uyv48cn989xzlsfenn6ab99dfe 0 92794 2974989 2664141 2026-10-03T10:03:17Z AFM 21229 2974989 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas lokomotief | name = Suid-Afrikaanse Klas 91-000 | powertype = Diesel-elektries | image = [[Lêer:SAR Class 91-000 91-007 TC.jpg|280px]] | alt = | imagesize = | caption = Spoornet no. 91-007 met die [[Peretein]] (Apple Express-trein) by Humewoodwegstasie, 10 Julie 2010 | hatnote = | designer = General Electric | builder = General Electric | ordernumber = | serialnumber = 38603-38622<ref>{{Paxton-Bourne|page=177}}</ref> | buildmodel = GE UM6B | builddate = 1944 | totalproduction = 20 | rebuilder = | rebuilddate = | numberrebuilt = | whytetype = | aarwheels = B-B | uicclass = Bo'Bo' | gauge = 610 mm (2 vt) | trucks = | bogies = | leadingdiameter = | driverdiameter = | wheeldiameter = 838 mm | trailingdiameter = | minimumcurve = | wheelbase = 2.108 m per boegie<br />7.29 m totaal | length = 10.58 m | width = 2.564 m | height = 3.632 m | framesize = | axleload = 12000 kg | weightondrivers = | locoweight = 44000 kg | tenderweight = | locotenderweight = | tendertype = | fueltype = Diesel | fuelcap = 1600 l | lubecap = | coolantcap = | watercap = | tendercap = | sandcap = | consumption = | watercons = | electricsystem = | collectionmethod = | primemover = Caterpillar D-379 | rpmrange = 650 opm luier<br />1&nbsp;365 opm maksimum | enginetype = Vierslagdiesel | aspiration = Schwitzer 4ME<br />455 [[turboaanjaer]] | displacement = | alternator = | generator = GS 6 pool GE 5GT-601C1 | tractionmotors = Vier GE 5GE-778AI GS 4 pool<br />* 410A vir 1 uur | boiler = | boilerpressure = | feedwaterheater = | firearea = | tubearea = | fluearea = | tubesandflues = | fireboxarea = | totalsurface = | superheatertype = | superheaterarea = | cylindercount = V8 | cylindersize = | frontcylindersize= | rearcylindersize = | hpcylindersize = | lpcylindersize = | valvegear = | valvetype = | valvetravel = | valvelap = | valvelead = | transmission = Dubbelreduksie 13,68/1 ratverhouding | multipleworking = 3 maksimum | maxspeed = 50 km/h | poweroutput = 520 kW wegtrek<br /> 480 kW aanhoudend | tractiveeffort = 108 kN wegtrek<br />86 kN teen 15 km/h | factorofadhesion = 25% wegtrek<br />20% aanhoudend | trainheating = | locobrakes = 28-LV-1 85 kN | locobrakeforce = 60% verhouding<br />345 kPa remsilinderdruk | trainbrakes = | safety = Waakbeheer | operator = Suid-Afrikaanse Spoorweë<br />Spoornet<br />[[Transnet Freight Rail]]<br />RRL Grindrod | operatorclass = Klas 91-000 | powerclass = | numinclass = 20 | fleetnumbers = 91-001 tot 91-020 | officialname = | nicknames = | axleloadclass = | locale = | deliverydate = 1973 | firstrundate = 1973 <ref name="E&D diagram-book">South African Railways Index and Diagrams: Electric and Diesel Locomotives, 610mm and 1065mm Gauges, Ref LXD 14/1/100/20, 28 Januarie 1975</ref> | lastrundate = | retiredate = | withdrawndate = | preservedunits = | restoredate = | scrapdate = | currentowner = | disposition = | notes = }} '''Klas 91''' is 'n tipe [[diesellokomotief]] - tegnies 'n diesel-elektriese lokomotief - wat deur die [[Suid-Afrikaanse Spoorweë]] gebruik word. Hierdie [[lokomotief]] is ontwerp vir smalspoorlyne (610 mm) die enigste sodanige lokomotief van die SAS. Die lokomotief het 'n ''Bo-Bo'' uitleg (twee twee-as draaistelle met 'n elektriese motor elk per as). Die lokomotief is verskaf deur ''General Electric'' van die VSA, bekend as produk UM6B wat 'n variasie van hulle standaard U6B-model is. Spesiale draaistelle is ontwerp vir die lokomotief om op die smalspoor te pas; die traksiemotors is tussen die aste geplaas wat grondvryhoogteprobleme opgelewer het. Die lokomotief is toegerus met 'n Caterpillar D375 [[Turboaanjaer|turboaangejaagde]] V8-[[dieselenjin]] en het beide lug- en dinamiese remme. Die remme is ook voorsien van 'n vertragingsmeganisme wat verhoed dat die waens opeenhoop wanneer die trein rem of ruk wanneer dit versnel. Wanneer lokomotiewe saam gekoppel word het dit tot gevolg dat tot sewe kabels tussen die eenhede gekoppel moet word. Die lokomotiewe is ook toegerus met 'n Willisontipe koppeling. Die lokomotief kan 'n maksimum spoed van 50 km/h handhaaf. <gallery mode=packed heights="170px" perrow="3"> SAR Class 91-000 91-006.JPG|Spoornet no. 91-006 en sy tweelingmaat op [[Humansdorp]]stasie, 18 Oktober 2009 Class 91-001 at Humewood.jpg|Spoornet no. 91-001 op Humewoodwegstasie, [[Port Elizabeth]], 20 Desember 2006 Class 91-000 91-010.JPG|"Bigfoot" no. 91-010 op Swartkops, Port Elizabeth, 21 April 2013 SAR Class 91-000 91-003 BF.jpg|Spoornet no. 91-003 op [[Port Shepstone]], 8 April 2004 SAR Class 91-000 91-018 Van Stadens.jpg|Spoornet no. 91-018 kruis die [[Van Stadensrivier]] met die Apple Express-trein, 6 April 2002 </gallery> == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|South African Class 91-000}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse diesellokomotiewe}} [[Kategorie:Spoorvervoer in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Treine]] tn1fhi8svhcxpvjaxi8hjvojrb1mabm 0 93459 2974987 2922948 2026-10-03T09:59:27Z AFM 21229 2974987 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kosti,cape gauge.jpg|duimnael|260px|Kaapspoor in Kosti, Soedan.]] Spoorweë met 'n spoorwydte van 1067&nbsp;mm (3 voet 6 duim) is die eerste keer gebou vir waens wat deur perde getrek is. Vanaf die middel-negentiende eeu word veel meer 3 vt 6 dm netwerke gebou in die Britse kolonies (ook die [[Kaapkolonie]] en [[Natal]]) en [[Japan]]. Later het ook die destydse Belgiese [[Kongo]] en [[Angola]] Kaapspoor (Kapspur) gebruik. Teen die begin van die twintigste eeu het talle 3 voet 6 duim tramnetwerke die lig gesien. Met die ontwikkeling van [[Tanganjika]] (Duits-Oos-Afrika) het die Duitse owerhede daar Meterspur, 'n spoorbreedte van 1 meter, gebruik. Daar is ongeveer 112&nbsp;000 kilometer (70&nbsp;000 myl) van 3 vt 6 dm se spore oor die wêreld gelê. Die hele nasionale spooruitleg in [[Suider-Afrika]] bestaan uit Kaapspoorwydte, met die '''uitsondering''' van 3 trajekte: * Die verlate [[Peretrein]] (Apple Express) van [[Port Elizabeth]]-Humewoodstasie via die [[Gamtoosvallei]] na [[Avontuur]] in die [[Langkloof]] (smalspoor, 610&nbsp;mm). * Die verlate Banana Express (Alfred County Railway) van [[Port Shepstone]] na [[Harding]], [[KwaZulu-Natal]] loop vir 122 kilometer op 2 voetspoor (610&nbsp;mm). * Die [[Gautrein]] tussen [[Johannesburg]] en [[Pretoria]] maak gebruik van standaardspoor (1&nbsp;435&nbsp;mm) vir beter stabiliteit teen hoë spoed. Dr. Berks T. Hutchinson, 'n tandarts van Kaapstad, het by die regering van die [[Kaapkolonie]] aanbeveel om van die Europese spoorwydte van 4 vt 8½ dm afstand te doen en om die wydte van 3 vt 6 dm te gebruik. {{Treinsaadjie}} {{en-vertaal|3 ft 6 in gauge railways}} [[Kategorie:Spoorvervoer]] 65tm3wmgac60wpo8bjw477tl50mlfnb 0 100370 2974908 1359087 2026-10-03T02:15:37Z EmausBot 18510 dubbele aanstuur na [[Wêreldrugby o. 20-kampioenskap]] reggemaak 2974908 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Wêreldrugby o. 20-kampioenskap]] 2cyo4tv4n23i5qba55uhjungce40115 0 101906 2974772 2247422 2026-10-02T14:48:34Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974772 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Taksoboks | name = Geverfde rietpadda | image = Marbled reed frog (Hyperolius marmoratus).jpg | image_caption = 'n Geverfde rietpadda in [[Botswana]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Hyperoliidae]] | genus = ''[[Hyperolius]]'' | species = '''''H. marmoratus''''' | binomial = ''Hyperolius marmoratus'' | binomial_authority = Rapp, 1842 | synonyms = }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Geverfde rietpadda | image = | taxon = Hyperolius marmoratus | authority = Rapp, 1842 | synonyms = }} Die '''geverfde rietpadda''' (''Hyperolius marmoratus'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] aan [[Suidelike Afrika]] is. Dit staan ook bekend as die ''Skilderbontrietpadda''. Dit het eers net voorgekom in die ooste van [[Suid-Afrika]] maar word nou ook in die [[Wes-Kaap]] aangetref. Navorsing het bewys dat die padda voorkom by damme in die Wes-Kaap wat gebou is vir besproeiing; dus is dit deur menslike aktiwiteite daarheen versprei. == Fotogalery == <gallery> Lêer:Hyperolius marmoratus.jpg|Krugerwildtuin, Suid-Afrika Lêer:Hyperolius marmoratus01.jpg Lêer:Hyperolius marmoratus02.jpg Lêer:Hyperolius marmoratus white.jpg </gallery> == Bron == * Ouest. Science for South Africa. Volume 11, Nommer 2 2015 ISSN 1729-830X == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Hyperolius marmoratus}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] lbriqvs0uorvy0kiu4nim4j86ee7c3e 2974773 2974772 2026-10-02T14:49:17Z Oesjaar 7467 Finale kyk... 2974773 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Taksoboks | name = Geverfde rietpadda | image = Marbled reed frog (Hyperolius marmoratus).jpg | image_caption = 'n Geverfde rietpadda in [[Botswana]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Hyperoliidae]] | genus = ''[[Hyperolius]]'' | species = '''''H. marmoratus''''' | binomial = ''Hyperolius marmoratus'' | binomial_authority = Rapp, 1842 | synonyms = }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Geverfde rietpadda | image = | taxon = Hyperolius marmoratus | authority = Rapp, 1842 | synonyms = }} Die '''geverfde rietpadda''' (''Hyperolius marmoratus'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] aan [[Suidelike Afrika]] is. Dit staan ook bekend as die ''Skilderbontrietpadda''. Dit het eers net voorgekom in die ooste van [[Suid-Afrika]] maar word nou ook in die [[Wes-Kaap]] aangetref. Navorsing het bewys dat die padda voorkom by damme in die Wes-Kaap wat gebou is vir besproeiing; dus is dit deur menslike aktiwiteite daarheen versprei. == Fotogalery == <gallery> Lêer:Marbled reed frog (Hyperolius marmoratus).jpg|'n Geverfde rietpadda in [[Botswana]] Lêer:Hyperolius marmoratus01.jpg Lêer:Hyperolius marmoratus02.jpg Lêer:Hyperolius marmoratus white.jpg </gallery> == Bron == * Ouest. Science for South Africa. Volume 11, Nommer 2 2015 ISSN 1729-830X == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Hyperolius marmoratus}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 4echhwg5ye22tti3w1em192ha3exhdv 2974774 2974773 2026-10-02T14:49:30Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974774 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Geverfde rietpadda | image = | taxon = Hyperolius marmoratus | authority = Rapp, 1842 | synonyms = }} Die '''geverfde rietpadda''' (''Hyperolius marmoratus'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] aan [[Suidelike Afrika]] is. Dit staan ook bekend as die ''Skilderbontrietpadda''. Dit het eers net voorgekom in die ooste van [[Suid-Afrika]] maar word nou ook in die [[Wes-Kaap]] aangetref. Navorsing het bewys dat die padda voorkom by damme in die Wes-Kaap wat gebou is vir besproeiing; dus is dit deur menslike aktiwiteite daarheen versprei. == Fotogalery == <gallery> Lêer:Marbled reed frog (Hyperolius marmoratus).jpg|'n Geverfde rietpadda in [[Botswana]] Lêer:Hyperolius marmoratus01.jpg Lêer:Hyperolius marmoratus02.jpg Lêer:Hyperolius marmoratus white.jpg </gallery> == Bron == * Ouest. Science for South Africa. Volume 11, Nommer 2 2015 ISSN 1729-830X == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Hyperolius marmoratus}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 3w2svminh8gpwgwqbwx0yihqyezk7eh 0 102116 2974795 2860824 2026-10-02T15:55:12Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974795 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = ''Pyxicephalus adspersus'' | image = Pyxicephalus adspersus, Boston Aquarium.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | superclassis= [[Tetrapoda]] | classis = [[Amphibia]] | subclassis = [[Lissamphibia]] | superordo = [[Salientia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Pyxicephalidae]] | genus = [[Pyxicephalus]] | species = ''P. adspersus'' | subspecies = | binomial = '''''Pyxicephalus adspersus''''' | binomial_authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], [[1838]]) | range_map_width = 240px | synonyms = ''Rana adspersa'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Grootbrulpadda | image = | taxon = Pyxicephalus adspersus | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], [[1838]]) | synonyms =* ''Rana adspersa'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''grootbrulpadda''' (''Pyxicephalus adspersus'') is 'n [[padda]] wat voorkom in die binneland van [[Suidelike Afrika]]. Die padda se lengte wissel van 15 – 20&nbsp;cm en is olyfgroen en die pens is oranjegeel. Hy bly ondergronds in die droë winter maar kom na swaar somerreën uit om tydelike panne in die grasveld te beset. Sy roep is 'n diep, stadige brul. Sy getalle is besig om te daal in die [[Hoëveld]]. In Engels staan die padda bekend as die ''African bullfrog''. [[Lêer:Pyxicephalus adspersus01.jpg|raamloos|links|'n Grootbrulpadda op 'n grasperk]] [[Lêer:Pyxicephalus adspersus00.jpg|duimnael|links|Onderkant]] {{clear}} == Bronnelys == * Kruger, Elfriede: Die Paddaprins. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 36, nr. 2, Maart/April 1991. ISSN 0491-4783 * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Pyxicephalus adspersus}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] a3pzxvarsqhs0dq8e73f07up5lzcvl9 2974796 2974795 2026-10-02T15:55:34Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974796 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Grootbrulpadda | image = | taxon = Pyxicephalus adspersus | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], [[1838]]) | synonyms =* ''Rana adspersa'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''grootbrulpadda''' (''Pyxicephalus adspersus'') is 'n [[padda]] wat voorkom in die binneland van [[Suidelike Afrika]]. Die padda se lengte wissel van 15 – 20&nbsp;cm en is olyfgroen en die pens is oranjegeel. Hy bly ondergronds in die droë winter maar kom na swaar somerreën uit om tydelike panne in die grasveld te beset. Sy roep is 'n diep, stadige brul. Sy getalle is besig om te daal in die [[Hoëveld]]. In Engels staan die padda bekend as die ''African bullfrog''. [[Lêer:Pyxicephalus adspersus01.jpg|raamloos|links|'n Grootbrulpadda op 'n grasperk]] [[Lêer:Pyxicephalus adspersus00.jpg|duimnael|links|Onderkant]] {{clear}} == Bronnelys == * Kruger, Elfriede: Die Paddaprins. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 36, nr. 2, Maart/April 1991. ISSN 0491-4783 * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Pyxicephalus adspersus}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] o78m4myiuvei7f4ycs11q2xwuibyb8f 0 102123 2974769 2858743 2026-10-02T14:43:39Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974769 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Taksoboks | name = Gebande rubberpadda | image = Phrynosequence bodyFoR2.gif | image_caption = Gebande rubberpadda wat op 'n gelyk oppervlak loop. | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Microhylidae]] | genus = ''[[Phrynomantis]]'' | species = '''''P. bifasciatus''''' | binomial = ''Phrynomantis bifasciatus'' | binomial_authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], 1847) | synonyms = }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Gebande rubberpadda | image = | taxon = Phrynomantis bifasciatus | authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], 1847) | synonyms = }} Die '''Gebande rubberpadda''' (''Phrynomantis bifasciatus'') is 'n [[padda]] wat voorkom in die noorde van die [[Noordwes]] en [[Limpopo]], die ooste van [[Mpumalanga]] en die noorde van [[KwaZulu-Natal]]. Die padda word 6&nbsp;cm lank. Die padda is blinkswart met breë rooi, pienk of geel strepe langs die kante van die rug en oor die pote. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 2ygavur9drej0i787yyc8km62kta4a9 2974771 2974769 2026-10-02T14:46:03Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974771 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Gebande rubberpadda | image = | taxon = Phrynomantis bifasciatus | authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], 1847) | synonyms = }} Die '''Gebande rubberpadda''' (''Phrynomantis bifasciatus'') is 'n [[padda]] wat voorkom in die noorde van die [[Noordwes]] en [[Limpopo]], die ooste van [[Mpumalanga]] en die noorde van [[KwaZulu-Natal]]. Die padda word 6&nbsp;cm lank. Die padda is blinkswart met breë rooi, pienk of geel strepe langs die kante van die rug en oor die pote. == Galery == <gallery> Phrynosequence bodyFoR2.gif </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 1xhc8lnqp5mq62q4h8littcuq7nkjjv 0 102131 2974760 2974699 2026-10-02T14:34:08Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974760 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Taksoboks | name = Borrelvleipadda | image = Kassina senegalensis.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Hyperoliidae]] | genus = ''[[Kassina]]'' | species = '''''K. senegalensis''''' | binomial = ''Kassina senegalensis'' | binomial_authority = (Dumeril & Bibron, 1841) | synonyms = ''Kassina argyreivittis'' Peters, 1854 }} {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Borrelvleipadda | image = | taxon = Kassina senegalensis | authority = (Dumeril & Bibron), 1841 | synonyms =* ''Kassina argyreivittis'' Peters, 1854 }} Die '''borrelvleipadda''' (''Kassina senegalensis'') is 'n [[padda]] wat voorkom in sentraal en die ooste van [[Suidelike Afrika]] en is 4 – 5&nbsp;cm lank. Die padda het duidelike patrone oor die rug. Die rugkleur wissel van vaalbruin, geel of olyfkleurig met kenmerkende donker kleure op. Die sye is gevlek en die pens is naaswit. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} {{Saadjie}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 0qafpw9ba6awde57zm07h1ymq0guph8 2974761 2974760 2026-10-02T14:35:03Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks en kry verspreidingskaart by! Die waarde van die spesieboks. 2974761 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Borrelvleipadda | image = | taxon = Kassina senegalensis | authority = (Dumeril & Bibron), 1841 | synonyms =* ''Kassina argyreivittis'' Peters, 1854 }} Die '''borrelvleipadda''' (''Kassina senegalensis'') is 'n [[padda]] wat voorkom in sentraal en die ooste van [[Suidelike Afrika]] en is 4 – 5&nbsp;cm lank. Die padda het duidelike patrone oor die rug. Die rugkleur wissel van vaalbruin, geel of olyfkleurig met kenmerkende donker kleure op. Die sye is gevlek en die pens is naaswit. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 0iddjbcq8xpabgd2pwguyq8fk4wmlh2 0 102144 2974793 2860332 2026-10-02T15:51:13Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974793 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Gorrelskurwepadda | image = Bufo gutturalis.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | subordo = [[Neobatrachia]] | familia = [[Bufonidae]] | genus = '''[[Amietophrynus]]''' | species = '''''A. gutturalis''''' | binomial = ''Amietophrynus gutturalis'' | binomial_authority = ([[John Haycinth Power|Power]], [[1927]]) | synonyms = * ''Bufo spinosus'' <small>Bocage, 1868 "1867" ''nec'' Daudin, 1803</small> * ''Bufo regularis gutturalis'' <small>Power, 1927</small> * ''Bufo regularis ngamiensis'' <small>FitzSimons, 1932</small> * ''Bufo gutturalis'' <small>Power, 1927</small> }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Gorrelskurwepadda | image = | taxon = Amietophrynus gutturalis | authority = ([[John Haycinth Power|Power]], [[1927]]) | synonyms =* ''Bufo spinosus'' <small>Bocage, 1868 "1867" ''nec'' Daudin, 1803</small> * ''Bufo regularis gutturalis'' <small>Power, 1927</small> * ''Bufo regularis ngamiensis'' <small>FitzSimons, 1932</small> * ''Bufo gutturalis'' <small>Power, 1927</small> }} Die '''Gorrelskurwepadda''' (''Amietophrynus gutturalis'') is 'n [[skurwepadda]] wat in sentraal, noord en [[Suidelike Afrika]] voorkom. == Verspreiding == Dit word in Angola, Botswana, Demokratiese Republiek van die Kongo, Ethiopië, Eswatini, Kenia, Lesotho, Malawi, Mauritius, Mosambiek, Namibië, Réunion, Somalië, Suid-Afrika, Tanzanië, Zambië en Zimbabwe aangetref. == Habitat == Die padda se natuurlike habitat is subtropiese of tropiese droë woude, subtropiese of tropiese klam laaglandwoud, subtropiese of tropiese klam bergbos, droë savanne, klam savanne, gematigde struikveld, subtropiese of tropiese droë struikveld, subtropiese of tropiese klam struikveld of droë laagland grasveld, subtropiese of tropiese seisoenaal nat of oorstroomde laagland grasveld, subtropiese of tropiese hoogliggende grasveld, afwisselende riviere, varswatermere, varswatermoerasse, bewerkbare grond, weiveld, landelike tuine, stedelike gebiede, swaargedegradeerde voormalige woud, dammetjies, kanale en slote. [[Lêer:guttural toad calling.jpg|duimnael|links|Mannetjie wat kwaak]] == Identifikasie == Die gorrelskurwepadda is 'n groot spesie met mannetjies wat 'n snoet-tot-ventlengte van tot 90 mm en wyfies 120 mm bereik. Die rugvel is sandbruin of grys met wisselende onreëlmatige donkerbruin merke. Daar is twee pare bruin kolle tussen die oë wat 'n kruismerk maak, en daar is dikwels 'n ligte streep langs die ruggraat. Die voorbene word omring deur kenmerkende wit knolle en daar is 'n rooi kol op die agterkant van die dye. Die borskant is bleek en korrelvormig en die mannetjie het 'n donker keel. Die parotiskliere is prominent en die tone is net effens geweb.<ref name=AmphibiaWeb>{{cite web |url=http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Sclerophrys&where-species=gutturalis |title=''Sclerophrys gutturalis'' |author=Travis, Bergmann |work=AmphibiaWeb |accessdate=2022-01-06}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Butchart, Duncan: ''Natuurlewe van Suid-Afrika''. Struik Nature. 2012. {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Wikispecies-inlyn|Amietophrynus gutturalis}} * {{Commonskat-inlyn|Amietophrynus gutturalis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 12hk8w6zex7mwa2ja5ldvh61hoyt5ji 2974794 2974793 2026-10-02T15:51:40Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974794 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Gorrelskurwepadda | image = | taxon = Amietophrynus gutturalis | authority = ([[John Haycinth Power|Power]], [[1927]]) | synonyms =* ''Bufo spinosus'' <small>Bocage, 1868 "1867" ''nec'' Daudin, 1803</small> * ''Bufo regularis gutturalis'' <small>Power, 1927</small> * ''Bufo regularis ngamiensis'' <small>FitzSimons, 1932</small> * ''Bufo gutturalis'' <small>Power, 1927</small> }} Die '''Gorrelskurwepadda''' (''Amietophrynus gutturalis'') is 'n [[skurwepadda]] wat in sentraal, noord en [[Suidelike Afrika]] voorkom. == Verspreiding == Dit word in Angola, Botswana, Demokratiese Republiek van die Kongo, Ethiopië, Eswatini, Kenia, Lesotho, Malawi, Mauritius, Mosambiek, Namibië, Réunion, Somalië, Suid-Afrika, Tanzanië, Zambië en Zimbabwe aangetref. == Habitat == Die padda se natuurlike habitat is subtropiese of tropiese droë woude, subtropiese of tropiese klam laaglandwoud, subtropiese of tropiese klam bergbos, droë savanne, klam savanne, gematigde struikveld, subtropiese of tropiese droë struikveld, subtropiese of tropiese klam struikveld of droë laagland grasveld, subtropiese of tropiese seisoenaal nat of oorstroomde laagland grasveld, subtropiese of tropiese hoogliggende grasveld, afwisselende riviere, varswatermere, varswatermoerasse, bewerkbare grond, weiveld, landelike tuine, stedelike gebiede, swaargedegradeerde voormalige woud, dammetjies, kanale en slote. [[Lêer:guttural toad calling.jpg|duimnael|links|Mannetjie wat kwaak]] == Identifikasie == Die gorrelskurwepadda is 'n groot spesie met mannetjies wat 'n snoet-tot-ventlengte van tot 90 mm en wyfies 120 mm bereik. Die rugvel is sandbruin of grys met wisselende onreëlmatige donkerbruin merke. Daar is twee pare bruin kolle tussen die oë wat 'n kruismerk maak, en daar is dikwels 'n ligte streep langs die ruggraat. Die voorbene word omring deur kenmerkende wit knolle en daar is 'n rooi kol op die agterkant van die dye. Die borskant is bleek en korrelvormig en die mannetjie het 'n donker keel. Die parotiskliere is prominent en die tone is net effens geweb.<ref name=AmphibiaWeb>{{cite web |url=http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Sclerophrys&where-species=gutturalis |title=''Sclerophrys gutturalis'' |author=Travis, Bergmann |work=AmphibiaWeb |accessdate=2022-01-06}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Butchart, Duncan: ''Natuurlewe van Suid-Afrika''. Struik Nature. 2012. {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Wikispecies-inlyn|Amietophrynus gutturalis}} * {{Commonskat-inlyn|Amietophrynus gutturalis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] jxc8pvf85syogou9ha64mdk09dftfqo 0 102158 2974817 2865019 2026-10-02T18:03:42Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974817 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Taksoboks | name = Lawaaiskurwepadda | image = Amietophrynus rangeri Raucous toad Probable mature female IMG 3715.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Bufonidae]] | genus = ''[[Amietophrynus]]'' | species = '''''A. rangeri''''' | binomial = ''Amietophrynus rangeri'' | binomial_authority = (Hewitt, 1935) | synonyms = * ''Bufo regularis rangeri'' <small>Hewitt, 1935</small> * ''Bufo rangeri'' <small>Poynton, 1964</small> }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Lawaaiskurwepadda | image = | taxon = Amietophrynus rangeri | authority = (Hewitt, 1935) | synonyms =* ''Bufo regularis rangeri'' <small>Hewitt, 1935</small> * ''Bufo rangeri'' <small>Poynton, 1964</small> }} Die '''lawaaiskurwepadda''' (''Amietophrynus rangeri'') is 'n [[skurwepadda]] wat [[endemies]] is aan [[Suider-Afrika]]. Dit kom in die sentrale, ooste en die suide van die land voor. Die padda is 8 – 10&nbsp;cm lank en lyk amper soos die [[gorrelskurwepadda]] behalwe dat dit nie rooi vlekke aan die dye het nie. Die padda is sandbruin of grys met 'n knopperige vel. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te en wurms. [[Lêer:Amietophrynus rangeri Raucous toad Probable mature female IMG 3725.JPG|duimnael|links|Dorsale aansig, waarskynlik 'n volwasse wyfie.]] == Bron == * Butchart, Duncan: ''Natuurlewe van Suid-Afrika''. Struik Nature. 2012. {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Amietophrynus rangeri}} * {{Wikispecies-inlyn|Amietophrynus rangeri}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] cofxoq5jesj1c6ulsj7m5kmdk74v5qb 2974818 2974817 2026-10-02T18:03:58Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974818 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Lawaaiskurwepadda | image = | taxon = Amietophrynus rangeri | authority = (Hewitt, 1935) | synonyms =* ''Bufo regularis rangeri'' <small>Hewitt, 1935</small> * ''Bufo rangeri'' <small>Poynton, 1964</small> }} Die '''lawaaiskurwepadda''' (''Amietophrynus rangeri'') is 'n [[skurwepadda]] wat [[endemies]] is aan [[Suider-Afrika]]. Dit kom in die sentrale, ooste en die suide van die land voor. Die padda is 8 – 10&nbsp;cm lank en lyk amper soos die [[gorrelskurwepadda]] behalwe dat dit nie rooi vlekke aan die dye het nie. Die padda is sandbruin of grys met 'n knopperige vel. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te en wurms. [[Lêer:Amietophrynus rangeri Raucous toad Probable mature female IMG 3725.JPG|duimnael|links|Dorsale aansig, waarskynlik 'n volwasse wyfie.]] == Bron == * Butchart, Duncan: ''Natuurlewe van Suid-Afrika''. Struik Nature. 2012. {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Amietophrynus rangeri}} * {{Wikispecies-inlyn|Amietophrynus rangeri}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] c6nygo20stuepeeh54tzakfmb3iulq2 0 102191 2974810 2863122 2026-10-02T17:54:29Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974810 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Taksoboks | name = Karooskurwepadda | image = Bufo granti.jpg | status = NT | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Bufonidae]] | genus = ''[[Vandijkophrynus]]'' | species = '''''V. gariepensis''''' | binomial = ''Vandijkophrynus gariepensis'' | binomial_authority = [[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], 1848 | synonyms = * ''Bufo granti'' <small>[[George Albert Boulenger|Boulenger]], 1903</small> * ''Bufo gariepensis'' }} {{Spesieboks | status = NT | status_system = iucn3.1 | name = Karooskurwepadda | image = | taxon = Vandijkophrynus gariepensis | authority = [[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], 1848 | synonyms = * ''Bufo granti'' <small>[[George Albert Boulenger|Boulenger]], 1903</small> * ''Bufo gariepensis'' }} Die '''Karooskurwepadda''' (''Vandijkophrynus gariepensis'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] is aan [[Suid-Afrika]]. Dit kom voor in die westelike en die suide van die land. Die padda is 7 – 9&nbsp;cm lank en gevlek of effe kakiekleurig met 'n knopperige vel. Die pens is naaswit, dikwels met kolletjies. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te en wurms. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Vandijkophrynus gariepensis}} * {{Wikispecies-inlyn|Vandijkophrynus gariepensis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 8ay247fx3ow3yk34n3zl0miaelgea72 2974811 2974810 2026-10-02T17:55:13Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974811 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = NT | status_system = iucn3.1 | name = Karooskurwepadda | image = | taxon = Vandijkophrynus gariepensis | authority = [[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], 1848 | synonyms = * ''Bufo granti'' <small>[[George Albert Boulenger|Boulenger]], 1903</small> * ''Bufo gariepensis'' }} Die '''Karooskurwepadda''' (''Vandijkophrynus gariepensis'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] is aan [[Suid-Afrika]]. Dit kom voor in die westelike en die suide van die land. Die padda is 7 – 9&nbsp;cm lank en gevlek of effe kakiekleurig met 'n knopperige vel. Die pens is naaswit, dikwels met kolletjies. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te en wurms. == Galery == <gallery> Bufo granti.jpg </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Vandijkophrynus gariepensis}} * {{Wikispecies-inlyn|Vandijkophrynus gariepensis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 8rc4ogxl771tnx1tb9a19c6khmbinzc 0 102236 2974754 2974688 2026-10-02T14:23:08Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974754 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Rooiskurwepadda | image = Schismaderma carens, f, Springbokvlakte.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Bufonidae]] | genus = '''''Schismaderma''''' | genus_authority=[[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]] | species = '''Schismaderma carens''' | binomial_authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1848]]) | synonyms = * ''Bufo carens'' <small>Smith, 1848</small> * ''Schismaderma lateralis'' <small>Smith, 1849</small> | range_map = Schismaderma carens range.png | range_map_caption = Rooiskurwepadda verspreiding | range_map_alt = Kaart van Afrika wat verspreiding van rooiskurwepadda aantoon vanaf Tanzanië tot Suid-Afrika. }} {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Schismaderma carens | authority = [[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]] | synonyms =* ''Bufo carens'' <small>Smith, 1848</small> * ''Schismaderma lateralis'' <small>Smith, 1849</small> | range_map = Schismaderma carens range.png | range_map_caption = Rooiskurwepadda verspreiding | range_map_alt = Kaart van Afrika wat verspreiding van rooiskurwepadda aantoon vanaf Tanzanië tot Suid-Afrika. }} Die '''rooiskurwepadda''' (''Schismaderma carens'') is 'n [[skurwepadda]] wat in die noordelike en oostelike gedeeltes van [[Suid-Afrika]] voorkom. Die padda is 7 – 9&nbsp;cm lank en baksteenrooi met 'n verhewe streep aan die sye. Die streep strek van die oog tot die lies. Daar is soms twee donkerkolle op die rug. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te en wurms. Hulle verkies om in blaarafval, poele en damme te leef. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] mvqxqjegqwb7y3d1w069yuoohhipba4 2974755 2974754 2026-10-02T14:23:59Z Oesjaar 7467 Ai! 2974755 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Rooiskurwepadda | image = Schismaderma carens, f, Springbokvlakte.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Bufonidae]] | genus = '''''Schismaderma''''' | genus_authority=[[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]] | species = '''Schismaderma carens''' | binomial_authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1848]]) | synonyms = * ''Bufo carens'' <small>Smith, 1848</small> * ''Schismaderma lateralis'' <small>Smith, 1849</small> | range_map = Schismaderma carens range.png | range_map_caption = Rooiskurwepadda verspreiding | range_map_alt = Kaart van Afrika wat verspreiding van rooiskurwepadda aantoon vanaf Tanzanië tot Suid-Afrika. }} {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooiskurwepadda | image = | taxon = Schismaderma carens | authority = [[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]] | synonyms =* ''Bufo carens'' <small>Smith, 1848</small> * ''Schismaderma lateralis'' <small>Smith, 1849</small> | range_map = Schismaderma carens range.png | range_map_caption = Rooiskurwepadda verspreiding | range_map_alt = Kaart van Afrika wat verspreiding van rooiskurwepadda aantoon vanaf Tanzanië tot Suid-Afrika. }} Die '''rooiskurwepadda''' (''Schismaderma carens'') is 'n [[skurwepadda]] wat in die noordelike en oostelike gedeeltes van [[Suid-Afrika]] voorkom. Die padda is 7 – 9&nbsp;cm lank en baksteenrooi met 'n verhewe streep aan die sye. Die streep strek van die oog tot die lies. Daar is soms twee donkerkolle op die rug. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te en wurms. Hulle verkies om in blaarafval, poele en damme te leef. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] rl3xafikjq8jl7nf53yfigayoifczwn 2974756 2974755 2026-10-02T14:25:20Z Oesjaar 7467 Vervang Taksoboks met Spesieboks 2974756 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Rooiskurwepadda | image = | taxon = Schismaderma carens | authority = [[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]] | synonyms =* ''Bufo carens'' <small>Smith, 1848</small> * ''Schismaderma lateralis'' <small>Smith, 1849</small> | range_map = Schismaderma carens range.png | range_map_caption = Rooiskurwepadda verspreiding | range_map_alt = Kaart van Afrika wat verspreiding van rooiskurwepadda aantoon vanaf Tanzanië tot Suid-Afrika. }} Die '''rooiskurwepadda''' (''Schismaderma carens'') is 'n [[skurwepadda]] wat in die noordelike en oostelike gedeeltes van [[Suid-Afrika]] voorkom. Die padda is 7 – 9&nbsp;cm lank en baksteenrooi met 'n verhewe streep aan die sye. Die streep strek van die oog tot die lies. Daar is soms twee donkerkolle op die rug. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te en wurms. Hulle verkies om in blaarafval, poele en damme te leef. == Galery == <gallery> Schismaderma carens, f, Springbokvlakte.jpg </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] l6a6sgx09e7xveehjw16xznkrvtqsb0 0 102237 2974822 2974591 2026-10-02T18:09:14Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974822 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Natalse sandpadda | image = Natal Sand Frog (Tomopterna natalensis) (6885870624).jpg | image_caption = | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | superclassis= [[Tetrapoda]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Pyxicephalidae]] | genus = [[Tomopterna]] | species = T. natalensis | subspecies = | binomial = '''''Tomopterna natalensis''''' | binomial_authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]]) | range_map_width = 240px | synonyms = * ''Pyxicephalus natalensis'' <small>Smith, 1849</small> * ''Pyxicephalus pondoensis'' <small>Power, 1935</small> }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Natalse sandpadda | image = | taxon = Tomopterna natalensis | authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]]) | synonyms =* ''Pyxicephalus natalensis'' <small>Smith, 1849</small> * ''Pyxicephalus pondoensis'' <small>Power, 1935</small> }} Die '''Natalse sandpadda''' (''Tomopterna natalensis'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] is aan [[Suid-Afrika]] en kom voor in die oostelike en noordelike gedeeltes van die land. Die padda is 4 – 5&nbsp;cm lank. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te. Hulle verkies om in syferwater in grasvelde, vleie en stroomoewers te leef. Hulle is van die lawaaierigste paddas. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Tomopterna natalensis}} * {{Wikispecies-inlyn|Tomopterna natalensis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] suppiosmyfj6kkun9ka8ezp7oi6l5uh 2974823 2974822 2026-10-02T18:10:12Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974823 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Natalse sandpadda | image = | taxon = Tomopterna natalensis | authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]]) | synonyms =* ''Pyxicephalus natalensis'' <small>Smith, 1849</small> * ''Pyxicephalus pondoensis'' <small>Power, 1935</small> }} Die '''Natalse sandpadda''' (''Tomopterna natalensis'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] is aan [[Suid-Afrika]] en kom voor in die oostelike en noordelike gedeeltes van die land. Die padda is 4 – 5&nbsp;cm lank. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te. Hulle verkies om in syferwater in grasvelde, vleie en stroomoewers te leef. Hulle is van die lawaaierigste paddas. == Galery == <gallery> Natal Sand Frog (Tomopterna natalensis) (6885870624).jpg </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Tomopterna natalensis}} * {{Wikispecies-inlyn|Tomopterna natalensis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] he48j25fntcp3ia3hdf9gmqd6l9lxyi 2974933 2974823 2026-10-03T06:24:17Z Aliwal2012 39067 luidrugtigste paddas 2974933 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Natalse sandpadda | image = | taxon = Tomopterna natalensis | authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]]) | synonyms =* ''Pyxicephalus natalensis'' <small>Smith, 1849</small> * ''Pyxicephalus pondoensis'' <small>Power, 1935</small> }} Die '''Natalse sandpadda''' (''Tomopterna natalensis'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] is aan [[Suid-Afrika]] en kom voor in die oostelike en noordelike gedeeltes van die land. Die padda is 4 – 5&nbsp;cm lank. Hulle hoofvoedsel is [[insek]]te. Hulle verkies om in syferwater in grasvelde, vleie en stroomoewers te leef. Hulle is van die luidrugtigste paddas. == Galery == <gallery> Natal Sand Frog (Tomopterna natalensis) (6885870624).jpg </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Tomopterna natalensis}} * {{Wikispecies-inlyn|Tomopterna natalensis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] fednx9wkp16oqdx58j5ciibvt8glkf6 0 102238 2974762 2852774 2026-10-02T14:39:01Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974762 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Bosveldreënpadda | image = Breviceps-adspersus-adspersus.jpg | image_caption = 'n Bosveldreënpadda in Limpopo | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Microhylidae]] | genus = [[Breviceps]] | species = B. adspersus | subspecies = | binomial = '''''Breviceps adspersus''''' | binomial_authority = [[Wilhelm Peters|Peters]], [[1882]] | range_map = Breviceps adspersus map-fr.svg | range_map_width = 240px | synonyms = * ''Breviceps pentheri'' <small>Werner, 1899</small> * ''Breviceps mossambicus var. occidentalis'' <small>Werner, 1903</small> * ''Breviceps parvus'' <small>Hewitt, 1925</small> * ''Breviceps pretoriensis'' <small>FitzSimons, 1930</small> * ''Breviceps parvus caffer'' <small>Hewitt, 1932</small> }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Bosveldreënpadda | image = | taxon = Breviceps adspersus | authority = [[Wilhelm Peters|Peters]], [[1882]] | synonyms = * ''Breviceps pentheri'' <small>Werner, 1899</small> * ''Breviceps mossambicus var. occidentalis'' <small>Werner, 1903</small> * ''Breviceps parvus'' <small>Hewitt, 1925</small> * ''Breviceps pretoriensis'' <small>FitzSimons, 1930</small> * ''Breviceps parvus caffer'' <small>Hewitt, 1932</small> }} Die '''bosveldreënpadda''' (''Breviceps adspersus'') is 'n [[padda]] wat in die noordelike en oostelike gedeelte van [[Suid-Afrika]] voorkom. Dit kom ook in die [[Tuinroete]] voor. Die padda se rug is bruin, taankleurig en dofgeel gevlek met die pens wat wit is. Die padda bring die grootste gedeelte van sy lewe ondergronds in 'n slapende toestand deur. Dit verskyn dikwels in groot getalle na reën. Die hoofvoedsel is [[termiet]]e. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Breviceps adspersus}} * {{Wikispecies-inlyn|Breviceps adspersus}} {{Saadjie}} {{Breviceps}} {{Taksonbalk}} {{DEFAULTSORT:Bosveldreenpadda}} [[Kategorie:Paddas]] k3vwyw6pyadr0w33tbub4skm7dxilyl 2974764 2974762 2026-10-02T14:39:50Z Oesjaar 7467 Vervang Taksoboks met Spesieboks 2974764 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Bosveldreënpadda | image = | taxon = Breviceps adspersus | authority = [[Wilhelm Peters|Peters]], [[1882]] | synonyms = * ''Breviceps pentheri'' <small>Werner, 1899</small> * ''Breviceps mossambicus var. occidentalis'' <small>Werner, 1903</small> * ''Breviceps parvus'' <small>Hewitt, 1925</small> * ''Breviceps pretoriensis'' <small>FitzSimons, 1930</small> * ''Breviceps parvus caffer'' <small>Hewitt, 1932</small> }} Die '''bosveldreënpadda''' (''Breviceps adspersus'') is 'n [[padda]] wat in die noordelike en oostelike gedeelte van [[Suid-Afrika]] voorkom. Dit kom ook in die [[Tuinroete]] voor. Die padda se rug is bruin, taankleurig en dofgeel gevlek met die pens wat wit is. Die padda bring die grootste gedeelte van sy lewe ondergronds in 'n slapende toestand deur. Dit verskyn dikwels in groot getalle na reën. Die hoofvoedsel is [[termiet]]e. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Breviceps adspersus}} * {{Wikispecies-inlyn|Breviceps adspersus}} {{Saadjie}} {{Breviceps}} {{Taksonbalk}} {{DEFAULTSORT:Bosveldreenpadda}} [[Kategorie:Paddas]] dldd9t587wmotfnadcolazgwm6ngu9m 0 102241 2974767 2853596 2026-10-02T14:41:11Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974767 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Bruinrugboompadda | image = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Hyperoliidae]] | genus = ''[[Leptopelis]]'' | species = '''''L. mossambicus''''' | binomial = ''Leptopelis mossambicus'' | binomial_authority = Poynton, 1985 | synonyms = }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Bruinrugboompadda | image = | taxon = Leptopelis mossambicus | authority = Poynton, 1985 | synonyms = }} Die '''bruinrugboompadda''' (''Leptopelis mossambicus'') is 'n [[padda]] wat in die oostelike [[Laeveld]] gedeelte van [[Suid-Afrika]] voorkom. Die volwasse padda het 'n geelbruin rug en donker sye. Die onvolwasse padda is liggroen. Die padda het 'n breë kop en groot uitpeul oë terwyl die ledemate dun is met tone en vingers wat in skyfies eindig. Die padda is naglewend en eet [[insek]]te. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Wikispecies-inlyn|Leptopelis mossambicus}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 61ktlm7oea5yxdzy8l3mybfr2ipr9yq 2974768 2974767 2026-10-02T14:41:33Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974768 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Bruinrugboompadda | image = | taxon = Leptopelis mossambicus | authority = Poynton, 1985 | synonyms = }} Die '''bruinrugboompadda''' (''Leptopelis mossambicus'') is 'n [[padda]] wat in die oostelike [[Laeveld]] gedeelte van [[Suid-Afrika]] voorkom. Die volwasse padda het 'n geelbruin rug en donker sye. Die onvolwasse padda is liggroen. Die padda het 'n breë kop en groot uitpeul oë terwyl die ledemate dun is met tone en vingers wat in skyfies eindig. Die padda is naglewend en eet [[insek]]te. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Wikispecies-inlyn|Leptopelis mossambicus}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] bz4l9x3b7brke1rq6qmyewup6fkjd0p 0 102251 2974791 2859590 2026-10-02T15:47:50Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974791 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Gewone rivierpadda | image = Amietia angolensis (common river frog).jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref=<ref name=iucn>John Poynton, Alan Channing, Kim Howell, Malcolm Largen, Robert Drewes, Stefan Lötters (2004). [http://www.iucnredlist.org/details/58184/0 ''Amietia angolensis'']. In: IUCN 2012. IUBN-rooilys van Bedreigde Spesies. Weergawe 2012.2.</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Pyxicephalidae]] | genus = ''[[Amietia]]'' | species = '''''A. angolensis''''' | binomial = ''Amietia angolensis'' | binomial_authority = ([[Jose Vicente Barboza du Bocage|Bocage]], 1866) }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref=<ref name=iucn>John Poynton, Alan Channing, Kim Howell, Malcolm Largen, Robert Drewes, Stefan Lötters (2004). [http://www.iucnredlist.org/details/58184/0 ''Amietia angolensis'']. In: IUCN 2012. IUBN-rooilys van Bedreigde Spesies. Weergawe 2012.2.</ref> | name = Gewone rivierpadda | image = | taxon = Amietia angolensis | authority = ([[Jose Vicente Barboza du Bocage|Bocage]], 1866) | synonyms = }} Die '''gewone rivierpadda''' (''Amietia angolensis'') is 'n [[padda]] wat in die suidelike, oostelike en noordelike gedeeltes van [[Suid-Afrika]] voorkom. Dit is een van die min paddas wat in die wintermaande aktief is. Die padda is groen of bruin met donker kolle en vlekke en 6 – 8&nbsp;cm lank. Die snoet is gepunt en die agterpote is lank en sterk. Hulle vreet meestal [[insek]]te. Hulle leef in strome, poele en tuindammetjies. [[Lêer:Common River Frog (Amietia angolensis) (7039219601).jpg|duimnael|links|'n Gewone rivierpadda]] [[Lêer:Common River Frog2.jpg|duimnael|links|Die een rus op 'n blaar]] == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Amietia angolensis}} * {{Wikispecies-inlyn|Amietia angolensis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] psnlvbrvs7pkq78lvqqgoyxvunugmuh 2974792 2974791 2026-10-02T15:48:53Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974792 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref=<ref name=iucn>John Poynton, Alan Channing, Kim Howell, Malcolm Largen, Robert Drewes, Stefan Lötters (2004). [http://www.iucnredlist.org/details/58184/0 ''Amietia angolensis'']. In: IUCN 2012. IUBN-rooilys van Bedreigde Spesies. Weergawe 2012.2.</ref> | name = Gewone rivierpadda | image = | taxon = Amietia angolensis | authority = ([[Jose Vicente Barboza du Bocage|Bocage]], 1866) | synonyms = }} Die '''gewone rivierpadda''' (''Amietia angolensis'') is 'n [[padda]] wat in die suidelike, oostelike en noordelike gedeeltes van [[Suid-Afrika]] voorkom. Dit is een van die min paddas wat in die wintermaande aktief is. Die padda is groen of bruin met donker kolle en vlekke en 6 – 8&nbsp;cm lank. Die snoet is gepunt en die agterpote is lank en sterk. Hulle vreet meestal [[insek]]te. Hulle leef in strome, poele en tuindammetjies. == Galery == <gallery> Common River Frog (Amietia angolensis) (7039219601).jpg|'n Gewone rivierpadda Common River Frog2.jpg|Die een rus op 'n blaar </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Amietia angolensis}} * {{Wikispecies-inlyn|Amietia angolensis}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] l2wdv2f41u5a5lbg0hy9tleeadcc82j 0 102253 2974807 2862828 2026-10-02T17:44:11Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974807 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Taksoboks | name = Kaapse rivierpadda | image = Cape River Frog - Amietia fuscigula - Cape Town 3.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{IUCN2014.1|assessors=IUCN SSC Amphibian Specialist Group |year=2014 |id=45331497 |title=Amietia fuscigula |downloaded=29 Junie 2014 }}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Pyxicephalidae]] | genus = ''[[Amietia]]'' | species = '''''A. fuscigula''''' | binomial = ''Amietia fuscigula'' | binomial_authority = (Duméril & Bibron, 1841) | synonyms = * ''Afrana fuscigula'' <small>(Duméril & Bibron, 1841)</small> * ''Rana fuscigula'' <small>Duméril & Bibron, 1841</small> }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Amietia fuscigula | image = | taxon = Roosia lucilleae | authority = (Duméril & Bibron, 1841) | synonyms =* ''Afrana fuscigula'' <small>(Duméril & Bibron, 1841)</small> * ''Rana fuscigula'' <small>Duméril & Bibron, 1841</small> }} Die '''Kaapse rivierpadda''' (''Amietia fuscigula'') is 'n [[padda]] wat in die suidelike, westelike en sentrale gedeeltes van [[Suid-Afrika]] voorkom. Hierdie padda leef in snelvloeiende strome en is 8 – 12&nbsp;cm lank. Die padda is vaartbelyn met 'n gepunte snoet. Die agterbene is lank en sterk en die tone het uitgebreide swemvliese. Die kleur op die rug wissel en daar is dikwels 'n dun middelstreep op die rug. Hulle vreet hoofsaaklik [[insek]]te. [[Lêer:Amietia fuscigula Pyxicephalidae IMG 4332s.JPG|duimnael|links|'n Kaapse rivierpadda]] == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Amietia fuscigula}} * {{Wikispecies-inlyn|Amietia fuscigula}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 1egc4wu4gfjpa59u259vaqu9djl2nya 2974808 2974807 2026-10-02T17:46:15Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974808 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Amietia fuscigula | image = | taxon = Roosia lucilleae | authority = (Duméril & Bibron, 1841) | synonyms =* ''Afrana fuscigula'' <small>(Duméril & Bibron, 1841)</small> * ''Rana fuscigula'' <small>Duméril & Bibron, 1841</small> }} Die '''Kaapse rivierpadda''' (''Amietia fuscigula'') is 'n [[padda]] wat in die suidelike, westelike en sentrale gedeeltes van [[Suid-Afrika]] voorkom. Hierdie padda leef in snelvloeiende strome en is 8 – 12&nbsp;cm lank. Die padda is vaartbelyn met 'n gepunte snoet. Die agterbene is lank en sterk en die tone het uitgebreide swemvliese. Die kleur op die rug wissel en daar is dikwels 'n dun middelstreep op die rug. Hulle vreet hoofsaaklik [[insek]]te. == Galery == <gallery> Amietia fuscigula Pyxicephalidae IMG 4332s.JPG|'n Kaapse rivierpadda Cape River Frog - Amietia fuscigula - Cape Town 3.jpg </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Amietia fuscigula}} * {{Wikispecies-inlyn|Amietia fuscigula}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] r1t80czuwdn4qnycqbga47lb11znrhf 0 102294 2974813 2864046 2026-10-02T17:56:25Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974813 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Kliklangtoonpadda | image = Strongylopus grayii Clicking Stream Frog EOS 00159.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Ranidae]] | genus = [[Strongylopus]] | species = ''S. grayii'' | binomial = ''Strongylopus grayii'' | binomial_authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]]) | synonyms = }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Kliklangtoonpadda | image = | taxon = Strongylopus grayii | authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]]) | synonyms = }} Die '''kliklangtoonpadda''' (''Strongylopus grayii'') is [[endemies]] aan [[Suid-Afrika]]. Die [[padda]] kom voor aan die kusgebiede van Suid-Afrika. Hulle kom ook voor in die [[Laeveld]]. Hulle vreet hoofsaaklik [[insek]]te. == Identifikasie == Die padda is 4 – 5&nbsp;cm lank en leef aan die oewers van strome en poele in berg- en kus[[grasveld]] of [[fynbos]]. Die padda is vaartbelyn met 'n skerppuntsnoet. Die agterpote is baie lank en dun met die tone net effens geweb. Die rugkleur wissel en is gewoonlik bedek met 'n dun middelstreep. Die pens is effens wit. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Strongylopus grayii}} * {{Wikispecies-inlyn|Strongylopus grayii}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] i2v2qell5kd59t3ji0tzxhmwz1526l3 2974814 2974813 2026-10-02T17:56:56Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. Te lekker, nou sommer ook 'n kaart by! 2974814 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Kliklangtoonpadda | image = | taxon = Strongylopus grayii | authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|Smith]], [[1849]]) | synonyms = }} Die '''kliklangtoonpadda''' (''Strongylopus grayii'') is [[endemies]] aan [[Suid-Afrika]]. Die [[padda]] kom voor aan die kusgebiede van Suid-Afrika. Hulle kom ook voor in die [[Laeveld]]. Hulle vreet hoofsaaklik [[insek]]te. == Identifikasie == Die padda is 4 – 5&nbsp;cm lank en leef aan die oewers van strome en poele in berg- en kus[[grasveld]] of [[fynbos]]. Die padda is vaartbelyn met 'n skerppuntsnoet. Die agterpote is baie lank en dun met die tone net effens geweb. Die rugkleur wissel en is gewoonlik bedek met 'n dun middelstreep. Die pens is effens wit. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Strongylopus grayii}} * {{Wikispecies-inlyn|Strongylopus grayii}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] q1jb5bkciihfcwsfgadyf4eue99m4gs 0 102296 2974827 2873087 2026-10-02T18:24:12Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974827 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Taksoboks | name = Rooiruggraspadda | image = Plain Grass Frog (Ptychadena anchietae) with lateral sacs inflated (13760742813).jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Ranidae]] | genus = [[Ptychadena]] | species = ''P. anchietae'' | binomial = ''Ptychadena anchietae'' | binomial_authority = ([[Jose Vicente Barboza du Bocage|Bocage]], [[1868]]) | synonyms = }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Rooiruggraspadda | image = | taxon =Ptychadena anchietae | authority = ([[Jose Vicente Barboza du Bocage|Bocage]], [[1868]]) | synonyms = }} Die '''rooiruggraspadda''' (''Ptychadena anchietae'') is 'n [[padda]] kom voorkom in die [[Limpoporivier]]vallei van [[Suid-Afrika]]. Hulle vreet hoofsaaklik [[insek]]te. Die padda is 4 – 5&nbsp;cm lank en leef in vleie en vogtige grasveld. Die padda is vaartbelynd met 'n puntige snoet. Die rug is effens baksteenrooi en die pens is ligter van kleur terwyl die oë donker is. Die agterpote is lank en dun met die tone effens geweb. Die padda is bekend vir sy springvermoë. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 4pcdwt7qiu2nkk0rt6ng8j4e2fv8wfl 2974828 2974827 2026-10-02T18:24:30Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974828 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Rooiruggraspadda | image = | taxon =Ptychadena anchietae | authority = ([[Jose Vicente Barboza du Bocage|Bocage]], [[1868]]) | synonyms = }} Die '''rooiruggraspadda''' (''Ptychadena anchietae'') is 'n [[padda]] kom voorkom in die [[Limpoporivier]]vallei van [[Suid-Afrika]]. Hulle vreet hoofsaaklik [[insek]]te. Die padda is 4 – 5&nbsp;cm lank en leef in vleie en vogtige grasveld. Die padda is vaartbelynd met 'n puntige snoet. Die rug is effens baksteenrooi en die pens is ligter van kleur terwyl die oë donker is. Die agterpote is lank en dun met die tone effens geweb. Die padda is bekend vir sy springvermoë. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] jy4chqavw0woftopr82phuynfblru49 0 102331 2974757 2848665 2026-10-02T14:30:43Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974757 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Aronskelkrietpadda | image = Hyperolius horstockii.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Hyperoliidae]] | genus = ''[[Hyperolius]]'' | species = '''''H. horstockii''''' | binomial = ''Hyperolius horstockii'' | binomial_authority = ([[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1837) | synonyms = }} {{Spesieboks | status = VU | status_system = iucn3.1 | name = Aronskelkrietpadda | image = | taxon = Hyperolius horstockii | authority = ([[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1837) | synonyms = }} Die '''aronskelkrietpadda''' (''Hyperolius horstocki'') is 'n klein [[padda]] wat in die suidkusgebied van die [[Wes-Kaap]] voorkom. Dit is ook [[endemies]] aan die gebied. Die padda is [[room (kleur)|roomgrys]] met helder[[oranje]] tone en binneledemate. Die [[mannetjie]] het 'n oranje keel. Daar is ook 'n ligte streep vanaf die neus, bo die [[oog]] en teen die sy af. Die padda leef in [[lelie]]s en biesies om panne in [[fynbos]]. Dit is 2 - 3&nbsp;cm lank en vreet klein [[insek]]te. [[Lêer:Hyperolius horstockii ArumLilyFrog Cape Town 5.JPG|duimnael|links|'n Aronskelkrietpadda in Kaapstad]] [[Lêer:Hyperolius horstockii ArumLilyFrog Cape Town 6.JPG|duimnael|links|Van nader bekyk]] == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Hyperolius horstockii}} * {{Wikispecies-inlyn|Hyperolius horstockii}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] ixwiwk7eezbqa8yqple40t73nmrpfqs 2974758 2974757 2026-10-02T14:31:52Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974758 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = VU | status_system = iucn3.1 | name = Aronskelkrietpadda | image = | taxon = Hyperolius horstockii | authority = ([[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1837) | synonyms = }} Die '''aronskelkrietpadda''' (''Hyperolius horstocki'') is 'n klein [[padda]] wat in die suidkusgebied van die [[Wes-Kaap]] voorkom. Dit is ook [[endemies]] aan die gebied. Die padda is [[room (kleur)|roomgrys]] met helder[[oranje]] tone en binneledemate. Die [[mannetjie]] het 'n oranje keel. Daar is ook 'n ligte streep vanaf die neus, bo die [[oog]] en teen die sy af. Die padda leef in [[lelie]]s en biesies om panne in [[fynbos]]. Dit is 2 - 3&nbsp;cm lank en vreet klein [[insek]]te. == Galery == <gallery> Hyperolius horstockii ArumLilyFrog Cape Town 5.JPG|'n Aronskelkrietpadda in Kaapstad Hyperolius horstockii ArumLilyFrog Cape Town 6.JPG|Van nader bekyk <gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Hyperolius horstockii}} * {{Wikispecies-inlyn|Hyperolius horstockii}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] cmha6rsu4pkihxix33km7y11l54xta0 2974759 2974758 2026-10-02T14:32:16Z Oesjaar 7467 /* Galery */ Ai! 2974759 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = VU | status_system = iucn3.1 | name = Aronskelkrietpadda | image = | taxon = Hyperolius horstockii | authority = ([[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1837) | synonyms = }} Die '''aronskelkrietpadda''' (''Hyperolius horstocki'') is 'n klein [[padda]] wat in die suidkusgebied van die [[Wes-Kaap]] voorkom. Dit is ook [[endemies]] aan die gebied. Die padda is [[room (kleur)|roomgrys]] met helder[[oranje]] tone en binneledemate. Die [[mannetjie]] het 'n oranje keel. Daar is ook 'n ligte streep vanaf die neus, bo die [[oog]] en teen die sy af. Die padda leef in [[lelie]]s en biesies om panne in [[fynbos]]. Dit is 2 - 3&nbsp;cm lank en vreet klein [[insek]]te. == Galery == <gallery> Hyperolius horstockii ArumLilyFrog Cape Town 5.JPG|'n Aronskelkrietpadda in Kaapstad Hyperolius horstockii ArumLilyFrog Cape Town 6.JPG|Van nader bekyk </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Hyperolius horstockii}} * {{Wikispecies-inlyn|Hyperolius horstockii}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] gdqon1027yg151ymivo14uqnqrgy86v 0 102366 2974775 2859316 2026-10-02T14:51:06Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974775 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Taksoboks | name = Gewone blikslanertjie | image = Cacosternum boettgeri.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | superclassis= [[Tetrapoda]] | classis = [[Amphibia]] | subclassis = [[Lissamphibia]] | superordo = [[Salientia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Ranidae]] | genus = [[Cacosternum]] | species = C. boettgeri | subspecies = | binomial = '''''Cacosternum boettgeri''''' | binomial_authority = [[George Albert Boulenger|Boulenger]], ([[1882]]) | range_map_width = 240px | synonyms = }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Gewone blikslanertjie | image = | taxon = Cacosternum boettgeri | authority = [[George Albert Boulenger|Boulenger]], ([[1882]]) | synonyms = }} Die '''gewone blikslanertjie''' (''Cacosternum boettgeri'') is 'n [[padda]] wat in die grootste gedeelte van [[Suid-Afrika]] behalwe die noordweste van die [[Noord-Kaap]] voorkom. Die padda is 2 -3&nbsp;cm lank en het 'n gesette lyf met 'n [[kleur]] wat wissel van [[smaraggroen]] tot dofbruin. Strepe, vlekke en kolle kan ook op die padda voorkom. Die pens is wit met donker kolle op. Dit leef in vogtige of oorstroomde grasveld of seisoenale reënpoele. Die padda is veral aktief na reën. Hulle leef van klein [[insek]]te. == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Cacosternum boettgeri}} * {{Wikispecies-inlyn|Cacosternum boettgeri}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 9dow8x4ngvh05a79yvshveubjjr9hx0 2974776 2974775 2026-10-02T14:51:51Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974776 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Gewone blikslanertjie | image = | taxon = Cacosternum boettgeri | authority = [[George Albert Boulenger|Boulenger]], ([[1882]]) | synonyms = }} Die '''gewone blikslanertjie''' (''Cacosternum boettgeri'') is 'n [[padda]] wat in die grootste gedeelte van [[Suid-Afrika]] behalwe die noordweste van die [[Noord-Kaap]] voorkom. Die padda is 2 -3&nbsp;cm lank en het 'n gesette lyf met 'n [[kleur]] wat wissel van [[smaraggroen]] tot dofbruin. Strepe, vlekke en kolle kan ook op die padda voorkom. Die pens is wit met donker kolle op. Dit leef in vogtige of oorstroomde grasveld of seisoenale reënpoele. Die padda is veral aktief na reën. Hulle leef van klein [[insek]]te. == Galery == <gallery> Cacosternum boettgeri.jpg </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Cacosternum boettgeri}} * {{Wikispecies-inlyn|Cacosternum boettgeri}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] lqhouql4893y7ucnoeqd2mu1smvxxwl 0 103152 2974858 2964767 2026-10-02T20:28:01Z Jcb 223 2974858 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Homo naledi''}} {{Taksoboks | name = ''Homo naledi'' | fossil_range = [[Pleistoseen|Middel-Pleistoseen]] {{fossil range|0.335|0.236}} | image = Homo naledi assembled skull.jpg | image_caption = Skedel van [[holotipe]] "DH1" | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | familia = [[Hominidae]] |genus=''[[Homo]]'' | species = †'''''H. naledi''''' | binomial = ''Homo naledi'' | binomial_authority = [[Lee Rogers Berger|Berger]] ''et al''., 2015<ref name="Berger">[http://elifesciences.org/content/4/e09560.full.pdf {{Aut|L.R. Berger – e.a.}}, Homo naledi, a new species of the genus Homo from the Dinaledi Chamber, South Africa, in ''eLife'' 4 (10/09/2015).]</ref> }} '''''Homo naledi''''' is 'n uitgestorwe [[Hominini]]-spesie, wat vermoedelik geleef het tydens die Middel-[[Pleistoseen]]tydperk, tussen sowat 335&nbsp;000 en 236&nbsp;000 jaar gelede.<ref name="Berger" /> Die fossiele daarvan is meestal afkomstig van die Dinaledi-grotkamer in die Rising Star-grotstelsel, wat 800&nbsp;m van [[Swartkrans]] in die [[Wieg van die Mensdom]] geleë is. == Ontdekking == Verskillende fossiele van ''H. naledi'' is in 2013 in die Rising Star-grotte in [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] ontdek. Hierdie tot dusver grootste fossielvonds van oermense in Afrika is in 2015 bekend gestel. Die oorblyfsels van 15 individue, bestaande uit 1&nbsp;550 fossielfragmente, is tydens die aanvanklike ondersoek gevind, en navorsers het vermoed dat meer in die grotkamer ontdek sou word.<ref name="iflscience">{{Cite web |url=http://www.iflscience.com/editors-blog/newly-discovered-human-ancestor-likely-ritualistically-disposed-its-dead |title={{Aut|J. Alford}}, ''New Species Of Human Discovered In South Africa'', IFLScience.com (10/09/2015). |access-date=11 September 2015 |archive-date=24 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524163630/http://www.iflscience.com/editors-blog/newly-discovered-human-ancestor-likely-ritualistically-disposed-its-dead |url-status=dead }}</ref> Die woord ''naledi'' beteken ''ster'' in [[Sotho]], 'n verwysing na die plek waar die [[fossiel]]e gevind is.<ref name="Berger" /> Die navorsers het die moontlikhede uitgeskakel dat die ''Homo naledi''-mense 'n massasterfte in die grotkamer ondergaan het, daarin verongeluk het, sou ingespoel het, deur groot karnivore ingedra is, deur aasdiere gevreet is, of ooit die kamer bewoon het. Die kadawers het volgens hul afleidings die kamer een vir een, in een stuk, en oor 'n geruime tyd binnekom. Die feit dat soveel geraamtes saam aangetref is, sou dui op rituele gedrag, waar die spesie hul dooies doelbewus in die grotkamer gegooi of gesleep het. Daar word aangeneem dat al die beendere aan lede van dieselfde familie behoort, aangesien hulle gelaatstrekke opvallend ooreenstem. == Eienskappe == Individue van die [[spesie]] was klein van statuur, die mans ongeveer 150 sentimeters lank en die vroue effens korter. Analise van die geraamtes dui dat hulle regop geloop en volkome [[tweevoetig]] was.<ref name="iflscience" /> Die spesie het volgens die navorsers 'n interessante en weergalose kombinasie van primitiewe en verder ontwikkelde eienskappe bevat, wat gevolglik insigte kan verskaf omtrent genus ''Homo'' se fenotipes en gelaatstrekke wat ''[[Homo habilis|H. habilis]]'', ''[[Homo rudolfensis|H. rudolfensis]]'' en ''[[Homo erectus|H. erectus]]'' voorafgegaan het. Hul breinvolume het tussen 450 en 550 kubieke sentimeter beslaan, wat vergelykbaar is met dié van ''[[Australopithecus]]''. Dit impliseer 'n besonder klein breingrootte vergeleke met hedendaagse ''[[Homo sapiens]]'', of selfs vroeë ''[[Homo]]''-spesies.<ref name="iflscience" /> Die tande, soos die skedelvorm, is redelik mensagtig, waaruit afleidings omtrent hul dieet gemaak kan word. Die voetstrukstuur, waarvan 'n geartikuleerde voorbeeld gevind is, verskil min van 'n moderne mensevoet. Die bene en voete is volgens die navorsers goed aangepas om lang afstande te stap. Die hande, waarvan weereens 'n volledig geartikuleerde eksemplaar gevind is, het 'n duim en gewrigsbene in die moderne menslike patroon, en breë vingerpunte wat kleiner voorwerpe stewig kan vashou en manipuleer. Die vingerbene is egter meer geboë as enige wat nog in die genus ''Homo'' gevind is, en sou blykbaar klimaktiwiteite fasiliteer. Die heupe is besonder primitief, soos tewens ook die opwaarts geboë skouers, wat weereens klimbewegings vergemaklik. == Dinaledi-grotkamer == [[Lêer:Cartoon illustrating the geological and taphonomic context and distribution of fossils, sediments and flowstones within the Dinaledi Chamber.jpg|duimnael|links|250px|Skema van die Dinaledi-grotkamer in die Rising Star-grotstelsel met ingang bo, regs]] Die Dinaledi-grotkamer (d.w.s. "sterre"-grotkamer) is sowat 10&nbsp;m lank en 3&nbsp;m wyd en word deur 'n nou en vertikale 12&nbsp;m hoë skag verbind met die gevaarlike Drakerug-helling in 'n aanliggende grotkamer. Die Drakerug word op sy beurt deur die dalende grotingang en Superman se Kruipplek, ’n skeur van net 17&nbsp;cm in deursnee, bereik. Die hele grotstelsel en veral die grotdak is in detail gekarteer, om vas te stel watter alternatiewe ingange moontlik in oertye kon bestaan het, wat die teenwoordigheid van die fossiele kan verklaar. Die gevolgtrekking was egter dat die grot wel van vorm verander het, maar dat die grotkamers nooit oor alternatiewe ingange beskik het nie. Die chemiese samestelling van die Dinaledi-kamer se kleisediment wys eweneens dat dit altyd 'n afgesonderde afsettingseenheid was. Die fossielsamestelling is beperk tot Hominine-, enkele vroeë knaagdier-, en enkele onlangse uilbeendere. Almal kon slegs die kamer binnegekom het deur dieselde skag wat tans deur navorsers gebruik word. Die ''Homo naledi''-mense moes gevolglik ook klein van statuur wees om die kamer te bereik. Die fossielbeendere is uitstekend bewaar, en toon geen tekens van snymerke deur mense of bytmerke deur karnivore, wat hulle miskien kon ingesleep het nie. Ook bevat dit geen oorspronklike beenbreuke nie, slegs latere droë beenbreuke. Die beenverskeidenheid verteenwoordig volledige kadawers, wat die kamer in een stuk binnegekom het. Die Dinaledi-grotkamer is op 13 September 2013 verken deur twee Gautengse grotkruipers, Steven Tucker en Rick Hunter. Hulle het hul ontdekking van fossielbeendere kort daarna aan Pedro Boshoff en Lee Berger bekend gemaak. Berger het die grot in Oktober besoek, en 'n navorsingspan van 60 persone het dit in November 2013 stelselmatig ondersoek. == Galery == <gallery widths="215px" heights="165px"> Homo naledi.jpg|<center>[[Holotipe]]-skedelfragmente</center> Homo naledi tibia.jpg|<center>Skeenbene (tibia) van ''Homo naledi''</center> Homo naledi foot.jpg|<center>Voetbene van ''Homo naledi''</center> Homo naledi skeletal specimens.jpg|<center>'n Skelet van ''Homo naledi''</center> HomoNalediSkull.jpg|<center>Gerekonstrueerde skedel van ''Homo naledi''</center> Homo naledi, gesig-rekonstruksie, valskleur-KI-herskepping.jpg|<center>'n Gesigrekonstruksie^{{{tooltip|KI|KI-konsep van model deur C. Moraes et al., sien lêerinligting}}} </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Homo naledi}} {{Menslike evolusie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Fossiele]] [[Kategorie:Uitgestorwe primate]] qg3qi8ugqh374kmng2gr6x2mg0kc9f0 0 106108 2974895 2918988 2026-10-02T21:53:31Z ~2026-52972-98 215525 /* */ Lewensmaat: Soon-Yi Previn. 2974895 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Woody Allen | Beeld = Woody Allen Cannes 2016.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Allen in 2016 | Geboortenaam = Allen Stewart Konigsberg | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1935|11|30|df=yes}} | Geboorteplek = [[The Bronx]], [[New York Stad]], [[VSA]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State van Amerika]] | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Lewensmaat = [[Soon-Yi Previn]] (1997-) | Beroep = Draaiboekskrywer, regisseur en akteur | Aktiewe jare = 1950–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = [http://www.woodyallen.com/ woodyallen.com] | imdb = 0000095 | Toekennings = }} '''Woody Allen''' (gebore '''Allen Stewart Konigsberg''' op [[30 November]] [[1935]])<ref>https://books.google.com/books?id=81HYDwAAQBAJ&pg=PT11</ref><ref>{{Cite web |url=https://time.com/4100521/woody-allen-biography |title=argiefkopie |access-date=28 Desember 2023 |archive-date=28 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228002149/https://time.com/4100521/woody-allen-biography/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.yahoo.com/entertainment/celebrity-actor-director-birthdays-week-163947283.html Celebrity Actor Director Birthdays Week] yahoo.com</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230903021451/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b9ef3006f</ref> is 'n [[Amerikaanse]] draaiboekskrywer, regisseur en [[akteur]] van Joodse afkoms. Allen het vier [[Oscar]]s, nege [[Bafta]]- en twee [[Golden Globe]]-pryse oor sy meer as 60 jaar lange loopbaan ontvang. Hy word as een van die mees gerespekteerde rolprentregisseurs van die moderne era beskou.<ref name="filmreference">{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/33/Woody-Allen.html |title=Woody Allen Biography (1935–) |publisher=Filmreference.com |access-date=7 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402025144/http://www.filmreference.com/film/33/Woody-Allen.html |archive-date=2 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Allen skryf sy eie draaiboeke en hanteer self die regie van sy films, en speel ook in die meeste daarvan. Die meeste van sy prente is [[tragikomedie]]s met 'n droë, dog humoristiese trant, dikwels oor inwoners van New York met verhoudingsprobleme. Hy speel baie keer die rol van 'n verwarde, angstige karakter met gebrekkige [[selfvertroue]].<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Van sy bekendste prente is ''Everything You Always Wanted to Know About Sex'' (1972), ''Annie Hall'' (1977) en ''Match Point'' (2005). Hy ontvang [[Oscar]]s vir die regie en draaiboeke van ''Annie Hall'' (1978),<ref>Beste regisseur en beste oorspronklike draaiboek, [[50ste Oscar-toekenningsaand]]</ref> ''Hannah and Her Sisters'' (1987)<ref>Beste oorspronklike draaiboek, [[59ste Oscar-toekenningsaand]]</ref> en ''Midnight in Paris'' (2012)<ref>Beste oorspronklike draaiboek, [[84ste Oscar-toekenningsaand]]</ref> == Beknopte biografie == [[Lêer:Woody Allen - Take the Money - 1969.JPG|duimnael|links|Allen in ''Take the Money and Run'', 1969.]] Allen Stewart Konigsberg is op [[1 Desember]] [[1935]] in [[The Bronx]] gebore, maar word in [[Brooklyn, New York|Brooklyn]] in [[New York Stad]] groot. Sy ouers was Nettie ('n boekhouer) en Martin Konigsberg ('n graveur en kelner).<ref name="filmreference" /> Sy familie was [[Asjkenasiese Jode]]. Op 17 verander hy sy naam na Heywood Allen. Allen begin op 19-jarige ouderdom draaiboeke vir TV-programme (soos ''The Ed Sullivan Show'' en ''The Tonight Show'') te skryf. In 1961 begin hy om as 'n komediant op te tree. Sy eerste film, ''What's New Pussycat?'', is in 1965 vrygestel. In 1966 skryf hy sy eerste toneelstuk, ''Don't Drink the Water'', wat op [[Broadway (teater)|Broadway]] opgevoer is. Sy fliek, ''Hannah and Her Sisters'', het in 1986 $18 miljoen by die loket verdien. == Filmografie == [[Lêer:Estatua Woody Allen en Oviedo.jpg|duimnael|Beeld van Allen in Oviedo, [[Spanje]].]] [[Lêer:Woody.Allen.band.jpg|duimnael|Allen speel in 'n [[jazz]]-orkes in [[Frankryk]].]] ; Regie * 2020 – ''Rifkin's Festival'' *2019 – ''A Rainy Day in New York'' *2017 – ''Wonder Wheel'' *2016 – ''Café Society'' *2015 – ''Irrational Man'' * 2014 – ''Magic in the Moonlight'' * 2013 – ''Blue Jasmine'' * 2012 – ''To Rome with Love'' * 2011 – ''Midnight in Paris'' * 2010 – ''You Will Meet a Tall Dark Stranger'' * 2009 – ''Whatever Works'' * 2008 – ''Vicky Cristina Barcelona'' * 2007 – ''Cassandra's Dream'' * 2006 – ''Scoop'' * 2005 – ''Match Point'' * 2004 – ''Melinda and Melinda'' * 2003 – ''Anything Else'' * 2002 – ''Hollywood Ending'' * 2001 – ''The Curse of the Jade Scorpion'' * 2000 – ''Picking Up the Pieces'' * 2000 – ''Small Time Crooks'' * 1999 – ''Sweet and Lowdown'' * 1998 – ''The Impostors'' * 1998 – ''Celebrity'' * 1997 – ''Deconstructing Harry'' * 1996 – ''Everyone Says I Love You'' * 1995 – ''Mighty Aphrodite'' * 1994 – ''Bullets Over Broadway'' * 1993 – ''Manhattan Murder Mystery'' * 1992 – ''Husbands and Wives'' * 1992 – ''Shadows and Fog'' * 1990 – ''Alice'' * 1989 – ''Crimes and Misdemeanors'' * 1989 – ''New York Stories'' (segment "Oedipus Wrecks") * 1988 – ''Another Woman'' * 1987 – ''September'' * 1987 – ''Radio Days'' * 1986 – ''Hannah and Her Sisters'' * 1985 – ''The Purple Rose of Cairo'' * 1984 – ''Broadway Danny Rose'' * 1983 – ''Zelig'' * 1982 – ''A Midsummer Night's Sex Comedy'' * 1980 – ''Stardust Memories'' * 1979 – ''Manhattan'' * 1978 – ''Interiors'' * 1977 – ''Annie Hall'' * 1975 – ''Love and Death'' * 1973 – ''Sleeper'' * 1972 – ''Everything You Always Wanted to Know About Sex* (*But Were Afraid to Ask)'' * 1971 – ''Bananas'' * 1969 – ''Take the Money and Run'' * 1966 – ''What's Up, Tiger Lily?'' ; Slegs as akteur * 2013 – ''Fading Gigolo'' * 1991 – ''Scenes from a Mall'' * 1987 – ''King Lear'' * 1976 – ''The Front'' * 1972 – ''Play It Again, Sam'' * 1967 – ''Casino Royale'' * 1965 – ''What's New Pussycat?'' == Kortverhale == * ''Getting Even'' (1971), {{ISBN|0-394-47348-5}} * ''Without Feathers'' (1975), {{ISBN|0-394-49743-0}} * ''Side Effects'' (1980), {{ISBN|0-394-51104-2}} * ''Mere Anarchy'' (2007), {{ISBN|978-1-4000-6641-4}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{IMDb naam|id=0000095}} * {{Commonskat-inlyn|Woody Allen}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Allen, Woody}} [[Kategorie:Amerikaanse draaiboekskrywers]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse komediante]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] dewy0jzm0c8e1jbpq4glad2w6hu05or 0 110804 2974866 2974406 2026-10-02T20:47:22Z Jcb 223 2974866 wikitext text/x-wiki '''Liggaamlike opvoeding''' is ’n akademiese vak wat wêreldwyd in skole aangebied word en primêre, sekondêre en soms tersiêre onderwys insluit. Daar word dikwels daarna verwys as LO (liggaamlike opvoeding), terwyl dit in die Verenigde State informeel as ''gym class'' of ''gym'' bekend staan. Liggaamlike opvoeding fokus oor die algemeen op die ontwikkeling van fisieke fiksheid, motoriese vaardighede, gesondheidsbewustheid en sosiale interaksie deur aktiwiteite soos sport, oefening en bewegingsonderrig.<ref>{{Cite book |last=Kirk |first=David |title=Physical Education Futures |date=2011 |publisher=Taylor & Francis Group, Routledge |isbn=978-0-415-67736-3}}</ref> Hoewel kurrikula van land tot land verskil, het liggaamlike opvoeding oor die algemeen ten doel om lewenslange fisieke aktiwiteit en welstand te bevorder. Anders as ander akademiese vakke is liggaamlike opvoeding uniek omdat dit leerders oor die psigomotoriese, kognitiewe, affektiewe, sosiale en kulturele leerdomeine heen betrek.[2]Die inhoud van liggaamlike opvoeding verskil internasionaal, aangesien fisieke aktiwiteite dikwels die geografiese, kulturele en omgewingskenmerke van elke streek weerspieël.[3] Hoewel daar oor die doel van liggaamlike opvoeding gedebatteer word, word een van die sentrale doelwitte daarvan oor die algemeen beskou as om jongmense te sosialiseer en te bemagtig om uiteenlopende bewegings- en fisieke-aktiwiteitskulture te waardeer en daaraan deel te neem.[2][4][5][6] == Vyf Leerliggame in Liggaamlike Opvoeding (Kernleerdomeine) == Histories het die vakgebied liggaamlike opvoeding op drie leerdomeine gefokus: die affektiewe, kognitiewe en psigomotoriese domeine.[7] Meer onlangs het navorsing op die gebied van liggaamlike opvoeding egter twee bykomende leerdomeine erken, naamlik die sosiale en kulturele domeine.[2][8] Navorsers in liggaamlike opvoeding uit Australië, Swede en die Verenigde Koninkryk het onlangs die Leerdomeine herformuleer as Vyf Leerliggame binne liggaamlike opvoeding:[2] die Bewegende Liggaam, Denkende Liggaam, Emosionele Liggaam, Sosiale Liggaam en Kulturele Liggaam. Hierdie herformulering is ontwikkel aan die hand van akademiese literatuur oor liggaamlike opvoeding, sowel as onderwys in die breër sin. * '''Bewegende Liggaam:''' Hierdie dimensie beklemtoon die ontwikkeling van fisieke vaardighede en motoriese vermoëns. Dit behels leerders se vermoë om verskillende bewegings met beheer, koördinasie en doeltreffendheid uit te voer en vorm die grondslag van tradisionele aktiwiteite in liggaamlike opvoeding. * '''Denkende Liggaam:''' Benewens fisieke beweging fokus hierdie aspek op kognitiewe betrokkenheid. Dit behels die begrip van reëls, strategieë en konsepte wat met fisieke aktiwiteite verband hou en bevorder kritiese denke, besluitneming en reflektiewe praktyke onder leerders. * '''Sosiale Liggaam:''' Hierdie aspek beklemtoon die belangrikheid van sosiale interaksies en verhoudings binne liggaamlike opvoeding. Dit neem in ag hoe leerders deur fisieke aktiwiteite saamwerk, kommunikeer en verhoudings bou, en bevorder sodoende spanwerk, empatie en ’n gevoel van gemeenskap. * '''Emosionele Liggaam:''' Met die erkenning van die emosionele ervarings wat met fisieke aktiwiteit gepaardgaan, behandel hierdie dimensie gevoelens soos vreugde, frustrasie, selfvertroue en angs. Dit beklemtoon die rol wat emosies in motivering, betrokkenheid en algemene welstand binne liggaamlike opvoeding speel. * '''Kulturele Liggaam:''' Hierdie komponent erken die kulturele kontekste en identiteite wat leerders na liggaamlike opvoeding bring. Dit behels ’n begrip van hoe kulturele agtergronde, waardes en samelewingsnorme leerders se deelname aan en ervarings van fisieke aktiwiteite beïnvloed. Deur hierdie vyf leerliggame te integreer, kan onderwysers ’n omvattende benadering tot liggaamlike opvoeding bied wat verder strek as die tradisionele fokus op fisieke aktiwiteit alleen. Hierdie raamwerk moedig opvoeders aan om die veelvlakkige aard van leerders se ontwikkeling in ag te neem en bevorder sodoende inklusiewe en betekenisvolle leerervarings binne liggaamlike opvoeding. == Kurrikulumbenaderings tot liggaamlike opvoeding == Soos met onderwys in die algemeen, bestaan daar verskillende kurrikulumbenaderings tot liggaamlike opvoeding.[9] Ennis het drie hoofbenaderings tot die kurrikulum in liggaamlike opvoeding geïdentifiseer, naamlik: Fabriek, Tuin en Reis.[10] * '''Fabrieksmodel:''' Die Fabrieksmodel benader onderwys soos ’n monteerlyn, waar daar van leerders verwag word om spesifieke vaardighede deur gestandaardiseerde onderrig en assessering te bemeester. In liggaamlike opvoeding kan dit byvoorbeeld ’n basketbal-eenheid behels waarin alle leerders dieselfde stel oefeninge aanleer, soos dribbel, doelskiet en aangee, en met behulp van prestasie-assesseringsrubrieke of tydgebonde take geëvalueer word. Die onderwyser lei die klas met die klem op doeltreffendheid, dissipline en uitkomsgebaseerde resultate. Hoewel hierdie benadering konsekwentheid verseker, kan dit uiteenlopende leerbehoeftes of belangstellings buite rekening laat. * '''Voorbeeld:''' ’n Onderwyser stel verskillende vaardigheidstasies op en neem die tyd wat leerders neem om ''lay-up''-oefeninge uit te voer, waarna punte op grond van spoed en akkuraatheid toegeken word. * '''Tuinmodel:''' Die Tuinmodel beskou leerders as individue met unieke potensiaal wat ontwikkel en gekoester moet word. Liggaamlike opvoeding volgens hierdie model beklemtoon emosionele welstand, inklusiwiteit en leerders se keuse. ’n Onderwyser kan aktiwiteite ontwerp wat voorsiening maak vir verskillende vlakke van deelname en sukses, soos joga, dans of samewerkende speletjies, om te verseker dat elke leerder veilig en ondersteun voel. Die klem val op genot, persoonlike groei en die ontwikkeling van ’n positiewe verhouding met beweging. * '''Voorbeeld:''' Tydens ’n fiksheidseenheid stel leerders hul eie persoonlike gesondheidsdoelwitte, soos om hul soepelheid te verbeter of stres beter te bestuur, en besin hulle weekliks oor hul vordering met terugvoer van die onderwyser. * '''Reismodel:''' Die Reismodel beskou liggaamlike opvoeding as ’n proses van ontdekking en verkenning, waar leer met verloop van tyd plaasvind en deur nuuskierigheid en refleksie gelei word. Die onderwyser en leerders skep saam betekenisvolle en relevante leerervarings. Volgens hierdie model kan ’n onderwyser byvoorbeeld ’n projek fasiliteer waarin leerders hul eie speletjies ontwerp, kulturele sportsoorte verken of ondersoek hoe fisieke aktiwiteit geestelike welstand beïnvloed. Die klem val op persoonlike betekenis, samewerking en die vorming van verbande wat verder as die klaskamer strek. * '''Voorbeeld:''' Leerders werk in groepe om tradisionele inheemse speletjies na te vors, die reëls daarvan aan te leer en dit daarna aan hul medeleerders te leer, terwyl hulle ook die kulturele betekenis van elke aktiwiteit bespreek. Hierdie kurrikulumbenaderings word nooit ten volle deur ’n skool of onderwyser toegepas nie. Dit is eerder waarskynlik dat skole ’n kombinasie van hierdie benaderings gebruik om in die leerbehoeftes van leerders te voorsien. Verder is elke benadering op verskillende tye en in verskillende omstandighede nodig. Dit gesê, word die bemeestering van vaardighede dikwels aan die Fabrieksmodel-kant van hierdie kontinuum geplaas, terwyl kritiese denkvaardighede dikwels deel vorm van die Reismodel-kant van die kontinuum. Een besondere benadering tot liggaamlike opvoeding wat nie deur die drie bogenoemde modelle omvat word nie, is ’n kritiese benadering tot die kurrikulum.[11][12] ’n Kritiese benadering word dikwels verbind met die aanspreek van die sosiale en kulturele dimensies van liggaamlike opvoeding. As sodanig behels ’n deel van hierdie onderrig die bestudering van die rol wat ongelykheid in gesondheid, beweging en die liggaam speel.[9] '''Kritiese benadering:''' Kritiese kurrikulumbenaderings in liggaamlike opvoeding het ten doel om die vak te transformeer van ’n ruimte wat hoofsaaklik op fisieke prestasie en die voortsetting van bestaande norme fokus, na ’n ruimte vir kritiese denke en sosiale verandering. In plaas daarvan om bloot inhoud oor te dra of fisieke vaardighede te ontwikkel, moedig ’n kritiese kurrikulum leerders en onderwysers aan om te bevraagteken wie se liggame, kennis en ervarings binne liggaamlike opvoeding waardeer word, en om saam te werk aan die skepping van meer bemagtigende leeromgewings.[13] * '''Voorbeeld:''' Leerders kan oor die verloop van ’n spel besin en bespreek hoe die bestaande reëls van die spel deelname, spanwerk en billikheid beperk. Hulle kan daarna saamwerk om die reëls aan te pas om hierdie aspekte tydens die volgende spel te verbeter. == Pedagogiek == Die hoofdoelwitte van die onderrig van moderne liggaamlike opvoeding is:[14] * Om kinders en tieners aan ’n wye verskeidenheid oefeninge en gesonde aktiwiteite bloot te stel. Omdat liggaamlike opvoeding vir byna alle kinders toeganklik kan wees, is dit een van die min geleenthede wat voordelige en gesonde fisieke aktiwiteit onder kinders kan verseker. * Om vaardighede aan te leer wat lewenslange fiksheid en gesondheid bevorder. * Om selfrapportering en monitering van fisieke oefening aan te moedig. * Om die duur, intensiteit en tipe aktiwiteit volgens individuele behoeftes aan te pas. * Om terugvoer op die inspanning en werk, eerder as slegs op die resultaat, te fokus. * Om aktiewe rolmodelle te bied. Dit is noodsaaklik dat onderwysers in liggaamlike opvoeding die ontwikkeling van motoriese vaardighede bevorder en versterk, en kinders en tieners van ’n basiese stel vaardighede voorsien wat hul bewegingsrepertoire uitbrei. Dit stel leerders in staat om regdeur hul lewe aan verskillende vorme van speletjies, sport en ander fisieke aktiwiteite deel te neem.[15] Hierdie doelwitte kan op verskeie maniere bereik word. Nasionale, provinsiale en plaaslike riglyne bepaal dikwels watter standaarde met betrekking tot liggaamlike opvoeding onderrig moet word. Hierdie standaarde bepaal watter inhoud behandel word, aan watter kwalifikasievereistes opvoeders moet voldoen, en watter handboeke en leermateriaal gebruik moet word. Hierdie verskillende standaarde sluit onder meer die onderrig van sportopvoeding in, oftewel die gebruik van sport as ’n vorm van oefening; fiksheidsopvoeding, wat verband hou met algemene gesondheid en fiksheid; en bewegingsopvoeding, wat fokus op beweging binne ’n nie-sportkonteks.[15] Hierdie benaderings en kurrikula is gegrond op die werk van pioniers in liggaamlike opvoeding, naamlik François Delsarte, Liselott Diem en Rudolf von Laban, wat in die 1800’s daarop gefokus het om kinders se vermoë om hul liggame vir selfuitdrukking te gebruik, te ontwikkel. Hierdie idees, tesame met benaderings uit die 1960’s wat gefokus het op die gebruik van die liggaam, ruimtelike bewustheid, inspanning en verhoudings, het aanleiding gegee tot die moderne onderrig van liggaamlike opvoeding.[16] Onlangse navorsing het ook die rol van liggaamlike opvoeding in morele ontwikkeling ondersoek ter ondersteuning van doelwitte wat verband hou met sosiale insluiting en sosiale geregtigheid.[17] Navorsing op hierdie gebied is egter steeds beperk, veral binne die konteks van gestremdheid en die sosiale insluiting van persone met gestremdhede.[18] == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Liggaamsbewegings]] 124s7v4372g98fp7in9ems461qwn3c5 0 120474 2974904 2926425 2026-10-03T01:41:24Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974904 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Kumbh Mela <br />कुम्भ मेला |kleur = |titel = |beeld = Third Shahi Snan in Hari Ki Pauri.jpg |beeld_wydte = 260px |beeld_onderskrif = Pelgrims in 2010 by die Kumbh Mela in Haridwar. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Soort&nbsp;gebeure&nbsp; |1 = Godsdiensfees |opskrif2 = Geloof |2 = [[Hindoeïsme]] |opskrif3 = Gehou |3 = Elke 12 jaar per plek |opskrif4 = Vorige |4 = 2016 (Ujjain) |opskrif5 = Volgende |5 = 2022 (Haridwar) |opskrif6 = Plekke |6 = Haridwar, [[Allahabad]], [[Nashik]] <br />(of Trimbak) en Ujjain |opskrif7 = Land |7 = [[Indië]] }} '''Kumbh Mela''' ([[IFA]]: ˌkʊm ˈmeɪlə) is in [[Hindoeïsme]] ’n massabedevaart waarin Hindoes saamkom om in ’n heilige [[rivier]] te bad. Vier feeste word tradisoneel as Kumbh Melas erken: die Haridwar Kumbh Mela, Allahabad Kumbh Mela, Nashik-Trimbakeshwar Simhastha en Ujjain Simhastha. Hulle word om die beurt by een van die volgende plekke gehou: Haridwar, [[Allahabad]], [[Nashik]] (of Trimbak) en Ujjain. Die hooffeesterrein lê aan die oewer van ’n rivier: die [[Ganges]] by Haridwar, die [[Yamuna|Triveni Sangam]] (samevloei van die Ganges, die Yamuna en die onsigbare Sarasvati) by Allahabad, die [[Godavari]] by Nashik en die [[Shipra]] by Ujjain. Daar word geglo as ’n mens in die riviere bad, word al jou sondes weggewas.<ref name="Kama_Seeing">McLean, Kama. "[http://web.b.ebscohost.com.authenticate.library.duq.edu/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=33e9f172-2732-4ee1-8a2a-17fe3c4171c5%40sessionmgr110&vid=13&hid=126 Seeing, Being Seen, and Not Being Seen: Pilgrimage, Tourism, and Layers of Looking at the Kumbh Mela]." (2009): 319-41. Ebscohost. Web. 28 Sept. 2014..</ref> Die Kumbh Mela word op enige gegewe plek elke 12 jaar gehou. Daar is ’n verskil van sowat drie jaar tussen die Kumbh Melas by Haridwar en Nashik; die feeste by Nashik en Ujjain word in dieselfde jaar of in opeenvolgende jare gehou. Die presiese datum word bepaal deur ’n kombinasie van die posisies van [[Jupiter (planeet)|Jupiter]], die [[Son]] en die [[Maan]] in die [[Diereriem]]. By Nashik en Ujjain kan die Mela gehou word terwyl ’n planeet in die [[Leeu (sterreteken)|Leeu]] (Simha in die Hindoe-astrologie) is; in so ’n geval is dit ook bekend as '''Simhastha'''. By Haridwar en Allahabad word ’n ''Ardha'' ("Halwe") Kumbh Mela elke ses jaar gehou; ’n ''Maha'' ("Groot") Kumbh Mela vind elke 144 jaar plaas. Dis onseker presies hoe lank die fees al gehou word. Volgens die [[Middeleeuse]] Hindoemitologie het [[Wisjnoe]] druppels ''amrita'' (die drankie vir onsterflikheid) op vier plekke gestort terwyl hy dit in ’n ''kumbha'' (pot) vervoer het. Dié vier plekke is geïdentifiseer as die plekke waar die Kumbh Mela in die moderne tyd gehou word. Die naam beteken letterlik "kumbha-fees". Dit is in [[Hindi]] as "Kumbh" bekend (vanweë die weglating van die [[schwa]]), maar in [[Sanskrit]] en sommige ander Indiese tale word die oorspronklike '''Kumbha Mela''' meestal gebruik.<ref>{{cite news |url=https://mapo.maharashtra.etenders.in/tpoimages/MAPO/tender/Tender678.pdf |title=Kumbh Mela 2015–16: Nashik City |publisher=Police Commissionerate, Nasik City |year=2014 |access-date=15 April 2017 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083509/https://mapo.maharashtra.etenders.in/tpoimages/MAPO/tender/Tender678.pdf |url-status=dead }}</ref> Die fees is een van die grootste vreedsame saamtrekke op aarde en word beskou as die "wêreld se grootste byeenkoms van godsdienspelgrims".<ref>[https://web.archive.org/web/20100403014350/http://www.indianembassy.org/new/maha_kumbh_mela_2001.htm The Maha Kumbh Mela 2001] indianembassy.org</ref> Daar is geen metode om vas te stel presies hoeveel pelgrims die feeste bywoon nie, en die getal wat op die belangrikste dag bad, verskil van bron tot bron. Na raming het 120&nbsp;miljoen mense in 2013 die Maha Kumbh Mela in Allahabad oor ’n tydperk van twee maande besoek,<ref>{{cite news |url=http://www.khaleejtimes.com/article/20130311/ARTICLE/303119878/1028 |title=Record 120 million take dip as Maha Kumbh fest ends |date=12 Maart 2013 |newspaper=Khaleej Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223824/https://www.khaleejtimes.com/article/20130311/ARTICLE/303119878/1028 |archive-date=20 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2013/01/14/travel/gallery/kumbh-mela-festival/ |title=Photos: Kumbh Mela, world's biggest religious festival |publisher=CNN |date=25 Maart 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328035550/http://www.cnn.com/2013/01/14/travel/gallery/kumbh-mela-festival/ |archive-date=28 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> insluitende meer as 30 miljoen op ’n enkele dag: 10 Februarie 2013 (die dag van Mauni Amavasya).<ref>{{Cite web |url=http://www.ibnlive.com/news/india/over-3-crore-take-holy-dip-in-sangam-on-mauni-amavasya-590002.html |title=Over 3 crore take holy dip in Sangam on Mauni Amavasya |publisher=IBNLive |date=10 Februarie 2013 |access-date=15 April 2017 |archive-date=22 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122023038/http://www.ibnlive.com/news/india/over-3-crore-take-holy-dip-in-sangam-on-mauni-amavasya-590002.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Rashid_2013">{{cite news |last=Rashid |first=Omar |title=Over three crore devotees take the dip at Sangam |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/over-three-crore-devotees-take-the-dip-at-sangam/article4401726.ece |newspaper=The Hindu |date=11 Februarie 2013 |location=Chennai |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200104/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/over-three-crore-devotees-take-the-dip-at-sangam/article4401726.ece |archive-date=7 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Mitologiese oorsprong == [[Beeld:Kurma, the tortoise incarnation of Vishnu.jpg|duimnael|303px|''Samudra manthan'', of die karring van die melk-oseaan.]] Volgens die Middeleeuse Hindoemitologie kom die ontstaan van die fees voor in die antieke [[legende]] van ''samudra manthan''. Daarvolgens veg die [[dêwa]]s en [[asura]]s om ''amrita'', die drankie vir onsterflikheid. Dit word tydens ''samudra manthan'', of die karring van die oseaan, vervaardig en in ’n ''kumbha'' (pot) geplaas. Om te voorkom dat die asuras (bose wesens) die drankie gryp, vlieg ’n goddelike draer weg met die pot. In een weergawe is die draer van die ''kumbha'' die goddelike geneesheer Dhanavantari (’n inkarnasie van Wisjnoe), wat op vier plekke stop waar die Kumbh Mela gevier word. In ander vertellings is die draer Garuda, [[Indra]] of Mohini, wat van die ''amrita'' op vier plekke stort.<ref name="KM_2003">{{cite journal |jstor=3591863 |title=Making the Colonial State Work for You: The Modern Beginnings of the Ancient Kumbh Mela in Allahabad |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2003-08_62_3/page/873 |author=Kama MacLean |journal=The Journal of Asian Studies |volume=62 |issue=3 |date=Augustus 2003 |doi=10.2307/3591863 |pages=873–905 }}</ref> Hoewel verskeie antieke tekste die ''samudra manthan'' noem, kom die storting van die ''amrita'' nie in een voor nie.<ref name="KM_2003" /> Net so word die Kumbh Mela nie genoem nie. Dit laat verskeie geleerdes, onder andere R.B. Bhattacharya, D.P. Dubey en Kama Maclean, glo die legende is eers redelik onlangs met die Kumbh Mela verbind in ’n poging om skriftelike gesag daaraan te verleen.{{sfn|Maclean|2008|pp=88-89}} == Geskiedenis == Daar is in antieke Indiese geskrifte verskeie verwysings na feeste aan rivieroewers, maar dis onseker van wanneer af die Kumbh Mela gehou word. Die Chinese reisiger Xuanzang (Hiuen Tsang) beskryf ’n ritueel wat deur keiser Shiladitya (wat met Harsha verbind word) georganiseer is by die samevloei van twee riviere, in die koninkryk Po-lo-ye-kia (wat as Prayaga geïdentifiseer is). Hy noem ook verskeie honderd mense het saam gebad waar die riviere ontmoet om hul sondes af te was.<ref name="Xuanzang">[http://www.sdstate.edu/projectsouthasia/upload/Xuan-Zang-Book-V.pdf Buddhist Records of the Western World, Book V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051904/http://www.sdstate.edu/projectsouthasia/upload/Xuan-Zang-Book-V.pdf |date= 4 Maart 2016 }} deur Xuan Zang</ref> Volgens sommige geleerdes is dit die vroegste bestaande geskiedkundige beskrywing van die Kumbh Mela, wat in [[644]] n.C. in die hedendaagse Allahabad plaasgevind het.<ref>{{cite book |author1=Dilip Kumar Roy |author2=Indira Devi |title=Kumbha: India's ageless festival |url=https://books.google.com/books?id=TtZKAAAAMAAJ |year=1955 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=xxii}}</ref><ref>{{cite book |author=Mark Tully |title=No Full Stops in India |url=https://books.google.com/books?id=QUyx_nvsEncC&pg=PT127 |year=1992 |publisher=Penguin Books Limited |isbn=978-0-14-192775-6 |pages=127–}}</ref><ref>{{cite book |author1=Mark Juergensmeyer |author2=Wade Clark Roof |title=Encyclopedia of Global Religion |url=https://books.google.com/books?id=WwJzAwAAQBAJ&pg=PA677 |year=2011 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4522-6656-5 |pages=677–}}</ref> Die Australiese navorser Kama Maclean meen egter die Xuanzang-verwysing is na ’n gebeurtenis wat elke vyf jaar plaasgevind het (en nie elke 12 jaar nie) en dalk ’n [[Boeddhisme|Boeddhistefees]] was (aangesien Harsha ’n Boeddhistiese keiser was).<ref name="Kama_ET_2010" /> ’n Algemene mening, soos voorgestaan deur die [[akhara]]s, is dat die Indiese filosoof en teoloog Adi Shankara die Kumbh Mela in die 8ste eeu in Prayag begin het om die ontmoeting tussen geestelikes uit verskillende streke te vergemaklik. Akademici betwyfel egter die egtheid van dié bewering.{{sfn|Maclean|2008|p=89}} Dit lyk of die fees van Haridwar die oorspronklike Kumbh Mela is, want dit word verbind met die sterreteken "Kumbha" ([[Waterdraer (sterreteken)|Waterdraer]]), en daar is verskeie verwysings na die 12-jaarsiklus daarvan.<ref name="Kama_ET_2010" /> Die vroegste bestaande geskrifte wat die naam Kumbha Mela bevat, is ''Khulasat-ut-Tawarikh'' (1695) en ''Chahar Gulshan'' (1759). Albei verwys met die naam slegs na Haridwar se fees, hoewel hulle noem soortgelyke feeste word in Allahabad en Nashik gehou.<ref name="KAJ_2008" /> Die ''Khulasat-ut-Tawarikh'' lys die volgende feeste: ’n jaarlikse mela en ’n Kumbh Mela elke 12 jaar by Haridwar; ’n mela by Trimbak wanneer Jupiter die Leeu binnegaan (dit is elke 12 jaar) en ’n jaarlikse mela by Prayag in die maand [[Maagha]].<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/indiaofaurangzib034937mbp|title=India of Aurangzib |author=Jadunath Sarkar |publisher=Kinnera |date=1901 |pages=27–124}}</ref> Die Maagha-mela van Allahabad is waarskynlik die oudste hiervan en dateer van die vroeë eeue n.C. Dit word in verskeie Puranas genoem.<ref name="KAJ_2008" /> Die verbintenis daarvan met die Kumbha-mite en die 12-jaarsiklus is egter redelik onlangs, moontlik van die middel 19de eeu af. Volgens D.P. Dubey noem nie een van die antieke geskrifte die Allahabad-fees ’n Kumbh Mela nie. Kama Maclean sê nie eens vroeë [[Brittanje|Britse]] rekords noem die naam Kumbh Mela of ’n siklus van 12 jaar vir die Allahabad-fees nie. Die eerste Britse verwysing na die Kumbh Mela in Allahabad is in ’n verslag van 1868 waarin die behoefte genoem word aan beter beheer oor die pelgrims en sanitasie by die "Coomb-fees" wat in Januarie 1870 gehou sou word. Volgens Maclean het die priesters van Allahabad hul jaarlikse Maagha-mela met die Kumbha-legende verbind om die belangrikheid van hul heilige feesterrein te verhoog.<ref name="KM_2003" /> [[Beeld:Haridwar Kumbh Mela - 1850s.jpg|duimnael|links|280px|''Haridwar Kumbh Mela'', deur die Engelse skilder J.M.W. Turner. Gravure, 1850's.]] Die Kumbh Mela by Ujjain het in die 18de eeu begin toe die [[Maratharyk|Maratha]]-heerser Ranoji Shinde [[Asketisme|askete]] van Nashik na Ujjain genooi het vir ’n plaaslike fees.<ref name="KAJ_2008">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=WT2odZ7_d7MC&pg=PA32 |title=South Asian Religions on Display: Religious Processions in South Asia and in the Diaspora |editor=Knut A. Jacobsen |chapter=The Kumbh Mela Festival Processions |author=James G. Lochtefeld |publisher=Routledge |year=2008 |pages=32–41 }}</ref> Nes die priesters van Allahabad, het die geleerdes van Nashik en Ujjain dalk met ander plekke meegeding om heilige status en in die proses die Kumbh-tradisie vir hul voorheen bestaande feeste aangeneem.<ref name="KM_2003" /><ref name="Kama_ET_2010">{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-02-10/news/37008284_1_kumbh-mela-prayag-haridwar |title=Kumbh mela dates back to mid-19th century, shows research |date=10 Februarie 2013 |newspaper=Economic Times |author=Vikram Doctor |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091338/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-02-10/news/37008284_1_kumbh-mela-prayag-haridwar |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tot met die bewind van die [[Oos-Indiese Kompanjie]] is die Kumbh Melas beheer deur die akharas (sektes) van godsdienstige askete bekend as die [[sadhu|sadhu's]]. Hulle het belasting ingesamel en ook wetstoepassings- en geregtelike pligte gehad. Die sadhu's was hoogs gemilitariseer en het ook handelgedryf. Die melas was die verhoog vir sektariese politiekery en het soms gewelddadig geraak.<ref name="David_1996">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=jEUdPqYQjhoC&pg=PA156 |title=Contesting the Nation |editor=David Ludden |chapter=Soldier Monks and Militant Sadhus |author=William R. Pinch |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1996 |isbn=978-0-8122-1585-4 |pages=141–156 }}</ref> Mense is aangeval<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/indiaofaurangzib034937mbp |title=India of Aurangzib |author=Jadunath Sarkar |publisher=Kinnera |date=1901 |page=124 }}</ref> en botsings tussen faksies het plaasgevind waarin soms honderde mense dood is.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=V1L99XsB1gkC&pg=PA252 |title=Gods Gateway: Identity and Meaning in a Hindu Pilgrimage Place |author=James Lochtefeld |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-974158-8 |pages=252–253 }}</ref><ref name="Thomas_1801">{{cite book |author=Thomas Hardwicke |title=Narrative of a Journey to Sirinagur |url=https://archive.org/stream/cbarchive_100716_narrativeofajourneytosirinagur9999/narrativeofajourneytosirinagur9999#page/n9/mode/2up |year=1801 |pages=314–319 }}</ref><ref>{{cite book |author=Hari Ram Gupta |title=History of the Sikhs: The Sikh commonwealth or Rise and fall of Sikh misls (Volume IV) |url=https://books.google.com/books?id=S1wwAQAAIAAJ |year=2001 |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |isbn=978-81-215-0165-1 |page=175 }}</ref> Die botsings het verminder nadat die Kompanjie die handels-vegtersrol van die sadhu's streng beperk het; hulle het hulle daarna al hoe meer tot bedelary gewend.{{sfn|Maclean|2008|pp=57-58}} Benewens hul godsdienstige belangrikheid, was die Kumbh Melas histories ook groot handelsgeleenthede. ’n Baptiste-sendeling, John Chamberlain, wat in 1824 die Ardh Kumbh Mela by Haridwar besoek het, het geskryf talle besoekers het daarheen gegaan om handel te dryf. Talle mense "van elke godsdienstige orde" het die fees bygewoon, onder andere ’n groot getal [[Sikhisme|Sikhs]].<ref name="John_1826">{{cite book |author1=John Chamberlain |author2=William Yates |title=Memoirs of Mr. John Chamberlain, late missionary in India |url=https://books.google.com/books?id=2QEFAAAAYAAJ |year=1826 |publisher=Baptist Mission Press |pages=346–348}}</ref> Volgens ’n 1858-verslag van die Haridwar Kumbh Mela deur die Britse staatsamptenaar Robert Montgomery Martin, het besoekers aan die fees mense van verskeie rasse en godsdienste ingesluit. Benewens priesters, soldate en bedelmonnike, was daar baie handelaars, onder andere perdehandelaars van [[Boechara]], [[Kaboel]], [[Toerkistan]], [[Arabiese Skiereiland|Arabië]] en [[Iran|Persië]]. Daar was ook Hindoe-, Sikh- en [[Moslem]]heersers, en selfs ’n paar [[Christelik]]e sendelinge het by die mela gepreek.<ref name="RMM_1858">{{cite book |url=https://archive.org/stream/indianempirehist03martuoft#page/4/mode/2up |title=The Indian Empire |author=Robert Montgomery Martin |volume=3 |publisher=The London Printing and Publishing Company |year=1858 |pages=4–5 }}</ref> Die Kumbh Melas het ’n groot rol gespeel in die verspreiding van [[cholera]]. Die Britse owerhede het verskeie pogings aangewend om die sanitêre toestande by die melas te verbeter, maar duisende mense is tot in die middel 20ste eeu aan cholera dood weens dié feeste.<ref name="Biswa_2008">{{cite book |author1=Biswamoy Pati |author2=Mark Harrison |title=The Social History of Health and Medicine in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=-ktHKWRR5xAC&pg=PT68 |year=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04259-3 |pages=68–71 }}</ref><ref name="RD_time_trends">{{cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/19328/7/07_chapter%203.pdf |title=Time Trends of Cholera in India : An Overview |author=R. Dasgupta |publisher=INFLIBNET |accessdate=13 Desember 2015 }}</ref> Verskeie stormlope het al plaasgevind. Nadat 430 mense in 1820 by Haridwar dood is, het die Kompanjie verskeie groot projekte geloods om die infrastruktuur te verbeter, insluitende die bou van nuwe [[ghat]]s (trappe) en die vergroting van paaie om verdringing te verminder.{{sfn|Maclean|2008|p=61}} Sedertdien het minder sterftes by Haridwar voorgekom: Die volgende groot stormloop was in 1986, toe 50 mense dood is.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8619088.stm |title=Five die in stampede at Hindu bathing festival |date=14 April 2010 |publisher=BBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506155709/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8619088.stm |archive-date=6 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> By Allahabad was ook groot stormlope: in 1840, 1906, 1954, 1986 en 2013. In die ergste van hulle, die een in 1954, is 800 mense dood.<ref>{{cite news |url=http://news.rediff.com/slide-show/2010/mar/04/slide-show-1-worst-religious-stampedes.htm |title=Maha Kumbh Mela (1954): 800 dead |publisher=rediff.com |date=4 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214914/http://news.rediff.com/slide-show/2010/mar/04/slide-show-1-worst-religious-stampedes.htm |archive-date=31 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Plekke == [[Beeld:Evening prayers at Har-Ki-Pairi Ghat in Haridwar.jpg|duimnael|260px|’n Kumbh Mela by Haridwar.]] [[Beeld:Kumb Mela - 2013 - Allahabad.png|duimnael|260px|Planetêre posisies tydens 2013 se Kumbh Mela by Allahabad (Prayag).]] Tradisioneel word die feeste op die volgende vier plekke as Kumbh Melas erken: Prayag (Allahabad), Haridwar, Trimbak-Nashik en Ujjain.<ref>{{cite book |author=J. S. Mishra |title=Mahakumbh, the Greatest Show on Earth |url=https://books.google.com/books?id=1pCXqynwwQcC&pg=PA17 |year=2004 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0993-9 |pages=17 }}</ref><ref name="JCR_2004" /> Die Kumbh Mela in die Nashik-distrik is oorspronklik by Trimbak gehou, maar ná ’n botsing in 1789 tussen [[Vaishnavisme|Vaishnaviste]] en [[Saivisme|Saiviste]] oor die volgorde waarin gebad moes word, is die Vaishnaviste se badplek na Ramkund in Nashik geskuif.<ref name="KAJ_2008" /> Die Shaiviste beskou Trimbak egter steeds as die regte plek.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-project-trimbak-not-nashik-as-the-place-for-kumbh-shaiva-akhadas-2104044 |title=Project Trimbak, not Nashik, as the place for Kumbh: Shaiva akhadas |author=Vaishali Balajiwale |date=13 Julie 2015 |newspaper=DNA }}</ref> Priesters van ander plekke het ook al probeer om die status van hul feesterreine te verhoog deur die Kumbh-legende in te span. Plekke waar feeste na bewering ook Kumbh Melas is, sluit in Varanasi, Vrindavan, Tirumakudal Narsipur, Kumbhakonam en Rajim. Selfs [[Tibet]] het al ’n fees gehou wat na bewering ’n Kumbh Mela was.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/2004/02/07/stories/2004020709940300.htm |title=Kumbh Mela concludes at T. Narsipur |newspaper=The Hindu |date=7 Februarie 2004 }} {{Dooie skakel|date=Oktober 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{sfn|Maclean|2008|p=102}} Elke terrein se feesdatums word vooruit bereken volgens ’n spesiale posisiekombinasie van Bṛhaspati (Jupiter), die Son en die Maan. {| class="wikitable" ! Plek ! Rivier ! Diereriemposisies<ref name="al_gov_astro_aspect">{{cite web |url=http://kumbhmelaallahabad.gov.in/english/astrological_aspect.html |title=Official Website of Kumbh Mela 2013 Allahabad Uttar Pradesh India |author=Mela Adhikari Kumbh Mela 2013 |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029000716/http://kumbhmelaallahabad.gov.in/english/astrological_aspect.html |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ! Maand ! Nota |- | Haridwar | [[Ganges]] | Jupiter in [[Waterdraer (sterreteken)|Waterdraer]], Son in [[Ram (sterreteken)|Ram]] | [[Chaitra]] <br />{{nowrap|(Maart-April)}} | |- | Prayag ([[Allahabad]]) | Ganges en [[Yamuna]] | Jupiter in Ram, Son en Maan in [[Steenbok (sterreteken)|Steenbok]]; of Jupiter in [[Bul (sterreteken)|Bul]] en Son in Steenbok | [[Maagha]] <br />{{nowrap|(Jan.-Feb.)}} | Die "Magh Mela", of "klein Kumbh Mela", word jaarliks gehou |- | Trimbak-[[Nashik]] | [[Godavari]] | Jupiter in [[Leeu (sterreteken)|Leeu]]; of Jupiter, Son en Maan in konjunksie in [[Kreef (sterreteken)|Kreef]] | [[Bhaadrapada]] <br />{{nowrap|(Aug.-Sep.)}} | Ook bekend as Simhastha/Sinhastha, wanneer Leeu betrokke is |- | Ujjain | [[Shipra]] | Jupiter in Leeu, Son in Ram; of Jupiter, Son en Maan in [[Weegskaal (sterreteken)|Weegskaal]] in Kartik Amavasya | [[Vaishakha]] <br />{{nowrap|(April-Mei)}} | Ook bekend as Simhastha/Sinhastha, wanneer Leeu betrokke is |} == Datums == [[Beeld:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|duimnael|260px|Triveni Sangam tydens 2013 se Allahabad Kumbh Mela.]] [[Beeld:Nashik during 1989 Kumbh Mela.jpg|duimnael|260px|Nashik-pelgrims kom in 1991 byeen vir die Shahi Snan ("koninklike bad") in Ramkund.]] [[Beeld:Maha Kumbh 2013.jpg|duimnael|260px|’n Sadhu by 2013 se Maha Kumbh.]] [[Beeld:Kumbh-Mela-1998.jpg|duimnael|260px|’n Naga sadhu-optog, 1998.]] [[Beeld:Kumbh Mela 2001.jpg|duimnael|260px|2001 se Kumbh Mela by Prayag.]] Die tyd van die Kumbh Melas word bepaal volgens die Hindoekalender, soos volg:<ref name="JCR_2004">{{cite book |author1=J. C. Rodda |author2=Lucio Ubertini |author3=Symposium on the Basis of Civilization--Water Science? |title=The Basis of Civilization--water Science? |url=https://books.google.com/books?id=JI65-MygMm0C&pg=PA165 |year=2004 |publisher=International Association of Hydrological Science |isbn=978-1-901502-57-2 |pages=165–}}</ref> * ’n Kumbh Mela (soms genoem ''Purna Kumbh'' of "volle Kumbha") vind elke 12 jaar op ’n gegewe plek plaas. * ’n ''Ardh'' ("Halwe") Kumbh Mela word gehou tussen die Kumbha Melas van Prayag en Haridwar. * ’n ''Maha'' ("Groot") Kumbh Mela vind ná 12 Kumbh Melas plaas, dus elke 144 jaar. Die Kumbh Mela by Prayag word gehou sowat drie jaar ná die een by Haridwar. Tussen die een by Prayag en die een by Nashik is ook ’n tydperk van sowat drie jaar. Die feeste by Nashik en Ujjain vind óf in dieselfde jaar óf ’n jaar uitmekaar plaas.<ref name="al_gov_astro_aspect" /> {| class="wikitable sortable" ! Jaar ! Prayag (Allahabad) ! Haridwar ! Trimbak (Nashik) ! Ujjain |- | 1980 | | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela |- | 1983 | Ardh Kumbh Mela | | | |- | 1986 | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | | |- | 1989 | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | | | |- | 1992 | | Ardh Kumbh Mela | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela |- | 1995 | Ardh Kumbh Mela | | | |- | 1998 | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | | |- | 2001 | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | | | |- | 2003 | | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | |- | 2004 | | Ardh Kumbh Mela | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela |- | 2007 | Ardh Kumbh Mela | | | |- | 2010 | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | | |- | 2013 | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | | | |- | 2015 | | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | |- | 2016 | | Ardh Kumbh Mela | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela |- | 2019 | Ardh Kumbh Mela | | | |- | 2021/2022 | | style="background-color: #eeeeff"| Kumbh Mela | | |} == Die ritueel == Die belangrikste doel van die fees is die rituele reiniging aan die oewers van die betrokke riviere. Daar is ’n vasgestelde volgorde waarin gebad word: Die Juna-, Niranjani- en Mahanirvani-akharas kry voorrang.<ref>Nandita Sengupta (13 Februarie 2010). [http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-13/india/28140014_1_naga-sadhus-juna-akhara-holy-dip "Naga sadhus steal the show at Kumbh"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618063937/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-13/india/28140014_1_naga-sadhus-juna-akhara-holy-dip |date=2013-06-18 }}, TNN</ref> Ander bedrywighede sluit in godsdienstige besprekings, sang, die voeding van die heilige mans en vroue en die armes, en byeenkomste waar leerstellings gedebatteer en gestandaardiseer word. Duisende heilige mans en vroue woon die feeste by. ’n Groot gebeurtenis op die Kumbh Mela is die "Peshwai-optog", die aankoms van akharas (sektes) van sadhu's (heilige mans).<ref>{{Cite web |url=http://www.newindianexpress.com/nation/article412201.ece?service=print |title=Sadhus astride elephants, horses at Maha Kumbh |access-date=15 April 2017 |archive-date=26 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126070047/http://www.newindianexpress.com/nation/article412201.ece?service=print |url-status=dead }}</ref> Die sadhu's dra saffraankleurige klere en hul liggaam is bedek met heilige as, soos vereis deur antieke tradisies. Sommige van hulle, bekend as ''naga sadhu'', dra geen klere nie – die reg om ''naga'', of kaal, te wees word beskou as ’n teken van afsondering van die materiële wêreld.<ref name="Kama_Seeing" /> === Darshan === Darshan, of respekvolle visuele wisselwerking, is ’n belangrike deel van die Kumbh Mela. Mense woon die fees by om beide die godsdienste en wêreldlike aspekte daarvan waar te neem en te ervaar. Die twee belangrike groepe is die sadhu's en die pelgrims. Deur hul voortdurende beoefening van [[joga]] lê die sadhu's klem op die verganklikheid van die lewe. Hulle gaan na die Kumbh Mela om hulself beskikbaar te stel aan die Hindoepubliek, wat "darshan" neem en raad oor hul geesteslewe vra. Darshan fokus op die visuele wisselwerking, waar daar ’n interaksie is met ’n godsdienspersoon en die aanbidder "goddelike mag kan indrink". Die Kumbh Mela word in kampe verdeel wat daartoe bydra dat Hindoeaanbidders toegang tot die sadhu's het. Die aanbidders moet egter versigtig wees om nie die heiliges aanstoot te gee nie. Daarom word die besoeke aan die sahdu's versigtig bestuur en aanbidders laat dikwels aandenkings by hul voete.<ref name="Kama_Seeing" /> == Bywoning == Ná die uitbreek van cholera in 1892 by Haridwar, het die owerhede volgens ''The Imperial Gazetteer of India'' die reëlings vinnig verbeter. In 1903 het na raming 400&nbsp;000 mense die fees bygewoon.<ref>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V13_058.gif Haridwar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228061617/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V13_058.gif |date=28 Februarie 2021 }} ''The Imperial Gazetteer of India, 1909, v. 13, p. 52.</ref> Op 14 April 1998 het sowat 10&nbsp;miljoen mense by Haridwar saamgetrek.<ref>{{cite book |title=What Is Hinduism?: Modern Adventures into a Profound Global Faith |url=https://books.google.com/books?id=9XC9bwMMPcwC&pg=PA242 |publisher=Himalayan Academy Publications |isbn=978-1-934145-27-2 |pages=242–243}}</ref> In 2001 het meer as 40&nbsp;miljoen op die besigste van die 55 dae van die Maha Kumbh Mela by Allahabad versamel,<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-21006259 |title=India's Hindu Kumbh Mela festival begins in Allahabad |work=BBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617220538/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-21006259 |archive-date=17 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en in 2007 het 70 miljoen mense na raming die 45 dae lange Ardha Kumbh Mela by Prayag bygewoon.<ref>{{cite web | url = http://ardhkumbh.up.nic.in/ganga.htm | title = Ardha Kumbh – 2007: The Ganges River | publisher = Mela Administration | accessdate = 2012-01-05 | archive-date = 2012-03-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120315175956/http://ardhkumbh.up.nic.in/ganga.htm | url-status = dead }}</ref> Die geraamde bywonertal vir 2013 se Maha Kumbh Mela in Allahabad was 120 miljoen.<ref name="Rashid_2013" /> == Galery == <gallery> Beeld:Bathing ghat on the Ganges during Kumbh Mela, 2010, Haridwar.jpg|Maart 2010, Haridwar. Beeld:Kumbh Mela2001.JPG|Pelgrims loop oor die Ganges, 2001. Beeld:Naga baba.jpg|’n Naga sadhu-groep hardloop na hul rituele bad, 2007 by Allahabad. Beeld:Pooja to Gangha.jpg|Europese vrou met ’n klapperoffer. Beeld:Simhasth2016 Ujjain Piligrims.jpg|Simhastha, 2016 by Ujjain. Beeld:Simhasth2016 Ujjain Piligrims1.jpg|Tydelike brug by die Simhastha, in 2016 by Ujjain. Beeld:Simhasth2016 Ujjain Saadhu 3.jpg|Simhastha, 2016 by Ujjain. Beeld:Simhasth2016 Ujjain Snan2.jpg|Simhastha, 2016 by Ujjain. Beeld:Evening prayers on the banks of Ganges, Muni ki Reti, Rishikesh.jpg|Aangebede aan die oewers van die Ganges. Beeld:India - Haridwar - 005 - Colourful pilgrims gathering for Ganga aarti (2085716179).jpg|Kleurryke pelgrims in Haridwar. Beeld:Har Ki Pauri at Haridwar, India.jpg|Priesters voer die Ganga Aarti uit aan die oewers van die Ganges. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|3}} === Bibliografie === * {{cite book |first=Kama |last=Maclean |title=Pilgrimage and Power: The Kumbh Mela in Allahabad, 1765–1954 |url=https://books.google.com/books?id=MALacgnsroMC&pg=PA5 |date=28 Augustus 2008 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533894-2 |ref=harv }} * Harvard University, South Asia Institute (2015) ''Kumbh Mela: Mapping the Ephemeral Megacity'' New Delhi: Niyogi Books. {{ISBN|9789385285073}} == Eksterne skakels == * Amptelike Kumbh Mela-webtuistes: ** [http://kumbhmelaallahabad.gov.in/ Allahabad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608160931/http://kumbhmelaallahabad.gov.in/ |date= 8 Junie 2017 }} ** [http://www.kumbhmelaharidwar.in/ Haridwar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151216174008/http://www.kumbhmelaharidwar.in/ |date=16 Desember 2015 }} ** [https://kumbhmela2015.maharashtra.gov.in/ Nashik-Trimbakeshwar Simhastha] ** [http://www.simhasthujjain.in/ Ujjain Simhastha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205051830/http://www.simhasthujjain.in/ |date= 5 Februarie 2017 }} {{Commons-kategorie inlyn|Kumbh Mela}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Kumbh Mela|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Hindoeïsme]] 9d2c07vs5t1xm0zro4hm1h91ifdqc7x 0 124047 2974853 2820708 2026-10-02T19:54:45Z DavidsKenan 212091 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 2974853 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} [[Lêer:Cell phone use while driving.jpg|regs|duimnael|Die stuur en ontvang van teksboodskappe tydens motorbestuur lei tot verhoogde afleiding]] Die '''skryf, stuur en lees van teksboodskappe''', trouens enige [[selfoon]]gebruik tydens bestuur word deur baie mense, insluitend owerhede, as uiters gevaarlik beskou, en is op sekere plekke óf verbied óf onwettig verklaar. (Voortaan sal "selfoongebruik" gebruik word, in plaas van die meer omslagtige "stuur en ontvang van teksboodskappe".) == Navorsing == Die wetenskaplike literatuur oor die gevare van selfoongebruik tydens motorbestuur is beperk, maar besig om toe te neem. Volgens 'n simulasiestudie aan die Monash University se Ongeluknavorsingsentrum is daar sterk bewyse dat die ontvang en veral stuur van teksboodskappe 'n nadelige uitwerking op 'n aantal veiligheidskritiese bestuurmaatreëls het.<ref>{{cite web|url=http://www.monash.edu.au/miri/research/reports/muarc246.pdf|title=The effects of text messaging on young novice driver performance|date=2006|accessdate=16 Augustus 2014|author=Hosking, S.G., Young, K.L., & Regan, M.A.}}</ref> Die negatiewe uitwerking was veral duidelik by bestuurders se waarneming van en reaksie op padtekens, die bespeuring van gevare, tyd wat oë nie op die pad is nie en (slegs vir die stuur van boodskappe) 'n laterale posisie.<ref>{{cite conference|first=Simon|last=Hosking|author2=Kristie Young|author3=Michael Regan|title=The Effects of Text Messaging on Young Novice Driver Performance|url=http://www.monash.edu/__data/assets/pdf_file/0007/217474/muarc246.pdf|format=PDF}}</ref> 'n Ander simulasiestudie aan die University of Utah het bevind dat daar 'n sesvoudige toename in aandaggebrek-verwante ongelukke tydens selfoongebruik is.<ref>{{cite web|url=http://www.democratandchronicle.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070714/NEWS01/707140333&template=printart|title=Text messaging not illegal but data clear on its peril|publisher=|accessdate=30 September 2014|archive-date=29 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080429193451/http://www.democratandchronicle.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070714/NEWS01/707140333&template=printart|url-status=dead}}</ref> Volgens 89% van Amerikaanse volwassenes is selfoongebruik tydens bestuur "steurend, gevaarlik en moet dit onwettig verklaar word".<ref>{{cite web |url=http://gizmodo.com/gadgets/automobile-fun/89-of-americans-want-texting-while-driving-outlawed-286731.php |title=89% of Americans Want Texting While Driving Outlawed |author=Mark Wilson |work=Gizmodo |access-date=30 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722004644/http://gizmodo.com/gadgets/automobile-fun/89-of-americans-want-texting-while-driving-outlawed-286731.php |archive-date=22 Julie 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die AAA Foundation for Traffic Safety het data vrygestel waarvolgens 87% mense selfoongebruik tydens bestuur as 'n "baie ernstige" gevaar beskou, byna gelykstaande aan die 90% ondervraagdes wat dronkbestuur as 'n bedreiging beskou. Ondanks hulle erkenning van die gevare van selfoongebruik agter die stuur, sê ongeveer helfte van die bestuurders egter dat hulle daaraan skuldig is.<ref name="VTTI">{{cite conference|url=http://www.fmcsa.dot.gov/facts-research/media/webinar-09-06-03-transcript.pdf|title=Driver Distraction in Commercial Vehicle Operations|last=Hanowski|first=Richard|date=3 Junie 2009|accessdate=2009-07-28|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215135721/http://www.fmcsa.dot.gov/facts-research/media/webinar-09-06-03-transcript.pdf|archivedate=15 Februarie 2010|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215135721/http://www.fmcsa.dot.gov/facts-research/media/webinar-09-06-03-transcript.pdf |date=15 Februarie 2010 }}</ref> Die [[Will Smith]]-rolprent ''Seven Pounds'' (2008) handel oor Will se karakter wat [[selfmoord]] pleeg sodat sy organe geskenk kan word om sewe mense se lewens te red in 'n poging om te vergoed vir die sewe mense wat dood is omdat hy 'n teksboodskap ontvang het terwyl hy bestuur het. Selfoongebruik het veral aandag getrek ná verskeie hoogsgepubliseerde padongelukke wat deur bestuurders veroorsaak is wat op hulle selfone besig was, insluitend 'n ongeluk in Mei 2009 waar 'n Boston-trembusbestuurder 'n botsing veroorsaak het terwyl hy vir sy meisie 'n boodskap gestuur het.<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/news/texting-blamed-in-boston-trolley-crash/ |title=MBTA: Conductor in Boston trolley crash was texting his girlfriend |last=Valencia |first=Milton |date=8 Mei 2009 |work=The Boston Globe |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225210140/http://www.cbsnews.com/news/texting-blamed-in-boston-trolley-crash/ |archive-date=25 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Chatsworth-treinbotsing waar 25 passasiers dood is, is ook aan selfoongebruik toegeskryf. Ondersoeke het aan die lig gebring dat die masjinis 45 teksboodskappe gestuur het terwyl hy die trein bestuur het. Ten spyte van hierdie voorvalle het selfoonmisbruik steeds gestyg. In 'n 2010-peiling aan die Fairleigh Dickinson University het 25% deelnemers erken dat hulle teksboodskappe stuur terwyl hulle bestuur, 10% hoër as die 15% wat in 2008 aangeteken is.<ref>http://publicmind.fdu.edu/texting/final.pdf</ref> Verskeie studies het gepoog om die gevare van selfoongebruik tydens motorbestuur met dronkbestuur te vergelyk. Een so 'n studie is in Junie 2009 deur die tydskrif ''Car and Driver'' onderneem.<ref>{{cite news |title=Texting While Driving: How Dangerous is it? |first=Michael |last=Austin |url=http://www.caranddriver.com/features/09q2/texting_while_driving_how_dangerous_is_it_-feature |magazine=[[Car and Driver]] |date=Junie 2009 |access-date=3 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008065550/http://www.caranddriver.com/features/09q2/texting_while_driving_how_dangerous_is_it_-feature |archive-date=8 Oktober 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die studie het die reaksietye en remafstande van die subjekte vergelyk terwyl hulle 'n teksboodskap gelees het en daarop reageer het. Die remafstande het soos volg vergelyk: * Onaangetas: 0.54 sekondes om te rem * Dronk regtens die wet: voeg 1,2&nbsp;m by * Besig om e-pos te lees: voeg 11&nbsp;m by * Besig om teksboodskap te stuur: voeg 21&nbsp;m by In Maart 2012 het die VK se Instituut vir Gevorderde Motoriste 'n studie gepubliseer waarvolgens die gebruik van [[Slimfoon|slimfone]] vir sosiale netwerk-aktiwiteite tydens motorbestuur gevaarliker is as om onder die invloed van [[alkohol]] of [[dagga]] te bestuur.<ref>{{cite web |url=http://www.which.co.uk/news/2012/03/warning-about-mobile-phone-driving-danger-280515/ |title="Warning about mobile phone driving danger" at which.co.uk |access-date=30 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107060115/https://www.which.co.uk/news/2012/03/warning-about-mobile-phone-driving-danger-280515/ |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Navorsing deur die Transport Research Laboratory het hierdie bevindings bevestig. Bestuurders se reaksietye tydens 'n selfoongesprek het met 46% afgeneem, tydens die skryf van teksboodskappe met 37%, en tydens loshand-oproepe met 27%. Diegene wat teen die limiet van 80 mg alkohol per 100&nbsp;ml bloed bestuur het, se reaksietyd was 13% stadiger, en persone onder die invloed van dagga, 21% stadiger.<ref name="Sunday times-study">{{cite news |last1=Arbuthnott |first1=George |last2=Ward |first2=Audrey |title=Texts worse than drink-driving |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/Politics/article1420279.ece |access-date=8 Junie 2014 |publisher=The Sunday Times |date=8 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227194656/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/Politics/article1420279.ece |archive-date=27 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="itv-study">{{cite news |title=Using a mobile while driving 'worse than drink or drugs' |url=http://www.itv.com/news/update/2014-06-08/using-a-mobile-while-driving-worse-than-drink-or-drugs/ |access-date=8 Junie 2014 |publisher=itv |date=8 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226002931/http://www.itv.com/news/update/2014-06-08/using-a-mobile-while-driving-worse-than-drink-or-drugs/ |archive-date=26 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 'n studie deur die University of Buffalo is daar bevind dat 'n soortgelyke gewoonte – die stuur en ontvang van teksboodskappe terwyl jy loop – meer beserings as selfoonhantering tydens motorbestuur veroorsaak.<ref>{{cite web |url=http://www.cataniaandcatania.com/this-habit-causes-more-injuries-than-texting-and-driving/ |title=This Habit Causes More Injuries than Texting and Driving... And You're Probably Doing It |publisher=Catania and Catania |date=10 Junie 2014 |access-date=16 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227005929/http://www.cataniaandcatania.com/this-habit-causes-more-injuries-than-texting-and-driving/ |archive-date=27 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Studie deur die Virginia Tech Transportation Institute === Op 27 Julie 2009, het die Virginia Tech Transportation Institute voorlopige bevindings van hulle studie oor bestuurder-afgetrokkenheid in kommersiële voertuie bekendgemaak.<ref>{{cite web |url=http://www.younginjurylaw.com/Articles/Texting-While-Driving-Greatly-Increases-Crash-Risks.shtml |title=Texting While Driving Greatly Increases Crash Risks |access-date=16 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226201353/http://www.younginjurylaw.com/Articles/Texting-While-Driving-Greatly-Increases-Crash-Risks.shtml |archive-date=26 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In verskeie naturalistiese bestuurstudies van [[Trok|langafstandvragmotors]] sowel as ligter voertuie wat saam 'n som van ses miljoen myl afgelê het, is videokameras gebruik om die bestuurders en die pad dop te hou. Die stuur en ontvang van teksboodskappe het die hoogste relatiewe risiko ingehou. Die studie het bevind dat bestuurders hulle oë vir normaalweg ses sekondes van die pad afneem, en dat gemiddeld 4,6 uit daardie ses sekondes gedurende veiligheidskritieke oomblikke was. Verder, wanneer daar teen 89&nbsp;km/h gery word, en die bestuurder vir ses sekondes 'n boodskap stuur, kyk hy vir 4,6 sekondes van daardie tyd na sy foon terwyl hy 'n afstand van 'n voetbalveld aflê sonder dat sy oë op die pad is. Van die gevolgtrekkings van hierdie studie het ingesluit dat "die stuur en ontvang van teksboodskappe in bewegende voertuie vir alle bestuurders verbied behoort te word," en dat "enige selfoongebruik vir nuutgelisensieerde tienerbestuurders verbied moet word". Die resultate van die studie word hieronder gelys: {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Risikoverhoging van selfoontake volgens tipe voertuig<ref>{{citation|url=http://www.maafirm.com/library/Virginia_Tech_Distracted_Texting_Driving_Cell_Phone_Study.pdf|publisher=Virginia Tech Transportation Institute|title=Press Release Cell phones and Driver Distraction|access-date=18 Julie 2017|archivedate=19 Junie 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619044917/http://www.maafirm.com/library/Virginia_Tech_Distracted_Texting_Driving_Cell_Phone_Study.pdf}}</ref> !Selfoontaak !Risiko van 'n ongeluk |- | Ligte voertuig: Skakel | 2,8 keer hoër as onaangetaste bestuur |- | Ligte voertuig: Praat/Luister | 1,3 keer hoër as onaangetaste bestuur |- | Ligte Voertuig: Reik na elektroniese toestel | 1,4 keer hoër as onaangetaste bestuur |- | Swaar Voertuie/Vragmotors: Skakel | 5,9 keer hoër as onaangetaste bestuur |- | Swaar Voertuie/Vragmotors: Praat/Luister | 1,0 keer hoër as onaangetaste bestuur |- | Swaar Voertuie/Vragmotors: Gebruik/Reik na elektroniese toestel | 6,7 keer hoër as onaangetaste bestuur |- |Swaar Voertuie/Vragmotors: skryf/stuur teksboodskappe | 23,2 hoër as onaangetaste bestuur |} == Gevare == Die gewildheid van mobiele toestelle hou verskeie onopsetlike en selfs gevaarlike gevolge in. Die gebruik van mobiele toestelle word gekoppel aan 'n aansienlike toename in afgetrokke motorbestuur wat tot beserings en selfs sterftes lei. * In 2010 het die National Highway Traffic Safety Administration berig dat afgetrokke bestuurders die oorsaak van 18% van alle noodlottige ongelukke is, met 3&nbsp;092 sterftes.<ref>{{Cite web |url=http://www-nrd.nhtsa.dot.gov/Pubs/811650.pdf |title=argiefkopie |access-date=19 Julie 2017 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060800/http://www-nrd.nhtsa.dot.gov/Pubs/811650.pdf |url-status=dead }}</ref> * Volgens 'n opname deur die Pew Research Centre sê 40% van Amerikaanse tieners dat hulle al in 'n motor was waar die bestuurder se gebruik van 'n selfoon mense in gevaar gestel het.<ref name=Pew>{{cite web |title=Teens and Distracted Driving |url=http://www.pewinternet.org/2009/11/16/teens-and-distracted-driving/ |publisher=Pew Research Center |access-date=25 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026190245/https://www.pewinternet.org/2009/11/16/teens-and-distracted-driving/ |archive-date=26 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Die Virginia Tech Transportation Institute het bevind dat selfoongebruik 'n ongeluksrisiko skep wat 23 keer hoër is as wanneer die bestuurder op die pad konsentreer.<ref>{{cite web |url=https://www.vtti.vt.edu/featured/0413-distracted-driving.html |title=April is Distracted Driving Awareness Month – Virginia Tech Transportation Institute – Virginia Tech |date=15 April 2013 |access-date=30 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513182301/http://www.vtti.vt.edu/featured/0413-distracted-driving.html |archive-date=13 Mei 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * Elf persent van bestuurders tussen die ouderdomme van 18 en 20 wat motorongelukke oorleef het, het erken dat hulle teksboodskappe gestuur of ontvang het toe die ongeluk plaasgevind het.<ref name="The Dangers of Texting While Driving">{{cite web |title=The Dangers of Texting While Driving |url=http://www.fcc.gov/guides/texting-while-driving |website=Federal Communications Commission |publisher=Federal Communications Commission |access-date=23 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116204104/https://www.fcc.gov/guides/texting-while-driving |archive-date=16 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Tegnologie as 'n oplossing == [[Lêer:NotextinganddrivingWestUTX.JPG|duimnael|'n Bord in die West University Place, Texas (Groter Houston) belet bestuurders om teksboodskappe te stuur of ontvang]] In 2009 is daar berig dat sommige maatskappye, insluitend iZUP, ZoomSafer en Aegis Mobility stelsels gebruik wat deur middel van 'n selfoon se GPS-sein, data van die motor self of van nabygeleë selfoontorings, beperkings op selfoongebruik plaas.<ref>[https://www.nytimes.com/2009/11/22/technology/22distracted.html?_r=1 High-Tech Devices Help Drivers Put Down Phone], New York Times, November 21, 2009</ref> Verder bied maatskappye soos TextNoMore 'n "opt-in"-oplossing wat gebruikers vir aktivering beloon. In 2013 is die gebruik van liggingsgebaseerde [[tegnologie]] om potensiële selfoongebruik tydens bestuursituasies op te spoor, aangekondig.<ref>{{cite web|url=http://www.txtwatcher.com/txtwatcher-alerts-parents-about-kids-texting-while-driving/|title=TxtWatcher Alerts Parents About Kids Texting While Driving &#124; &#124; TxtWatcherTxtWatcher|publisher=Txtwatcher.com|date=2013-03-13|accessdate=2013-05-24}}</ref> Hierdie benadering maak gebruik van die GPS- en netwerkliggingsdienste van Android-selfone om die spoed te beraam waarteen die selfoon beweeg wanneer 'n teksboodskap gestuur word. Die afgelope paar maande het verskeie staatspolisiemagte in Australië kameras begin toets wat die vermoë het om bestuurders wat hulle selfone gebruik, op 'n afstand van meer as 500 meter te identifiseer.<ref>{{cite web |url=http://www.adelaidenow.com.au/news/south-australia/sa-police-to-look-at-using-hightech-traffic-cameras-to-nab-drivers-who-illegally-use-mobile-phones/story-fni6uo1m-1226888616888 |title=SA Police to look at using high-tech traffic cameras to nab drivers who illegally use mobile phones |access-date=30 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823165957/http://www.adelaidenow.com.au/news/south-australia/sa-police-to-look-at-using-hightech-traffic-cameras-to-nab-drivers-who-illegally-use-mobile-phones/story-fni6uo1m-1226888616888 |archive-date=23 Augustus 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die polisie in Wes-Australië maak gebruik van ongemerkte motorfietse om 'n oog op ander motoriste te hou; enige oortreding sal deur die motorfietsbeampte se helmkamera afgeneem word<ref>{{cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/wa-police-bust-1379-texting-drivers/story-fn3dxiwe-1226813935598 |title=WA police bust 1379 texting drivers |access-date=30 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819153907/http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/wa-police-bust-1379-texting-drivers/story-fn3dxiwe-1226813935598 |archive-date=19 Augustus 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> <!-- == Sien ook == * [[Afgetrokke motorbestuur]] * [[Selfone en bestuursveiligheid]] --> == Verwysings == {{Verwysings|colwidth=30em}} == Eksterne skakels == * [http://transition.fcc.gov/cgb/consumerfacts/drivingandtexting.pdf FCC – The Dangers of Texting While Driving Consumer Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906152423/https://transition.fcc.gov/cgb/consumerfacts/drivingandtexting.pdf |date= 6 September 2017 }} * Cell phone and driving laws in the United States (including texting) * Distracted driving[http://handsfreeinfo.com/1855-distracted-driving-faq/  FAQ] * Safe Texting Campaign * Texting [http://www.android-advice.com/2013/texting-and-driving-facts-and-prevention-through-new-technology/ & Driving Facts and Prevention through new Technology] * Traffic Safety Facts: Driver Electronic Device Use in [http://www-nrd.nhtsa.dot.gov/Pubs/811719.pdf 2011 (USA)], National Highway Traffic Safety Administration, April 2013 * Texting and Driving [http://www.fullcoverageautoinsurances.com/texting-and-driving/ - A National Epidemic] [[Kategorie:Selfone]] h1lc5v3rowkuna8pj9liv2jiv8k2ut7 1 176060 2974804 1734243 2026-10-02T17:36:53Z Oesjaar 7467 /* Bronne */ nuwe afdeling 2974804 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Bronne == {{ping|Aliwal2012}}, wil jy nie asb bronne by die artikel voeg nie? Jy het hom geskep. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:36, 2 Oktober 2026 (UTC) 4y5wwftwdkr281g0heuhgjn7j0fw78v 0 257228 2974860 2966551 2026-10-02T20:40:51Z Jcb 223 2974860 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Michael Monroe Lewis | bynaam = | beeld = Michael Lewis 2009.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[15 Oktober]] [[1960]] | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} | beroep = Skrywer, finansiële joernalis | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Michael Monroe Lewis''' (gebore op 15 Oktober 1960)<ref name=Diane_wedding>{{cite news|newspaper=[[The New York Times]] |title=Diane deCordova Wed at Princeton |date=December 29, 1985 |access-date=March 4, 2012 |url=https://www.nytimes.com/1985/12/29/style/diane-decordova-wed-at-princeton.html}}</ref><ref name=Writer_Directory>{{cite book |chapter=Michael Lewis |title=The Writers Directory |location=[[Detroit]] |publisher=St. James Press |year=2011 |accessdate=2012-03-04 |url=http://ic.galegroup.com/ic/bic1/ReferenceDetailsPage/ReferenceDetailsWindow?displayGroupName=Reference&disableHighlighting=false&prodId=BIC1&action=e&windowstate=normal&catId=&documentId=GALE%7CK1649564197&mode=view&userGroupName=fairfax_main&jsid=6cbb79b55781b1f5e7c9afecf86b3521 |id=GALE<nowiki>|</nowiki>K1649564197 |format=fee, via Fairfax County Public Library. Gale Biography In Context.| url-access=subscription }}</ref> is 'n Amerikaanse finansiële joernalis en topverkoperskrywer van niefiksiewerk.<ref>{{cite web |url=http://authors.simonandschuster.com/Michael-Lewis/4349 |publisher=Simon & Schuster |title=Michael Lewis author page |access-date=22 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160613175253/http://authors.simonandschuster.com/Michael-Lewis/4349 |archive-date=13 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hy is ook sedert 2009 'n bydraende redakteur tot die tydskrif ''Vanity Fair''. Teen Mei 2019 het Lewis 18 boeke gepubliseer; drie van hulle is vir [[rolprent]]e verwerk: ''Moneyball: The Art of Winning an Unfair Game'' (2003), ''The Blind Side: Evolution of a Game'' (2006) en ''The Big Short: Inside the Doomsday Machine'' (2010). Een van sy onlangse boeke wat lof ontvang het, is ''The Undoing Project – A Friendship that Changed the World'' (2017) wat deur die literêre uitgewersmaatskappy Penguin Random House uitgegee word. [[Tom Wolfe]] het oor hom geskryf: "Seker die beste skrywer wat tans in Amerika skryf", terwyl [[Malcolm Gladwell]] gesê het: "Dit is goed om elke nou en dan herinner te word aan hoe genialiteit lyk". John Lancaster het die volgende opinie gehad: "Die tipe skrywer wat sy eie weerstelsel skep". ==Bibliografie== {{refbegin|2}} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=Liar's Poker: Rising through the Wreckage on Wall Street| url=https://archive.org/details/lccn_051488008958| year=1989 | isbn=0-393-02750-3 }} * {{cite book | author=Lewis, Michael|title=Pacific Rift | url=https://archive.org/details/pacificrift00lewi| publisher=Whittle Direct Books | location=[[Knoxville, Tennessee]] | year=1991 | isbn=0-9624745-6-8 }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=The Money Culture | url=https://archive.org/details/moneyculture000lewi| year=1991 | isbn=0-393-03037-7 }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| title=Trail Fever | url=https://archive.org/details/trailfeverspindo00lewi| publisher=A. A. Knopf | location=New York | year=1997 | isbn=0-679-44660-5 }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=[W. W. Norton & Company|location= New York| title=The New New Thing: A Silicon Valley Story | url=https://archive.org/details/newnewthingsiliclew00lewi| year=1999 | isbn=0-393-04813-6 }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=Next: The Future Just Happened | url=https://archive.org/details/next00mich_0| year=2001 | isbn=0-393-02037-1 }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=Moneyball: The Art of Winning an Unfair Game | url=https://archive.org/details/moneyballartofwi00l| year=2003 | isbn=0-393-05765-8 }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=Coach: Lessons on the Game of Life | url=https://archive.org/details/coachlessonsonga0000lewi| year=2005 | isbn=0-393-06091-8 }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=The Blind Side: Evolution of a Game | url=https://archive.org/details/blindsideevoluti00lewi_0| year=2006 | isbn=0-393-06123-X }} * {{cite book | title=The Real Price of Everything: Rediscovering the Six Classics of Economics | url=https://archive.org/details/realpriceofevery00mich | publisher=Sterling | location=New York | year=2008 | isbn=1-4027-4790-X | editor=Lewis, Michael }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=Home Game: An Accidental Guide to Fatherhood | url=https://archive.org/details/homegameaccident00lewi| year=2009 | isbn=0-393-06901-X}} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=Panic: The Story of Modern Financial Insanity | url=https://archive.org/details/panicstoryofmode00mich| year=2009 | isbn=0-393-06514-6}} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=The Big Short: Inside the Doomsday Machine | url=https://archive.org/details/bigshortinsidedo0000lewi_a3x5| year=2010 | isbn=0-393-07223-1}} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=Boomerang: Travels in the New Third World | url=https://archive.org/details/isbn_9780393343441| year=2011 | isbn=0-393-08181-8}} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=Flash Boys: A Wall Street Revolt | url=https://archive.org/details/isbn_9780393244663| year=2014 | isbn=978-0-393-24466-3}} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=The Undoing Project: A Friendship that Changed Our Minds | year=2017 | isbn=978-0-393-25459-4}} * {{cite book | author=Lewis, Michael|edition=Audiobook|title=The Coming Storm | year=2018 | publisher= Audible Studios }} * {{cite book | author=Lewis, Michael| publisher=W. W. Norton & Company|location= New York| title=The Fifth Risk | year=2018 | isbn=978-1-324-00264-2}} {{refend}} ==Verwysings== {{Verwysings|30em}} ==Eksterne skakels== {{wikiquote|Michael Lewis (author)}} * {{Official website|http://michaellewiswrites.com/}} * {{C-SPAN|Michael Lewis 02}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lewis, Michael}} [[Kategorie:Amerikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1960]] [[Kategorie:Lewende mense]] 0y4fna8c8w83dobk6ewlxz2rryz1b32 0 260917 2974848 2871048 2026-10-02T19:25:23Z Jcwf 4 2974848 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Pootlose akkedis | fossil_range = [[Eoseen]]–onlangs | image = Anniella pulchra.jpg | image_caption = ''[[Anniella pulchra]]'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | familia = '''Anniellidae''' | familia_authority = [[George Albert Boulenger|Boulenger]], [[1885]] | subdivision_ranks = Genus | subdivision = * ''[[Anniella]]'' Gray, 1852 * ''†[[Apodosauriscus]]'' Gauthier, 1982 }} Verskeie '''akkedisfamilies''' (suborde ''Lacertilia'' of ''Sauria'') sluit pootlose verteenwoordigers in, en een familie, ''Anniellidae'', bestaan selfs uitsluitend uit '''pootlose''' spesies. Hoewel pootlose akkedisse baie soos [[slang]]e lyk, is hulle nie baie nou aan slange verwant nie. Die pote ontbreek omdat die diere hulle by ’n grawende leefwyse aangepas het. Verskeie [[akkedis]]se (suborde ''Lacertilia'' of ''Sauria'' van die orde ''Squamata'') toon verskillende stadia van [[reduksie]] van die ledemate en sommige van hulle het geen pote nie. Veral laasgenoemde word dikwels met slange (orde ''Serpentes'') verwar. Slange sowel as pootlose akkedisse (soos ander akkedisse) stam oorspronklik van akkedisse met goed ontwikkelde pote af, en by albei het reduksie van die ledemate en die bekken- en skouergordels plaasgevind. Met uitsondering van 'n paar slangspesies soos boas en luislange – waar daar nog rudimentere pelviese (bekken-) gordels aangetref word – het albei gordels egter mettertyd by slange verdwyn. Die onderskeid tussen pootlose akkedisse en slange berus hoofsaaklik op kenmerke van die skelet wat nie uitwendig sigbaar is nie. By slange is die 2 helftes van die onderkaak byvoorbeeld deur middel van 'n ligament met mekaar verbind, terwyl hulle by alle akkedisse vergroei is, en alle akkedisse het pektorale (skouer-) gordels. Die meeste slange het breë skubbe aan die onderkant waarmee hulle seil, terwyl die skubbe van akkedisse relatief eenvormig is. Die erdslangetjies (families ''Typhlopidae'' en ''Leptotyphlopidae'') het egter nie die breë skubbe nie, en tussen die slange en die grawende pootlose akkedisse is daar uitwendig baie min verskil. Sommige pootlose akkedisse het egter beweeglike ooglede, wat slange nie het nie. Die gevurkte tong van slange is nog 'n onderskeidende kenmerk. Die [[erdslangetjies]] is heeltemal onskadelik en die verwarring van pootlose akkedisse met hierdie slangetjies hou dus geen gevaar in nie. Daar is slegs een akkedisfamilie, ''Anniellidae'', wat uitsluitlik pootlose verteenwoordigers het. Die diere kom in [[Kalifornië]] in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] voor. Verskeie ander akkedisfamilies sluit pootlose spesies sowel as spesies met goed of swak ontwikkelde pote in. Binne die skinkfamilie (''Scincidae''), wat goed in [[Suid-Afrika]] verteenwoordig is, is daar byvoorbeeld vierpotige, tweepotige en pootlose spesies. Die familie van die [[wurmakkedis]]se (''Amphisbaenidae'') sluit weer net een genus (''Bipes'') in wat pote het (net voorpote). Die 13 spesies wurmakkedisse wat in Suid-Afrika voorkom, is almal pootloos. Die diere leef heeltemal ondergronds en dit is opmerklik dat hul regterlonge gereduseer is (in teenstelling met slange, waar die linkerlong altyd kleiner is). By die pootjieslang (genus ''Chamaesaura''), 'n akkedis wat in Suid-Afrika veral in die platogebied aangetref word, is die pote rudimentêr en by sommige spesies ontbreek selfs die oorblyfsels van die voorpote. == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-64-8}}, volume 23, bl. 49 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Anniellidae}} {{Wikispecies-inlyn|Anniellidae}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Akkedisse]] 10le87tflom54ox4dgfm1mp483l3r0p 0 286441 2974997 2682372 2026-10-03T10:34:57Z ~2026-50434-89 214697 2974997 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Vyacheslav Molotov Anefo2.jpg|duimnael|Molotof (1945)]] '''Wjatsjeslaf Mikhailovich Molotof''' (/ˈmɒləˌtɒf, ˈmoʊ-/; né '''Skryabin'''; [[9 Maart]] [[1890]] - [[8 November]] [[1986]]) was 'n stalinistiese [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[Politiek|politikus]] en diplomaat, 'n Oud-[[Bolsjewis]], en 'n toonaangewende figuur in die Sowjet-regering vanaf die 1920's, toe hy aan bewind gekom het as protégé van [[Josef Stalin]]. Molotof was van 1930 tot 1941 voorsitter van die Raad van Volkskommissarisse (Premier), en van 1939 tot 1949 en weer van 1953 tot 1956 as Minister van Buitelandse Sake. Hy was van 1942 tot 1957 Eerste Adjunk Premier, toe hy ontslaan is deur die Presidium van die Sentrale Komitee [[Nikita Chroesjtsjof]]. Molotof is in 1961 uit alle poste verwyder na 'n paar jaar waar hy nie 'n prominente posisie beklee het nie. Molotof was die belangrikste Sowjetondertekenaar van die Nazi-Sowjet-nie-aggressie-verdrag van 1939 (ook bekend as die [[Molotof-Ribbentrop-verdrag]]), waarvan die belangrikste bepalings bygevoeg is in die vorm van 'n geheime protokol wat 'n inval in [[Pole]] en verdeling van dié land tussen [[Nazi-Duitsland]] en die Sowjetunie. Hy was bewus van die [[Slagting van Katyn|Katyn-slagting]] wat deur die Sowjet-owerhede in hierdie tydperk gepleeg is. Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] (die Groot Patriotiese Oorlog) was Molotof betrokke by onderhandelinge met die Westerse bondgenote, waarin hy bekend geword het vir sy diplomatieke vaardighede. Hy het sy plek behou as 'n toonaangewende Sowjet-diplomaat en politikus tot Maart 1949, toe hy uit Stalin se guns verval het en die leierskap van die ministerie van Buitelandse Sake aan [[Andrei Wisjinski]] afgestaan het. Molotof se verhouding met Stalin het verder versleg, terwyl Stalin Molotof in 'n toespraak op die 19de Party-kongres gekritiseer het. Na Stalin se dood in 1953 was Molotov egter hewig gekant teen Chroesjtsjof se de-stalinisasiebeleid. Molotov het Stalin se beleid en nalatenskap tot sy dood in 1986 verdedig en kritiek op die opvolgers van Stalin, veral Chroesjtsjof, gekritiseer. == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Wjatsjeslaf Molotof}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Molotof, Wjatsjeslaf}} [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Ontvangers van die Orde van Lenin]] [[Kategorie:Geboortes in 1890]] [[Kategorie:Sterftes in 1986]] 2ualm806k69d0dazyvba1poamkyve4g 0 286786 2974751 2974686 2026-10-02T14:19:37Z Oesjaar 7467 Voeg Outo Taksoboks by. 2974751 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Bufonidae |authority = |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Taksonomie|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''Skurwepadda''' is die gewone naam vir sekere [[Spesie|spesies]] van [[padda]]s (orde [[Anura]]), veral die [[Familie (biologie)|familie]] [[Bufonidae]], wat deur 'n droë, leeragtige vel, kort bene, en groot knoppe wat die parotiskliere bedek, gekenmerk word. Skurwepaddas vorm nie 'n [[Wetenskaplike klassifikasie|taksonomiese]] indeling nie, maar is eerder 'n volkstaksonomie wat paddas wat met droër, harder velle en meer terrestriële habitatte geassosieer word, groepeer. == Taksonomie == In Suid-Afrika kom skurwepaddas van vier genera voor: <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> #''[[Capensibufo]]'' Grandison 1980 -- [[bergskurwepadda]]s #''[[Poyntonophrynus]]'' Frost, Grant, Fairovich, Bain, Haas -- [[dwergskurwepadda]]s #''[[Schismaderma]]'' Smith 1849 -- [[rooiskurwepadda]]s #''[[Vandijkophrynus]]'' Frost, Grant, Fairovich, Bain, Haas -- [[Van Dijk se skurwepadda]]s == Bronne == * {{cite book |last= |first= |title=[[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]], 6de uitgawe |date=2015 |publisher=Pearson |language=Afrikaans |isbn=978-1-77025-700-9}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Anura}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paddas]] qdltl25xp7z9hy7ej5pcsm8p1f6yp3h 2974752 2974751 2026-10-02T14:20:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974752 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Bufonidae |authority = |subdivision_ranks = Genera |subdivision = <center>[[#Taksonomie|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''Skurwepadda''' is die gewone naam vir sekere [[Spesie|spesies]] van [[padda]]s (orde [[Anura]]), veral die [[Familie (biologie)|familie]] [[Bufonidae]], wat deur 'n droë, leeragtige vel, kort bene, en groot knoppe wat die parotiskliere bedek, gekenmerk word. Skurwepaddas vorm nie 'n [[Wetenskaplike klassifikasie|taksonomiese]] indeling nie, maar is eerder 'n volkstaksonomie wat paddas wat met droër, harder velle en meer terrestriële habitatte geassosieer word, groepeer. == Taksonomie == In Suid-Afrika kom skurwepaddas van vier genera voor: <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> #''[[Capensibufo]]'' Grandison 1980 -- [[bergskurwepadda]]s #''[[Poyntonophrynus]]'' Frost, Grant, Fairovich, Bain, Haas -- [[dwergskurwepadda]]s #''[[Schismaderma]]'' Smith 1849 -- [[rooiskurwepadda]]s #''[[Vandijkophrynus]]'' Frost, Grant, Fairovich, Bain, Haas -- [[Van Dijk se skurwepadda]]s == Bronne == * {{cite book |last= |first= |title=[[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]], 6de uitgawe |date=2015 |publisher=Pearson |language=Afrikaans |isbn=978-1-77025-700-9}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Anura}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paddas]] b2h4fu21ms6hrrpf2b83h34gijxssjw 2974753 2974752 2026-10-02T14:21:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974753 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Bombina bombina 1 (Marek Szczepanek).jpg |image_caption = ''Bombina bombina'' |display_parents = 3 |taxon = Bufonidae |authority = |subdivision_ranks = Genera |subdivision = <center>[[#Taksonomie|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''Skurwepadda''' is die gewone naam vir sekere [[Spesie|spesies]] van [[padda]]s (orde [[Anura]]), veral die [[Familie (biologie)|familie]] [[Bufonidae]], wat deur 'n droë, leeragtige vel, kort bene, en groot knoppe wat die parotiskliere bedek, gekenmerk word. Skurwepaddas vorm nie 'n [[Wetenskaplike klassifikasie|taksonomiese]] indeling nie, maar is eerder 'n volkstaksonomie wat paddas wat met droër, harder velle en meer terrestriële habitatte geassosieer word, groepeer. == Taksonomie == In Suid-Afrika kom skurwepaddas van vier genera voor: <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> #''[[Capensibufo]]'' Grandison 1980 -- [[bergskurwepadda]]s #''[[Poyntonophrynus]]'' Frost, Grant, Fairovich, Bain, Haas -- [[dwergskurwepadda]]s #''[[Schismaderma]]'' Smith 1849 -- [[rooiskurwepadda]]s #''[[Vandijkophrynus]]'' Frost, Grant, Fairovich, Bain, Haas -- [[Van Dijk se skurwepadda]]s == Bronne == * {{cite book |last= |first= |title=[[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]], 6de uitgawe |date=2015 |publisher=Pearson |language=Afrikaans |isbn=978-1-77025-700-9}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Anura}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paddas]] pgzlj5pe9p1aykqca1fdtwbelc6yxv7 0 293617 2974838 2148531 2026-10-02T18:34:18Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974838 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Tafelbergse spookpadda | image = | status = CR | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | superclassis = Tetrapoda | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Hyperoliidae]] | genus = ''[[Heleophryne]]'' | species = '''''H. rosei''''' | binomial = ''Heleophryne rosei'' | binomial_authority = Hewitt, 1925 | synonyms = | range_map = Heleophryne rosei distribution.png }} {{Spesieboks | status = CR | status_system = iucn3.1 | name = Tafelbergse spookpadda | image = | taxon = Heleophryne rosei | authority = Hewitt, 1925 | synonyms = }} Die '''Tafelbergse spookpadda''' (''Heleophryne rosei'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] is aan 'n gebied van 10 vierkante kilometer op [[Tafelberg]] waar dit hoofsaaklik op die suid en suidoostelike hellings van die berg voorkom. Die padda word tot 60 mm lank. In Engels staan die padda bekend as die ''Table Mountain ghost frog''. == Eksterne skakel == * https://www.capenature.co.za/fauna-and-flora/table-mountain-ghost-frog/ * http://frogmap.adu.org.za/Species_text.php?sp=520 {{Commons-kategorie inlyn|Heleophryne rosei}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] [[Kategorie:Tafelberg]] 32oq985aa5izaoitl6fwia5sttgoo1h 2974839 2974838 2026-10-02T18:35:45Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. Wat kan ek sê? Nog 'n foto by. Dankie Spesieboks. 2974839 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = CR | status_system = iucn3.1 | name = Tafelbergse spookpadda | image = | taxon = Heleophryne rosei | authority = Hewitt, 1925 | synonyms = }} Die '''Tafelbergse spookpadda''' (''Heleophryne rosei'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] is aan 'n gebied van 10 vierkante kilometer op [[Tafelberg]] waar dit hoofsaaklik op die suid en suidoostelike hellings van die berg voorkom. Die padda word tot 60 mm lank. In Engels staan die padda bekend as die ''Table Mountain ghost frog''. == Eksterne skakel == * https://www.capenature.co.za/fauna-and-flora/table-mountain-ghost-frog/ * http://frogmap.adu.org.za/Species_text.php?sp=520 {{Commons-kategorie inlyn|Heleophryne rosei}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] [[Kategorie:Tafelberg]] t07v3f0w047y5fbqzqmo866wfokhczl 0 295042 2974819 2244567 2026-10-02T18:05:23Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974819 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Mikropadda | image = Microfrog Microbatrachella capensis - Cape Town.jpg | status = CR | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | superclassis = [[Tetrapoda]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Pyxicephalidae]] | genus = ''[[Microbatrachella]]'' | species = '''''M. capensis''''' | binomial = ''Microbatrachella capensis'' | binomial_authority = ([[George Albert Boulenger|Boulenger]], 1910) | synonyms = | range_map = }} {{Spesieboks | status = CR | status_system = iucn3.1 | name = Mikropadda | image = | taxon = Microbatrachella capensis | authority = ([[George Albert Boulenger|Boulenger]], 1910) | synonyms = }} Die '''mikropadda''' (''Microbatrachella capensis'') is 'n kritiesbedreigde [[padda]] wat net 18 mm groot word en [[endemies]] is aan die [[Wes-Kaap]]. Dit kom naby die kus voor vanaf die [[Kaapse Vlakte]] tot by die [[Kaap Agulhas|Agulhasstreek]]. In Engels staan dit bekend as die ''Micro frog''. == Eksterne skakel == * http://frogmap.adu.org.za/?sp=700 * https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt#null {{Saadjie}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 36k03cvr0x5p6rst3re8i36alelrw5a 2974821 2974819 2026-10-02T18:07:55Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974821 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = CR | status_system = iucn3.1 | name = Mikropadda | image = | taxon = Microbatrachella capensis | authority = ([[George Albert Boulenger|Boulenger]], 1910) | synonyms = }} Die '''mikropadda''' (''Microbatrachella capensis'') is 'n kritiesbedreigde [[padda]] wat net 18 mm groot word en [[endemies]] is aan die [[Wes-Kaap]]. Dit kom naby die kus voor vanaf die [[Kaapse Vlakte]] tot by die [[Kaap Agulhas|Agulhasstreek]]. In Engels staan dit bekend as die ''Micro frog''. == Galery == <gallery> Microfrog Microbatrachella capensis - Cape Town.jpg </gallery> == Eksterne skakel == * http://frogmap.adu.org.za/?sp=700 * https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt#null {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] i4ywb0lg041molzlvm4c4m3ue2nuwak 0 306346 2974932 2968748 2026-10-03T06:17:13Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974932 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die Universiteit van Chicago het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en Fritz Strassmann in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus [[J. Robert Oppenheimer]] van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, generaalmajoor Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die Great Smoky Mountains- Nasionale Park in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, Nieu-Meksiko, aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die Universiteit van Chicago te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. 'n Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-american-philosophical-society_1946-01-29_90_1/page/20 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref name="harv226229">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref name="harv226229" /> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref> Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer het later beweer dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoeïsme|Hindoeïstiese]] heilige boek, die ''[[Bhagavad Gita]]'' gedink het. (XI,12): {{verse translation|italicsoff=true|lang=sa |कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ | As die straling van 'n duisend sonne gelyktydig in die lug sou opbreek, sou dit wees soos die prag van die magtige een &nbsp;...{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 Julie 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref>}} Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die ''Bhagavad Gita'', onthou; [[Vishnu]] probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, sien hulle hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl daar agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaasgevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 soveel as 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat het. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan".{{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat aan hulle gesê is dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie...dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my oorgelaat om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moes ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan."{{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwante inligting het voor die Manhattan-projek begin. Ná die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek oor hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting, siklotrone. Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]] en [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en is soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, was die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat by kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaalmajoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes gevoer. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraanuitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 32 km noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerkarea was. T-Force het op die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaaluraan beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombardering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 duim (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref name="hodd379">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref name="hodd379" /> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word om B-29's aan te pas om die werk te doen nie en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leërlugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leërlugbasis in [[Kuba]] gehou, waar die 393d bombardementeskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep, en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is in Julie 1945 hierheen ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraer-eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal-aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan nie, op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van die teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die ondersekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardement Eskader, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 vk km is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Eskader,, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord opgestyg. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat 'n wolkbedekking die stad verduister, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407081649/http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |archive-date= 7 April 2014 |url-status=dead}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-1991_15_4/page/149 |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die [[Third Shot|derde kern]] op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geigertellers het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas toe hulle besef dat hulle werk (wat baie van hulle nie begryp het nie) die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer het. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vrouekorps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafietmoderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombarderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-atomic-scientists_1970-06_26_6/page/107 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |url=https://archive.org/details/britainatomicene0000marg |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|url=https://archive.org/details/atomicagescienti0000mort_j2c8 |year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |url=https://archive.org/details/argonnenationall0000holl |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |url=https://archive.org/details/stalinbombsoviet0000holl |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/theirdayinsunwom0000howe |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |url=https://archive.org/details/inventinglosalam0000jonh |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |url=https://archive.org/details/citybehindfenceo0000john |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |url=https://archive.org/details/brighterthanthou00jung_0 |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |url=https://archive.org/details/howwarwaswonairs0000obri |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |url= https://archive.org/details/tizardmissiontop0000phel |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |url=https://archive.org/details/makingofatomicbo0000rhod |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |url=https://archive.org/details/chronology1941190000will_x6u1 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |url=https://archive.org/details/sim_isis_1993-09_84_3/page/527 |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_2012-04_53_2/page/272 |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |url=https://archive.org/details/losalamosprimerf0000serb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |url=https://archive.org/details/bwb_S0-AVN-717 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |url=https://archive.org/details/sim_science_1961-07-21_134_3473/page/161 |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |url=https://archive.org/details/alsos0001goud |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |url=https://archive.org/details/roadtotrinity0000nich |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] b6upbeso8w935dq9zxvoanbzr3pbuqe 0 369215 2974825 2373730 2026-10-02T18:16:21Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974825 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Natalse spookpadda | image = Hadromophryne natalensis.jpeg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Amphibia]] | ordo = [[Anura]] | familia = [[Heleophrynidae]] | genus = [[Heleophryne]] | species = ''H. natalensis'' | binomial = ''Heleophryne natalensis'' | binomial_authority = (Hewitt, 1913) | synonyms = * ''Heleophryne natalensis'' <small>Hewitt, 1913</small> }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Heleophryne natalensis | authority = (Hewitt, 1913) | synonyms = * ''Heleophryne natalensis'' <small>Hewitt, 1913</small> }} Die '''Natalse spookpadda''' (''Heleophryne natalensis'') is [[inheems]] aan [[Suidelike Afrika]]. Die padda word gevind in die [[Drakensberge]], [[Malutiberge]] en op die groot eskarp van [[Suid-Afrika]], [[Eswatini]] en [[Lesotho]]. Dit het 'n krimpende verspreiding aangesien dit helder, koue en vinnigvloeiende bergstrome benodig met digte plantegroei teen die oewers.<ref name="gvi">{{cite web |last1= Orrick|first1= Kaggie |title=Exciting Captures on Mariepskop|url=http://gvisouthafrica.blogspot.co.za/2011/11/exciting-captures-on-mariepskop.html |website=GVI South Africa|accessdate=21 Augustus 2017}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * http://frogmap.adu.org.za/Species_text.php?sp=490 {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] o651c001oh06ss0ck5o7fu6d15d68ha 2974826 2974825 2026-10-02T18:16:59Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2974826 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Heleophryne natalensis | authority = (Hewitt, 1913) | synonyms = * ''Heleophryne natalensis'' <small>Hewitt, 1913</small> }} Die '''Natalse spookpadda''' (''Heleophryne natalensis'') is [[inheems]] aan [[Suidelike Afrika]]. Die padda word gevind in die [[Drakensberge]], [[Malutiberge]] en op die groot eskarp van [[Suid-Afrika]], [[Eswatini]] en [[Lesotho]]. Dit het 'n krimpende verspreiding aangesien dit helder, koue en vinnigvloeiende bergstrome benodig met digte plantegroei teen die oewers.<ref name="gvi">{{cite web |last1= Orrick|first1= Kaggie |title=Exciting Captures on Mariepskop|url=http://gvisouthafrica.blogspot.co.za/2011/11/exciting-captures-on-mariepskop.html |website=GVI South Africa|accessdate=21 Augustus 2017}}</ref> == Galery == <gallery> Hadromophryne natalensis.jpeg </gallery> == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * http://frogmap.adu.org.za/Species_text.php?sp=490 {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] e1pnw2tmt4piih6akubt5yz68s6trpp 0 373888 2974816 2974632 2026-10-02T18:00:15Z SpesBona 2720 Bygewerk 2974816 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas Krieketwêreldbeker | naam = Krieketwêreldbeker 2027 | beeld = Krieketwêreldbeker 2027.svg | beeldgrote = 250px | onderskrif = Kenteken van die Krieketwêreldbeker 2027 | vanafdatum = 2 Oktober | totdatum = 21 November | bestuurder = [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) | krieketformaat = [[Internasionale eendagwedstryd|Internasionale eendagkrieket]] (EDI) | toernooiformaat = Superreeks, Groepfase, Super Sewe en uitklopfase | gashere = {{vlagland|Suid-Afrika}}<br />{{vlagland|Zimbabwe}}<br />{{vlagland|Namibië}} | kampioen = | naaswenner = | getal = | deelnemers = 14 (36 kwalifiseer) | wedstryde gespeel = 57 | bywoning = | speler van die reeks = | meeste lopies = | meeste paaltjies = | vorige jaar = 2023 | vorige toernooi = Krieketwêreldbeker 2023 | volgende jaar = 2031 | volgende toernooi = Krieketwêreldbeker 2031 }} Die '''Krieketwêreldbeker 2027''' ([[Engels]]: ''2027 Cricket World Cup'') word van 2 Oktober tot 21 November 2027 in [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]] en [[Namibië]] beslis.<ref name="Wedstrydskedule">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-2027/news/fixture-schedule-announced-for-icc-men-s-cricket-world-cup-2027 |title=Fixture schedule announced for ICC Men’s Cricket World Cup 2027 |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=1 Oktober 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Dit is die 14de [[krieketwêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse krieketwêreldkampioenskap in [[Internasionale eendagwedstryd|internasionale eendagkrieket]] (EDI) wat deur die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangebied word en ná die [[Krieketwêreldbeker 2003]] die tweede in [[Suider-Afrika]]. Die 2003-toernooi is deur Suid-Afrika, Zimbabwe en [[Kenia]] saam aangebied. Namibië sal vir die eerste keer ’n [[wêreldbeker]]toernooi aanbied. Daarbenewens is dit die eerste wêreldbekertoernooi in enige sportsoort wat beide Suid-Afrika en Zimbabwe vir ’n tweede keer huisves. [[Lêer:Icc cricket world cup trophy.jpg|duimnael|links|upright|Die Krieketwêreldbekertrofee waarom meegeding word]] 14 nasionale [[krieket]]spanne neem aan die Krieketwêreldbeker 2027 deel: Die medegashere [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], die agt beste spanne op die IKR se EDI-ranglys soos op 30 September 2026 ([[Afghaanse nasionale krieketspan|Afghanistan]], [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]], [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]], [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]], [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] en [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]]), saam met die vier beste spanne van die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2026. Vir die medegasheer Zimbabwe is dit die eerste deelname aan ’n krieketwêreldbekertoernooi sedert [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], waarmee vir die eerste keer in twaalf jaar albei Afrikaspanne aan dieselfde krieketwêreldbekertoernooi deelneem. Tydens die Krieketwêreldbeker 2027 word 57 wedstryde gespeel, waaronder drie tydens die Superreeks, 30 tydens die groepfase, 21 in die Super Sewe, en drie in die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die drie laagste geplaasde spanne beslis drie wedstryde in ’n Superreeks, waarna die beste span na die groepfase deurdring. Die ander twaalf spanne word in twee groepe van ses elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep speel. Die drie beste spanne van elke groep en die sewende beste span kwalifiseer hierna vir die Super Sewe, waarvandaan die vier beste spanne vir die halfeindrondte kwalifiseer en die wenners mekaar in die eindstryd ontmoet. Elke wedstryd bestaan uit 50 boulbeurte per span.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-revamp-formats-for-marquee-men-s-events |title=ICC revamp formats for marquee men’s events |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=15 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref><ref name="Formaat">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/icc-adds-super-series-and-super-7-twist-to-2027-odi-world-cup-1545709 |title=ICC adds Super Series and Super 7 twist to 2027 ODI World Cup |publisher=Cricinfo |date=15 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die sewe beste spanne sal saam met die gasheer Indië ook regstreeks vir die [[Kampioenetrofee 2029]] kwalifiseer. Australië is die verdedigende kampioen nadat hulle die vorige [[Krieketwêreldbeker 2023]] teen die gasheer Indië gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-australia-final-1384439/match-report |title=Head's magnificent 137 leads Australia to sixth World Cup title |publisher=Cricinfo |author=Andrew Miller |date=19 November 2023 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Toewysing == [[Krieket Suid-Afrika]] het in Mei 2021 aangekondig dat hy ’n bod vir die Krieketwêreldbeker 2027 ingedien het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/south-africa-to-bid-for-2027-cricket-world-cup-2425615 |title=South Africa To Bid For 2027 Cricket World Cup |publisher=NDTV Sports |date=1 Mei 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die Internasionale Krieketraad het die gasheerlande van beide die 2027- en 2031-manstoernooie op 16 November 2021 aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |title=USA to stage T20 World Cup: 2024–2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=16 November 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Suid-Afrika, Zimbabwe en Namibië is gesamentlik as gashere vir die 2027-toernooi benoem, terwyl die [[Krieketwêreldbeker 2031|2031-toernooi]] aan [[Indië]] en [[Bangladesj]] toegewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Voorheen het Namibië en Zimbabwe saam die [[o. 19-krieketwêreldbeker]] 2026 aangebied, wat as ’n voorbereiding op die seniortoernooi gedien het; Namibië het tydens dié toernooi vir die eerste keer as gasheer van ’n vername kriekettoernooi opgetree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/events/u19-world-cup/four-associates-to-host-under-19-world-cups/ |title=Four Associates to host Under-19 World Cups |publisher=Emerging Cricket |author=Tom Grunshaw |date=14 November 2022 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Voorbereiding == In voorbereiding op die Krieketwêreldbeker 2027 is in Augustus 2025 ’n reëlingskomitee van 15 lede aangestel. [[Trevor Manuel]] is as die voorsitter aangewys.<ref name=comm>{{en}} {{cite web |url=https://www.thestatesman.com/sports/trevor-manuel-appointed-chair-of-2027-icc-world-cup-organising-committee-1503474929.html |title=Trevor Manuel appointed chair of 2027 ICC World Cup organising committee |publisher=The Statesman |date=21 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die voormalige adjunkpresident [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]] is ook aangewys as een van die sewe onafhanklike direkteure van die reëlingskomitee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/odi-world-cup-2027-local-organising-committee-trevor-manuel-head-15-member-team |title=ODI World Cup 2027 Organising Committee Revealed: Trevor Manuel To Lead 15-Member Team |publisher=Outlook |author=Navneet Oberoi |date=21 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Deelnemers == === Kwalifisering === [[Lêer:Qualification Pathway for 2027 ICC Cricket World Cup 2.png|duimnael|Grafiek van die kwalifiseringsproses vir die Krieketwêreldbeker 2027]] Die medegashere [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], asook die agt beste spanne op die IKR se EDI-ranglys soos op 30 September 2026 het regstreeks vir die Krieketwêreldbeker 2027 gekwalifiseer, terwyl die oorblywende vier plekke tydens die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2027 beslis sal word.<ref name="Formaat" /> Hoewel Namibië tydens die toernooi vir die eerste keer as gasheer optree, sal hulle as ’n assosiaatlid nie regstreeks vir die toernooi kan kwalifiseer nie en [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] sal aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering moet deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |title=ICC announces qualification pathway for 2027 World Cup |publisher=Cricket.com |author=Pramod Ananth |date=13 November 2022 |accessdate=14 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314001834/https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |archive-date=14 Maart 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wenner van die Krieketwêreldbekerkwalifisering sal regstreeks na die groepfase deurdring en die Superreeks oorspring.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/odi-world-cup-qualifier-winner-gains-direct-entry-to-2027-main-round-1546041 |title=ODI World Cup Qualifier winner gains direct entry to 2027 main round |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=17 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die twee naasbeste spanne op die IKR se EDI-ranglys, wat nie daarin kon slaag om regstreeks vir die toernooi te kwalifiseer nie, sal aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering deelneem, waartydens die vier oorblywende plekke beslis sal word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/world-cup-2027-qualifier-set-to-be-played-from-february-22-to-march-23-1548740 |title=World Cup 2027 Qualifier set to be played from February 22 to March 23 |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=5 Augustus 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering sal ook die vier beste spanne van die Krieketwêreldbekerliga 2 2024–2026 (gehou tussen Februarie 2024 en Desember 2026) en die vier beste spanne van die uitspeeltoernooi 2026 deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/cricket-odi-world-cup-2027-qualified-teams-list |title=Cricket World Cup 2027 qualified teams – full list |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Andre Pitts |date=28 Augustus 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende tien spanne het reeds vir die Krieketwêreldbeker 2027 gekwalifiseer. Later kan nog vier spanne aansluit. [[Lêer:2027 Men's Cricket World Cup Participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering; altesaam 36 spanne het deelgeneem. {{sleutel|#0000ff|Regstreeks gekwalifiseer as gasheer of deur die IKR se EDI-ranglys}} {{sleutel|#00cc54ff|Spanne wat nog regstreeks kan kwalifiseer}} {{sleutel|#f48a00ff|Spanne wat aan die kwalifisering deelneem}} {{sleutel|#ffc900|Nie gekwalifiseer nie}} {{sleutel|#737373ff|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie |- |{{Cr-ZA}} | rowspan="2" |'''Gashere''' |Tiende |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Halfeindrondte <small>([[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-ZW}} |Tiende |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] |Super Ses <small>([[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]])</small> |- |{{Cr-AF}} | rowspan="8" |EDI-ranglys op<br />30 September 2026 |Vierde |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Groepfase <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-AU}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1987|1987]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-BD}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Kwarteindrondte <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]])</small> |- |{{Cr-EN}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 2019|2019]])</small> |- |{{Cr-IN}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1983|1983]], [[Krieketwêreldbeker 2011|2011]])</small> |- |{{Cr-NZ}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Naaswenner <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]])</small> |- |{{Cr-PK}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1992|1992]])</small> |- |{{Cr-LK}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1996|1996]])</small> |} == Stadions == Op 10 April 2024 het [[Krieket Suid-Afrika]] die agt stadions op sy kortlys bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/south-africa-venues-2027-odi-world-cup-13758371.html |title=Wanderers, Kingsmead, Newlands confirmed as venues for 2027 ODI World Cup: Report |publisher=Firstpost |date=10 April 2024 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Pholetsi Moseki, [[hoof- uitvoerende beampte]] van dié krieketraad, het verduidelik dat van die elf IKR-geakkrediteerde stadions in Suid-Afrika die finale agt stadions volgens verskeie kriterias soos die beskikbaarheid van lughawens en hotelverblyf gekies is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.business-standard.com/amp/cricket/world-cup/odi-world-cup-2027-wanderers-kingsmead-newlands-among-eight-sa-venues-124041000810_1.html |title=ODI World Cup 2027: Wanderers, Kingsmead, Newlands among eight SA venues |publisher=Business Standard |date=10 April 2024 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> In Augustus 2025 is aangekondig dat Suid-Afrika 44 wedstryde dwarsdeur die agt gasheerstede sal huisves, terwyl die oorblywende tien wedstryde tussen Namibië en Zimbabwe verdeel sal word.<ref name=comm /> Die wedstryde in Namibië sal in die [[Nasionale Krieketstadion]] in [[Windhoek]] aangebied word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/new-cricket-world-cup-2027-venue-hosts-thrilling-first-international-fixture |title=New Cricket World Cup 2027 venue hosts thrilling first international fixture |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=20 Maart 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> [[Zimbabwe Krieket]] bou tans ’n stadion in [[Victoria Falls]] met die amptelike naam [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion]] wat oorspronklik in Augustus 2026 geopen sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-flagship-stadium-at-victoria-falls-draws-criticism-1500407 |title=Will ZC reap benefits from investing heavily into Victoria Falls Stadium? |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=26 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Op 30 Julie 2026 het die Internasionale Krieketraad die uiteindelike plekke vir die Krieketwêreldbeker 2027 bevestig, insluitend die stadion in Victoria Falls wat tans in aanbou is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/icc-confirms-12-host-cities-for-2027-men-s-odi-world-cup-1548090 |title=Johannesburg, Windhoek, Bulawayo among 12 host cities for 2027 men's ODI World Cup |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=30 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die twee halfeindstryde word onderskeidelik op [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] in [[Kaapstad]] en [[SuperSport-park]] in [[Centurion]] gespeel, terwyl die eindstryd op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word.<ref name="Wedstrydskedule" /> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !colspan=5|{{vlagland|Suid-Afrika}} |- ! [[Paarl]], [[Wes-Kaap]] ! [[Oos-Londen]], [[Oos-Kaap]] ! [[Centurion]], [[Gauteng]] ! [[Durban]], [[KwaZulu-Natal]] |- | [[Bolandpark]] | [[Buffalopark]] | [[SuperSport-park]] | [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]] |- | <small>{{Koördinate|33|44|29|S|18|59|54|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Bolandpark}}</small> | <small>{{Koördinate|33|0|24.14|S|27|55|09.72|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Buffalopark}}</small> | <small>{{Koördinate|25|51|35.69|S|28|11|43.35|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=SuperSport-park}}</small> | <small>{{Koördinate|29|51|0.21|S|31|1|40.13|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Kingsmead}}</small> |- | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''15&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''22&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Boland Park Cricket Ground.jpg|200px]] | | [[Lêer:SS park.jpg|200px]] | [[Lêer:Kingsmead2009.jpg|200px]] |- ! [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]] ! [[Kaapstad]], Wes-Kaap ! [[Gqeberha]], Oos-Kaap ! [[Johannesburg]], Gauteng |- | [[Mangaung-ovaal]] | [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] | [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]] | [[Wanderersstadion|Wanderers]] |- | <small>{{Koördinate|29|7|0.04|S|26|12|18.97|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Mangaung-ovaal}}</small> | <small>{{Koördinate|33|58|25.32|S|18|28|8.16|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Nuweland}}</small> | <small>{{Koördinate|33|57|59.35|S|25|36|36|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=St. Georgespark}}</small> | <small>{{Koördinate|26|7|52.17|S|28|3|26.69|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Wanderers}}</small> |- | Kapasiteit: '''20&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''19&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''34&nbsp;000''' |- | | [[Lêer:Newlandsoverview.jpg|200px]] | [[Lêer:Sahara Oval St George's, uploaded 2005.jpg|200px]] | [[Lêer:The Wanderers 2.jpg|200px]] |- !colspan=3|{{vlagland|Zimbabwe}} !{{vlagland|Namibië}} |- ! [[Harare]] ! [[Bulawayo]] ! [[Victoria Falls]] ! [[Windhoek]] |- | [[Harare Sportklub]] | [[Queens Sportklub]] | [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]] | [[Nasionale Krieketstadion]] |- | <small>{{Koördinate|17|48|50.67|S|31|3|2.08|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Harare Sportklub}}</small> | <small>{{Koördinate|20|08|42.39|S|28|35|20.20|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Queens Sportklub}}</small> | <small>{{Koördinate|17|55|27.84|S|25|51|24.12|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Mosi-oa-Tunya Internasionale Krieketstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|22|36|23.3|S|17|05|33.7|O|region:NA_type:landmark|aansig=inlyn|name=Nasionale Krieketstadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''12&nbsp;500''' | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''7&nbsp;500''' |- | [[Lêer:Harare sports club.jpg|200px]] | | | [[Lêer:Namibia National Cricket Ground - Windhoek.jpg|200px]] |} {| cellpadding="0" style="border:0 solid darkgrey;" |- style="text-align:center;" |style="border:0 solid blue;"| {{Location map+|Namibië|width=250|float=left|caption=Plekke in Namibië|places= {{Location map~|Namibië|lat=-22.606463|long=17.092703|position=bottom|background=|label=[[Windhoek]]}} }} |style="border:0 solid #777;"| {{Location map+|Suid-Afrika|width=280|float=center|caption=Plekke in Suid-Afrika|places= {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.741389|long=18.998333|position=top|background=|label=[[Paarl]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.006706|long=27.919367|position=top|background=|label=[[Oos-Londen]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-25.859914|long=28.195375|position=top|background=|label=[[Centurion]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-29.850058|long=31.027814|position=bottom|background=|label=[[Durban]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-29.116678|long=26.205269|position=bottom|background=|label=[[Bloemfontein]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.9737|long=18.468933|position=bottom|background=|label=[[Kaapstad]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.966486|long=25.61|position=bottom|background=|label=[[Gqeberha]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-26.131158|long=28.057414|position=bottom|background=|label=[[Johannesburg]]}} }} |style="border:0 solid #2a5;"| {{Location map+|Zimbabwe|width=250|float=right|caption=Plekke in Zimbabwe|places= {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-17|lat_min=-50|lon_deg=31|lon_min=04|position=left|background=|label=[[Harare]]}} {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-20|lat_min=-10|lon_deg=28|lon_min=34|position=right|background=|label=[[Bulawayo]]}} {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-17|lat_min=-56|lon_deg=25|lon_min=50|position=right|background=|label=[[Victoria Falls]]}} }} |}</center> == Formaat == Die Krieketwêreldbeker 2027 word oor 51 dae tussen 14 verskillende spanne oor 57 wedstryde beslis. Dit begin op 2 Oktober op die Nasionale Krieketstadion in Windhoek met die openingswedstryd tydens die Superreeks. Die toernooi eindig op 21 November op Wanderers in Johannesburg met die eindstryd, waartydens die wenner die Krieketwêreldbekertrofee inpalm. === Kalender === Op 1 Oktober 2026, presies ’n jaar voor dié toernooi se begin, het die Internasionale Krieketraad saam met Krieket Suid-Afrika die wedstrydskedule bekendgestel.<ref name="Wedstrydskedule" /> Die volgende tabel dui die Krieketwêreldbeker 2027 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n blou blokkie op die Superreeks, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n siaan blokkie op die Super Sewe, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Superreeks<br />Oktober ! scope=col |Sa<br />2 ! scope=col |So<br />3 ! scope=col |Ma<br />4 ! scope=col |Di<br />5 ! scope=col |Wo<br />6 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 2 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| |- align=center |align=left|Superreeks <!-- 2 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| bgcolor=#3399ff| 1 |- ! scope=col |Groepfase<br />Oktober ! scope=col |Do<br />7 ! scope=col |Vr<br />8 ! scope=col |Sa<br />9 ! scope=col |So<br />10 ! scope=col |Ma<br />11 ! scope=col |Di<br />12 ! scope=col |Wo<br />13 ! scope=col |Do<br />14 ! scope=col |Vr<br />15 ! scope=col |Sa<br />16 ! scope=col |So<br />17 ! scope=col |Ma<br />18 ! scope=col |Di<br />19 ! scope=col |Wo<br />20 ! scope=col |Do<br />21 ! scope=col |Vr<br />22 ! scope=col |Sa<br />23 ! scope=col |So<br />24 |- align=center | align=left|Groep A <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left| Groep B <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| |- ! scope=col |Super Sewe<br />Oktober/November ! scope=col |Ma<br />25 ! scope=col |Di<br />26 ! scope=col |Wo<br />27 ! scope=col |Do<br />28 ! scope=col |Vr<br />29 ! scope=col |Sa<br />30 ! scope=col |So<br />31 ! scope=col |Ma<br />1 ! scope=col |Di<br />2 ! scope=col |Wo<br />3 ! scope=col |Do<br />4 ! scope=col |Vr<br />5 ! scope=col |Sa<br />6 ! scope=col |So<br />7 ! scope=col |Ma<br />8 ! scope=col |Di<br />9 ! scope=col |Wo<br />10 ! scope=col |Do<br />11 ! scope=col |Vr<br />12 ! scope=col |Sa<br />13 ! scope=col |So<br />14 |- align=center |align=left|Super Sewe <!-- 25 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 26 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 27 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 28 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 30 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 31 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 3 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 4 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 5 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 6 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 7 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 14 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />November ! scope=col |Ma<br />15 ! scope=col |Di<br />16 ! scope=col |Wo<br />17 ! scope=col |Do<br />18 ! scope=col |Vr<br />19 ! scope=col |Sa<br />20 ! scope=col |So<br />21 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#3399ff|Superreeks}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#7DF9FF|Super Sewe}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] |- | {{Cr-AF}}<br /> {{Cr-AU}}<br /> {{Cr-IN}}<br /> {{Cr-PK}}<br /> {{Cr-ZW}}<br /> {{geenvlag|Kwalifiseerder A}} | {{Cr-BD}}<br /> {{Cr-EN}}<br /> {{Cr-NZ}}<br /> {{Cr-LK}}<br /> {{Cr-ZA}}<br /> {{geenvlag|Kwalifiseerder B}} |} === Groepfase en Super Sewe === Die Krieketwêreldbeker 2027 word deur 14 nasionale krieketspanne beslis. Die drie laagste geplaasde spanne beslis in die Superreeks drie wedstryde, waarna die beste span na die groepfase deurdring. Die ander twaalf spanne word vir die groepfase in twee groepe van ses elk verdeel; elke span speel een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep, dus speel elke span vyf wedstryde in die groepfase. Twee punte word vir ’n oorwinning toegeken, een vir ’n gelykop of onbesliste wedstryd en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte eindig, word volgens lopietempo, dan boultempo en dan die uitslag van die direkte ontmoeting gerangskik. Die drie beste spanne van albei groepe en die sewende beste span dring na die Super Sewe deur.<ref name="Formaat" /> Die Super Sewe word deur sewe spanne in een groep beslis, waartydens elke span een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep speel, dus speel elke span ses wedstryde in die Super Sewe. Die kwalifisering is gegrond op dieselfde kriterias as in die groepfase.<ref name="Formaat" /> === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af neem die toernooi ’n uitklopformaat aan wat uit drie wedstryde bestaan: twee halfeindstryde en die eindstryd. Die vier beste spanne van die Super Sewe dring na die uitklopfase deur. Die eerste span speel teen die vierde span en die tweede span teen die derde span in die halfeindstryde. Elke wedstryd in die uitklopstadium moet met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná albei kolfbeurte ’n gelykopuitslag is, sal die wedstryd deur ’n Superboulbeurt beslis word.<ref name="Formaat" /> === Effek op Kampioenetrofee 2029-kwalifisering === Die sewe beste spanne sal saam met die gasheer Indië regstreeks vir die Kampioenetrofee 2029 kwalifiseer. == Wedstryde == Die wedstryde word in vier fases opgedeel, naamlik die Superreeks, die groepfase, die Super Sewe en die uitklopfase.<ref name="Formaat" /> Die wedstrydskedule is op 1 Oktober 2026 deur beide Krieket Suid-Afrika en die Internasionale Krieketraad bekendgemaak.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/wanderers-to-host-2027-men-s-odi-world-cup-final-as-well-as-india-vs-pakistan-1556110 |title=Wanderers to host 2027 men's ODI World Cup final as well as India vs Pakistan |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=1 Oktober 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> === Superreeks === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die Groepfase. |} Die laagste geplaasde drie spanne beslis in die Superreeks drie wedstryde teen mekaar, waarna die beste span na die groepfase deurdring.<ref name="Formaat" /><ref name="Wedstrydskedule" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X1}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X2}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X3}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 2 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556787/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 4 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556788/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 6 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556786/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Groepfase === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die Super Sewe én regstreeks vir die [[Kampioenetrofee 2029]]. |- | style="background:#ffc;"|Moontlike kwalifisering vir die Super Sewe en die Kampioenetrofee 2029. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die Kampioenetrofee 2029 mis. |} Twaalf spanne neem aan die groepfase deel. Die drie beste spanne in elke groep en die sewende beste span dring na die Super Sewe deur.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref name="Formaat" /> Die sewe beste spanne kwalifiseer saam met die gasheer Indië ook vir die [[Kampioenetrofee 2029]]. ==== Groep A ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-AF}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-AU}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-IN}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#ffc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-PK}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{Cr-ZW}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|Kwalifiseerder A}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 7 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-india-group-a-1556789/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 8 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-pakistan-group-a-1556790/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-tba-group-a-1556792/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/india-vs-pakistan-group-a-1556794/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-afghanistan-group-a-1556796/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-tba-group-a-1556797/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-india-group-a-1556801/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/pakistan-vs-tba-group-a-1556802/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-australia-group-a-1556803/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/india-vs-tba-group-a-1556806/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-australia-group-a-1556808/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-pakistan-group-a-1556809/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 21 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-tba-group-a-1556813/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-pakistan-group-a-1556814/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-india-group-a-1556818/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} ==== Groep B ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-BD}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-EN}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-NZ}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#ffc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-LK}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{Cr-ZA}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|Kwalifiseerder B}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 8 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-england-group-b-1556791/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-new-zealand-group-b-1556793/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/sri-lanka-vs-tba-group-b-1556795/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-new-zealand-group-b-1556798/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-sri-lanka-group-b-1556799/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-ZA}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-tba-group-b-1556800/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-sri-lanka-group-b-1556804/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-england-group-b-1556805/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/new-zealand-vs-tba-group-b-1556807/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-bangladesh-group-b-1556810/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/new-zealand-vs-sri-lanka-group-b-1556811/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-tba-group-b-1556812/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-sri-lanka-group-b-1556815/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-new-zealand-group-b-1556816/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-tba-group-b-1556817/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Super Sewe === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Sewe spanne neem aan die Super Sewe deel. Die vier beste spanne dring na die uitklopfase deur.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref name="Formaat" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A1 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A2 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A3 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|B1 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|B2 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|B3 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|A4/B4 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 25 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556819/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556820/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556821/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B2 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556822/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 29 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556823/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 30 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A3 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556824/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 31 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556825/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 1 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556826/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 2 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B3 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556827/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556828/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 4 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556829/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 5 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556830/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 6 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556831/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 7 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556832/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 8 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556833/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556834/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A3 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556835/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556836/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556837/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556838/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556839/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Uitklopfase === Die uitklopfase bestaan uit twee halfeindstryde, waarvan die twee wenners mekaar in die eindstryd op Wanderers in Johannesburg ontmoet.<ref name="Wedstrydskedule" /> [[Lêer:Wanderers Stadium 2024.jpg|duimnael|Die eindstryd word op 21 November op Wanderers in Johannesburg beslis]] {{Tabel Beker 4 | RD1 = Halfeindrondte | RD2 = Eindrondte | RD1-hofie01 = 17 November – Kaapstad | RD1-span01 = '''Kwalifiseerder 1''' | RD1-telling01 = | RD1-span02 = '''Kwalifiseerder 4''' | RD1-telling02 = | RD1-hofie02 = 18 November – Centurion | RD1-span03 = '''Kwalifiseerder 2''' | RD1-telling03 = | RD1-span04 = '''Kwalifiseerder 3''' | RD1-telling04 = | RD2-hofie01 = 21 November – Johannesburg | RD2-span01 = '''Wenner Halfeindstryd 1''' | RD2-telling01 = | RD2-span02 = '''Wenner Halfeindstryd 2''' | RD2-telling02 = }} ==== Halfeindrondte ==== {{Krieketwedstryd | datum = 17 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Kwalifiseerder 1 | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder 4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-1st-semi-final-1556840/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Kwalifiseerder 2 | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder 3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-2nd-semi-final-1556841/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} ==== Eindstryd ==== {{Krieketwedstryd | datum = 21 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Wenner Halfeindstryd 1 | telling1 = | span2 = Wenner Halfeindstryd 2 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-final-1556842/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Krieketwêreldkampioen 2027 |- |align=center|'''Eindstrydwenner''' |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Rugbywêreldbeker 2027]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cricket World Cup 2027|Krieketwêreldbeker 2027}} * {{en}} [https://www.cricketworldcup.com/ Amptelike webwerf van die Krieketwêreldbeker 2027] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/ Amptelike webtuiste van die Internasionale Krieketraad] * {{en}} [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817 ''ICC Cricket World Cup 2027''] {{Navigasie Krieketwêreldbeker}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Krieketwereldbeker 2027}} [[Kategorie:Geskiedenis van Namibië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieket in Namibië]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieketwêreldbeker|2027]] [[Kategorie:Sport in 2027]] ovh9833ybk5oxnv1glri7frvpfabgxh 0 388701 2974856 2974585 2026-10-02T20:22:48Z Jcb 223 2974856 wikitext text/x-wiki {{nuus}} {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans) |deelvan = |beeld = [[Lêer:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]] |byskrif = {{Leftlegend|#FDE182|Deurlopend deur Oekraïne beheer}}{{Leftlegend|#EBC0B3|Tans deur Rusland beset of beheer}}{{Leftlegend|#ABD4DD|Voorheen deur Rusland beset of Oekraïens besette Russiese gebiede}} |datum = [[24 Februarie]] [[2022]] – tans |plek = [[Oekraïne]], [[Rusland]] |resultaat = onbeslis |gebied = | party1 = '''{{RUS}}''' <br />'''[[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Donetsk|VR Donetsk]]''' <br />'''[[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Loehansk|VR Loehansk]]''' '''Steun:''' <br/>{{vlagland|Belarus}}<br/>{{vlagland|Noord-Korea}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thinkchina.sg/politics/exploited-and-abandoned-north-korean-troops-ukraine?ref=top-hero|title=Exploited and abandoned: North Korean troops in Ukraine|website=ThinkChina|access-date=2025-03-19}}</ref> | party2 = '''{{vlagland|Oekraïne}}''' <br/> '''Steun:''' '''[[NAVO]]''' <br/> '''{{EU}}''' <br/> '''{{vlagland|AUS}}''' <br/> '''{{vlagland|JPN}}''' <br/> '''{{vlagland|NZL}}''' <br/> '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |party3 = |aanvoerder1 = [[Beeld:Flag of the President of Russia.svg|20px]] '''[[Wladimir Poetin]]''' <br /> {{RU-VLAG}} [[Michail Misjoestin]] <br />{{RU-VLAG}} [[Sergei Lawrof]] <br />{{RU-VLAG}} Aleksandr Dvornikov <br />{{RU-VLAG}} Sergej Sjojgoe <br />{{RU-VLAG}} Valeri Gerasimov <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] Denis Poesjilin <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Wladimir Pasjkof]] <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] Leonid Pasetsjnik\ <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Sergei Koslof]] |aanvoerder2 = [[Beeld:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Wolodimir Zelenski]]'''<br />{{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denis Sjmihal]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Waleri Zaloezjni]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Dmytro Koeleba <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Danilov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Reznikov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Serhiy Sjaptala <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Roeslan Chomtsjak |aanvoerder3 = |sterkte1 = {{RU-VLAG}} 1&nbsp;013&nbsp;000 soldate; 2&nbsp;000&nbsp;000 reserviste,<ref>{{Cite web|taal=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|access-date=2022-02-20}}</ref> waarvan 175&nbsp;000 – 190&nbsp;000 troepe in Oekraïne<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|title=Russia positioning helicopters, in possible sign of Ukraine plans|access-date=22 Februarie 2022|author=Barnes, Julian E.|author2=Crowley, Michael|author3=Schmitt, Eric|date=10 Januarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|title=Citing U.S. Intelligence, Biden says Putin has decided to invade Ukraine|access-date=22 Februarie 2022|last=Bengali|first=Shashank|date=18 Februarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222072836/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref> |sterkte2 = {{vlagikoon|Oekraïne}} 255&nbsp;000 soldate, 1&nbsp;000&nbsp;000 reserviste, 20&nbsp;000 vrywilligers<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3169477/ukraine-crisis-20000-foreign-volunteers-ukraine|title=Ukraine crisis: 20,000 foreign volunteers in Ukraine to fight Russians, says foreign minister|access-date=11 Maart 2022|date=7 Maart 2022|publisher=South China Morning Post|taal=en}}</ref> |ongevalle1 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] |ongevalle2 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] }} Op 24 Februarie 2022 het [[Rusland]] [[Oekraïne]] binnegeval, en dit het die grootste en dodelikste oorlog in [[Europa]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] geword. Dit was as gevolg van ’n groot eskalasie van die bestaande oorlog tussen die twee lande wat begin het toe Rusland Oekraïne in 2014 aangeval het.<ref>{{cite book|last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |{{ISBN|978-1-4214-4985-2}} |page=34 |language=en }}</ref><ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |{{ISBN|978-1-80526-003-5}} |page=74}}</ref><ref>{{cite book|last=D'Anieri |first=Paul |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |{{ISBN|978-1-009-31550-0}} |oclc=1350843759 |pages=i; 98}}</ref> Die gevegte het honderdduisende militêre ongevalle en tienduisende Oekraïense burgerlike ongevalle veroorsaak. Teen Augustus 2026 het Rusland sowat 20% van Oekraïne beset.<ref>{{Cite web |title=The Russia-Ukraine War Report Card, Aug. 25, 2026|url=https://www.russiamatters.org/news/russia-ukraine-war-report-card/russia-ukraine-war-report-card-aug-18-2026 |access-date=27 August 2026 |website=Russia Matters}}</ref> Van ’n bevolking van 41&nbsp;miljoen is ongeveer 8&nbsp;miljoen Oekraïners intern ontheem<ref>{{cite web|title=Ukraine internal displacement report: General population Survey |url=https://crisisresponse.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1481/files/appeal/documents/IOM_UKR_Internal%20Displacement%20Report_GPS%20R19_January%202025.pdf |access-date=4 December 2025 |website=Global Crisis Response Platform}}</ref> en 6-7&nbsp;miljoen het uit die land gevlug.<ref>{{cite news|last1=Asadzade |first1=Ulviyya |last2=Sachalko |first2=Borys |title=Ukraine Faces Labor Shortage as Russia's War Empties Factories and Farms |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-creates-labor-shortages-in-ukraine/33606226.html |access-date=4 December 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=December 2025}}</ref> Dit het Europa se grootste vlugtelingkrisis sedert die Tweede Wêreldoorlog veroorsaak. Aan die einde van 2021 het Rusland troepe naby Oekraïne se grense saamgetrek en eise aan die Weste gestel, onder meer ’n verbod op enige toekomstige toetrede van Oekraïne tot [[Navo]]. Nadat hy herhaaldelik ontken het dat daar planne was om Oekraïne aan te val, het die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], op 24 Februarie 2022 ’n "spesiale militêre operasie" aangekondig en gesê dit is bedoel om die Russies gesteunde wegbreekrepublieke [[Donetsk]] en [[Loehansk]] te ondersteun, waarvan paramilitêre magte sedert 2014 teen Oekraïne in die Donbasoorlog geveg het. Poetin het irredentistiese<ref name=irrewat group="nota">'n Beweging vir die inlywing van "onbevryde" gebiede by die stamland.</ref> en [[Imperialisme|imperialistiese]] standpunte gehuldig wat Oekraïne se wettigheid as staat bevraagteken. Hy het sonder bewyse beweer die Oekraïense regering bestaan uit [[Neo-Nazisme|neo-Nazi’s]] wat [[volksmoord]] teen die Russiese minderheid in die [[Donbas]] pleeg en dat Rusland se doel was om Oekraïne te "demilitariseer en te denasionaliseer".<ref>{{cite journal|last=Marples |first=David R. |date=3 July 2022 |title=Russia's war goals in Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2022.2107837 |journal=Revue Canadienne des Slavistes |volume=64 |issue=2–3 |pages=207–219 |doi=10.1080/00085006.2022.2107837 |issn=0008-5006}}</ref> Russiese lugaanvalle en ’n grondinval is aan ’n noordelike front uit [[Belarus]] in die rigting van die hoofstad, [[Kijif]], geloods; aan ’n suidelike front uit die besette [[Krim]]; en aan ’n oostelike front uit die Donbas in die rigting van [[Charkif]]. Oekraïne het die krygswet afgekondig, ’n algemene mobilisering gelas en diplomatieke betrekkinge met Rusland verbreek. Russiese troepe het teen April 2022 uit die noorde en die buitewyke van Kijif teruggetrek nadat hulle op hewige weerstand en logistieke uitdagings afgekom het. Die [[Boetsja-slagting]] is ná hulle onttrekking ontdek. Rusland het ’n offensief in die Donbas van stapel gestuur en [[Marioepol]] ná ’n verwoestende beleg ingeneem. Rusland het voortgegaan om militêre en burgerlike teikens ver van die front af te bombardeer en het in die winter Oekraïne se energienetwerk aangeval. Aan die einde van 2022 het Oekraïne suksesvolle teenoffensiewe in die suide en ooste geloods en die grootste deel van Charkif-oblast bevry. Kort daarna het Rusland vier gedeeltelik besette provinsies (Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizjzja-oblast) onwettig geannekseer. In November het Oekraïne die stad Cherson en die hele gebied wes van die [[Dnipro]]rivier bevry. Ná klein maar bestendige Russiese vorderings in die ooste in die eerste helfte van 2024 het Oekraïne in Augustus ’n offensief in Rusland se Koersk-oblast geloods, waar [[Noord-Korea]]anse soldate gestuur is om Rusland te help. Die menseregtekantoor van die [[Verenigde Nasies]] berig Rusland het ernstige menseregteskendings in die besette Oekraïne gepleeg. Rusland se aanvalle op burgerlikes, sowel as sy beleid in besette gebiede, het gelei tot bewerings van volksmoord.<ref name="Etkind">{{cite journal|last=Etkind |first=Alexander |year=2022 |title=Ukraine, Russia, and Genocide of Minor Differences |journal=Journal of Genocide Research |volume=25 |issue=3–4 |publisher=Taylor & Francis |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2022.2082911 |s2cid=249527690}}</ref><ref name="h710">{{cite magazine|last=McGlynn |first=Jade |title=Russia Is Committing Cultural Genocide in Ukraine |magazine=Foreign Policy |date=23 April 2024 |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/23/russia-ukraine-cultural-genocide-looting-indoctrination-deporatation/ |access-date=4 July 2024}}</ref><ref name="q611">{{cite web|last=Stavljanin |first=Dragan |title=Genocide Scholar: 'I Do Think that Russia's Violence in Ukraine is Genocidal' |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2 April 2024 |url=https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |access-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622040322/https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |archive-date=22 June 2025}}</ref><ref name="v008">{{cite web|last=Richardson |first=Jon |date=11 March 2024 |title=Unmarked graves, violent repression and cultural erasure: the devastating human toll of Russia's invasion of Ukraine |url=https://theconversation.com/unmarked-graves-violent-repression-and-cultural-erasure-the-devastating-human-toll-of-russias-invasion-of-ukraine-223337 |access-date=6 July 2024 |website=The Conversation }}</ref> Die direkte koste van die oorlog vir Rusland is op meer as $450&nbsp;miljard geraam, terwyl die [[Wêreldbank]]groep die koste van heropbou in Oekraïne op $588&nbsp;miljard raam. Die Russiese inval het internasionale veroordeling ontlok. Baie lande het sanksies teen Rusland en sy bondgenoot Belarus ingestel, terwyl hulle humanitêre en militêre hulp aan Oekraïne verskaf het. Betogings het oor die hele wêreld plaasgevind. Binne sy grense het Rusland betogers met massainhegtenisnemings en strenger mediasensuur beveg. Oorlogverwante ontwrigting van Oekraïense landbou en skeepvaart het die wêreldwye voedselkrisis vererger; oorlogverwante skade is as die "vernietiging van die omgewing" beskryf. Die [[Internasionale Strafhof]] (ICC) het ’n ondersoek na misdade teen die mensdom, oorlogsmisdade, die ontvoering van Oekraïense kinders en volksmoord teen Oekraïners begin. Die ICC het lasbriewe vir die inhegtenisneming van Poetin en vyf ander Russiese amptenare uitgereik. Vredesonderhandelings het tot stilstand gekom, en Rusland het herhaaldelik oproepe om ’n wapenstilstand van die hand gewys. ==Agtergrond== ===Tyd ná die Sowjetunie en die Oranje Rewolusie=== Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in 1991 het Rusland en Oekraïne noue bande behou. In 1994 het Oekraïne ingestem om weg te doen met sy [[Kernwapen|kernarsenaal]] en die [[Boedapest-memorandum]] te onderteken op voorwaarde dat Rusland, [[Brittanje]] en die [[VSA]] versekering sou verskaf teen geweldsbedreigings van sy territoriale integriteit en vir sy politieke onafhanklikheid. Vyf jaar later was Rusland een van die ondertekenaars van die [[Manifes vir Europese Sekuriteit]], wat "die inherente reg van elke deelnemende staat herbevestig het om vry te wees om sy sekuriteitsmaatreëls te kies of verander, insluitende verdrae van bondsgenootskappe, soos wat dit ontwikkel".<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=21 Julie 2015 |archive-date=1 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/http://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> In 2004 is [[Wiktor Janoekowitsj]], toe die eerste minister, verklaar as wenner van die presidentsverkiesing, waarin 'n groot knoeiery volgens die hooggeregshof van Oekraïne plaasgevind het.<ref>{{cite web |url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |title=The Supreme Court findings |access-date=7 July 2008 |publisher=Supreme Court of Ukraine |date=3 December 2004 |language=uk |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=live }}</ref> Die uitslag het 'n groot openbare reaksie en steun ontlok vir die opposisiekandidaat, [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat die uitslag bevraagteken het. In die oproerige maande van die rewolusie het kandidaat Joesjtsjenko skielik ernstig siek geword, en verskillende onafhanklike doktersgroepe het bevind hy is met dioksien (TCDD) vegiftig.<ref name="CBS: Yushchenko: Live And Carry On">{{cite news |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |date=30 January 2005 |url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |access-date=17 April 2020 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_j">{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |work=Kyiv Post |date=5 August 2009 |agency=Associated Press |location=Londen |access-date=29 January 2022 |archive-date=31 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live }}</ref> Joesjtsjenko het Russiese betrokkenheid sterk vermoed.<ref name="Ref_2009c">{{cite news |url=http://www.kyivpost.com/nation/49610 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |newspaper=Kyiv Post |date=28 October 2009 |access-date=11 February 2010}}</ref> Dit alles het eindelik tot die vreedsame [[Oranje Rewolusie]] gelei wat Joesjtsjenko en [[Joelia Timosjenko]] aan die bewind geplaas het, terwyl Janoekowitsj leier van die opposisie geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |access-date=14 January 2008 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> In 2008 het die Russiese president Poetin hom uitgespreek teen Oekraïne se moontlike toelating tot Navo.<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=[[Moskou]]; [[Boekarest]]; [[Parys]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208091130/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=13 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213527/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |url-status=live}}</ref> In 2009 het die [[Roemenië|Roemeense]] ontleder Iulian Chifu en sy medeskrywers die opinie uitgespreek dat Rusland, met betrekking tot Oekraïne, 'n opgedateerde weergawe van die [[Brezjnef-leerstelling]] navolg waarvolgens die soewereiniteit van Oekraïne nie groter kan wees as dié van die [[Warskouverdrag]]slande voor die verval van die Sowjet-invloedsfeer in die laat 1980's en vroeë 1990's nie.<ref name="Chifu">{{cite book|author-last1=Chifu |author-first1=Iulian |title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process |author-last2=Nantoi |author-first2=Oazu |author-last3=Sushko |author-first3=Oleksandr |publisher=Editura Curtea Veche |year=2009 |{{ISBN|978-973-1983-19-6}} |location=[[Boekarest]] |page=181 |chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach |access-date=21 Februarie 2016 |chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> In 2009 het Janoekowitsj aangekondig hy gaan hom in 2010 weer as president verkiesbaar stel. Hy het gewen en is in 2010 beëdig. ===Oekraïense rewolusie en oorlog=== [[Beeld:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|links|Die Euromaidan-optogte in Desember 2013 in Kijif.]] Ná weke van protesoptogte as deel van die [[Euromaidan]]-beweging (2013-2014) het die pro-Russiese president Janoekowitsj en die leiers van die Oekraïense parlementêre opposisie op 21 Februarie 2014 'n ooreenkoms onderteken vir 'n vroeë verkiesing. Die volgende dag het Janoekowitsj uit Kijif gevlug weens 'n beskuldigingstem wat hom van sy mag as president sou stroop.<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 Februarie 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live |access-date=15 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 Februarie 2020}}</ref> Leiers van die [[Russies]]sprekende oostelike streke van Oekraïne het hulle lojaliteit teenoor Janoekowitsj bevestig,<ref>{{cite news|author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 Februarie 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kijif |editor-last=Roche |editor-first=Andrew|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=live|access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 Junie 2016 }}</ref> en dit het gelei tot die pro-Russiese onrus in 2014 in Oekraïne.<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 Januarie 2022 |access-date=24 Januarie 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media |language=en}}</ref> Die onrus is gevolg deur die anneksasie van die [[Krim]] deur Rusland in Maart 2014 en die oorlog in die Donbas, wat in April 2014 begin het met die skepping van die Russies gesteunde kwasistate Donetsk- en Loehansk-volksrepubliek.<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Loehansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Loehansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 Maart 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 Mei 2020 |access-date=24 Januarie 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=[[Riga]] |language=en }}</ref> Op 14 September 2020 het die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] Oekraïne se nuwe nasionale sekuriteitstrategie goedgekeur "wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van 'n bondgenootskap met Navo met die oog op lidmaatskap van Navo".<ref>{{cite news|date=25 Januarie 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|url-status=live|access-date=15 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002641/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|archive-date=15 Februarie 2022|author-last=Duggal|author-first=Hanna}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news|date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine|work=[[Navo]] |publisher=Navo |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=15 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215011708/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |url-status=live}}</ref> Op 24 Maart 2021 het Zelenski 'n verdrag onderteken wat die strategie goedkeur vir "die ontsetting en reïntegrasie van die tydelik besette gebied Krim en stad [[Sewastopol]]".<ref>{{cite news |date=24 Maart 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=Regering van Oekraïne |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live}}</ref> In Julie 2021 het Poetin 'n essay gepubliseer met die titel "Oor die historiese eenheid van die Russe en Oekraïners", waarin hy sy mening herbevestig dat die Russe en Oekraïners "een volk" is.<ref>{{cite web|author-last=Poetin |author-first=Wladimir |author-link=Wladimir Poetin |date=12 Julie 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 Januarie 2021 |access-date=1 Februarie 2022 |website=Die Kremlin |publisher=Regering van Rusland }}</ref> Die Amerikaanse historikus Timothy Snyder het Poetin se idees as [[imperialisme]] beskryf.<ref>{{cite web|author-last=Snyder |author-first=Timothy D. |date=18 Januarie 2022 |title=How to think about war in Ukraine |url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |archive-date=19 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2021 |website=Thinking about... (newsletter) |publisher=Substack }}</ref> Die Britse joernalis Edward Lucas het gemeen dit is historiese revisionisme.<ref>{{cite web|author-last=Lucas |author-first=Edward |date=15 September 2020 |title=Why Putin's history essay requires a rewrite |url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Times |publisher=Times Newspapers}}</ref> Ander waarnemers het die Russiese leierskap daarvan beskuldig dat hulle 'n verwronge siening van moderne Oekraïne en sy geskiedenis het.<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 Desember 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 Desember 2021|access-date=25 Januarie 2021 |work=The Guardian |publication-place=Moskou}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson |first1=Peter |last2=Haring |first2=Melinda |last3=Lubkivsky |first3=Danylo |last4=Motyl |first4=Alexander |last5=Whitmore |first5=Brian |last6=Goncharenko |first6=Oleksiy |last7=Fedchenko |first7=Yevhen |last8=Bonner |first8=Brian |last9=Kuzio |first9=Taras |date=15 Julie 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 Julie 2021 |access-date=25 Januarie 2021|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 Desember 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=Royal United Services Institute}}</ref> Rusland het gesê moontlike lidmaatskap van Oekraïne van Navo en die uitbreiding van Navo in die algemeen bedreig sy nasionale sekuriteit.<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 Februarie 2022 |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129135805/https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 Januarie 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 Februarie 2022 |archive-date=18 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218060139/https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |url-status=live}}</ref> Op sy beurt het Oekraïne en ander Europese lande wat aan Rusland grens, Poetin daarvan beskuldig dat hy Russiese irredentisme<ref name="WAT">{{cite web | url=https://viva-afrikaans.org | title='''irredentisme''' | publisher=viva-afrikaans.org | work=WAT| accessdate= 28 September 2026 | author=<!-- Geen --> | format=Internetwoordeboek | url-access=subscription }}</ref> probeer beoefen en van aggressiewe militaristiese beleide.<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 Maart 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=BBC }}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 Januarie 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media}}</ref> ===Russiese inval in die Krim en Donbas=== {{Sien ook|Russiese anneksasie van die Krim}} [[Beeld:2014 Russo-ukrainian-conflict map.svg|thumb|220px|Kaart van die Russies beheerde gebied in Oekraïne, September 2014.]] Op 27 Februarie 2014 het Russiese soldate sonder kentekens die Oekraïense gebied van die [[Krim]] begin beset<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen |title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen: Gunmen storm Crimea's regional administrative complex in Simferopol and hoist Russian flag above parliament building |first1=Harriet |last1=Salem |first2=Shaun |last2=Walker |first3=Luke |last3=Harding |date=27 February 2014 |work=[[The Guardian]] }}</ref> en Oekraïense militêre basisse blokkeer.<ref>{{cite news|title=Ukrainian forces withdraw from Crimea |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26713727 |access-date=9 April 2025 |work= BBC News |date=24 March 2014 }}</ref> In Maart het Rusland die Krim geannekseer ná ’n onwettige referendum wat onder besetting gehou is. Dit was die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat ’n Europese land ’n deel van ’n ander land annekseer,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia |url=https://www.cfr.org/backgrounders/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia |website=Council on Foreign Relations |date=5 February 2020}}</ref> en verskeie kenners het dit met [[Nazi-Duitsland]] se anneksasie van [[Oostenryk]] vergelyk.<ref>{{cite book|last=Plokhy |first=Serhii |url=https://books.google.com/books?id=e3eoEAAAQBAJ&dq=annexation+of+the+peninsula+to+Hitler%E2%80%99s+Anschluss+of+Austria+in+1938&pg=PT64 |title=The Russo-Ukrainian War: The Return of History |date=9 May 2023 |publisher=W.W. Norton & Company |ISBN=978-1-324-05120-6 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Žalimas |first=Dainius |date=14 March 2017 |title=Lessons of World War II and the Annexation of Crimea |url=https://ojs.mruni.eu/ojs/international-comparative-jurisprudence/article/view/4559 |journal=International Comparative Jurisprudence |volume=3 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.13165/j.icj.2017.03.003 |issn=2351-6674 |doi-access=free }}</ref> Die [[VN]] se Algemene Vergadering het ’n resolusie aanvaar waarin die "territoriale integriteit van Oekraïne" bevestig en die anneksasie verwerp word.<ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations}}</ref> Navo het ook samewerking met Rusland opgeskort.<ref name="end coop">{{cite web |title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894 |publisher=BBC News, UK |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014}}</ref> Poetin het gesê die Krim moes nooit deel van ’n onafhanklike Oekraïne gewees het nie en beweer Rusland wou geen ander Oekraïense gebiede oorneem nie.<ref>{{cite news |title=Crimea crisis: Russian President Putin's speech annotated |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26652058 |work=BBC News |date=19 March 2014}}</ref> Pro-Russiese betogings, wat in die geheim deur Rusland befonds en georganiseer is, het gevolg in die Oekraïense stede [[Donetsk]] en [[Loehansk]].<ref>{{cite web|last1=Umland |first1=Andreas |title=The Glazyev Tapes: Getting to the root of the conflict in Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/commentary_the_glazyev_tapes_getting_to_the_root_of_the_conflict_in_7165/ |website=European Council on Foreign Relations |date=1 November 2016}}</ref> In April 2014 het gewapende Russiese paramilitêre magte [[Slowjansk]] en ander nedersettings ingeneem en die onafhanklike [[Volksrepubliek Donetsk]] (DPR) en [[Volksrepubliek Loehansk]] (LPR) uitgeroep. Hulle bevelvoerder, Igor Girkin, het erken dié gebeure het die Donbas-oorlog ontketen, waarna Oekraïne spoedig ’n operasie van stapel gestuur het om die gebied te herower.<ref>{{cite news|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |work=[[The Moscow Times]] |date=21 November 2014 |access-date=11 December 2020 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> Rusland het die separatiste in die geheim met soldate, tenks en artillerie ondersteun.<ref>{{cite news|date=23 October 2014 |title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Internasionale Strafhof]] het geoordeel die oorlog was ’n nasionale en internasionale gewapende konflik waarby Rusland betrokke was,<ref>{{cite web|title=Report on Preliminary Examination Activities (2016) |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/otp/161114-otp-rep-PE_ENG.pdf |publisher=International Criminal Court |pages=33–38 |date=14 November 2016 }}</ref> en die Europese Hof vir Menseregte het geoordeel Rusland het die DPR en LPR sedert 2014 beheer.<ref>{{cite web|title=Eastern Ukraine and flight MH17 case declared partly admissible |url=https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-7550165-10372782&filename=Grand%20Chamber%20decision%20Ukraine%20and%20the%20Netherlands%20v.%20Russia%20-%20Flight%20MH17%20and%20eastern-Ukraine-conflict%20case%20partially%20admissible,%20will%20proceed%20to%20judgment.pdf |publisher=European Court of Human Rights |date=25 January 2023 }}</ref> Oekraïne se parlement het die Donbas-streek tot ’n gebied onder Russiese besetting verklaar.<ref>{{cite news|title=Ukraine declares Russian 'occupation' in eastern region |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/1/18/ukraine-declares-russian-occupation-in-eastern-region |work=[[Al Jazeera]] |date=18 January 2018 }}</ref> Die anneksasie van die Krim en die Donbas-oorlog het ’n vlaag Russiese [[nasionalisme]] ontketen. Die ontleder Wladimir Sokor het Poetin se toespraak van 2014 ná die anneksasie ’n "manifes van Groot-Russiese irredentisme" genoem.<ref name=irrewat group="nota"/><ref>{{cite news|last=Socor |first=Vladimir |date=24 March 2014 |title=Putin's Crimea Speech: A Manifesto of Greater-Russia Irredentism |volume=11 |publisher=Eurasia Daily Monitor |issue=56 |url=https://jamestown.org/program/putins-crimea-speech-a-manifesto-of-greater-russia-irredentism/ }}</ref> Poetin het na "Nieu-Rusland" begin verwys, ’n voormalige Russiese keiserlike gebied wat ’n groot deel van die suide van Oekraïne beslaan het.<ref>{{cite book|last1=Kimmage |first1=Michael |title=Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability |date=2024 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=129}}</ref> Russies gesteunde magte is deur Russiese neo-imperialisme beïnvloed<ref>{{cite news|title=Ukraine: Are 2014 pro-Russia rebels fighting 1920s war? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-28532392 |work=[[BBC News]] |date=28 July 2014 }}</ref> en het probeer om ’n nuwe Nieu-Rusland te skep.<ref>{{cite journal|last1=O'Loughlin |first1=John |title=The rise and fall of "Novorossiya": examining support for a separatist geopolitical imaginary in southeast Ukraine |journal=Post-Soviet Affairs |date=2017 |volume=33 |issue=2 |pages=124–144 |doi=10.1080/1060586X.2016.1146452 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1060586X.2016.1146452|url-access=subscription }}</ref> [[Beeld:Normandy format (2019-12-09) 03.jpg|thumb|260px|Die Normandiëformaat-vergadering<ref name=vier group="nota">Die "Normandiëformaat" ([[Frans]]: Format Normandie), ook bekend as die "Normandië-4", was 'n groep state wat tussen 2014 en 2022 probeer het om die Donbas-oorlog te beëindig en te voorkom dat dit uitbrei tot 'n Russies-Oekraïense oorlog. Die vier lande in die groep was [[Duitsland]], Rusland, Oekraïne en [[Frankryk]]. Hulle het in 2014, tydens die 70ste herdenking van D-dag in [[Normandië]], Frankryk, die eerste keer informeel byeengekom.</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|title=Russia's Putin says supports future Normandië format talks on Ukraine|last=|first=|date=5 September 2016|website=news.trust.org|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=11 September 2016|archive-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906165602/http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|url-status=dead}}</ref> in Desember 2019 was die enigste vergadering tussen Zelenski en Poetin.<ref name="i407">{{cite web|title=Zelenskyy on meeting Putin in 2019: We talked and bargained a lot |website=Ukrainska Pravda |date=25 February 2024 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/02/25/7443642/ |access-date=15 July 2024 }}</ref>]] Toe die konflik in 2014 begin, was Oekraïne amptelik neutraal<ref name="Atlantic Council: Ukrainian neutrality">{{cite web|last1=Blank |first1=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |publisher=Atlantic Council |date=28 January 2022 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308150443/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |url-status=live}}</ref> en het gesê hy streef nie na Navo-lidmaatskap nie.<ref>{{cite news|title=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html |work=Interfax-Ukraine |date=29 March 2014 }}</ref> Ná Rusland se besetting van die Krim en inval in die Donbas het Oekraïne se parlement in Desember 2014 gestem om die land se neutrale status te herroep en Navo-lidmaatskap na te streef.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-parliament-abandons-neutrality/26758725.html |title=Ukraine Votes To Abandon Neutrality |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=23 December 2014 }}</ref> Die Minsk-ooreenkomste in September 2014 en Februarie 2015 het ten doel gehad om die Donbas-oorlog op te los, maar ooreenkomste oor 'n wapenstilstand en verdere onderhandelinge het misluk.<ref>{{cite news|date=29 July 2020 |title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Weste]] se swak reaksie op Russiese optrede het Poetin laat glo die Weste sou nie sterk reageer op die inval van 2022 nie.<ref>{{cite book|last=Brands |first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=WxP-EAAAQBAJ&dq=Russia%E2%80%99s+invasion+of+Georgia+in+2008+and+Ukraine+in+2014+provided+ample+evidence&pg=PA39 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=JHU Press |ISBN=978-1-4214-4984-5 |page=39 |language=en}}</ref> Verskeie politieke wetenskaplikes het gesê dié reaksie het verdere Russiese aggressie aangemoedig.<ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |ISBN=978-1-80526-003-5 |page=11}}</ref> ==Aanvang== [[Beeld:2nd Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade depart Aviano Air Base, Italy, Feb. 24, 2022.jpg|thumb|260px|Amerikaanse valskermsoldate vertrek uit Italië na [[Letland]], 24 Februarie 2022. Duisende Amerikaanse troepe is in Oos-Europa ontplooi tydens die Russiese versterkings.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |archive-date=26 February 2022 |work=Stars and Stripes |title=173rd Airborne Brigade battalion heads to Latvia as Ukraine comes under Russian attack |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>]] ===Russiese militêre versterkings=== Die konflik het begin met 'n groot militêre opbou, aanvanklik van Maart tot April 2021 en daarna weer van Oktober 2021 tot Februarie 2022. Tydens laasgenoemde het Rusland eise aan die VSA en Navo gestel dat Oekraïne nie by Navo aansluit nie, sowel as dat Navo-soldate en militêre uitrusting in [[Oos-Europa]] verminder word.<ref>{{cite news|author-last1=Tétrault-Farber |author-first1=Gabrielle |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |date=17 Desember 2021 |title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222081106/https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |url-status=live}}</ref> Rusland het gedreig met 'n niegespesifiseerde militêre reaksie as Navo 'n "agressiewe toon" bly handhaaf.<ref>{{cite news|author-last=MacKinnon |author-first=Mark |date=21 Desember 2021 |title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue 'aggressive line' |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=15 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115165246/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |url-status=live}}</ref> ===Russiese ontkenning van invalsplan=== Ondanks die Russiese militêre opbou het Russiese amptenare maande lank ontken dat Rusland enige plan het om Oekraïne binne te val.<ref name="Deny">{{cite news |author-last1=Kiely |author-first1=Eugene |author-last2=Farley |author-first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=26 February 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |author-last1=Taylor |author-first1=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=26 February 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Op 12 November 2021 het Dmitri Peskof, Poetin se woordvoerder, aan verslaggewers gesê "Rusland bedreig niemand. Die beweging van troepe op ons gebied behoort niemand rede tot kommer te gee nie."<ref name="Deny"/><ref name="denials"/> Op 28 November 2021 het Peskof gesê "Rusland het nooit enige plan gehad om enigiemand aan te val nie, dit het nie nou planne nie en sal nooit sulke planne hê nie ... Rusland is 'n vreedsame land, wat goeie betrekkinge met sy buurlande wil handhaaf."<ref name="Deny"/> Op 12 Desember 2021 het hy gesê spanning jeens Oekraïne "word geskep om Rusland verder te demoniseer en hom as 'n moontlike aggressor uit te beeld".<ref name=Deny/> Op 19 Januarie 2022 het die Russiese onderminister van buitelandse sake gesê "Rusland wil nie enige aksie van 'n aggressiewe aard hê of daaraan deelneem nie. Ons sal nie wat ook al in Oekraïne aanval, inval, binnedring of begin nie."<ref name="Deny"/> Op 12 Februarie 2022 het die Kremlin se raadgewer oor buitelandse sake besprekings oor die "sogenaamde beplande Russiese inval" as "histerie" beskryf.<ref name="Deny"/><ref name=denials/> ===Russiese aantygings=== [[Beeld:Vladimir Putin and Sergey Shoigu - Saint-Petersburg 2017-07-30 (1).jpg|thumb|220px|links|Poetin en sy vertroueling van baie jare, die minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]].<ref>{{cite news |title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 |work=BBC News |date=2 March 2022 |access-date=4 March 2022}}</ref>]] Op 9 Desember 2021 het president Poetin gepraat van diskriminasie teen Russiessprekendes buite Rusland en gesê: "Ek moet sê, [[Russofobie]] is die eerste tree tot [[volksmoord]]. Ek en jy weet wat in die Donbas gebeur. Dit lyk beslis baie soos volksmoord."<ref>{{cite news |title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide' |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |work=AFP |publisher=The Moscow Times |date=10 Desember 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=21 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе |trans-title=Putin announced the genocide in the Donbass |url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |work=Rossiyskaya Gazeta |date=9 Desember 2021 |language=ru |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live}}</ref> Rusland het ook die Oekraïense taalwet veroordeel.<ref>{{cite news |title=New law stokes Ukraine language tensions |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |work=France 24 |date=1 April 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032739/https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |url-status=live }}</ref> Op 15 Februarie 2022 het Poetin aan die pers gesê: "Wat in die Donbas gebeur, is beslis volksmoord."<ref name="france24genocide">{{cite news|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |work=AFPhet hy gesê |publisher=France 24 |date=15 Februarie 2021|access-date=23 Februarie 2022|archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|url-status=live}}</ref> Nuusmedia het daarop gewys dat die Oekraïense president Zelenski self 'n Russiessprekende is, ondanks Poetin se aantygings van 'n volksmoord op Russiessprekendes.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 Februarie 2022 |author-last1=Vasilyeva |author-first1=Nataliya |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223103730/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |url-status=live}}</ref> Rusland se aantygings van volksmoord is wyd as vals verwerp.<ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=24 Februarie 2022 |work=BBC News |date=22 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712 |url-status=live }}</ref> Verskeie internasionale organisasies, insluitende die [[VN]] se hoëkommissaris vir menseregte en die [[Raad van Europa]], kon geen bewyse vir die Russiese bewerings vind nie.<ref>{{cite web|date=15 Junie 2014 |title=Report on the human rights situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|publisher=OHCHR|access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=14 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214151822/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|year=2021 |title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |publisher=OHCHR |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=9 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209154320/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine |url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports |publisher=OSCE |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=2 April 2014 |title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014 |url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f |archive-date=4 Februarie 2022 |publisher=Raad van Europa}}</ref> Die Europese Kommissie het dit as Russiese waninligting afgemaak.<ref>{{cite press release|date=24 Januarie 2022 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date=22 Februarie 2022 |website=Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassade in Oekraïne het dit as "laakbare onwaarheid" beskryf,<ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |work=Ukrinform |date=17 Februarie 2022 |access-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> terwyl die woordvoerder Ned Price van die Amerikaanse departement van buitelandse sake gesê het Moskou maak sulke bewerings as 'n verskoning om Oekraïne in te val.<ref name="france24genocide" /> In 'n nasionalistiese toespraak op 21 Februarie het Poetin ook beweer die "Oekraïense gemeenskap" het "[[Neo-Nazisme|neonazisties]]" geword, sonder om bewyse te lewer, en gesê Rusland se doel is "om Oekraïne te denazifiseer".<ref>{{cite news |author-last1=Fisher |author-first1=Max |date=23 Februarie 2022 |title=Word by Word and Between the Lines: A Close Look at Putin’s Speech |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220223115611/https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |archive-date=23 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace |url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |access-date=24 Februarie 2022 |work=Financial Times |date=24 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112202/https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |url-status=live }}</ref> President Zelenski is egter [[Jood]]s en drie lede van sy familie het in die [[Holocaust]] gesterf.<ref name=":02">{{cite news|author-last1=Abbruzzese |author-first1=Jason |date=24 Februarie 2022 |title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true. |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |url-status=live |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |archive-date=24 Februarie 2022}}</ref> ==Gebeure== [[Beeld:Russian troops in Novoaidar, 6 March 2022.png|thumb|240px|Russiese troepe in Oekraïne vroeg tydens die inval van 2022.]] Die inval het met dagbreek op 24 Februarie begin.<ref name="Meduza_Putin_announces_invasion"/><ref>{{cite news|title=Missiles rain down around Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |work=[[Reuters]] |date=25 February 2022}}</ref> [[Beeld:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|240px||Wrakstukke van ’n [[Slag van Boetsja|vernietigde]] Russiese konvooi op 27 Februarie in [[Boetsja]], [[Kijif-oblast]].]] Die eerste fase van die inval is aan vier fronte gevoer: een in die rigting van Wes-[[Kijif]] uit Belarus deur die Russiese Oostelike Militêre Distrik; een in die rigting van Oos-Kiëf deur die Sentrale Militêre Distrik (noordoosfront); een in die rigting van [[Charkif]]; en ’n vierde, suidelike front wat in die Krim en Rusland se [[Rostof-oblast]] ontstaan het, met ’n oostelike as in die rigting van [[Odesa]] en ’n westelike operasionele gebied in die rigting van [[Marioepol]].<ref name="TR">{{cite journal|last=Bielieskov |first=Mykola |date=21 September 2021 |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |access-date=25 November 2021 |website=Center for Strategic & International Studies}}</ref> Die inval het onverwags hewige weerstand teengekom.<ref>{{cite news|last1=Kube |first1=Courtney |last2=Siemaszko |first2=Corky |date=26 February 2022 |title=Russian offensive unexpectedly slowed by fierce Ukrainian resistance |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russian-offensive-unexpectedly-slowed-fierce-ukrainian-resistance-rcna17703 |access-date=16 September 2022}}</ref> Rusland kon nie Kijif inneem nie en is in die gevegte by Irpin, Hostomel en [[Boetsja]] teruggedryf. Die Russe het probeer om die hoofstad te omsingel, maar verdedigers onder Oleksandr Sirski het hulle posisies behou; hulle het teentenkmissiele en lugafweermissiele gebruik om Russiese toevoerlyne te verswak en die aanval te vertraag.<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |title=Russia's failure to take down Kyiv was a defeat for the ages |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-battle-for-kyiv-dc559574ce9f6683668fa221af2d5340 |access-date=16 September 2022}}</ref> Teen 7 April het Russiese troepe wat aan die noordfront ontplooi was, teruggetrek om voorrade aan te vul en na die Donbas herontplooi te word. Die noordoosfront is eweneens na Suidoos-Oekraïne teruggetrek vir herontplooiing.<ref name="TR"/><ref name="news.yahoo.com">{{cite news|last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=7 April 2022}}</ref> Op 26 April het afgevaardigdes van die VSA en 40 bondgenote in Duitsland bymekaargekom om ’n koalisie te bespreek wat ekonomiese steun, militêre voorrade en herstelwerk aan Oekraïne sou verskaf.<ref>{{cite news|last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Duitsland |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ===Aanvanklike inval=== [[Lêer:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|duimnael|regs|220px|'n Struktuur in [[Kijif]] wat deur 'n missielaanval vernietig is.]] Op 24 Februarie, net voor 06:00 Moskoutyd (UTC+3), het Poetin aangekondig hy het besluit om 'n "spesiale militêre operasie" in Oos-Oekraïne te loods.<ref name="tassputspeech24" /><ref name="Meduza_Putin_announces_invasion">{{cite news |title=Putin announces formal start of Russia's invasion in eastern Ukraine |date=24 February 2022 |newspaper=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |access-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224033732/https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |archive-date=24 February 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=24 February 2022 |website=MSN |language=en-US |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064559/https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|url-status=live}}</ref> In sy toespraak het Poetin gesê daar is geen planne om Oekraïense gebied te beset nie en beweer hy ondersteun die reg van die volke van Oekraïne op selfbeskikking.<ref name="tassputspeech24">{{cite news|date=24 February 2022 |title=Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |language=ru |trans-title=Putin decided to conduct an operation to de-Nazify and demilitarise Ukraine |work=TASS |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |url-status=live}}</ref> Hy het ook gesê Rusland beoog die "demilitarisasie en denazifisering" van Oekraïne – CNN en NBC het dié bewerings as "sonder gronde" en "vals" beskryf.<ref>{{cite news|author-last=Chernova |author-first=Anna |date=24 February 2022 |title=Kremlin spokesperson echoes Putin's baseless claims on invasion objectives |work=CNN |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_542ef6fc653f4404d483a5156ecc23e6 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224132757/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Tim |author-last2=Lister |author-first3=Ivana |author-last3=Kottasová |author-first4=Laura |author-last4=Smith-Spark |date=24 February 2022 |title=Ukraine vows defiance as Russia launches major invasion |url=https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |access-date=24 February 2022 |website=CNN |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224145336/https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|first1=David K.|last1=Li|first2=Jonathan|last2=Allen|first3=Corky|last3=Siemaszko|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|access-date=2022-02-25|website=NBC News|date=24 February 2022|language=en}}</ref> Dit is ook deur die Amerikaanse Holocaust-herdenkingsmuseum veroordeel.<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|title=Holocaust Museum Criticizes Putin's Saying Ukraine Needs to Be 'Denazified'|date=February 24, 2022|agency=Newsweek|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025159/https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|url-status=live}}</ref> Poetin het die lede van die [[Oekraïense Gewapende Magte|Oekraïense magte]] gevra om hulle wapens neer te lê en terug te keer huis toe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60503037|title=Ukraine conflict: Russia announces special military operation in Donbas |website=BBC News |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549 |title=Russia's Putin Announces Military Operation in Ukraine |website=The Moscow Times |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549|url-status=live}}</ref><ref name="krputspeech24">{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Обращение Президента Российской Федерации |language=ru |work=Kremlin.ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/67843 |access-date=24 February 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live}}</ref> Kort voor 07:00 (UTC+2) op die 24ste het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |title=Russia-Ukraine crisis live news: Putin has launched 'full-scale invasion', says Ukrainian foreign minister – latest updates &#124; World news |work=[[The Guardian]] |date=16 July 2018 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054309/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |url-status=live }}</ref> Later het hy die Oekraïense weermag opdrag gegee om die invallers "maksimum verliese toe te dien".<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |title=Зеленский отдал приказ ВСУ наносить максимальные потери оккупантам |language=ru |trans-title=Zelensky ordered the Armed Forces of Ukraine to inflict maximum losses on the invaders |website=Unian |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082802/https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |url-status=live }}</ref> Zelenski het ook aangekondig dat diplomatieke betrekkinge met Rusland onmiddellik opgehef word.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=Interfax |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}</ref> Later dié dag het hy 'n algemene mobilisasie aangekondig.<ref>{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Om 10:00 (UTC+2) het die Oekraïense presidensiële administrasie aangekondig Russiese troepe het Oekraïne uit die noorde binnegeval (tot 5&nbsp;km diep). Russiese troepe was bedrywig in [[Charkif-oblast]] en [[Tsjernihif-oblast]], naby [[Soemi]].<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |title=Войска России на севере Украины продвинулись вглубь до пяти километров – Арестович |language= |website= |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091205/https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |url-status=live }}</ref> Om 10:30 (UTC+2) het die Oekraïense departement van verdediging aangekondig Russiese troepe in Tsjernihif-oblast is gekeer, 'n groot geveg was naby Charkif aan die gang, en [[Marioepol]] en Sjtsjastja is ten volle teruggewen.<ref name=mil.2402.1030>{{cite web |author= |url=https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |title=General Staff of the Armed Forces of Ukraine: Operative information as of 10.30 |language= |website=mil.gov.ua |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103548/https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |url-status=live }}</ref> ====Kijif en die noordfront==== [[Beeld:Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev.jpg|thumb|240px|Telekommunikasietorings in Kijif word deur Russe aangeval.]] [[Beeld:Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|thumb|links|240px|Ná gevegte in Hostomel, 4 Maart.]] Russiese troepe het op 24 Februarie probeer om [[Kijif]] vinnig in te neem deur middel van ’n spitsaanval vanuit Belarus suidwaarts langs die westelike oewer van die [[Dnipro]]rivier, met Russiese soldate wat die stad binnegedring het, ondersteun deur luglandingsoperasies en ’n vinnige, gemeganiseerde opmars uit die noorde. Hulle het egter misluk.<ref name="wapo20220320">{{cite news|last1=Sly |first1=Liz |last2=Lamothe |first2=Dan |date=20 March 2022 |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |url-status=live |access-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320093229/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |archive-date=20 March 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Die VSA het Zelenski gekontak en aangebied om hom te help ontsnap, uit vrees vir ’n poging deur die Russiese leër om hom te ontvoer of vermoor. Zelenski het geantwoord: "Die geveg is hier; ek het ammunisie nodig, nie ’n rit nie."<ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Live updates: Zelenskyy declines US offer to evacuate Kyiv |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-united-nations-kyiv-6ccba0905f1871992b93712d3585f548 |access-date=28 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> Teen vroeg in Maart is 'n Russiese opmars langs die westekant van die Dnipro deur Oekraïense verdediging beperk. Teen 5 Maart het ’n Russiese konvooi, volgens berigte 64 km lank, min vordering in die rigting van Kijif gemaak.<ref>{{cite news|last=Stern |first=Did L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |url-access=subscription |access-date=6 March 2022}}</ref> Die opmars uit [[Tsjernihif-oblast|Tsjernihif]] het grootliks tot stilstand gekom toe ’n beleg daar begin het. Russiese magte het uit die noordweste na Kijif opgeruk en [[Boetsja]], Hostomel en Vorzel teen 5 Maart ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |last3=McGee |first3=Luke |last4=Gigova |first4=Radina |name-list-style=and |date=7 March 2022 |title='A family died ... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |access-date=9 March 2022 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022 |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |access-date=9 March 2022}}</ref Op 16 Maart het Oekraïense magte ’n teenoffensief begin.<ref>{{cite news|last1=Cullison |first1=Alan |last2=Coles |first2=Isabel |last3=Trofimov |first3=Yaroslav |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |archive-date=16 March 2022}}</ref> Omdat Russiese magte nie ’n vinnige oorwinning in Kijif kon behaal nie, het hulle oorgeskakel na bombardemente sonder onderskeiding en belegvoering.<ref>{{cite news|last1=Gordon |first1=Michael R. |last2=Leary |first2=Alex |date=21 March 2022 |title=The Wall Street Journal News Exclusive: Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |access-date=24 March 2022}}</ref> Op 25 Maart het ’n Oekraïense teenoffensief dorpe oos en wes van Kijif herower.<ref>{{cite web|date=23 March 2022 |title=Ukraine war: Ukrainian fightback gains ground west of Kyiv |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60847188 |access-date=29 March 2022 |website=BBC News}}</ref> Russiese troepe in die Boetsja-gebied het noordwaarts teruggetrek. Oekraïense magte het die stad op 1 April binnegegaan, die gebied rondom Kijif herower en bewyse van oorlogsmisdade in Boetsja gevind.<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=2 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (Graphic Images) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |archive-date=3 April 2022 |access-date=3 April 2022 |website=The Kyiv Independent}}</ref> Die [[Pentagon]] het op 6 April bevestig die Russiese leër het [[Tsjernihif-oblast]] verlaat;<ref>{{cite news|last1=Demirjian |first1=Karoun |last2=Lamothe |first2=Dan |name-list-style=and |date=6 April 2022 |title=Pentagon: Russia has fully withdrawn from Kyiv, Chernihiv |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/04/06/pentagon-russia-withdraws-kyiv-chernihiv/ |access-date=7 April 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> plaaslike owerhede het gesê Russiese troepe het [[Soemi-oblast]] verlaat.<ref>{{cite news|last=Kalatur |first=Anastasiya |date=8 April 2022 |title=Sumy region liberated from Russian troops |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/8/7338013/ |access-date=15 April 2022}}</ref> Navo se sekretaris-generaal, [[Jens Stoltenberg]], het gesê die Russiese "terugtrekking, herbevoorrading en herontplooiing" van troepe uit die Kijif-gebied moet geïnterpreteer word as ’n uitbreiding van Poetin se planne om sy magte op Oos-Oekraïne te konsentreer.<ref name="news.yahoo.com"/> ====Suid- en oosfront==== [[Beeld:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|220px|'n Russiese bombardement aan die buitewyke van Charkif, 1 Maart.]] [[Beeld:Myronosytska 1 after Russian shelling on 2 March 2022 (05).jpg|thumb|220px|Die fakulteit ekonomie van die Nasionale Universiteit van Charkif ná die Russiese bombardement, 2 Maart 2022.]] Op 24 Februarie het Russiese aanvalsgroepe uit die Krim noordweswaarts beweeg en brûe oor die Dnipro<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> en die Noord-Krim-kanaal ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 1 Maart was [[Cherson]] die eerste groot stad wat deur Rusland ingeneem is.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |name-list-style=and |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Russiese troepe het na Mikolajif opgeruk en dit aangeval, maar is teruggedryf.<ref>{{cite news|date=4 March 2022 |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022}}</ref> Russiese magte het die Zaporizjzjza-kernkragsentrale genader en Enerhodar beleër. Teen 25 Februarie het Russiese eenhede na [[Marioepol]] begin opruk.<ref>{{cite news|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> Teen 18 Maart was Marioepol omsingel en het gevegte die middestad bereik. Dit het pogings om burgerlikes te ontruim bemoeilik.<ref>{{cite news|last1=Boffey |first1=Daniel |last2=Tondo |first2=Lorenzo |name-list-style=and |date=18 March 2022 |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |access-date=21 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die Russe het oorgawe geëis, en die Oekraïners het geweier.<ref name="CBC-2022-03-21">{{cite news|date=21 March 2022 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |access-date=21 March 2022}}</ref> Op 27 Maart het die Oekraïense adjunk-premier, Olha Stefanisjina, gesê: "meer as 85 persent van die hele stad is vernietig".<ref>{{cite news|last=Scully |first=Rachel |date=27 March 2022 |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |access-date=29 March 2022}}</ref> Rusland het veilige deurgang na Marioepol geweier aan 50 busse wat deur die VN gestuur is om burgerlikes te ontruim.<ref>{{cite news|date=30 March 2022 |title=Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470 |access-date=31 March 2022}}</ref> In die ooste het Russiese soldate probeer om Charkif in te neem<ref>{{Cite magazine |last=Losh |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=27 February 2022}} en het sterk Oekraïense weerstand ervaar. Izjoem is op 1 April deur Russiese magte ingeneem<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 April 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref> ná ’n geveg van ’n maand. Op 25 Maart het die Russiese ministerie van verdediging gesê hulle sou probeer om groot stede in die ooste van Oekraïne te beset.<ref>{{cite news|date=25 March 2022 |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |publisher=Yahoo! Finance |agency=[[Reuters]] |location=Londen |editor-last=Trevelyan |editor-first=Mark |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |access-date=28 March 2022}}</ref> Op 3 April het Rusland, ná die terugtrekking van Russiese magte uit Kijif, sy aanval op die suide van Oekraïne uitgebrei met bombardemente en aanvalle op Odesa, Mikolajif en die Zaporizjzja-kernkragsentrale.<ref>{{cite news|date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times|publisher=SPH Media Trust |agency=[[Reuters]] |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=6 April 2022}}</ref> Teen 7 April het die hernude konsentrasie van Russiese troepe en tenks rondom Izjoem, Slowjansk en Kramatorsk Oekraïense amptenare genoop om die oorblywende inwoners naby die oostelike grens aan te raai om na Wes-Oekraïne te ontruim.<ref>{{cite news|last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=15 April 2022}}</ref> ===Suidoosfront (8 April - 5 September 2022)=== [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|280px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 7 April tot 5 September 2022.]] Teen 17 April is Russiese vordering aan die suidoosfront blykbaar belemmer deur Oekraïense magte by die groot, swaar versterkte Azovstal-yster-en-staalwerk en die omliggende gebied in Marioepol.<ref name="RNZM">{{cite news|date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> Op 19 April het Rusland ’n "oostelike offensief" geloods oor ’n front van 480&nbsp;km wat van Charkif tot Donetsk en Loehansk gestrek het, met gelyktydige missielaanvalle wat weer op Kijif en [[Lwif]] gerig is.<ref name="nytimes.com">{{cite news|last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=20 April 2022 }}</ref> ’n Anonieme Amerikaanse verdedigingsamptenaar het die Russiese offensief as "op sy beste minimaal" beskryf.<ref>{{cite news|date=2 May 2022 |title=US official briefs on Russia's war effort |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61295448}}</ref> Teen 30 Mei was die verskil tussen Russiese en Oekraïense artillerie duidelik, met Oekraïense artillerie wat in die minderheid was.<ref name="Sabbagh">{{cite news|last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> In reaksie op Biden se aanduiding dat Oekraïne van meer gevorderde artillerie voorsien sou word, het Poetin gesê Rusland sou sy inval uitbrei om nuwe stede in te sluit, en hy het op 6 Junie ’n missielaanval op Kijif gelas nadat Rusland dit weke lank nie direk aangeval het nie.<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |work=CBS News Videos via Yahoo News |date=6 June 2022 }}</ref> Op 10 Junie het die adjunkhoof van die Oekraïense Veiligheidsdiens (SBU), Wadim Skibitski, verklaar die frontlyne tydens die Slag van Sjewjerodonetsk sou bepaal hoe die inval sou verloop:<ref name="iktgvs">{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=10 June 2022 |title=We're almost out of ammunition and relying on western arms, says Ukraine |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/were-almost-out-of-ammunition-and-relying-on-western-arms-says-ukraine }}</ref> {{Blockquote |text=Dit is nou 'n artillerie-oorlog, en ons verloor dit. Alles hang nou af van wat die Weste vir ons gee. Oekraïne het een artilleriestuk teenoor elke 10 of 15 Russiese stukke. Ons Westerse vennote het ons ongeveer 10% gegee van wat hulle het.}} Op 29 Junie het die Amerikaanse intelligensiedirekteur Avril Haines gesê Amerikaanse agentskappe stem saam die inval sal "vir ’n lang tydperk ... voortduur. Kortom, die prentjie bly taamlik somber, en Rusland se houding teenoor die Weste verhard."<ref>{{cite news|last1=Alper |first1=Alexandra |last2=Freifeld |first2=Karen |last3=Landay |first3=Jonathan |date=29 June 2022 |title=Putin still wants most of Ukraine, war outlook grim -U.S. intelligence chief |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-still-wants-most-ukraine-war-outlook-grim-us-intelligence-chief-2022-06-29/ |access-date=2 July 2022 |work=[[Reuters]] }}</ref> Die hoofwoordvoerder van die Russiese ministerie van verdediging, Igor Konasjenkof, het onthul Russiese troepe is verdeel tussen die weermaggroepe "Sentrum", onder bevel van kolonel-generaal Aleksander Lapin, en "Suid", onder bevel van weermaggeneraal Sergei Soerowikin.<ref name="Novaya">{{cite news|last=Cherkasov |first=Alexander |date=26 June 2022 |script-title=Люди, стрелявшие в наших отцов |language=uk |agency=[[Nowaja Gazeta]] |url=https://novayagazeta.eu/articles/2022/06/26/liudi-streliavshie-v-nashikh-ottsov }}</ref> Op 20 Julie het Sergei Lawrof, die Russiese minister van buitelandse sake, aangekondig Rusland sou reageer op die verhoogde militêre hulp wat Oekraïne uit die buiteland ontvang deur sy spesiale militêre operasie na [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja-]] en [[Cherson-oblast]] uit te brei.<ref>{{cite news|date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> Russiese grondmagte het begin om vrywilligerbataljons te werf om ’n nuwe 3de Leërkorps binne die Westelike Militêre Distrik te vorm, met ’n beplande sterkte van 16&nbsp;000 - 60&nbsp;000 personeellede.<ref>{{cite news|date=29 July 2022 |title=Ru\ssia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=27 August 2022 }}</ref> ====Val van Marioepol==== Op 13 April het Russiese magte hulle aanval op die Azovstal-yster-en-staalwerk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |last3=McKernan |first3=Bethan |date=13 April 2022 |title=Last marines defending Marioepol 'running out of ammunition' |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |access-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415205024/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |archive-date=15 April 2025}}</ref> Die Oekraïense premier, [[Denis Sjmjhal]], het gesê Oekraïense soldate het belowe om die ultimatum om oor te gee, te ignoreer en tot die einde te veg.<ref name="RNZM"/> Op 20 April het Poetin gesê die beleg kan takties as voltooi beskou word, aangesien die 500 Oekraïense soldate wat in bunkers binne die staalwerke verskans was, en na raming 1&nbsp;000 burgerlikes, van hulp afgesny was.<ref>{{cite news|last=Schreck |first=Adam |date=21 April 2022 |title=Putin claims victory in Marioepol despite steel-mill holdouts |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604113211/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-date=4 June 2025}}</ref> Ná vergaderings met Poetin en Zelenski het die VN se sekretaris-generaal, [[António Guterres]], op 28 April gesê hy sou probeer om ’n ontruiming uit Azovstal te reël.<ref>{{cite news|last=Prentice |first=Alessandra |date=28 April 2022 |title=U.N. chief Guterres calls for escape route from Marioepol 'apocalypse' |work=[[Reuters]] |publication-place=Kyiv |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |url-status=live |access-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429105525/https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |archive-date=29 April 2022}}</ref> Op 30 April het Russiese troepe burgerlikes toegelaat om onder VN-beskerming te vertrek.<ref>{{cite news|date=1 May 2022 |title=Civilians flee Azovstal bunkers in evacuation led by U.N. |first1=Tom |last1=Balmforth |first2=Max |last2=Hunder |first3=Alessandra |last3=Prentice |work=Yahoo News |agency=[[Reuters]] |url=https://news.yahoo.com/more-civilians-evacuated-around-azovstal-111331097.html |access-date=2 September 2024 }}</ref> Teen 3 Mei het Russiese troepe, nadat hulle 100 burgerlikes toegelaat het om te gaan, hulle bombardement hervat.<ref>{{cite news|date=3 May 2022 |title=Russia shells Marioepol plant with civilians still reported trapped |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |url-status=live |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506145656/https://web.archive.org/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |archive-date=6 May 2022}}</ref> Op 6 Mei het die ''[[Daily Telegraph]]'' berig Rusland het termobariese bomme (bomme wat chemiese ontbranding toelaat wat atmosferiese suurstof gebruik) teen die oorblywende soldate gebruik. Zelenski het die bevelvoerder van die staalfabriek gemagtig om oor te gee indien nodig.<ref>{{cite news|last=Vasilyeva |first=Nataliya |date=5 May 2022 |title=Ukraine loses contact with Azovstal defenders as Russian troops storm steelworks |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/05/04/besieged-azovstal-steelwork-bunker-survivors-stave-hunger-frying/ }}</ref> Op 7 Mei is alle burgerlikes ontruim.<ref>{{cite news|date=7 May 2022 |title='All' civilians have been evacuated from a besieged steel plant in Marioepol |work=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2022/05/07/1097413091/steel-plant-Marioepol-azovstal-civilians-evacuated |access-date=2 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Наслідки обстрілу дитячої лікарні та пологового будинку в Маріуполі, 9 березня 2022 року.jpg|thumb|240px|’n Kinderhospitaal in [[Marioepol]] ná ’n Russiese lugaanval op 9 Maart 2022.]] Nadat die laaste burgerlikes ontruim is, het 2&nbsp;000 Oekraïense soldate daar versperrings beman; 700 is beseer. Hulle het ’n beroep gedoen op ’n militêre korridor vir ontruiming, omdat hulle verwag het hulle sou tereggestel word indien hulle oorgee.<ref>{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=8 May 2022 |title='Surrender is not an option': Azov battalion commander in plea for help to escape Marioepol |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511201140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-date=11 May 2025}}</ref> Berigte oor onenigheid op 8 Mei het aangedui die bevelvoerder van die Oekraïense mariniers het ongemagtig tenks, ammunisie en personeel bekom, sy posisie verlaat en gevlug. Die oorblywende soldate het gesê die verdediging is gevolglik verswak, wat die voortduur van die Russiese aanvalle vergemaklik het.<ref>{{cite news|last=Petrenko |first=Roman |date=8 May 2022 |title=Marioepol defenders tell how the commander of marines fled the city |work=Yahoo News |agency=Ukrayinska Pravda |url=https://news.yahoo.com/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |access-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304015517/https://www.yahoo.com/news/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |archive-date=4 March 2025}}</ref> Illia Samoilenko, adjunkbevelvoerder van die oorblywende Oekraïense troepe, het gesê: "Ons is basies dooie mense. Die meeste van ons weet dit, en daarom veg ons so vreesloos."<ref>{{cite news|last1=Krasnolutska |first1=Daryna |last2=Champion |first2=Marc |date=8 May 2022 |title=Marioepol Steel Plant's 'Dead Men' Defenders Call for Rescue Plan |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-08/Marioepol-steel-plant-s-dead-men-defenders-call-for-rescue-plan |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 16 Mei het die Oekraïense Algemene Staf aangekondig die Marioepol-garnisoen het sy "gevegsending voltooi" en die finale ontruimings het begin. Altesaam 264 dienslede is na Olenifka, onder Russiese beheer, ontruim, terwyl 53 wat ernstig beseer was, na ’n hospitaal in Nowoazofsk, ook onder Russiese beheer, geneem is.<ref name="nytimes16">{{cite news|last1=Hopkins |first1=Valerie |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Santora |first3=Marc |name-list-style=and |date=16 May 2022 |title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Marioepol after weeks of Russian siege. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-date=16 May 2022 |access-date=16 May 2022 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> Ná die ontruiming het Russiese en DPR-magte volle beheer oor Marioepol verkry. Rusland se perssekretaris, Dmitri Peskof, het gesê Poetin het gewaarborg die vegters wat oorgegee het, sou "in ooreenstemming met internasionale standaarde" behandel word, terwyl Zelenski gesê het "die werk om die seuns huis toe te bring gaan voort..."<ref name="reutersmay17">{{cite news|date=17 May 2022 |title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender |work=[[Reuters]] |publication-place=Marioepol |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517104718/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |archive-date=17 May 2022}}</ref> ====Val van Sjewjerodonetsk en Lisitsjansk==== [[Beeld:Окупанти вдарили «Точкою-У» по залізничному вокзалу Краматорська 03 (3to4).jpg|thumb|Die toneel van die spoorwegstasie in Kramatorsk ná 'n Russiese aanval waarin 63 burgerlikes gesterf het.]] Op 11 April het Zelenski gesê Oekraïne verwag ’n nuwe Russiese offensief in die ooste.<ref>{{cite news|date=11 April 2022 |title=Tens of thousands feared dead in Marioepol |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/russia-ukraine-war-live-updates-zelenskyy-warns-offensive-east-rcna23809 |access-date=15 April 2022 }}</ref> Amerikaanse amptenare het gesê Rusland het elders teruggetrek of is teruggedryf en was besig om ’n terugtrekking en herontplooiing na die front in Suidoos-Oekraïne voor te berei.<ref>{{cite news|last1=Bacon |first1=John |last2=Mansfield |first2=Erin |last3=Wadington |first3=Katie |last4=Santucci |first4=Jeanine |last5=Vanden Brook |first5=Tom |last6=Tebor |first6=Celina |name-list-style=and |date=10 April 2022 |title=EU to consider Ukraine membership in weeks; Russia warns of 'direct military confrontation' with US: April 10 recap |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/10/ukraine-russia-invasion-live-updates/9528799002/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410073616/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/10/ukraine-russia-invasion-live-updates/9528799002/ |archive-date=10 April 2022 |access-date=28 May 2022 |work=USA Today}}</ref> Militêre satelliete het op 11 April Russiese konvooie van infanterie- en gemeganiseerde eenhede afgeneem wat suidwaarts van Charkif na Izjoem ontplooi is, blykbaar as deel van die beplande Russiese herontplooiing.<ref>{{cite news|last=Saric |first=Ivana |date=10 April 2022 |title=Satellite images: Russian military convoy heads south toward Donbas region |work=Axios |url=https://www.axios.com/photos-russia-convoy-donbas-3af345c4-c292-4181-abe5-80abbc303b8b.html }}</ref> Op 18 April, met Marioepol wat deur Russiese magte ingeneem is, het die Oekraïense regering aangekondig die tweede fase van die versterkte inval in die Donetsk-, Loehansk- en Charkif-oblast het verskerp, met uitgebreide invallende magte wat die Donbas beset het.<ref>{{cite news|date=18 April 2022 |title=Ukraine says 'Battle of Donbas' has begun, Russia pushing in east |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=23 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418205729/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |archive-date=18 April 2022}}</ref> Op 22 Mei het die BBC berig ná die val van Marioepol het Rusland sy offensiewe in Loehansk en Donetsk verskerp, terwyl missielaanvalle en hewige artillerievuur op Sjewjerodonetsk, die grootste stad onder Oekraïense beheer in Loehansk-oblast, gekonsentreer is.<ref>{{cite news|last=Murphy |first=Matt |date=23 May 2022 |title=Ukraine war: Russian assault on key Donbas city intensifies |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |url-status=live |access-date=26 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523080849/https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |archive-date=23 May 2022}}</ref> Op 23 Mei is berig Russiese magte het Liman binnegegaan en die stad teen 26 Mei ingeneem.<ref>{{cite news|date=25 May 2022 |title=Russia seeking to capture Ukraine's Lyman: separatist leader |work=The Australian |url=https://www.theaustralian.com.au/world/russia-seeking-to-capture-ukraines-lyman-separatist-leader/news-story/501ab08e54c87aeb68daa4e4dbe6e4ef |url-status=live |url-access=subscription |access-date=15 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526032910/https://www.theaustralian.com.au/world/russia-seeking-to-capture-ukraines-lyman-separatist-leader/news-story/501ab08e54c87aeb68daa4e4dbe6e4ef |archive-date=26 May 2022 |issn=1038-8761}}</ref> Oekraïense magte was na berig is, besig om Swjatohirsk te verlaat.<ref name="RID Rivista Italiana Difesa">{{cite web|last=Markic |first=Igor |title=Ucraina, Belgorod sotto attacco, ma i Russi stringono la morsa su Severodonetsk |trans-title=Ukraine, Belgorod under attack, but the Russians tighten their grip on Severodonetsk |url=https://www.rid.it/shownews/4938 |access-date=22 May 2022 |website=Rivista Italiana Difesa |publisher=Coop Giornalistica La Riviera |language=it }}</ref> Teen 24 Mei het Russiese magte Switlodarsk ingeneem.<ref name="Svitlodarsk24522">{{cite news|title=Donetsk region: occupying forces capture Svitlodarsk |work=Yahoo News |date=24 May 2022 |url=https://news.yahoo.com/donetsk-region-occupying-forces-capture-133430234.html |access-date=24 May 2022}}</ref> Op 30 Mei het Reuters berig Russiese troepe het deur die buitewyke van Sjewjerodonetsk gebreek.<ref>{{cite news|date=30 May 2022 |title=Russian troops enter outskirts of key city in eastern Ukraine's Donbas |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-russia-battle-east-zelenskyy-visits-front-rcna31076 |access-date=2 June 2022 }}</ref> Teen 2 Junie het ''The Washington Post'' berig Sjewjerodonetsk was op die punt van oorgawe, met meer as 80% van die stad in die hande van Russiese soldate.<ref>{{cite news|last1=Thebault |first1=Reis |last2=Iati |first2=Marisa |last3=Timsit |first3=Annabelle |last4=Suliman |first4=Adela |last5=Pietsch |first5=Bryan |last6=Pannett |first6=Rachel |date=2 June 2022 |title=Russia, U.S. trade barbs over weapons pledge; Severodonetsk on the brink |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/01/russia-ukraine-war-news-live-updates/ |access-date=5 June 2022 }}</ref> Op 3 Junie het Oekraïense magte na berig word ’n teenaanval in Sjewjerodonetsk begin. Teen 4 Junie het Oekraïense regeringsbronne beweer 20% of meer van die stad is herower.<ref>{{cite news|date=4 June 2022 |title=Russia 'suffering huge casualties' as troops retreat: Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/4/fighting-rages-in-two-key-eastern-ukrainian-cities |access-date=5 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Движение техники по понтонной переправе через Северский Донец 001.png|thumb|Russiese tenks by ’n pontoorgang oor die Sewerski-Donets-rivier, 9 April 2022.]] Oekraïense owerhede het geraam 800 Oekraïense burgerlikes is by die Azot- chemiese fabriek in Sjewjerodonetsk beleër; Russies gesteunde separatiste het gesê 300-400 soldate het daar geskuil.<ref>{{cite news|date=11 June 2022 |title=Ukraine war: Chemical plant hit as fighting rages in Severodonetsk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61773356 |access-date=9 August 2022 }}</ref> Namate die Oekraïense verdediging van Sjewjerodonetsk begin wankel het, het Russiese troepe hulle aanval op die naburige stad Lisitsjansk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Stevis-Gridneff |first2=Matina |date=13 June 2022 |title=Ukraine Allies Ponder Options As Cities Falter |edition=Late, New York |volume=59,453 |page=1 |work=[[The New York Times]] |url=https://static01.nyt.com/images/2022/06/13/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> Op 20 Junie is berig Russiese soldate het hulle greep op Sjewjerodonetsk verstewig deur omliggende dorpe in te neem.<ref>{{cite news|last=Hughes |first=Clyde |date=20 June 2022 |title=Russian troops capture key suburb near Severodonetsk after months of battle |work=UPI |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/06/20/Ukraine-Severdonetsk-suburb-capture-Kharkiv/6931655722874/ }}</ref> [[CNN]] het op 24 Junie berig Oekraïne se gewapende magte is beveel om Sjewjerodonetsk te ontruim te midde van verskroeideaardetaktieke deur oprukkende Russiese troepe; verskeie honderde burgerlikes wat by die Azot- chemiese fabriek geskuil het, is agtergelaat, met sommige wat hulle lot met dié van mense in Marioepol vergelyk het.<ref>{{cite news|last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Lister |first2=Tim |date=24 June 2022 |title=Ukraine to withdraw from key city of Severodonetsk as Russia's advance grinds on |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/06/24/europe/severodonetsk-Loehansk-russia-ukraine-intl/index.html }}</ref> Op 3 Julie het die Russiese ministerie van verdediging beweer Lisitsjansk is ingeneem en beset.<ref>{{cite news|date=3 July 2022 |title=Russia claims capture of pivotal city in eastern Ukraine |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-russia-war-lysychansk-Loehansk-province-donbas/ }}</ref> ''The Guardian'' het op 4 Julie berig ná die val van die Loehansk-oblast sou Russiese soldate hulle inval in die aangrensende Donetsk-oblast voortsit om die stede Slowjansk en [[Bachmoet-slagting|Bachmoet]] aan te val.<ref>{{cite news|last=Jones |first=Sam |date=4 July 2022 |title=Putin declares victory in Loehansk after fall of Lysychansk |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/04/ukraine-donetsk-next-russian-target-after-capture-of-Loehansk-says-governor }}</ref> ====Zaporizjzja-front==== [[Beeld:Shopping center in Kremenchuk after Russian shelling, 2022-06-27 (1) frame 0246.jpg|thumb|Die Franse president, [[Emmanuel Macron]], het die missielaanval op 'n winkelsentrum in Krementsjoek op 28 Junie 2022 'n "oorlogsmisdaad" genoem.]] Russiese magte het voortgegaan om missiele af te vuur en bomme op [[Dnipro]] en Zaporizjzja te laat val.<ref name="nytimes.com"/> Russiese missiele het die Internasionale Lughawe Dnipro op 10 April vernietig.<ref>{{cite news|date=10 April 2022 |title=Russian rockets destroy airport in Ukrainian city of Dnipro |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/10/russian-rockets-destroy-airport-in-ukrainian-city-of-dnipro |access-date=1 October 2023 }}</ref> Op 2 Mei het die VN, volgens berigte met die samewerking van Russiese troepe, ongeveer 100 oorlewendes uit die beleg van Marioepol ontruim.<ref>{{cite news|last1=Rai |first1=Arpan |last2=Bancroft |first2=Holly |date=2 May 2022 |title=Mariupol steelworks shelling resumes as doctors describe dire bunker conditions |publisher=Yahoo News |url=https://news.yahoo.com/ukraine-news-live-un-conducting-025522315.html |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 28 Junie het Reuters berig ’n Russiese missielaanval op Krementsjoek, wat in ’n winkelsentrum ontplof het, het minstens 18 mense gedood. Frankryk se president, [[Emmanuel Macron]], het dit ’n "oorlogsmisdaad" genoem.<ref>{{cite news|last=Lewis |first=Simon |date=28 June 2022 |title=Dozens missing after Russian missile strike on mall kills 18 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/rescuers-dig-survivors-russian-missile-strike-ukrainian-shopping-mall-2022-06-28/ }}</ref> Die president van die Oekraïense kernagentskap Energoatom het die situasie by die Zaporizjzja-kernkragsentrale as "uiters gespanne" beskryf en gesê Oekraïense personeel bedryf die aanleg, maar tot 500 Russiese soldate beheer dit, terwyl Rusland nabygeleë gebiede bestook en wapens by die aanleg opberg.<ref>{{cite news|date=7 July 2022 |title=Russia accused of shelling from Zaporizjzja nuclear plant in Ukraine |url=https://www.france24.com/en/europe/20220716-live-russia-accused-of-shelling-from-Zaporizjzja-nuclear-plant |access-date=13 August 2022 |work=France 24 }}</ref> Rusland het op 19 Augustus ingestem om inspekteurs toegang tot die aanleg te verleen ná ’n oproep van Macron aan Poetin. Teen Julie 2023 was toegang tot die aanleg steeds beperk.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-yet-grant-access-Zaporizjzja-nuclear-reactor-roofs-iaea-2023-07-20/ |title=Russia yet to grant access to Zaporizhzhia nuclear reactor roofs, IAEA says |last1=Murphy |first1=Francois |date=20 July 2023 |work=[[Reuters]] |access-date=24 September 2023 }} Rusland het berig 12 aanvalle met ontploffings van 50 artilleriegranate is teen 18 Augustus by die aanleg en die maatskappydorp Enerhodar aangeteken.<ref name="nei-20220822">{{cite news|date=22 August 2022 |title=Growing concern about Zaporizhzya NPP sparks international diplomacy |publisher=Nuclear Engineering International |url=https://www.neimagazine.com/news/newsgrowing-concern-about-zaporizhzya-npp-sparks-international-diplomacy-9944011 |access-date=1 October 2023}}</ref> Tobias Ellwood, voorsitter van die VK se kieskomitee vir verdediging, en die Amerikaanse kongreslid Adam Kinzinger het gesê stralingslekkasies sou ’n oortreding van Navo wees, ingevolge waarvan ’n aanval op ’n Navo-lid ’n aanval op al sy lede is.<ref>{{cite news|date=20 August 2022 |title=UK, US Set Ultimatum Against Russia Due To Provocations At Zaporizjzja NPP |publisher=Charter 97 |url=https://charter97.org/en/news/2022/8/20/512116/ }}</ref><ref>{{cite news|title=The West considers applying NATO's Article 5 in response to possible accident at Zaporizjzja Nuclear Power Plant |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/08/20/7364116/ |access-date=20 August 2022 }}</ref> [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 3 animated (cropped).gif|thumb|260px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 5 September 2022 tot 11 November 2022.]] ===Russiese anneksasies en besettingsverliese (6 September - 11 November 2022)=== Op 6 September 2022 het Oekraïense magte ’n verrassende teenoffensief in die Charkif-streek geloods. Dit het naby Balaklija begin en is deur generaal Sirski gelei.<ref name="RO">{{Cite report |url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |title=Russian offensive campaign assessment, September 6 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Barros |first2=George |date=6 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |last3=Philipson |first3=Layne |last4=Kagan |first4=Frederick W. |access-date=10 September 2022 }}</ref> ’n Meer selfversekerde Kijif het op 12 September ’n teensoffensief rondom Charkif geloods, wat suksesvol genoeg was om Rusland sy verlies van belangrike posisies te laat erken en ''The New York Times'' te laat sê dit het die beeld van ’n "magtige Poetin" geknou. Kijif het die Weste om meer wapens gevra om die teensoffensief vol te hou.<ref>{{cite news|last=Troianovski |first=Anton |date=12 September 2022 |title=Retreat Dents Image of a Might Putin |edition=Late, New York |volume=59544 |page=1 |work=[[The New York Times]] |url=https://static01.nyt.com/images/2022/09/12/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> Op 21 September 2022 het Wladimir Poetin ’n gedeeltelike mobilisasie aangekondig, en die Russiese minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]], het gesê 300&nbsp;000 reserviste sou opgeroep word.<ref name="France 24 2022">{{cite web|date=21 September 2022 |title=Putin calls up reservists, warns Russia will use 'all means' for defence |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-putin-calls-up-reservists-warns-russia-will-use-all-means-for-defence |access-date=21 September 2022 |website=France 24}}</ref> Hy het ook gesê sy land sou "alle middele" gebruik om "homself te verdedig". Michailo Podoljak, ’n raadgewer van Zelenski, het gesê die besluit was voorspelbaar en ’n poging om "Rusland se mislukkings" te regverdig.<ref name="gazetapl 2022 pd">{{cite web|date=21 September 2022 |title=Ukraina odpowiada na orędzie Władimira Putina: Rosjanie dostali "prezent" |trans-title=Ukraine responds to Vladimir Putin's message: Russians got a "gift" |url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114881,28935390,ukraina-odpowiada-na-oredzie-wladimira-putina-rosjanie-dostali.html |access-date=21 September 2022 |website=gazetapl |language=pl }}</ref> Die Britse minister van buitelandse sake, Gillian Keegan, het die situasie ’n "eskalasie" genoem,<ref name="Ellyatt 2022 esc">{{cite news|last=Ellyatt |first=Holly |date=21 September 2022 |title=Russia's Putin announces partial military mobilization |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2022/09/21/russia-ukraine-war-putin-announces-partial-military-mobilization.html |access-date=21 September 2022}}</ref> terwyl die voormalige Mongoolse president Tsachiagiin Elbegdorzj Rusland daarvan beskuldig het dat die land Russiese Mongole as "kanonvoer" gebruik.<ref>{{cite news|date=4 October 2022 |title='We're minor losses': Russia's mobilisation targets ethnic minorities |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/ae06c532-e1ff-488a-b77c-cb93422d3dd7 |access-date=3 November 2022 }}</ref> ====Russiese anneksasie van Donetsk-, Cherson-, Loehansk- en Zaporizjzja-oblast==== Laat in September 2022 het Russies aangestelde amptenare in Oekraïne referendums georganiseer oor die anneksasie van die Volksrepublieke [[Volksrepubliek Donetsk|Donetsk]] en [[Volksrepubliek Loehansk|Loehansk]], asook die Russies aangestelde militêre administrasies van [[Cherson-oblast|Cherson-]] en [[Zaporizjzja-oblast]]. Oekraïne se regering en bondgenote het dit as skynverkiesings veroordeel, terwyl die amptelike uitslae oorweldigende meerderhede ten gunste van anneksasie getoon het.<ref>{{cite news|date=27 September 2022 |title=Ukraine war: Russia claims win in occupied Ukraine 'sham' referendums |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63052207 |access-date=29 September 2022 }}</ref> Op 30 September 2022 het Poetin die anneksasie van Oekraïne se Donetsk-, Loehansk-, Cherson- en Zaporizjzja-oblast aangekondig.<ref>{{cite news|last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Chernova |first2=Anna |last3=Lister |first3=Tim |date=30 September 2022 |title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=26 January 2023 }} Oekraïne, die Verenigde State, die Europese Unie en die Verenigde Nasies het die anneksasies almal as onwettig veroordeel.<ref>{{cite news|last=Trevelyan |first=Mark |date=30 September 2022 |title=Putin declares annexation of Ukrainian lands in Kremlin ceremony |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/putin-declare-annexation-ukrainian-lands-major-escalation-war-2022-09-29/ |access-date=30 September 2022 }}</ref> ==== Cherson-teenoffensief==== [[Beeld:Volodymyr Zelenskyy took part in hoisting the State Flag of Ukraine in liberated Kherson. (52502054830).jpg|thumb|'n Paar dae ná Cherson se bevryding help Zelenski die Oekraïense vlag weer in die stad hys.]] Op 29 Augustus het Zelenski die begin van ’n volskaalse teenoffensief in die suidooste aangekondig om Russies besette gebiede in die Cherson- en Mikolajif-streke te herower.<ref>{{cite news|title=Ukraine's south is on the line as a major counteroffensive appears to be underway |work=NBC News |date=29 August 2022 |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-counteroffensive-russian-held-south-kherson-rcna45265 |access-date=31 August 2022 }}</ref> Teen 4 September het Oekraïense magte die dorp Wisokopillja herower.<ref>{{cite news|last=Asami |first=Terajima |date=4 September 2022 |title=Ukraine war latest: Ukraine liberates villages in south and east |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/national/ukraine-war-latest-ukraine-liberates-villages-in-south-and-east |access-date=5 September 2022 }}</ref> Oekraïense aanvalle het ook aan die suidelike frontlinie voortgeduur, hoewel berigte oor territoriale veranderinge grotendeels nie geverifieer kon word nie. In Oktober het Oekraïense magte verder suidwaarts na die stad Cherson gevorder en beheer oor 1&nbsp;170&nbsp;km² oorgeneem, terwyl gevegte tot by Doedtsjani uitgebrei het.<ref>{{cite news|last1=Peter |first1=Laurence |last2=Murphy |first2=Matt |date=4 October 2022 |title=Ukraine makes breakthrough in south against Russia Published |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63126156 |access-date=10 October 2022 }}</ref> Sjoigoe het Russiese magte op 9 November beveel om ’n deel van Cherson-oblast, insluitend die stad [[Cherson]], te verlaat en na die oostelike oewer van die Dnepro te verskuif.<ref>{{cite news|last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Sauer |first2=Pjotr |date=9 November 2022 |title=Russian troops ordered to retreat from Kherson in face of Ukrainian advance |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/russians-destroy-dnieper-bridges-to-slow-ukraine-advance-on-kherson |access-date=10 November 2022 }}</ref> Op 11 November het Oekraïense troepe Cherson binnegegaan nadat Rusland sy onttrekking voltooi het. Dit het beteken Russiese magte het nie meer ’n vastrapplek aan die westelike oewer van die Dnepro gehad nie. '''Ou deel''' ===Horlifka-aanval=== Op 2 Maart het Oekraïense magte begn met 'n aanval in die rigting van Horlifka in [[Donetsk-oblast]]. Die stad word sedert 2014 deur die [[Volksrepubliek Donetsk]] beheer. ===Luggevegte=== Op 24 Februarie het Russiese magte die Tsjoehoejif-lugmagbasis aangeval,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Video appears to show aftermath of missile strike on air base in Chuhuiv |publisher=Sky News |date=24 Februarie 2022 |access-date=6 April 2022 |url=https://news.sky.com/video/ukraine-video-appears-to-show-aftermath-of-missile-strike-on-air-base-in-chuhuiv-12550242}}</ref> wat [[Bayraktar TB2]]-[[Onbemande vliegtuig|hommeltuie]] gehuisves het. Die aanval het skade aan brandstofbergingsareas en infrastruktuur veroorsaak.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/satellite-imagery-shows-russian-attack-on-ukraine-from-space.html |title=Satellite imagery shows Russian attack on Ukraine from space |publisher=CNBC |first=Michael |last=Sheetz |date=24 Februarie 2022 |access-date=8 Maart 2022}}</ref> Die volgende dag is die Millerowo-lugbasis deur Russiese magte aangeval.<ref>"Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus". The Times of Israel. Geargiveer van die oorspronklike op 27 Februarie 2022. Besoek op 28 Februarie 2022.</ref> Tydens die Zjitomir-lughawe-aanval op 27 Februarie is berig dat Rusland 9K720 Iskander-missielstelsels, geleë in [[Belarus]], gebruik het om die burgerlike Zjitomir-lughawe aan te val.<ref>{{cite web |title=Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227183646/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |archive-date=27 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |work=The Times of Israel}}</ref> Baie Oekraïense lugverdedigingsgeriewe is in die eerste dae van die inval volledig of gedeeltelik deur Russiese lugaanvalle vernietig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61106245 |title=Ukraine's battle for control of its skies |first=Jonathan |last=Beale |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Rusland het op 5 Maart minstens tien vliegtuie verloor.<ref>{{cite news |last=Trevithick |first=Joseph |title=The Russian Air Force Just Had A Terrible Day Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44602/the-russian-air-force-just-had-a-terrible-day-over-ukraine |access-date=5 Maart 2022 |work=The Drive}}</ref> Op 6 Maart het die algemene staf van die [[Gewapende Magte van Oekraïne|gewapende magte van Oekraïne]] berig dat 88 Russiese vliegtuie sedert die begin van oorlog vernietig is.<ref>{{cite web|title=Enemy loses 88 aircraft, helicopters in Ukraine – General Staff |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/808029.html |access-date=9 Maart 2022 |website=Interfax-Ukraine}}</ref>'n Anonieme senior Amerikaanse verdedigingsbeampte het egter op 7 Maart aan [[Reuters]] gesê dat Rusland steeds die "oorgrote meerderheid" van sy vegvliegtuie en helikopters wat naby Oekraïne versamel is, beskikbaar het om te vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-has-deployed-nearly-100-pct-pre-staged-forces-into-ukraine-us-official-2022-03-07/ |title=Putin has deployed nearly 100% of pre-staged forces into Ukraine- U.S. Official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=[[Reuters]] |date=7 Maart 2022}}</ref> Na die eerste maand van die inval het Justin Bronk, 'n Britse militêre waarnemer, die Russiese vliegtuigverliese by 15 vastevlerkvliegtuie en 35 helikopters getel, maar het opgemerk dat die ware totaal beslis hoër was.<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/24/analysis-russia-falls-back-on-urban-siege-warfare-in-ukraine |title=Analysis: Russia falls back on urban siege warfare in Ukraine |first=Justin |last=Bronk |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Maart 2022 |access-date=24 Maart 2022}}</ref> Daarteenoor, volgens die Verenigde State, was 49 Oekraïnse vegvliegtuie teen 18 Maart verlore. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60774819?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62349f1d0ce87e491a0f0199%26How%20much%20of%20Ukraine%27s%20air%20force%20is%20still%20operational%3F%262022-03-18T19%3A44%3A06%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:12473c63-8acb-47a3-975e-484ef2787681&pinned_post_asset_id=62349f1d0ce87e491a0f0199&pinned_post_type=share |title=How much of Ukraine's air force is still operational? |editor-first=Jude |editor-last=Sheerin |work=[[BBC News]] |date=18 Maart 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Op 13 Maart het Russiese magte verskeie kruisermissielaanvalle uitgevoer op 'n militêre opleidingsgerief in Jaworif, Lwif-Oblast, naby die Poolse grens. Die plaaslike goewerneur, Maksim Kozitski, het berig minstens 35 mense is in die aanvalle dood.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/russia-air-strikes-hit-ukraine-military-base-near-poland |title=Russia strikes Ukraine army base near Poland as it widens attacks |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/03/13/europe/russia-invasion-ukraine-03-13-intl-hnk/index.html |title=Dozens killed as Russian forces strike targets in western Ukraine |first1=Tim |last1=Lister |first2=Mohammed |last2=Tawfeeq |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Simone |last4=McCarthy |first5=Tara |last5=John |publisher=CNN |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref> Die swak prestasie van die Russiese Lugmag word deur ''[[The Economist]]'' toegeskryf aan Rusland se onvermoë om Oekraïne se mediumafstand-[[grond-tot-lugmissiel]]-batterye (SAM) te onderdruk, Rusland se gebrek aan presisiegeleide bomme, tesame met Oekraïense middelafstand-SAM-stellings wat vliegtuie dwing om laag te vlieg en hulle kwesbaar vir Stinger en ander skouergelanseer grond-tot-lug-missiele maak, en gebrek aan opleiding en vliegure vir Russiese vlieëniers wat hulle onervare maak vir die soort nabygrondse ondersteuningsmissies tipies van moderne lugmagte.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=The curious case of Russia's missing air force |url=https://www.economist.com/interactive/2022/03/08/curious-case-russias-missing-air-force |newspaper=[[The Economist]] |access-date=9 Maart 2022 |url-access=subscription}}</ref> ===Vlootgevegte=== Oekraïne lê aan die [[Swartsee]], wat slegs toegang het deur die Turkse [[Bosporus]]- en [[Dardanelle]]-seestraat. Op 28 Februarie het [[Turkye]] die Montreux-konvensie van 1936 in werking gestel en die seestrate afgeseël vir Russiese oorlogskepe wat nie geregistreer is as tuisbasisse in die Swartsee nie en nie na hul hawens van oorsprong terugkeer nie. Dit het die deurgang van vier Russiese vlootvaartuie deur die Turkse seestrate verhinder.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=[[Reuters]] |date=28 Februarie 2022 |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 Maart 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2 Maart 2022 |access-date=29 Maart 2022}}</ref> Op 24 Februarie het die Oekraïense staatsgrenswagdiens omstreeks 18:00 plaaslike tyd aangekondig 'n aanval deur Russiese skepe op Zmijini-eiland (Slangeiland) het begin.<ref>{{cite tweet|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 | date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |user=PokiRae_}}</ref> Die Russiese kruiser ''[[Moskwa (skip)|Moskwa]]'' en patrollieboot ''Wasili Bikof'' het die eiland gebombardeer.<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 February 2022}}</ref> Toe die Russiese oorlogskip homself identifiseer en die Oekraïense soldate op die eiland beveel om oor te gee, was hulle antwoord: "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, fok weg!]]" ("Русский военный корабль, иди нахуй!", ''Roesski wojenni korabl, [[Russiese mat (taal)|idi nachoei]]!'')<ref>{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |date=24 February 2022 |title=February 24, 2022 Russia-Ukraine news |website=CNN |at=Entry: Audio emerges appearing to be of Ukrainian fighters defending island from Russian warship |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |access-date=25 February 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020216/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title="Русский корабль, иди на х.й!": захисники Зміїного відповіли ворогові |trans-title='Russian ship, go on f.y!': Defenders of the Serpent responded to the enemy |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225021042/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=Українська правда |language=uk}}</ref> Ná die bombardement het Russiese soldate geland en beheer van die eiland oorgeneem.<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die 13 soldate wat die eiland verdedig het, is gevange geneem. Opnames van die opmerking is wyd op die [[internet]] versprei; dit het sedertdien 'n uitroep van die Oekraïense weermag geword, sowel as van burgerlikes wat teen die inval betoog. Rusland het op 26 Februarie verklaar dat Amerikaanse hommeltuie inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te help teiken, wat die VSA ontken het.<ref>{{cite web |first1=Nathan |last1=Hodge |first2=Vasco |last2=Cotovio |first3=Oren |last3=Lieberman |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 Februarie 2022 |date=26 Februarie 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |publisher=CNN}}</ref> Op 3 Maart het 'n foto blykbaar die Oekraïense fregat Hetman Sahaidatsjni, vlagskip van die Oekraïense Vloot, gewys waar hy gedeeltelik gesink in 'n hawe lê.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |language=en |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 March 2022 |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44563/the-ukrainian-navys-flagship-appears-to-have-been-scuttled |title=The Ukrainian Navy's Flagship Appears To Have Been Scuttled |work=The Drive |date=3 March 2022}}</ref> Die volgende dag het die Oekraïense minister van verdediging bevestig dat die Hetman Sahaidatsjni in Mikolajif gekelder is om te voorkom dat Russiese magte dit oorneem.<ref name="Interfax_scuttle">{{cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=4 Maart 2022 |publisher=Interfax Ukraine}}</ref><ref name="Times_Scuttles_Flagship">{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as Russians close in |newspaper=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 Maart 2022 |agency=The Times |date=4 Maart 2022 |issn=0140-0460}}</ref> Op 14 Maart het die Russiese bron [[RT]] berig dat die Russiese Weermag ongeveer 'n dosyn Oekraïense skepe in Berdiansk oorgeneem het, insluitend die landingskip Joeri Olefirenko.<ref>{{cite web |url=https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |title=Analysis: Russian Armed Forces capture dozen Ukrainian ships in Berdyansk |date=14 Maart 2022 |access-date=18 Maart 2022 |website=Navy Recognition |archive-date=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315091937/https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |url-status=dead }}</ref> Frigatte van die [[Swartseevloot]], die [[Admiraal Makarof (Skip)|Admiraal Makarof]], Admiraal Grigorowitsj en Admiraal Essen, het deelgeneem aan die Russiese inval in Oekraïne, wat 'n Oekraïense olieraffinadery en brandstofdepots in die voorstede van [[Odesa]] geteiken het met missiele wat van die skepe se Bastion-P-stelsel afgevuur is.<ref>{{Cite news |last=Grylls |first=George |date=4 April 2022 |title=Russian ships bombard Odesa with cruise missiles |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |url-status=live |url-access=subscription |access-date=5 Mei 2022 |archive-url=https://archive.today/20220404115501/https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |archive-date=4 April 2022 }}</ref> Op 13 April is die Russiese geleide missielkruiser Moskwa, die [[vlagskip]] van die [[Swartseevloot]], deur twee Oekraïense R-360 Neptune-teenskipkruisermissiele getref, wat die skip aan die brand gesteek het. Die Moskwa het later 'n ammunisie-ontploffing weens die brande opgedoen. Die Russiese ministerie van verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, ná 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=14 April 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ===Populêre weerstand=== [[Lêer:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03.jpg|duimnael|Burgers in Kijif berei [[Molotofbom]]me op 26 Februarie voor.]] Oekraïense burgerlikes het die Russiese inval weerstaan, aangesluit by die plaaslike verdedigingseenhede, [[Molotofbom]]me gemaak, kos geskenk, versperrings gebou<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=10 Maart 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=28 Februarie 2022}}</ref> en gehelp om vlugtelinge te vervoer.<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=10 March 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 Maart 2022 |website=Vox}}</ref> In reaksie op 'n oproep van Oekraïne se vervoeragentskap, Oekraftodor, het burgerlikes padtekens uitmekaar gehaal of verander, tydelike versperrings gebou en paaie geblokkeer. Sosiale mediaberigte het spontane straatprotesaksies teen Russiese magte in besette nedersettings getoon, wat dikwels in mondelinge woordewisseling en fisieke teëstand met Russiese troepe ontwikkel het.<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=8 March 2022 |work=Yes Magazine |date=1 Maart 2022}}</ref> In sommige gevalle het mense Russiese militêre voertuie fisiek geblokkeer, wat hulle soms gedwing het om terug te trek.<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=8 Maart 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=28 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=8 Maart 2022 |work=[[The New York Times]] |date=5 Maart 2022}}</ref> Die Russiese soldate se reaksie op ongewapende burgerlike weerstand het gewissel van onwilligheid om die betogers te konfronteer<ref name="yes!" /> tot vuur in die lug of direk in skares.<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=8 Maart 2022 |publisher=CNN |date=5 Maart 2022}}</ref> Daar was massa-aanhoudings van Oekraïense betogers, en Oekraïense media het gerapporteer dat gedwonge verdwynings, skynteregstellings, gyselaarneming, buiteregtelike moorde en seksuele geweld deur die Russiese weermag gepleeg is.<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=[[The Economist]] |date=9 March 2022 |access-date=10 March 2022 |url-access=subscription}}</ref> ==Buitelandse militêre hulp== [[Beeld:Countries supplying military equipment to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#800000|Rusland}} {{legend0|#ffff00|Oekraïne}} {{legend0|#000080|Lande wat militêre hulp na Oekraïne gestuur het}} ]] [[Beeld:Countries supplying aid to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#d50000|Rusland}} {{legend0|#ffff61|Oekraïne}} {{legend0|#00afff|Lande wat enige hulp na Oekraïne stuur, insluitende humanitêre hulp}}]] Lidlande van Navo het tydens die opbou verdedigingswapens na Oekraïne gestuur.<ref>{{cite news |author-last1=Brennan |author-first1=Margaret |author-last2=Watson |author-first2=Eleanor |url=https://www.cbsnews.com/news/u-s-nato-ukraine-weapons-defense-russia/ |title=U.S. and NATO to surge lethal weaponry to Ukraine to help shore up defenses against Russia |work=CBS News |date=20 January 2022}}</ref> Die Amerikaanse president, [[Joe Biden]], het $260&nbsp;miljoen se hulp laat goedkeur. Dit sluit verskeie soorte wapens, ammunisie en ander toerusting in.<ref>{{cite web |title=U.S. Security Assistance to Ukraine |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12040 |website=Congressional Research Service |access-date=26 February 2022 |date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Mitchell |author-first1=Ellen |title=Pentagon mulling ways to get more lethal aid to Ukraine |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/pentagon-mulling-ways-to-get-more-lethal-aid-to-ukraine/ar-AAUjH92 |website=The Hill |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Gould |author-first1=Joe |author-last2=Altman |author-first2=Howard |title=Pentagon reveals info on $200M military aid to Ukraine, including more Javelins |url=https://www.defensenews.com/congress/2022/01/25/200m-in-javelins-other-anti-armor-systems-grenade-launchers-and-more-to-ukraine-dod/ |website=Defense News |access-date=26 February 2022 |language=en |date=25 January 2022}}</ref> Ná die begin van die oorlog het [[België]],<ref name=clapsonbe>{{cite news |author-last=Clapson |author-first=Colin |date=26 February 2022 |title=Belgium sends weapons to Ukraine |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2022/02/26/belgium-sends-weapons-to-ukraine/ |work=VRT |location=Brussels |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Tsjeggië]],<ref name=cznlweapons>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Czech Republic, Netherlands To Ship More Military Aid To Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/czech-netherlands-military-aid-ukraine/31724987.html |work=Eesti Rahvusringhääling |location=Washington |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Estland]],<ref name=errweapons>{{cite news |date=25 February 2022 |title=Estonia sending additional weapons, aid to Ukraine |url=https://news.err.ee/1608512402/estonia-sending-additional-weapons-aid-to-ukraine |work=ERR |location=Tallinn |access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal vai enviar armas para a Ucrânia |trans-title=Portugal will send weapons to Ukraine |url=https://www.publico.pt/2022/02/27/mundo/noticia/portugal-vai-enviar-armas-ucrania-1996989 |access-date=27 February 2022 |website=Público |language=pt}}</ref> [[Frankryk]], [[Griekeland]],<ref name="GreekMilitaryAid">{{cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178530/greece-to-send-defensive-military-equipment-to-ukraine/ |title=Greece to send defensive military equipment to Ukraine |website=Kathimerini |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref> [[Nederland]], [[Portugal]] en [[Brittanje]] aangekondig dat hulle nog wapens sal stuur om die Oekraïense weermag en regering te help verdedig.<ref name="Reuters_jensNatoSupport2502">{{cite news |title=NATO allies to provide more weapons to Ukraine, Stoltenberg says|url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=Reuters}}</ref> Op 24 Februarie het [[Pole]] militêre voorraad afgelewer.<ref>{{cite web |title=Polska broń dla Ukrainy. Pierwsze transporty dotarły, kolejne w drodze |trans-title=Polish weapons for Ukraine. The first shipments have arrived, others are on their way |url=https://www.rp.pl/biznes/art35754421-polska-bron-dla-ukrainy-pierwsze-transporty-dotarly-kolejne-w-drodze |access-date=26 February 2022 |website=Rzeczpospolita |language=pl}}</ref> Terwyl sommige van die 30 lidlande van Navo wapens gestuur het, het Navo as organisasie dit nie gedoen nie.<ref name="Al Jazeera 2022">{{cite news|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says |publisher=Al Jazeera |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref> Op 26 Februarie het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Antony Blinken]], aangekondig dat hy $350&nbsp;miljoen se militêre hulp goedgekeur het, insluitende verskeie teenaanvalstelsels, wapens en ammunisie, lyfpantsers en verwante toerusting.<ref>{{cite web |author-first1=Adrienne |author-last1=Vogt |author-first2=Lauren |author-last2=Said-Moorhouse |author-first3=Jeevan |author-last3=Ravindran |author-first4=Peter |author-last4=Wilkinson |author-first5=Jessie |author-last5=Yeung |author-first6=Brad |author-last6=Lendon |author-first7=Steve |author-last7=George |author-first8=Meg |author-last8=Wagner |date=26 February 2022 |title=Blinken authorizes $350 million more in US military assistance to Ukraine |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_a84870443012615e6811285f23d9c6fb |access-date=26 February 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> Rusland beweer Amerikaanse [[Hommeltuig|hommeltuie]] het inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om hulle te help om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te teiken. Amerika ontken dit.<ref>{{cite web|author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Vasco|author-last2=Cotovio|author-first3=Oren|author-last3=Lieberman|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac|date=26 February 2022|title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy|website=CNN}}</ref> Ook [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]] en [[Finland]] het intussen wapens aan Oekraïne gestuur. Buitelanders word ook betrek by die oorlog deur inisiatiewe soos die [[Inligtingstegnologie Leër van Oekraïne|IT-leër van Oekraine]], 'n vrywillige kuberoorlogvoeringsorganisasie wat aan die einde van Februarie 2022 geskep is om weerstand te bied teen die digitale indringing van Oekraïense inligting en die kuberruim ná die begin van die Russiese inval.<ref name="Reuters Article 1">{{cite news |last1=Schectman |first1=Joel |last2=Bing |first2=Christopher |title=EXCLUSIVE Ukraine calls on hacker underground to defend against Russia |url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-calls-hacker-underground-defend-against-russia-2022-02-24/ |access-date=3 Maart 2022 |work=[[Reuters]] |date=25 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Todd |first1=Drew |title=Anonymous Hacking Group Targets Russian Government |url=https://www.secureworld.io/industry-news/anonymous-hacktivists-target-russia |access-date=3 Maart 2022 |date=25 Februarie 2022}}</ref> Daar is ook 'n [[Internasionale Legioen van die Territoriale Verdedigingsmag van Oekraïne]] of die Oekraïense Vreemdelegioen as 'n militêre eenheid van die Oekraïense territoriale magte, geskep deur die Oekraïense regering op versoek van president Wolodimir Zelenski met die doel om te veg teen die Russiese inval.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/07/ukraines-foreign-legion-is-ready-for-battle/|title=Ukraine’s Foreign Legion Is Ready for Battle|first=Anchal|last=Vohra|work=Foreign Policy|date=7 Maart 2022}}</ref> ==Humanitêre gevolge== ===Vlugtelinge=== [[Beeld:Refugees from Ukraine at border posts in the west of the country.jpg|duimnael|220px|links|Vlugtelinge uit Oekraïne by 'n grenspos in die weste van die land.]] Vanweë die volgehou militêre opbou aan die Oekraïense grens het baie naburige lande en hulporganisasies hulle weke voor die inval begin voorberei vir 'n moontlike massamigrasie. Die Oekraïense departement van verdediging het in Desember 2021 voorspel dat tussen 3&nbsp;miljoen en 5&nbsp;miljoen mense dalk kan vlug.<ref>{{cite magazine|author-last=Aguilera |author-first=Jasmine |date=25 February 2022 |title=Russia's Invasion of Ukraine May Trigger a Refugee Crisis. Here's How the World Is Preparing |url=https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |magazine=Time Magazine}}</ref> Op 24 Februarie het die regering van [[Letland]] 'n plan goedgekeur om sowat 10&nbsp;000 vlugtelinge uit Oekraïne te huisves,<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Latvia ready to take in Ukrainian refugees, visas for Russians to be suspended |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=24 February 2022}}</ref> en twee dae later het die eerste vlugtelinge begin aankom.<ref>{{cite news |author-first=Iveta |author-last=Čigāne |date=26 February 2022 |title=First Ukrainian refugees arrive in Latvia |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022}}</ref> Ana Revenco, die minister van binnelandse sake van [[Moldowa]], het op 25 Februarie gesê meer as 15&nbsp;800 Oekraïense burgers het die grens na dié land oorgesteek. Volgens [[Roemenië]] het sowat 10&nbsp;000 Oekraïners sedert die begin van die inval die grens met dié land oorgesteek, maar net 11 van hulle het om vlugtelingstatus aansoek gedoen.<ref>{{cite web |title=Almost 26,000 Ukrainian Refugees Have Arrived In Moldova, Romania Since Invasion |url=https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |website=RadioLiberty |language=en}}</ref> [[Pole]] het [[Covid-19-pandemie|Covid-19-migrasiemaatreëls]] opgehef in afwagting van 'n vloed vlugtelinge.<ref>{{cite web |author-last1=Charlish |author-first1=Alan |author-last2=Ilie |author-first2=Luiza |title='I don't know what to do': fleeing Ukrainians start arriving in central Europe |url=https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |website=Reuters |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015837/https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Op 26 Februarie het die Poolse minister Paweł Szefernaker gesê sowat 100&nbsp;000 vlugtelinge het Pole reeds sedert die begin van die inval binnegekom.<ref>{{cite news |title=Some 100,000 Ukrainians have entered Poland since war began-interior minister |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Reuters |date=26 February 2022}}</ref> Ook [[Hongarye]]<ref>{{cite web|date=26 February 2022 |title=PM Orbán: Hungary 'Friendly Place' for Arrivals from Ukraine|url=https://hungarytoday.hu/pm-orban-hungary-friendly-arrivals-from-ukraine-conflict-swift/ |access-date=26 February 2022 |website=Hungary Today}}</ref> en [[Bulgarye]] ondervind 'n toeloop van vlugtelinge.<ref>{{cite news |title=A wave of refugees from Ukraine is coming to Bulgaria |url=https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=The European Times |date=26 February 2022}}</ref> Op 27 Februarie het die VN se hoëkommissaris vir vlugtelinge gesê meer as 268&nbsp;000 mense het sedert die begin van die inval uit Oekraïne gevlug. Pole beweer van hulle het 77&nbsp;300 net op 26 Februarie na dié land gevlug.<ref>{{cite web |title=More than 368,000 flee war in Ukraine - UNHCR |url=https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ |website=RTE |access-date=27 February 2022 |language=en |date=27 February 2022}}</ref> ===Aantygings van oorlogsmisdade=== [[Beeld:Ukrainian civilian killed during the Russian bombing of Chernihiv.jpg|thumb|220px|'n Oekraïense burgerlike wat gedood is tydens Russiese bomaavalle in Tsjernihif. Voor staan 'n babawaentjie.]] Kenners meen die inval in Oekraïne oortree die Handves van die Verenigde Nasies en is 'n aggressiemisdaad volgens die internasionale misdaadwet. Dié misdaad kan vervolg word.<ref name="OpinioJuris_aggression">{{cite news |date=4 February 2022 |title=A Reminder of the Importance of the Crime of Aggression: Considering the Situation of Russia and Ukraine |work=Opinio Juris |url=http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine/ |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225114043/http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Conversation_intl_law_powerless">{{cite news |author-last1=Guilfoyle |author-first1=Douglas |author-last2=McIntyre |author-first2=Juliette |author-last3=Paige |author-first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2020 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |language=en |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |archive-date=25 February 2022}}</ref> Op 25 Februarie het [[Amnestie Internasionaal]] gesê dit het onomstootlike bewyse dat Rusland die internasionale humanitêre wet oortree het, en dat sommige van sy aanvalle oorlogsmisdade kan wees.<ref>{{cite news |author-last1=Churchman |author-first1=Laurie |title=Russia carrying out 'indiscriminate attacks' on civilian areas, says Amnesty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=The Independent |date=25 February 2022}}</ref> Amnestie Internasionaal en Human Rights Watch het gesê Russiese magte het voor die voet aanvalle op burgerlike gebiede uitgevoer en onder meer hospitale getref.<ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian military have carried out indiscriminate attacks – new expert analysis |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |archive-date=26 February 2022 |work=Amnesty International |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian Cluster Munition Hits Hospital |url=https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Human Rights Watch |date=25 February 2022}}</ref> Volgens die goewerneur van [[Soemi-oblast]] is onder meer 'n kinderhuis en kindertuin in dié deelgebied getref. Daar was 'n beroep op die Internasionale Misdaadhof om die saak te ondersoek.<ref>{{cite news |author-last1=Wong |author-first1=Tessa |title=Ukraine live updates: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621aff760ce87e491a0ed483%26Six%20civilian%20deaths%20reported%20in%20Okhtyrka%262022-02-27T04%3A50%3A56.609Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:45681a06-c2fb-4d79-af43-7f69b49aae68 |access-date=27 February 2022 |work=[[BBC News]] |date=27 February 2022 |language=en-gb}}</ref> Op 1 Maart het president Zelenski gesê daar is bewyse dat burgerlike gebiede geteiken is in 'n Russiese bomaanval op Charkif vroeër dié dag. Hy het dit as 'n oorlogsmisdaad beskryf.<ref name="BBC_1march">{{cite news |title=Ukraine: Kharkiv attack was a war crime, says President Zelensky |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| archive-date=2022-03-01 |access-date=1 March 2022 |work=BBC News |date=1 March 2022}}</ref> ===Grieks-Russiese diplomatieke krisis=== 'n Diplomatieke krisis tussen [[Griekeland]] en Rusland het ontstaan nadat laasgenoemde se lugmag twee dorpe van Griekse minderhede naby Marioepol in Oekraïne gebombardeer en 10 Grieke gedood het. Griekeland het sterk protes aangeteken en die Russiese ambassadeur na die Griekse departement van buitelandse sake in [[Athene]] ontbied. Frankryk, Pole, Swede en ander lande het hulle meegevoel uitgespreek. Rusland het enige betrokkenheid ontken en beweer dit was die werk van die Oekraïense verregse militante groep die Azofbataljon. Athene het egter Moskou se bewering verwerp en aangekondig dit het bewyse van Russiese betrokkenheid.<ref>{{cite web|url=https://www.efsyn.gr/politiki/exoteriki-politiki/333846_ypex-ehoyme-apodeixeis-oti-oi-ellines-skotothikan-apo-rosika |trans-title=Greek Foreign Ministry: we have evidence that the Greeks were killed by Russian fire |title=ΥΠΕΞ: Έχουμε αποδείξεις ότι οι Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικά πυρά |website=EfSyn |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=el}}</ref> Hierna het Griekeland se eerste minister, [[Kyriakos Mitsotakis]], aangekondig dat sy land verdedigingstoerusting en humanitêre hulp aan Oekraïne gaan verleen.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/27/russian-air-strikes-in-ukraine-kills-10-greek-nationals-fm |title=Greece summons Russian envoy after bombing kills 10 nationals |website=Al Jazeera |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="GreekMilitaryAid"/> ==Ongevalle en verliese== [[Beeld:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|Die muur van herinnering vir Oekraïense soldate wat in die Russies-Oekraïense Oorlog gesneuwel het.]] [[Beeld:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|Russiese soldate wat gesterf het, lê langs ’n gepantserde voertuig met ’n [[Z (militêre simbool)|Z-merk]].]] Daar is al gesê Russiese en Oekraïense bronne oordryf albei die teenstander se ongevallegetalle en verklein hulle eie verliese om die moreel te handhaaf.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> Uitgelekte Amerikaanse dokumente meld "die aanmelding van te min ongevalle in die Russiese stelsel"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> en Russiese nuusagentskappe het grootliks opgehou om die Russiese dodetal te rapporteer.<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=21 March 2022 }}</ref> Die getalle burgerlike en militêre sterftes kon weens die oorlogswanorde nie presies bepaal word nie.<ref> {{Cite news|last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19 September 2023 }} Agence France-Presse (AFP) het berig nóg hy nóg onafhanklike konflikmonitors kon Russiese en Oekraïense bewerings oor vyandelike verliese verifieer en hulle het vermoed dit is oordryf.<ref>{{Cite news|date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=[[France 24]] |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20 April 2022 }}</ref> In Oktober 2022 het die onafhanklike Russiese mediaprojek iStories, met verwysing na bronne na aan die Kremlin, berig meer as 90&nbsp;000 Russiese soldate is gedood, ernstig gewond of word vermis.<ref>{{Cite news|date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> Zelenski het in Februarie 2026 gesê sowat 55&nbsp;000 Oekraïense soldate is op die slagveld gedood, en daarop gewys ’n beduidende aantal is ook amptelik as vermis in aksie aangemeld.<ref name="55k_reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/|title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |work=Reuters }}</ref><ref name="55k_euronews">{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=2026-02-05 |website=euronews |language=en}}</ref> Hoewel gevegsterftes uit ’n verskeidenheid bronne afgelei kan word, onder meer uit [[satelliet]]beelde van militêre optrede, is dit moeiliker om burgerlike sterftes te meet. In Junie 2022 het die Oekraïense minister van verdediging aan CNN gesê tienduisende Oekraïners is dood, en hy het gehoop die dodetal is minder as 100&nbsp;000.<ref>{{Cite news|last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15 September 2022}}</ref> Teen Julie 2024 het ongeveer 20&nbsp;000 Oekraïners ledemate verloor.<ref>{{Cite web|last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25 June 2024 |website=[[The Times]]}}</ref> Oekraïense amptenare meen minstens 25&nbsp;000 mense is in Marioepol gedood,<ref>{{Cite news|last=Yuhas |first=Alan |date=24 ACite ugust 2022 |titlThoands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20 September 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20 September 2022}}</ref> en liggame is nog in September 2022 ontdek.<ref>{{Cite news|date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19 September 2023}}</ref> Die burgemeester het gesê meer as 10&nbsp;000 en moontlik 20&nbsp;000 burgerlikes is tydens die beleg van Marioepol dood. Hy het ook gesê Russiese magte het mobiele verassingstoerusting saamgebring toe hulle die stad binnegaan.<ref>{{Cite news|date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 September 2023 |work=The Japan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7 October 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ’n Ondersoek deur Associated Press het aan die einde van 2022 beraam tot 75 000 burgerlikes is net in die Marioepolgebied dood.<ref>{{Cite news|date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1 October 2023 |work=AP News}}</ref>Tussen Maart 2022 en Februarie 2023 was daar minstens 8&nbsp;000 sterftes in Marioepol.<ref>{{Cite web|date=8 February 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15 August 2025 |website=Human Rights Watch |language=en|page= 147}}</ref> Die Kantoor van die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Menseregte was van mening die werklike aantal burgerlike ongevalle is aansienlik hoër as die getalle wat dit kon bevestig.<ref name="OHCHR sep">{{Cite web|date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> In die Russiese weermag het etniese minderhede buitensporig hoë ongevalle gely. In Oktober 2022 was die Russiese streke met die hoogste dodetalle [[Dagestan]], [[Tiwa]] en [[Boerjatië]], almal minderheidstreke. In Februarie 2024 was ses van die 10 Russiese streke met die hoogste sterftesyfers in Oekraïne in [[Siberië]] en die [[Russiese Verre Ooste|Verre Ooste]] geleë, en die voortgesette buitensporig hoë ongevalle onder etniese minderhede het ontleders genoop om te waarsku die situasie sal op lang termyn verwoestende gevolge vir hierdie gemeenskappe inhou.<ref name="g456">{{Cite web|last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17 May 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=17 May 2024}}</ref> Ongeveer 1&nbsp;200 Russiese soldate is in Mei-Junie 2024 elke dag in Oekraïne gedood of gewond,<ref>{{cite news|title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> en teen November 2024 het dit tot 1&nbsp;500 gestyg, toe ongevalle op 45&nbsp;690 geraam is.<ref>{{Cite news|title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> ''[[Newsweek]]'' het beraam die getal Russiese mans wat op die bloedigste dag in November dood is (1&nbsp;950) het die gemiddelde daaglikse manlike geboortesyfer in Rusland (1&nbsp;836) oorskry.<ref>{{cite news|work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Die Letland-gebaseerde nuusmedium Meduza het beraam tot 140&nbsp;000 Russiese soldate is teen Julie 2024 dood. In Desember 2025 het ’n ontleding deur die BBC aangedui Russiese ongevalle het vinniger toegeneem as op enige vorige tydstip tydens die inval, met 40% meer doodsberigte van soldate wat in Rusland in 2025 gepubliseer is as in 2024.<ref name="r579">{{cite web | last=Ivshina | first=Olga | title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal | website=BBC | date=30 December 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o | access-date=4 January 2026}}</ref> Die oorlog in Oekraïne en die gepaardgaande emigrasie, laer geboortesyfers en oorlogverwante ongevalle het die demografiese krisis in Rusland verder verdiep.<ref>{{cite news|title=Russia stares into population abyss as Putin sends its young men to die |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/02/26/russia-stares-population-abyss-putin-sends-young-men-die/ |work=The Telegraph |date=26 February 2023}}</ref> Die Russiese inval het die dodelikste Europese oorlog sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939-'45) geword.<ref>{{cite news|work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> In Februarie 2025 het die Quincy-instituut vir Verantwoordelike Staatsmanskap ongevalle op 250&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web| title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19 February 2025| publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> In September 2024 het ''[[The Wall Street Journal]]'' berig 'n miljoen Oekraïners en Russe is toe reeds gedood of gewond.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17 September 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=17 September 2024}}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+Bevestigde ongevalle |- ! scope="col" | ! scope="col" |Getalle ! scope="col" |Tyd ! scope="col" |Bron |- ! scope="row" |Oekraïense burgerlikes |'''16 874''' dood, '''51 273''' gewond |24 Februarie 2022 - <br>13 Augustus 2026 |United Nations<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/08/1468479|title=Мониторинговая миссия ООН: число жертв среди мирных украинцев в июле было самым высоким в период с марта 2022 года |publisher=Новости ООН|lang=ru |date=2026-08-13}}</ref> |- !scope="row"|Russiese burgerlikes |'''1 716''' dood (uitgesluit geannekseerde gebiede) |24 Februarie 2022 - <br>2 September 2026 |Nowaja Gazeta Europa<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2026/09/02/leto-2026-goda-stalo-rekordnym-po-chislu-pogibshikh-mirnykh-zhitelei-v-rossii|title=Лето 2026 года стало рекордным по числу погибших мирных жителей в России|lang=ru|website=Новая газета. Европа|date=2026-09-02}}</ref> |- !scope="row"|Oekraïense soldate |'''103 418''' dood (insluitend nievegtend), '''97 938''' vermis, '''11 618''' gevange geneem |24 Februarie 2022 - <br>4 September 2026 |UALosses project<ref name="UALosses">{{cite web|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25 May 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas uitgesluit) |'''243 674''' dood |24 Februarie 2022 - <br>4&nbsp;September 2026 |BBC News Russian en Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |title=Исчезающие без приказа. Что стало с мобилизованными за четыре года войны |date=2026-09-04 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904082228/https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |archive-date=2026-09-04 |url-status=live}}<br/>{{cite news|title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas|Donetsk & Loehansk uitgesluit) |'''21 000 - 23 500''' dood |24 Februarie 2022 - <br>30 September 2024 |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} == Sien ook == * ''[[Russians at War]]'' * [[Oekraïense invalle in Wes-Rusland sedert Augustus 2024]] * [[Operasie Sinitsia]] * [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|Operasie Spinnerak]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 2022 Russian invasion of Ukraine}} {{Normdata}} iib3g6ssi31ya0781jy2nz39ffoylxq 2974985 2974856 2026-10-03T09:55:45Z BurgertB 2401 Besig 2974985 wikitext text/x-wiki {{nuus}} {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans) |deelvan = |beeld = [[Lêer:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]] |byskrif = {{Leftlegend|#FDE182|Deurlopend deur Oekraïne beheer}}{{Leftlegend|#EBC0B3|Tans deur Rusland beset of beheer}}{{Leftlegend|#ABD4DD|Voorheen deur Rusland beset of Oekraïens besette Russiese gebiede}} |datum = [[24 Februarie]] [[2022]] – tans |plek = [[Oekraïne]], [[Rusland]] |resultaat = onbeslis |gebied = | party1 = '''{{RUS}}''' <br />'''[[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Donetsk|VR Donetsk]]''' <br />'''[[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Loehansk|VR Loehansk]]''' '''Steun:''' <br/>{{vlagland|Belarus}}<br/>{{vlagland|Noord-Korea}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thinkchina.sg/politics/exploited-and-abandoned-north-korean-troops-ukraine?ref=top-hero|title=Exploited and abandoned: North Korean troops in Ukraine|website=ThinkChina|access-date=2025-03-19}}</ref> | party2 = '''{{vlagland|Oekraïne}}''' <br/> '''Steun:''' '''[[NAVO]]''' <br/> '''{{EU}}''' <br/> '''{{vlagland|AUS}}''' <br/> '''{{vlagland|JPN}}''' <br/> '''{{vlagland|NZL}}''' <br/> '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |party3 = |aanvoerder1 = [[Beeld:Flag of the President of Russia.svg|20px]] '''[[Wladimir Poetin]]''' <br /> {{RU-VLAG}} [[Michail Misjoestin]] <br />{{RU-VLAG}} [[Sergei Lawrof]] <br />{{RU-VLAG}} Aleksandr Dvornikov <br />{{RU-VLAG}} Sergej Sjojgoe <br />{{RU-VLAG}} Valeri Gerasimov <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] Denis Poesjilin <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Wladimir Pasjkof]] <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] Leonid Pasetsjnik\ <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Sergei Koslof]] |aanvoerder2 = [[Beeld:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Wolodimir Zelenski]]'''<br />{{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denis Sjmihal]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Waleri Zaloezjni]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Dmytro Koeleba <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Danilov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Reznikov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Serhiy Sjaptala <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Roeslan Chomtsjak |aanvoerder3 = |sterkte1 = {{RU-VLAG}} 1&nbsp;013&nbsp;000 soldate; 2&nbsp;000&nbsp;000 reserviste,<ref>{{Cite web|taal=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|access-date=2022-02-20}}</ref> waarvan 175&nbsp;000 – 190&nbsp;000 troepe in Oekraïne<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|title=Russia positioning helicopters, in possible sign of Ukraine plans|access-date=22 Februarie 2022|author=Barnes, Julian E.|author2=Crowley, Michael|author3=Schmitt, Eric|date=10 Januarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|title=Citing U.S. Intelligence, Biden says Putin has decided to invade Ukraine|access-date=22 Februarie 2022|last=Bengali|first=Shashank|date=18 Februarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222072836/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref> |sterkte2 = {{vlagikoon|Oekraïne}} 255&nbsp;000 soldate, 1&nbsp;000&nbsp;000 reserviste, 20&nbsp;000 vrywilligers<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3169477/ukraine-crisis-20000-foreign-volunteers-ukraine|title=Ukraine crisis: 20,000 foreign volunteers in Ukraine to fight Russians, says foreign minister|access-date=11 Maart 2022|date=7 Maart 2022|publisher=South China Morning Post|taal=en}}</ref> |ongevalle1 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] |ongevalle2 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] }} Op 24 Februarie 2022 het [[Rusland]] [[Oekraïne]] binnegeval, en dit het die grootste en dodelikste oorlog in [[Europa]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] geword. Dit was as gevolg van ’n groot eskalasie van die bestaande oorlog tussen die twee lande wat begin het toe Rusland Oekraïne in 2014 aangeval het.<ref>{{cite book|last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |{{ISBN|978-1-4214-4985-2}} |page=34 |language=en }}</ref><ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |{{ISBN|978-1-80526-003-5}} |page=74}}</ref><ref>{{cite book|last=D'Anieri |first=Paul |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |{{ISBN|978-1-009-31550-0}} |oclc=1350843759 |pages=i; 98}}</ref> Die gevegte het honderdduisende militêre ongevalle en tienduisende Oekraïense burgerlike ongevalle veroorsaak. Teen Augustus 2026 het Rusland sowat 20% van Oekraïne beset.<ref>{{Cite web |title=The Russia-Ukraine War Report Card, Aug. 25, 2026|url=https://www.russiamatters.org/news/russia-ukraine-war-report-card/russia-ukraine-war-report-card-aug-18-2026 |access-date=27 August 2026 |website=Russia Matters}}</ref> Van ’n bevolking van 41&nbsp;miljoen is ongeveer 8&nbsp;miljoen Oekraïners intern ontheem<ref>{{cite web|title=Ukraine internal displacement report: General population Survey |url=https://crisisresponse.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1481/files/appeal/documents/IOM_UKR_Internal%20Displacement%20Report_GPS%20R19_January%202025.pdf |access-date=4 December 2025 |website=Global Crisis Response Platform}}</ref> en 6-7&nbsp;miljoen het uit die land gevlug.<ref>{{cite news|last1=Asadzade |first1=Ulviyya |last2=Sachalko |first2=Borys |title=Ukraine Faces Labor Shortage as Russia's War Empties Factories and Farms |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-creates-labor-shortages-in-ukraine/33606226.html |access-date=4 December 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=December 2025}}</ref> Dit het Europa se grootste vlugtelingkrisis sedert die Tweede Wêreldoorlog veroorsaak. Aan die einde van 2021 het Rusland troepe naby Oekraïne se grense saamgetrek en eise aan die Weste gestel, onder meer ’n verbod op enige toekomstige toetrede van Oekraïne tot [[Navo]]. Nadat hy herhaaldelik ontken het dat daar planne was om Oekraïne aan te val, het die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], op 24 Februarie 2022 ’n "spesiale militêre operasie" aangekondig en gesê dit is bedoel om die Russies gesteunde wegbreekrepublieke [[Donetsk]] en [[Loehansk]] te ondersteun, waarvan paramilitêre magte sedert 2014 teen Oekraïne in die Donbasoorlog geveg het. Poetin het irredentistiese<ref name=irrewat group="nota">'n Beweging vir die inlywing van "onbevryde" gebiede by die stamland.</ref> en [[Imperialisme|imperialistiese]] standpunte gehuldig wat Oekraïne se wettigheid as staat bevraagteken. Hy het sonder bewyse beweer die Oekraïense regering bestaan uit [[Neo-Nazisme|neo-Nazi’s]] wat [[volksmoord]] teen die Russiese minderheid in die [[Donbas]] pleeg en dat Rusland se doel was om Oekraïne te "demilitariseer en te denasionaliseer".<ref>{{cite journal|last=Marples |first=David R. |date=3 July 2022 |title=Russia's war goals in Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2022.2107837 |journal=Revue Canadienne des Slavistes |volume=64 |issue=2–3 |pages=207–219 |doi=10.1080/00085006.2022.2107837 |issn=0008-5006}}</ref> Russiese lugaanvalle en ’n grondinval is aan ’n noordelike front uit [[Belarus]] in die rigting van die hoofstad, [[Kijif]], geloods; aan ’n suidelike front uit die besette [[Krim]]; en aan ’n oostelike front uit die Donbas in die rigting van [[Charkif]]. Oekraïne het die krygswet afgekondig, ’n algemene mobilisering gelas en diplomatieke betrekkinge met Rusland verbreek. Russiese troepe het teen April 2022 uit die noorde en die buitewyke van Kijif teruggetrek nadat hulle op hewige weerstand en logistieke uitdagings afgekom het. Die [[Boetsja-slagting]] is ná hulle onttrekking ontdek. Rusland het ’n offensief in die Donbas van stapel gestuur en [[Marioepol]] ná ’n verwoestende beleg ingeneem. Rusland het voortgegaan om militêre en burgerlike teikens ver van die front af te bombardeer en het in die winter Oekraïne se energienetwerk aangeval. Aan die einde van 2022 het Oekraïne suksesvolle teenoffensiewe in die suide en ooste geloods en die grootste deel van Charkif-oblast bevry. Kort daarna het Rusland vier gedeeltelik besette provinsies (Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizjzja-oblast) onwettig geannekseer. In November het Oekraïne die stad Cherson en die hele gebied wes van die [[Dnipro]]rivier bevry. Ná klein maar bestendige Russiese vorderings in die ooste in die eerste helfte van 2024 het Oekraïne in Augustus ’n offensief in Rusland se Koersk-oblast geloods, waar [[Noord-Korea]]anse soldate gestuur is om Rusland te help. Die menseregtekantoor van die [[Verenigde Nasies]] berig Rusland het ernstige menseregteskendings in die besette Oekraïne gepleeg. Rusland se aanvalle op burgerlikes, sowel as sy beleid in besette gebiede, het gelei tot bewerings van volksmoord.<ref name="Etkind">{{cite journal|last=Etkind |first=Alexander |year=2022 |title=Ukraine, Russia, and Genocide of Minor Differences |journal=Journal of Genocide Research |volume=25 |issue=3–4 |publisher=Taylor & Francis |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2022.2082911 |s2cid=249527690}}</ref><ref name="h710">{{cite magazine|last=McGlynn |first=Jade |title=Russia Is Committing Cultural Genocide in Ukraine |magazine=Foreign Policy |date=23 April 2024 |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/23/russia-ukraine-cultural-genocide-looting-indoctrination-deporatation/ |access-date=4 July 2024}}</ref><ref name="q611">{{cite web|last=Stavljanin |first=Dragan |title=Genocide Scholar: 'I Do Think that Russia's Violence in Ukraine is Genocidal' |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2 April 2024 |url=https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |access-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622040322/https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |archive-date=22 June 2025}}</ref><ref name="v008">{{cite web|last=Richardson |first=Jon |date=11 March 2024 |title=Unmarked graves, violent repression and cultural erasure: the devastating human toll of Russia's invasion of Ukraine |url=https://theconversation.com/unmarked-graves-violent-repression-and-cultural-erasure-the-devastating-human-toll-of-russias-invasion-of-ukraine-223337 |access-date=6 July 2024 |website=The Conversation }}</ref> Die direkte koste van die oorlog vir Rusland is op meer as $450&nbsp;miljard geraam, terwyl die [[Wêreldbank]]groep die koste van heropbou in Oekraïne op $588&nbsp;miljard raam. Die Russiese inval het internasionale veroordeling ontlok. Baie lande het sanksies teen Rusland en sy bondgenoot Belarus ingestel, terwyl hulle humanitêre en militêre hulp aan Oekraïne verskaf het. Betogings het oor die hele wêreld plaasgevind. Binne sy grense het Rusland betogers met massainhegtenisnemings en strenger mediasensuur beveg. Oorlogverwante ontwrigting van Oekraïense landbou en skeepvaart het die wêreldwye voedselkrisis vererger; oorlogverwante skade is as die "vernietiging van die omgewing" beskryf. Die [[Internasionale Strafhof]] (ICC) het ’n ondersoek na misdade teen die mensdom, oorlogsmisdade, die ontvoering van Oekraïense kinders en volksmoord teen Oekraïners begin. Die ICC het lasbriewe vir die inhegtenisneming van Poetin en vyf ander Russiese amptenare uitgereik. Vredesonderhandelings het tot stilstand gekom, en Rusland het herhaaldelik oproepe om ’n wapenstilstand van die hand gewys. ==Agtergrond== ===Tyd ná die Sowjetunie en die Oranje Rewolusie=== Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in 1991 het Rusland en Oekraïne noue bande behou. In 1994 het Oekraïne ingestem om weg te doen met sy [[Kernwapen|kernarsenaal]] en die [[Boedapest-memorandum]] te onderteken op voorwaarde dat Rusland, [[Brittanje]] en die [[VSA]] versekering sou verskaf teen geweldsbedreigings van sy territoriale integriteit en vir sy politieke onafhanklikheid. Vyf jaar later was Rusland een van die ondertekenaars van die [[Manifes vir Europese Sekuriteit]], wat "die inherente reg van elke deelnemende staat herbevestig het om vry te wees om sy sekuriteitsmaatreëls te kies of verander, insluitende verdrae van bondsgenootskappe, soos wat dit ontwikkel".<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=21 Julie 2015 |archive-date=1 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/http://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> In 2004 is [[Wiktor Janoekowitsj]], toe die eerste minister, verklaar as wenner van die presidentsverkiesing, waarin 'n groot knoeiery volgens die hooggeregshof van Oekraïne plaasgevind het.<ref>{{cite web |url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |title=The Supreme Court findings |access-date=7 July 2008 |publisher=Supreme Court of Ukraine |date=3 December 2004 |language=uk |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=live }}</ref> Die uitslag het 'n groot openbare reaksie en steun ontlok vir die opposisiekandidaat, [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat die uitslag bevraagteken het. In die oproerige maande van die rewolusie het kandidaat Joesjtsjenko skielik ernstig siek geword, en verskillende onafhanklike doktersgroepe het bevind hy is met dioksien (TCDD) vegiftig.<ref name="CBS: Yushchenko: Live And Carry On">{{cite news |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |date=30 January 2005 |url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |access-date=17 April 2020 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_j">{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |work=Kyiv Post |date=5 August 2009 |agency=Associated Press |location=Londen |access-date=29 January 2022 |archive-date=31 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live }}</ref> Joesjtsjenko het Russiese betrokkenheid sterk vermoed.<ref name="Ref_2009c">{{cite news |url=http://www.kyivpost.com/nation/49610 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |newspaper=Kyiv Post |date=28 October 2009 |access-date=11 February 2010}}</ref> Dit alles het eindelik tot die vreedsame [[Oranje Rewolusie]] gelei wat Joesjtsjenko en [[Joelia Timosjenko]] aan die bewind geplaas het, terwyl Janoekowitsj leier van die opposisie geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |access-date=14 January 2008 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> In 2008 het die Russiese president Poetin hom uitgespreek teen Oekraïne se moontlike toelating tot Navo.<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=[[Moskou]]; [[Boekarest]]; [[Parys]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208091130/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=13 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213527/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |url-status=live}}</ref> In 2009 het die [[Roemenië|Roemeense]] ontleder Iulian Chifu en sy medeskrywers die opinie uitgespreek dat Rusland, met betrekking tot Oekraïne, 'n opgedateerde weergawe van die [[Brezjnef-leerstelling]] navolg waarvolgens die soewereiniteit van Oekraïne nie groter kan wees as dié van die [[Warskouverdrag]]slande voor die verval van die Sowjet-invloedsfeer in die laat 1980's en vroeë 1990's nie.<ref name="Chifu">{{cite book|author-last1=Chifu |author-first1=Iulian |title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process |author-last2=Nantoi |author-first2=Oazu |author-last3=Sushko |author-first3=Oleksandr |publisher=Editura Curtea Veche |year=2009 |{{ISBN|978-973-1983-19-6}} |location=[[Boekarest]] |page=181 |chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach |access-date=21 Februarie 2016 |chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> In 2009 het Janoekowitsj aangekondig hy gaan hom in 2010 weer as president verkiesbaar stel. Hy het gewen en is in 2010 beëdig. ===Oekraïense rewolusie en oorlog=== [[Beeld:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|links|Die Euromaidan-optogte in Desember 2013 in Kijif.]] Ná weke van protesoptogte as deel van die [[Euromaidan]]-beweging (2013-2014) het die pro-Russiese president Janoekowitsj en die leiers van die Oekraïense parlementêre opposisie op 21 Februarie 2014 'n ooreenkoms onderteken vir 'n vroeë verkiesing. Die volgende dag het Janoekowitsj uit Kijif gevlug weens 'n beskuldigingstem wat hom van sy mag as president sou stroop.<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 Februarie 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live |access-date=15 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 Februarie 2020}}</ref> Leiers van die [[Russies]]sprekende oostelike streke van Oekraïne het hulle lojaliteit teenoor Janoekowitsj bevestig,<ref>{{cite news|author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 Februarie 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kijif |editor-last=Roche |editor-first=Andrew|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=live|access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 Junie 2016 }}</ref> en dit het gelei tot die pro-Russiese onrus in 2014 in Oekraïne.<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 Januarie 2022 |access-date=24 Januarie 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media |language=en}}</ref> Die onrus is gevolg deur die anneksasie van die [[Krim]] deur Rusland in Maart 2014 en die oorlog in die Donbas, wat in April 2014 begin het met die skepping van die Russies gesteunde kwasistate Donetsk- en Loehansk-volksrepubliek.<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Loehansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Loehansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 Maart 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 Mei 2020 |access-date=24 Januarie 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=[[Riga]] |language=en }}</ref> Op 14 September 2020 het die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] Oekraïne se nuwe nasionale sekuriteitstrategie goedgekeur "wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van 'n bondgenootskap met Navo met die oog op lidmaatskap van Navo".<ref>{{cite news|date=25 Januarie 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|url-status=live|access-date=15 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002641/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|archive-date=15 Februarie 2022|author-last=Duggal|author-first=Hanna}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news|date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine|work=[[Navo]] |publisher=Navo |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=15 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215011708/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |url-status=live}}</ref> Op 24 Maart 2021 het Zelenski 'n verdrag onderteken wat die strategie goedkeur vir "die ontsetting en reïntegrasie van die tydelik besette gebied Krim en stad [[Sewastopol]]".<ref>{{cite news |date=24 Maart 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=Regering van Oekraïne |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live}}</ref> In Julie 2021 het Poetin 'n essay gepubliseer met die titel "Oor die historiese eenheid van die Russe en Oekraïners", waarin hy sy mening herbevestig dat die Russe en Oekraïners "een volk" is.<ref>{{cite web|author-last=Poetin |author-first=Wladimir |author-link=Wladimir Poetin |date=12 Julie 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 Januarie 2021 |access-date=1 Februarie 2022 |website=Die Kremlin |publisher=Regering van Rusland }}</ref> Die Amerikaanse historikus Timothy Snyder het Poetin se idees as [[imperialisme]] beskryf.<ref>{{cite web|author-last=Snyder |author-first=Timothy D. |date=18 Januarie 2022 |title=How to think about war in Ukraine |url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |archive-date=19 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2021 |website=Thinking about... (newsletter) |publisher=Substack }}</ref> Die Britse joernalis Edward Lucas het gemeen dit is historiese revisionisme.<ref>{{cite web|author-last=Lucas |author-first=Edward |date=15 September 2020 |title=Why Putin's history essay requires a rewrite |url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Times |publisher=Times Newspapers}}</ref> Ander waarnemers het die Russiese leierskap daarvan beskuldig dat hulle 'n verwronge siening van moderne Oekraïne en sy geskiedenis het.<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 Desember 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 Desember 2021|access-date=25 Januarie 2021 |work=The Guardian |publication-place=Moskou}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson |first1=Peter |last2=Haring |first2=Melinda |last3=Lubkivsky |first3=Danylo |last4=Motyl |first4=Alexander |last5=Whitmore |first5=Brian |last6=Goncharenko |first6=Oleksiy |last7=Fedchenko |first7=Yevhen |last8=Bonner |first8=Brian |last9=Kuzio |first9=Taras |date=15 Julie 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 Julie 2021 |access-date=25 Januarie 2021|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 Desember 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=Royal United Services Institute}}</ref> Rusland het gesê moontlike lidmaatskap van Oekraïne van Navo en die uitbreiding van Navo in die algemeen bedreig sy nasionale sekuriteit.<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 Februarie 2022 |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129135805/https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 Januarie 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 Februarie 2022 |archive-date=18 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218060139/https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |url-status=live}}</ref> Op sy beurt het Oekraïne en ander Europese lande wat aan Rusland grens, Poetin daarvan beskuldig dat hy Russiese irredentisme<ref name="WAT">{{cite web | url=https://viva-afrikaans.org | title='''irredentisme''' | publisher=viva-afrikaans.org | work=WAT| accessdate= 28 September 2026 | author=<!-- Geen --> | format=Internetwoordeboek | url-access=subscription }}</ref> probeer beoefen en van aggressiewe militaristiese beleide.<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 Maart 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=BBC }}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 Januarie 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media}}</ref> ===Russiese inval in die Krim en Donbas=== {{Sien ook|Russiese anneksasie van die Krim}} [[Beeld:2014 Russo-ukrainian-conflict map.svg|thumb|220px|Kaart van die Russies beheerde gebied in Oekraïne, September 2014.]] Op 27 Februarie 2014 het Russiese soldate sonder kentekens die Oekraïense gebied van die [[Krim]] begin beset<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen |title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen: Gunmen storm Crimea's regional administrative complex in Simferopol and hoist Russian flag above parliament building |first1=Harriet |last1=Salem |first2=Shaun |last2=Walker |first3=Luke |last3=Harding |date=27 February 2014 |work=[[The Guardian]] }}</ref> en Oekraïense militêre basisse blokkeer.<ref>{{cite news|title=Ukrainian forces withdraw from Crimea |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26713727 |access-date=9 April 2025 |work= BBC News |date=24 March 2014 }}</ref> In Maart het Rusland die Krim geannekseer ná ’n onwettige referendum wat onder besetting gehou is. Dit was die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat ’n Europese land ’n deel van ’n ander land annekseer,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia |url=https://www.cfr.org/backgrounders/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia |website=Council on Foreign Relations |date=5 February 2020}}</ref> en verskeie kenners het dit met [[Nazi-Duitsland]] se anneksasie van [[Oostenryk]] vergelyk.<ref>{{cite book|last=Plokhy |first=Serhii |url=https://books.google.com/books?id=e3eoEAAAQBAJ&dq=annexation+of+the+peninsula+to+Hitler%E2%80%99s+Anschluss+of+Austria+in+1938&pg=PT64 |title=The Russo-Ukrainian War: The Return of History |date=9 May 2023 |publisher=W.W. Norton & Company |ISBN=978-1-324-05120-6 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Žalimas |first=Dainius |date=14 March 2017 |title=Lessons of World War II and the Annexation of Crimea |url=https://ojs.mruni.eu/ojs/international-comparative-jurisprudence/article/view/4559 |journal=International Comparative Jurisprudence |volume=3 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.13165/j.icj.2017.03.003 |issn=2351-6674 |doi-access=free }}</ref> Die [[VN]] se Algemene Vergadering het ’n resolusie aanvaar waarin die "territoriale integriteit van Oekraïne" bevestig en die anneksasie verwerp word.<ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations}}</ref> Navo het ook samewerking met Rusland opgeskort.<ref name="end coop">{{cite web |title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894 |publisher=BBC News, UK |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014}}</ref> Poetin het gesê die Krim moes nooit deel van ’n onafhanklike Oekraïne gewees het nie en beweer Rusland wou geen ander Oekraïense gebiede oorneem nie.<ref>{{cite news |title=Crimea crisis: Russian President Putin's speech annotated |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26652058 |work=BBC News |date=19 March 2014}}</ref> Pro-Russiese betogings, wat in die geheim deur Rusland befonds en georganiseer is, het gevolg in die Oekraïense stede [[Donetsk]] en [[Loehansk]].<ref>{{cite web|last1=Umland |first1=Andreas |title=The Glazyev Tapes: Getting to the root of the conflict in Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/commentary_the_glazyev_tapes_getting_to_the_root_of_the_conflict_in_7165/ |website=European Council on Foreign Relations |date=1 November 2016}}</ref> In April 2014 het gewapende Russiese paramilitêre magte [[Slowjansk]] en ander nedersettings ingeneem en die onafhanklike [[Volksrepubliek Donetsk]] (DPR) en [[Volksrepubliek Loehansk]] (LPR) uitgeroep. Hulle bevelvoerder, Igor Girkin, het erken dié gebeure het die Donbas-oorlog ontketen, waarna Oekraïne spoedig ’n operasie van stapel gestuur het om die gebied te herower.<ref>{{cite news|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |work=[[The Moscow Times]] |date=21 November 2014 |access-date=11 December 2020 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> Rusland het die separatiste in die geheim met soldate, tenks en artillerie ondersteun.<ref>{{cite news|date=23 October 2014 |title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Internasionale Strafhof]] het geoordeel die oorlog was ’n nasionale en internasionale gewapende konflik waarby Rusland betrokke was,<ref>{{cite web|title=Report on Preliminary Examination Activities (2016) |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/otp/161114-otp-rep-PE_ENG.pdf |publisher=International Criminal Court |pages=33–38 |date=14 November 2016 }}</ref> en die Europese Hof vir Menseregte het geoordeel Rusland het die DPR en LPR sedert 2014 beheer.<ref>{{cite web|title=Eastern Ukraine and flight MH17 case declared partly admissible |url=https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-7550165-10372782&filename=Grand%20Chamber%20decision%20Ukraine%20and%20the%20Netherlands%20v.%20Russia%20-%20Flight%20MH17%20and%20eastern-Ukraine-conflict%20case%20partially%20admissible,%20will%20proceed%20to%20judgment.pdf |publisher=European Court of Human Rights |date=25 January 2023 }}</ref> Oekraïne se parlement het die Donbas-streek tot ’n gebied onder Russiese besetting verklaar.<ref>{{cite news|title=Ukraine declares Russian 'occupation' in eastern region |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/1/18/ukraine-declares-russian-occupation-in-eastern-region |work=[[Al Jazeera]] |date=18 January 2018 }}</ref> Die anneksasie van die Krim en die Donbas-oorlog het ’n vlaag Russiese [[nasionalisme]] ontketen. Die ontleder Wladimir Sokor het Poetin se toespraak van 2014 ná die anneksasie ’n "manifes van Groot-Russiese irredentisme" genoem.<ref name=irrewat group="nota"/><ref>{{cite news|last=Socor |first=Vladimir |date=24 March 2014 |title=Putin's Crimea Speech: A Manifesto of Greater-Russia Irredentism |volume=11 |publisher=Eurasia Daily Monitor |issue=56 |url=https://jamestown.org/program/putins-crimea-speech-a-manifesto-of-greater-russia-irredentism/ }}</ref> Poetin het na "Nieu-Rusland" begin verwys, ’n voormalige Russiese keiserlike gebied wat ’n groot deel van die suide van Oekraïne beslaan het.<ref>{{cite book|last1=Kimmage |first1=Michael |title=Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability |date=2024 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=129}}</ref> Russies gesteunde magte is deur Russiese neo-imperialisme beïnvloed<ref>{{cite news|title=Ukraine: Are 2014 pro-Russia rebels fighting 1920s war? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-28532392 |work=[[BBC News]] |date=28 July 2014 }}</ref> en het probeer om ’n nuwe Nieu-Rusland te skep.<ref>{{cite journal|last1=O'Loughlin |first1=John |title=The rise and fall of "Novorossiya": examining support for a separatist geopolitical imaginary in southeast Ukraine |journal=Post-Soviet Affairs |date=2017 |volume=33 |issue=2 |pages=124–144 |doi=10.1080/1060586X.2016.1146452 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1060586X.2016.1146452|url-access=subscription }}</ref> [[Beeld:Normandy format (2019-12-09) 03.jpg|thumb|260px|Die Normandiëformaat-vergadering<ref name=vier group="nota">Die "Normandiëformaat" ([[Frans]]: Format Normandie), ook bekend as die "Normandië-4", was 'n groep state wat tussen 2014 en 2022 probeer het om die Donbas-oorlog te beëindig en te voorkom dat dit uitbrei tot 'n Russies-Oekraïense oorlog. Die vier lande in die groep was [[Duitsland]], Rusland, Oekraïne en [[Frankryk]]. Hulle het in 2014, tydens die 70ste herdenking van D-dag in [[Normandië]], Frankryk, die eerste keer informeel byeengekom.</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|title=Russia's Putin says supports future Normandië format talks on Ukraine|last=|first=|date=5 September 2016|website=news.trust.org|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=11 September 2016|archive-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906165602/http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|url-status=dead}}</ref> in Desember 2019 was die enigste vergadering tussen Zelenski en Poetin.<ref name="i407">{{cite web|title=Zelenskyy on meeting Putin in 2019: We talked and bargained a lot |website=Ukrainska Pravda |date=25 February 2024 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/02/25/7443642/ |access-date=15 July 2024 }}</ref>]] Toe die konflik in 2014 begin, was Oekraïne amptelik neutraal<ref name="Atlantic Council: Ukrainian neutrality">{{cite web|last1=Blank |first1=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |publisher=Atlantic Council |date=28 January 2022 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308150443/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |url-status=live}}</ref> en het gesê hy streef nie na Navo-lidmaatskap nie.<ref>{{cite news|title=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html |work=Interfax-Ukraine |date=29 March 2014 }}</ref> Ná Rusland se besetting van die Krim en inval in die Donbas het Oekraïne se parlement in Desember 2014 gestem om die land se neutrale status te herroep en Navo-lidmaatskap na te streef.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-parliament-abandons-neutrality/26758725.html |title=Ukraine Votes To Abandon Neutrality |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=23 December 2014 }}</ref> Die Minsk-ooreenkomste in September 2014 en Februarie 2015 het ten doel gehad om die Donbas-oorlog op te los, maar ooreenkomste oor 'n wapenstilstand en verdere onderhandelinge het misluk.<ref>{{cite news|date=29 July 2020 |title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Weste]] se swak reaksie op Russiese optrede het Poetin laat glo die Weste sou nie sterk reageer op die inval van 2022 nie.<ref>{{cite book|last=Brands |first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=WxP-EAAAQBAJ&dq=Russia%E2%80%99s+invasion+of+Georgia+in+2008+and+Ukraine+in+2014+provided+ample+evidence&pg=PA39 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=JHU Press |ISBN=978-1-4214-4984-5 |page=39 |language=en}}</ref> Verskeie politieke wetenskaplikes het gesê dié reaksie het verdere Russiese aggressie aangemoedig.<ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |ISBN=978-1-80526-003-5 |page=11}}</ref> ==Aanvang== [[Beeld:2nd Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade depart Aviano Air Base, Italy, Feb. 24, 2022.jpg|thumb|260px|Amerikaanse valskermsoldate vertrek uit Italië na [[Letland]], 24 Februarie 2022. Duisende Amerikaanse troepe is in Oos-Europa ontplooi tydens die Russiese versterkings.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |archive-date=26 February 2022 |work=Stars and Stripes |title=173rd Airborne Brigade battalion heads to Latvia as Ukraine comes under Russian attack |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>]] ===Russiese militêre versterkings=== Die konflik het begin met 'n groot militêre opbou, aanvanklik van Maart tot April 2021 en daarna weer van Oktober 2021 tot Februarie 2022. Tydens laasgenoemde het Rusland eise aan die VSA en Navo gestel dat Oekraïne nie by Navo aansluit nie, sowel as dat Navo-soldate en militêre uitrusting in [[Oos-Europa]] verminder word.<ref>{{cite news|author-last1=Tétrault-Farber |author-first1=Gabrielle |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |date=17 Desember 2021 |title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222081106/https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |url-status=live}}</ref> Rusland het gedreig met 'n niegespesifiseerde militêre reaksie as Navo 'n "agressiewe toon" bly handhaaf.<ref>{{cite news|author-last=MacKinnon |author-first=Mark |date=21 Desember 2021 |title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue 'aggressive line' |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=15 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115165246/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |url-status=live}}</ref> ===Russiese ontkenning van invalsplan=== Ondanks die Russiese militêre opbou het Russiese amptenare maande lank ontken dat Rusland enige plan het om Oekraïne binne te val.<ref name="Deny">{{cite news |author-last1=Kiely |author-first1=Eugene |author-last2=Farley |author-first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=26 February 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |author-last1=Taylor |author-first1=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=26 February 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Op 12 November 2021 het Dmitri Peskof, Poetin se woordvoerder, aan verslaggewers gesê "Rusland bedreig niemand. Die beweging van troepe op ons gebied behoort niemand rede tot kommer te gee nie."<ref name="Deny"/><ref name="denials"/> Op 28 November 2021 het Peskof gesê "Rusland het nooit enige plan gehad om enigiemand aan te val nie, dit het nie nou planne nie en sal nooit sulke planne hê nie ... Rusland is 'n vreedsame land, wat goeie betrekkinge met sy buurlande wil handhaaf."<ref name="Deny"/> Op 12 Desember 2021 het hy gesê spanning jeens Oekraïne "word geskep om Rusland verder te demoniseer en hom as 'n moontlike aggressor uit te beeld".<ref name=Deny/> Op 19 Januarie 2022 het die Russiese onderminister van buitelandse sake gesê "Rusland wil nie enige aksie van 'n aggressiewe aard hê of daaraan deelneem nie. Ons sal nie wat ook al in Oekraïne aanval, inval, binnedring of begin nie."<ref name="Deny"/> Op 12 Februarie 2022 het die Kremlin se raadgewer oor buitelandse sake besprekings oor die "sogenaamde beplande Russiese inval" as "histerie" beskryf.<ref name="Deny"/><ref name=denials/> ===Russiese aantygings=== [[Beeld:Vladimir Putin and Sergey Shoigu - Saint-Petersburg 2017-07-30 (1).jpg|thumb|220px|links|Poetin en sy vertroueling van baie jare, die minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]].<ref>{{cite news |title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 |work=BBC News |date=2 March 2022 |access-date=4 March 2022}}</ref>]] Op 9 Desember 2021 het president Poetin gepraat van diskriminasie teen Russiessprekendes buite Rusland en gesê: "Ek moet sê, [[Russofobie]] is die eerste tree tot [[volksmoord]]. Ek en jy weet wat in die Donbas gebeur. Dit lyk beslis baie soos volksmoord."<ref>{{cite news |title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide' |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |work=AFP |publisher=The Moscow Times |date=10 Desember 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=21 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе |trans-title=Putin announced the genocide in the Donbass |url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |work=Rossiyskaya Gazeta |date=9 Desember 2021 |language=ru |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live}}</ref> Rusland het ook die Oekraïense taalwet veroordeel.<ref>{{cite news |title=New law stokes Ukraine language tensions |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |work=France 24 |date=1 April 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032739/https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |url-status=live }}</ref> Op 15 Februarie 2022 het Poetin aan die pers gesê: "Wat in die Donbas gebeur, is beslis volksmoord."<ref name="france24genocide">{{cite news|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |work=AFPhet hy gesê |publisher=France 24 |date=15 Februarie 2021|access-date=23 Februarie 2022|archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|url-status=live}}</ref> Nuusmedia het daarop gewys dat die Oekraïense president Zelenski self 'n Russiessprekende is, ondanks Poetin se aantygings van 'n volksmoord op Russiessprekendes.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 Februarie 2022 |author-last1=Vasilyeva |author-first1=Nataliya |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223103730/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |url-status=live}}</ref> Rusland se aantygings van volksmoord is wyd as vals verwerp.<ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=24 Februarie 2022 |work=BBC News |date=22 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712 |url-status=live }}</ref> Verskeie internasionale organisasies, insluitende die [[VN]] se hoëkommissaris vir menseregte en die [[Raad van Europa]], kon geen bewyse vir die Russiese bewerings vind nie.<ref>{{cite web|date=15 Junie 2014 |title=Report on the human rights situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|publisher=OHCHR|access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=14 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214151822/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|year=2021 |title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |publisher=OHCHR |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=9 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209154320/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine |url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports |publisher=OSCE |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=2 April 2014 |title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014 |url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f |archive-date=4 Februarie 2022 |publisher=Raad van Europa}}</ref> Die Europese Kommissie het dit as Russiese waninligting afgemaak.<ref>{{cite press release|date=24 Januarie 2022 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date=22 Februarie 2022 |website=Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassade in Oekraïne het dit as "laakbare onwaarheid" beskryf,<ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |work=Ukrinform |date=17 Februarie 2022 |access-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> terwyl die woordvoerder Ned Price van die Amerikaanse departement van buitelandse sake gesê het Moskou maak sulke bewerings as 'n verskoning om Oekraïne in te val.<ref name="france24genocide" /> In 'n nasionalistiese toespraak op 21 Februarie het Poetin ook beweer die "Oekraïense gemeenskap" het "[[Neo-Nazisme|neonazisties]]" geword, sonder om bewyse te lewer, en gesê Rusland se doel is "om Oekraïne te denazifiseer".<ref>{{cite news |author-last1=Fisher |author-first1=Max |date=23 Februarie 2022 |title=Word by Word and Between the Lines: A Close Look at Putin’s Speech |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220223115611/https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |archive-date=23 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace |url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |access-date=24 Februarie 2022 |work=Financial Times |date=24 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112202/https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |url-status=live }}</ref> President Zelenski is egter [[Jood]]s en drie lede van sy familie het in die [[Holocaust]] gesterf.<ref name=":02">{{cite news|author-last1=Abbruzzese |author-first1=Jason |date=24 Februarie 2022 |title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true. |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |url-status=live |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |archive-date=24 Februarie 2022}}</ref> ==Gebeure== [[Beeld:Russian troops in Novoaidar, 6 March 2022.png|thumb|240px|Russiese troepe in Oekraïne vroeg tydens die inval van 2022.]] Die inval het met dagbreek op 24 Februarie begin.<ref name="Meduza_Putin_announces_invasion"/><ref>{{cite news|title=Missiles rain down around Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |work=[[Reuters]] |date=25 February 2022}}</ref> [[Beeld:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|240px||Wrakstukke van ’n [[Slag van Boetsja|vernietigde]] Russiese konvooi op 27 Februarie in [[Boetsja]], [[Kijif-oblast]].]] Die eerste fase van die inval is aan vier fronte gevoer: een in die rigting van Wes-[[Kijif]] uit Belarus deur die Russiese Oostelike Militêre Distrik; een in die rigting van Oos-Kiëf deur die Sentrale Militêre Distrik (noordoosfront); een in die rigting van [[Charkif]]; en ’n vierde, suidelike front wat in die Krim en Rusland se [[Rostof-oblast]] ontstaan het, met ’n oostelike as in die rigting van [[Odesa]] en ’n westelike operasionele gebied in die rigting van [[Marioepol]].<ref name="TR">{{cite journal|last=Bielieskov |first=Mykola |date=21 September 2021 |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |access-date=25 November 2021 |website=Center for Strategic & International Studies}}</ref> Die inval het onverwags hewige weerstand teengekom.<ref>{{cite news|last1=Kube |first1=Courtney |last2=Siemaszko |first2=Corky |date=26 February 2022 |title=Russian offensive unexpectedly slowed by fierce Ukrainian resistance |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russian-offensive-unexpectedly-slowed-fierce-ukrainian-resistance-rcna17703 |access-date=16 September 2022}}</ref> Rusland kon nie Kijif inneem nie en is in die gevegte by Irpin, Hostomel en [[Boetsja]] teruggedryf. Die Russe het probeer om die hoofstad te omsingel, maar verdedigers onder Oleksandr Sirski het hulle posisies behou; hulle het teentenkmissiele en lugafweermissiele gebruik om Russiese toevoerlyne te verswak en die aanval te vertraag.<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |title=Russia's failure to take down Kyiv was a defeat for the ages |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-battle-for-kyiv-dc559574ce9f6683668fa221af2d5340 |access-date=16 September 2022}}</ref> Teen 7 April het Russiese troepe wat aan die noordfront ontplooi was, teruggetrek om voorrade aan te vul en na die Donbas herontplooi te word. Die noordoosfront is eweneens na Suidoos-Oekraïne teruggetrek vir herontplooiing.<ref name="TR"/><ref name="news.yahoo.com">{{cite news|last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=7 April 2022}}</ref> Op 26 April het afgevaardigdes van die VSA en 40 bondgenote in Duitsland bymekaargekom om ’n koalisie te bespreek wat ekonomiese steun, militêre voorrade en herstelwerk aan Oekraïne sou verskaf.<ref>{{cite news|last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Duitsland |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ===Aanvanklike inval=== [[Lêer:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|duimnael|regs|220px|'n Struktuur in [[Kijif]] wat deur 'n missielaanval vernietig is.]] Op 24 Februarie, net voor 06:00 Moskoutyd (UTC+3), het Poetin aangekondig hy het besluit om 'n "spesiale militêre operasie" in Oos-Oekraïne te loods.<ref name="tassputspeech24" /><ref name="Meduza_Putin_announces_invasion">{{cite news |title=Putin announces formal start of Russia's invasion in eastern Ukraine |date=24 February 2022 |newspaper=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |access-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224033732/https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |archive-date=24 February 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=24 February 2022 |website=MSN |language=en-US |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064559/https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|url-status=live}}</ref> In sy toespraak het Poetin gesê daar is geen planne om Oekraïense gebied te beset nie en beweer hy ondersteun die reg van die volke van Oekraïne op selfbeskikking.<ref name="tassputspeech24">{{cite news|date=24 February 2022 |title=Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |language=ru |trans-title=Putin decided to conduct an operation to de-Nazify and demilitarise Ukraine |work=TASS |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |url-status=live}}</ref> Hy het ook gesê Rusland beoog die "demilitarisasie en denazifisering" van Oekraïne – CNN en NBC het dié bewerings as "sonder gronde" en "vals" beskryf.<ref>{{cite news|author-last=Chernova |author-first=Anna |date=24 February 2022 |title=Kremlin spokesperson echoes Putin's baseless claims on invasion objectives |work=CNN |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_542ef6fc653f4404d483a5156ecc23e6 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224132757/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Tim |author-last2=Lister |author-first3=Ivana |author-last3=Kottasová |author-first4=Laura |author-last4=Smith-Spark |date=24 February 2022 |title=Ukraine vows defiance as Russia launches major invasion |url=https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |access-date=24 February 2022 |website=CNN |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224145336/https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|first1=David K.|last1=Li|first2=Jonathan|last2=Allen|first3=Corky|last3=Siemaszko|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|access-date=2022-02-25|website=NBC News|date=24 February 2022|language=en}}</ref> Dit is ook deur die Amerikaanse Holocaust-herdenkingsmuseum veroordeel.<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|title=Holocaust Museum Criticizes Putin's Saying Ukraine Needs to Be 'Denazified'|date=February 24, 2022|agency=Newsweek|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025159/https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|url-status=live}}</ref> Poetin het die lede van die [[Oekraïense Gewapende Magte|Oekraïense magte]] gevra om hulle wapens neer te lê en terug te keer huis toe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60503037|title=Ukraine conflict: Russia announces special military operation in Donbas |website=BBC News |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549 |title=Russia's Putin Announces Military Operation in Ukraine |website=The Moscow Times |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549|url-status=live}}</ref><ref name="krputspeech24">{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Обращение Президента Российской Федерации |language=ru |work=Kremlin.ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/67843 |access-date=24 February 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live}}</ref> Kort voor 07:00 (UTC+2) op die 24ste het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |title=Russia-Ukraine crisis live news: Putin has launched 'full-scale invasion', says Ukrainian foreign minister – latest updates &#124; World news |work=[[The Guardian]] |date=16 July 2018 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054309/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |url-status=live }}</ref> Later het hy die Oekraïense weermag opdrag gegee om die invallers "maksimum verliese toe te dien".<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |title=Зеленский отдал приказ ВСУ наносить максимальные потери оккупантам |language=ru |trans-title=Zelensky ordered the Armed Forces of Ukraine to inflict maximum losses on the invaders |website=Unian |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082802/https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |url-status=live }}</ref> Zelenski het ook aangekondig dat diplomatieke betrekkinge met Rusland onmiddellik opgehef word.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=Interfax |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}</ref> Later dié dag het hy 'n algemene mobilisasie aangekondig.<ref>{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Om 10:00 (UTC+2) het die Oekraïense presidensiële administrasie aangekondig Russiese troepe het Oekraïne uit die noorde binnegeval (tot 5&nbsp;km diep). Russiese troepe was bedrywig in [[Charkif-oblast]] en [[Tsjernihif-oblast]], naby [[Soemi]].<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |title=Войска России на севере Украины продвинулись вглубь до пяти километров – Арестович |language= |website= |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091205/https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |url-status=live }}</ref> Om 10:30 (UTC+2) het die Oekraïense departement van verdediging aangekondig Russiese troepe in Tsjernihif-oblast is gekeer, 'n groot geveg was naby Charkif aan die gang, en [[Marioepol]] en Sjtsjastja is ten volle teruggewen.<ref name=mil.2402.1030>{{cite web |author= |url=https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |title=General Staff of the Armed Forces of Ukraine: Operative information as of 10.30 |language= |website=mil.gov.ua |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103548/https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |url-status=live }}</ref> ====Kijif en die noordfront==== [[Beeld:Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev.jpg|thumb|240px|Telekommunikasietorings in Kijif word deur Russe aangeval.]] [[Beeld:Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|thumb|links|240px|Ná gevegte in Hostomel, 4 Maart.]] Russiese troepe het op 24 Februarie probeer om [[Kijif]] vinnig in te neem deur middel van ’n spitsaanval vanuit Belarus suidwaarts langs die westelike oewer van die [[Dnipro]]rivier, met Russiese soldate wat die stad binnegedring het, ondersteun deur luglandingsoperasies en ’n vinnige, gemeganiseerde opmars uit die noorde. Hulle het egter misluk.<ref name="wapo20220320">{{cite news|last1=Sly |first1=Liz |last2=Lamothe |first2=Dan |date=20 March 2022 |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |url-status=live |access-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320093229/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |archive-date=20 March 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Die VSA het Zelenski gekontak en aangebied om hom te help ontsnap, uit vrees vir ’n poging deur die Russiese leër om hom te ontvoer of vermoor. Zelenski het geantwoord: "Die geveg is hier; ek het ammunisie nodig, nie ’n rit nie."<ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Live updates: Zelenskyy declines US offer to evacuate Kyiv |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-united-nations-kyiv-6ccba0905f1871992b93712d3585f548 |access-date=28 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> Teen vroeg in Maart is 'n Russiese opmars langs die westekant van die Dnipro deur Oekraïense verdediging beperk. Teen 5 Maart het ’n Russiese konvooi, volgens berigte 64 km lank, min vordering in die rigting van Kijif gemaak.<ref>{{cite news|last=Stern |first=Did L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |url-access=subscription |access-date=6 March 2022}}</ref> Die opmars uit [[Tsjernihif-oblast|Tsjernihif]] het grootliks tot stilstand gekom toe ’n beleg daar begin het. Russiese magte het uit die noordweste na Kijif opgeruk en [[Boetsja]], Hostomel en Vorzel teen 5 Maart ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |last3=McGee |first3=Luke |last4=Gigova |first4=Radina |name-list-style=and |date=7 March 2022 |title='A family died ... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |access-date=9 March 2022 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022 |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |access-date=9 March 2022}}</ref Op 16 Maart het Oekraïense magte ’n teenoffensief begin.<ref>{{cite news|last1=Cullison |first1=Alan |last2=Coles |first2=Isabel |last3=Trofimov |first3=Yaroslav |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |archive-date=16 March 2022}}</ref> Omdat Russiese magte nie ’n vinnige oorwinning in Kijif kon behaal nie, het hulle oorgeskakel na bombardemente sonder onderskeiding en belegvoering.<ref>{{cite news|last1=Gordon |first1=Michael R. |last2=Leary |first2=Alex |date=21 March 2022 |title=The Wall Street Journal News Exclusive: Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |access-date=24 March 2022}}</ref> Op 25 Maart het ’n Oekraïense teenoffensief dorpe oos en wes van Kijif herower.<ref>{{cite web|date=23 March 2022 |title=Ukraine war: Ukrainian fightback gains ground west of Kyiv |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60847188 |access-date=29 March 2022 |website=BBC News}}</ref> Russiese troepe in die Boetsja-gebied het noordwaarts teruggetrek. Oekraïense magte het die stad op 1 April binnegegaan, die gebied rondom Kijif herower en bewyse van oorlogsmisdade in Boetsja gevind.<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=2 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (Graphic Images) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |archive-date=3 April 2022 |access-date=3 April 2022 |website=The Kyiv Independent}}</ref> Die [[Pentagon]] het op 6 April bevestig die Russiese leër het [[Tsjernihif-oblast]] verlaat;<ref>{{cite news|last1=Demirjian |first1=Karoun |last2=Lamothe |first2=Dan |name-list-style=and |date=6 April 2022 |title=Pentagon: Russia has fully withdrawn from Kyiv, Chernihiv |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/04/06/pentagon-russia-withdraws-kyiv-chernihiv/ |access-date=7 April 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> plaaslike owerhede het gesê Russiese troepe het [[Soemi-oblast]] verlaat.<ref>{{cite news|last=Kalatur |first=Anastasiya |date=8 April 2022 |title=Sumy region liberated from Russian troops |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/8/7338013/ |access-date=15 April 2022}}</ref> Navo se sekretaris-generaal, [[Jens Stoltenberg]], het gesê die Russiese "terugtrekking, herbevoorrading en herontplooiing" van troepe uit die Kijif-gebied moet geïnterpreteer word as ’n uitbreiding van Poetin se planne om sy magte op Oos-Oekraïne te konsentreer.<ref name="news.yahoo.com"/> ====Suid- en oosfront==== [[Beeld:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|220px|'n Russiese bombardement aan die buitewyke van Charkif, 1 Maart.]] [[Beeld:Myronosytska 1 after Russian shelling on 2 March 2022 (05).jpg|thumb|220px|Die fakulteit ekonomie van die Nasionale Universiteit van Charkif ná die Russiese bombardement, 2 Maart 2022.]] Op 24 Februarie het Russiese aanvalsgroepe uit die Krim noordweswaarts beweeg en brûe oor die Dnipro<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> en die Noord-Krim-kanaal ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 1 Maart was [[Cherson]] die eerste groot stad wat deur Rusland ingeneem is.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |name-list-style=and |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Russiese troepe het na Mikolajif opgeruk en dit aangeval, maar is teruggedryf.<ref>{{cite news|date=4 March 2022 |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022}}</ref> Russiese magte het die Zaporizjzjza-kernkragsentrale genader en Enerhodar beleër. Teen 25 Februarie het Russiese eenhede na [[Marioepol]] begin opruk.<ref>{{cite news|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> Teen 18 Maart was Marioepol omsingel en het gevegte die middestad bereik. Dit het pogings om burgerlikes te ontruim bemoeilik.<ref>{{cite news|last1=Boffey |first1=Daniel |last2=Tondo |first2=Lorenzo |name-list-style=and |date=18 March 2022 |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |access-date=21 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die Russe het oorgawe geëis, en die Oekraïners het geweier.<ref name="CBC-2022-03-21">{{cite news|date=21 March 2022 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |access-date=21 March 2022}}</ref> Op 27 Maart het die Oekraïense adjunk-premier, Olha Stefanisjina, gesê: "meer as 85 persent van die hele stad is vernietig".<ref>{{cite news|last=Scully |first=Rachel |date=27 March 2022 |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |access-date=29 March 2022}}</ref> Rusland het veilige deurgang na Marioepol geweier aan 50 busse wat deur die VN gestuur is om burgerlikes te ontruim.<ref>{{cite news|date=30 March 2022 |title=Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470 |access-date=31 March 2022}}</ref> In die ooste het Russiese soldate probeer om Charkif in te neem<ref>{{Cite magazine |last=Losh |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=27 February 2022}} en het sterk Oekraïense weerstand ervaar. Izjoem is op 1 April deur Russiese magte ingeneem<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 April 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref> ná ’n geveg van ’n maand. Op 25 Maart het die Russiese ministerie van verdediging gesê hulle sou probeer om groot stede in die ooste van Oekraïne te beset.<ref>{{cite news|date=25 March 2022 |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |publisher=Yahoo! Finance |agency=[[Reuters]] |location=Londen |editor-last=Trevelyan |editor-first=Mark |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |access-date=28 March 2022}}</ref> Op 3 April het Rusland, ná die terugtrekking van Russiese magte uit Kijif, sy aanval op die suide van Oekraïne uitgebrei met bombardemente en aanvalle op Odesa, Mikolajif en die Zaporizjzja-kernkragsentrale.<ref>{{cite news|date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times|publisher=SPH Media Trust |agency=[[Reuters]] |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=6 April 2022}}</ref> Teen 7 April het die hernude konsentrasie van Russiese troepe en tenks rondom Izjoem, Slowjansk en Kramatorsk Oekraïense amptenare genoop om die oorblywende inwoners naby die oostelike grens aan te raai om na Wes-Oekraïne te ontruim.<ref>{{cite news|last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=15 April 2022}}</ref> ===Suidoosfront (8 April - 5 September 2022)=== [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|280px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 7 April tot 5 September 2022.]] Teen 17 April is Russiese vordering aan die suidoosfront blykbaar belemmer deur Oekraïense magte by die groot, swaar versterkte Azovstal-yster-en-staalwerk en die omliggende gebied in Marioepol.<ref name="RNZM">{{cite news|date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> Op 19 April het Rusland ’n "oostelike offensief" geloods oor ’n front van 480&nbsp;km wat van Charkif tot Donetsk en Loehansk gestrek het, met gelyktydige missielaanvalle wat weer op Kijif en [[Lwif]] gerig is.<ref name="nytimes.com">{{cite news|last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=20 April 2022 }}</ref> ’n Anonieme Amerikaanse verdedigingsamptenaar het die Russiese offensief as "op sy beste minimaal" beskryf.<ref>{{cite news|date=2 May 2022 |title=US official briefs on Russia's war effort |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61295448}}</ref> Teen 30 Mei was die verskil tussen Russiese en Oekraïense artillerie duidelik, met Oekraïense artillerie wat in die minderheid was.<ref name="Sabbagh">{{cite news|last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> In reaksie op Biden se aanduiding dat Oekraïne van meer gevorderde artillerie voorsien sou word, het Poetin gesê Rusland sou sy inval uitbrei om nuwe stede in te sluit, en hy het op 6 Junie ’n missielaanval op Kijif gelas nadat Rusland dit weke lank nie direk aangeval het nie.<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |work=CBS News Videos via Yahoo News |date=6 June 2022 }}</ref> Op 10 Junie het die adjunkhoof van die Oekraïense Veiligheidsdiens (SBU), Wadim Skibitski, verklaar die frontlyne tydens die Slag van Sjewjerodonetsk sou bepaal hoe die inval sou verloop:<ref name="iktgvs">{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=10 June 2022 |title=We're almost out of ammunition and relying on western arms, says Ukraine |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/were-almost-out-of-ammunition-and-relying-on-western-arms-says-ukraine }}</ref> {{Blockquote |text=Dit is nou 'n artillerie-oorlog, en ons verloor dit. Alles hang nou af van wat die Weste vir ons gee. Oekraïne het een artilleriestuk teenoor elke 10 of 15 Russiese stukke. Ons Westerse vennote het ons ongeveer 10% gegee van wat hulle het.}} Op 29 Junie het die Amerikaanse intelligensiedirekteur Avril Haines gesê Amerikaanse agentskappe stem saam die inval sal "vir ’n lang tydperk ... voortduur. Kortom, die prentjie bly taamlik somber, en Rusland se houding teenoor die Weste verhard."<ref>{{cite news|last1=Alper |first1=Alexandra |last2=Freifeld |first2=Karen |last3=Landay |first3=Jonathan |date=29 June 2022 |title=Putin still wants most of Ukraine, war outlook grim -U.S. intelligence chief |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-still-wants-most-ukraine-war-outlook-grim-us-intelligence-chief-2022-06-29/ |access-date=2 July 2022 |work=[[Reuters]] }}</ref> Die hoofwoordvoerder van die Russiese ministerie van verdediging, Igor Konasjenkof, het onthul Russiese troepe is verdeel tussen die weermaggroepe "Sentrum", onder bevel van kolonel-generaal Aleksander Lapin, en "Suid", onder bevel van weermaggeneraal Sergei Soerowikin.<ref name="Novaya">{{cite news|last=Cherkasov |first=Alexander |date=26 June 2022 |script-title=Люди, стрелявшие в наших отцов |language=uk |agency=[[Nowaja Gazeta]] |url=https://novayagazeta.eu/articles/2022/06/26/liudi-streliavshie-v-nashikh-ottsov }}</ref> Op 20 Julie het Sergei Lawrof, die Russiese minister van buitelandse sake, aangekondig Rusland sou reageer op die verhoogde militêre hulp wat Oekraïne uit die buiteland ontvang deur sy spesiale militêre operasie na [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja-]] en [[Cherson-oblast]] uit te brei.<ref>{{cite news|date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> Russiese grondmagte het begin om vrywilligerbataljons te werf om ’n nuwe 3de Leërkorps binne die Westelike Militêre Distrik te vorm, met ’n beplande sterkte van 16&nbsp;000 - 60&nbsp;000 personeellede.<ref>{{cite news|date=29 July 2022 |title=Ru\ssia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=27 August 2022 }}</ref> ====Val van Marioepol==== Op 13 April het Russiese magte hulle aanval op die Azovstal-yster-en-staalwerk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |last3=McKernan |first3=Bethan |date=13 April 2022 |title=Last marines defending Marioepol 'running out of ammunition' |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |access-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415205024/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |archive-date=15 April 2025}}</ref> Die Oekraïense premier, [[Denis Sjmjhal]], het gesê Oekraïense soldate het belowe om die ultimatum om oor te gee, te ignoreer en tot die einde te veg.<ref name="RNZM"/> Op 20 April het Poetin gesê die beleg kan takties as voltooi beskou word, aangesien die 500 Oekraïense soldate wat in bunkers binne die staalwerke verskans was, en na raming 1&nbsp;000 burgerlikes, van hulp afgesny was.<ref>{{cite news|last=Schreck |first=Adam |date=21 April 2022 |title=Putin claims victory in Marioepol despite steel-mill holdouts |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604113211/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-date=4 June 2025}}</ref> Ná vergaderings met Poetin en Zelenski het die VN se sekretaris-generaal, [[António Guterres]], op 28 April gesê hy sou probeer om ’n ontruiming uit Azovstal te reël.<ref>{{cite news|last=Prentice |first=Alessandra |date=28 April 2022 |title=U.N. chief Guterres calls for escape route from Marioepol 'apocalypse' |work=[[Reuters]] |publication-place=Kyiv |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |url-status=live |access-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429105525/https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |archive-date=29 April 2022}}</ref> Op 30 April het Russiese troepe burgerlikes toegelaat om onder VN-beskerming te vertrek.<ref>{{cite news|date=1 May 2022 |title=Civilians flee Azovstal bunkers in evacuation led by U.N. |first1=Tom |last1=Balmforth |first2=Max |last2=Hunder |first3=Alessandra |last3=Prentice |work=Yahoo News |agency=[[Reuters]] |url=https://news.yahoo.com/more-civilians-evacuated-around-azovstal-111331097.html |access-date=2 September 2024 }}</ref> Teen 3 Mei het Russiese troepe, nadat hulle 100 burgerlikes toegelaat het om te gaan, hulle bombardement hervat.<ref>{{cite news|date=3 May 2022 |title=Russia shells Marioepol plant with civilians still reported trapped |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |url-status=live |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506145656/https://web.archive.org/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |archive-date=6 May 2022}}</ref> Op 6 Mei het die ''[[Daily Telegraph]]'' berig Rusland het termobariese bomme (bomme wat chemiese ontbranding toelaat wat atmosferiese suurstof gebruik) teen die oorblywende soldate gebruik. Zelenski het die bevelvoerder van die staalfabriek gemagtig om oor te gee indien nodig.<ref>{{cite news|last=Vasilyeva |first=Nataliya |date=5 May 2022 |title=Ukraine loses contact with Azovstal defenders as Russian troops storm steelworks |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/05/04/besieged-azovstal-steelwork-bunker-survivors-stave-hunger-frying/ }}</ref> Op 7 Mei is alle burgerlikes ontruim.<ref>{{cite news|date=7 May 2022 |title='All' civilians have been evacuated from a besieged steel plant in Marioepol |work=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2022/05/07/1097413091/steel-plant-Marioepol-azovstal-civilians-evacuated |access-date=2 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Наслідки обстрілу дитячої лікарні та пологового будинку в Маріуполі, 9 березня 2022 року.jpg|thumb|240px|’n Kinderhospitaal in [[Marioepol]] ná ’n Russiese lugaanval op 9 Maart 2022.]] Nadat die laaste burgerlikes ontruim is, het 2&nbsp;000 Oekraïense soldate daar versperrings beman; 700 is beseer. Hulle het ’n beroep gedoen op ’n militêre korridor vir ontruiming, omdat hulle verwag het hulle sou tereggestel word indien hulle oorgee.<ref>{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=8 May 2022 |title='Surrender is not an option': Azov battalion commander in plea for help to escape Marioepol |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511201140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-date=11 May 2025}}</ref> Berigte oor onenigheid op 8 Mei het aangedui die bevelvoerder van die Oekraïense mariniers het ongemagtig tenks, ammunisie en personeel bekom, sy posisie verlaat en gevlug. Die oorblywende soldate het gesê die verdediging is gevolglik verswak, wat die voortduur van die Russiese aanvalle vergemaklik het.<ref>{{cite news|last=Petrenko |first=Roman |date=8 May 2022 |title=Marioepol defenders tell how the commander of marines fled the city |work=Yahoo News |agency=Ukrayinska Pravda |url=https://news.yahoo.com/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |access-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304015517/https://www.yahoo.com/news/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |archive-date=4 March 2025}}</ref> Illia Samoilenko, adjunkbevelvoerder van die oorblywende Oekraïense troepe, het gesê: "Ons is basies dooie mense. Die meeste van ons weet dit, en daarom veg ons so vreesloos."<ref>{{cite news|last1=Krasnolutska |first1=Daryna |last2=Champion |first2=Marc |date=8 May 2022 |title=Marioepol Steel Plant's 'Dead Men' Defenders Call for Rescue Plan |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-08/Marioepol-steel-plant-s-dead-men-defenders-call-for-rescue-plan |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 16 Mei het die Oekraïense Algemene Staf aangekondig die Marioepol-garnisoen het sy "gevegsending voltooi" en die finale ontruimings het begin. Altesaam 264 dienslede is na Olenifka, onder Russiese beheer, ontruim, terwyl 53 wat ernstig beseer was, na ’n hospitaal in Nowoazofsk, ook onder Russiese beheer, geneem is.<ref name="nytimes16">{{cite news|last1=Hopkins |first1=Valerie |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Santora |first3=Marc |name-list-style=and |date=16 May 2022 |title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Marioepol after weeks of Russian siege. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-date=16 May 2022 |access-date=16 May 2022 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> Ná die ontruiming het Russiese en DPR-magte volle beheer oor Marioepol verkry. Rusland se perssekretaris, Dmitri Peskof, het gesê Poetin het gewaarborg die vegters wat oorgegee het, sou "in ooreenstemming met internasionale standaarde" behandel word, terwyl Zelenski gesê het "die werk om die seuns huis toe te bring gaan voort..."<ref name="reutersmay17">{{cite news|date=17 May 2022 |title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender |work=[[Reuters]] |publication-place=Marioepol |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517104718/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |archive-date=17 May 2022}}</ref> ====Val van Sjewjerodonetsk en Lisitsjansk==== [[Beeld:Окупанти вдарили «Точкою-У» по залізничному вокзалу Краматорська 03 (3to4).jpg|thumb|Die toneel van die spoorwegstasie in Kramatorsk ná 'n Russiese aanval waarin 63 burgerlikes gesterf het.]] Op 11 April het Zelenski gesê Oekraïne verwag ’n nuwe Russiese offensief in die ooste.<ref>{{cite news|date=11 April 2022 |title=Tens of thousands feared dead in Marioepol |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/russia-ukraine-war-live-updates-zelenskyy-warns-offensive-east-rcna23809 |access-date=15 April 2022 }}</ref> Amerikaanse amptenare het gesê Rusland het elders teruggetrek of is teruggedryf en was besig om ’n terugtrekking en herontplooiing na die front in Suidoos-Oekraïne voor te berei.<ref>{{cite news|last1=Bacon |first1=John |last2=Mansfield |first2=Erin |last3=Wadington |first3=Katie |last4=Santucci |first4=Jeanine |last5=Vanden Brook |first5=Tom |last6=Tebor |first6=Celina |name-list-style=and |date=10 April 2022 |title=EU to consider Ukraine membership in weeks; Russia warns of 'direct military confrontation' with US: April 10 recap |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/10/ukraine-russia-invasion-live-updates/9528799002/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410073616/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/10/ukraine-russia-invasion-live-updates/9528799002/ |archive-date=10 April 2022 |access-date=28 May 2022 |work=USA Today}}</ref> Militêre satelliete het op 11 April Russiese konvooie van infanterie- en gemeganiseerde eenhede afgeneem wat suidwaarts van Charkif na Izjoem ontplooi is, blykbaar as deel van die beplande Russiese herontplooiing.<ref>{{cite news|last=Saric |first=Ivana |date=10 April 2022 |title=Satellite images: Russian military convoy heads south toward Donbas region |work=Axios |url=https://www.axios.com/photos-russia-convoy-donbas-3af345c4-c292-4181-abe5-80abbc303b8b.html }}</ref> Op 18 April, met Marioepol wat deur Russiese magte ingeneem is, het die Oekraïense regering aangekondig die tweede fase van die versterkte inval in die Donetsk-, Loehansk- en Charkif-oblast het verskerp, met uitgebreide invallende magte wat die Donbas beset het.<ref>{{cite news|date=18 April 2022 |title=Ukraine says 'Battle of Donbas' has begun, Russia pushing in east |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=23 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418205729/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |archive-date=18 April 2022}}</ref> Op 22 Mei het die BBC berig ná die val van Marioepol het Rusland sy offensiewe in Loehansk en Donetsk verskerp, terwyl missielaanvalle en hewige artillerievuur op Sjewjerodonetsk, die grootste stad onder Oekraïense beheer in Loehansk-oblast, gekonsentreer is.<ref>{{cite news|last=Murphy |first=Matt |date=23 May 2022 |title=Ukraine war: Russian assault on key Donbas city intensifies |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |url-status=live |access-date=26 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523080849/https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |archive-date=23 May 2022}}</ref> Op 23 Mei is berig Russiese magte het Liman binnegegaan en die stad teen 26 Mei ingeneem.<ref>{{cite news|date=25 May 2022 |title=Russia seeking to capture Ukraine's Lyman: separatist leader |work=The Australian |url=https://www.theaustralian.com.au/world/russia-seeking-to-capture-ukraines-lyman-separatist-leader/news-story/501ab08e54c87aeb68daa4e4dbe6e4ef |url-status=live |url-access=subscription |access-date=15 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526032910/https://www.theaustralian.com.au/world/russia-seeking-to-capture-ukraines-lyman-separatist-leader/news-story/501ab08e54c87aeb68daa4e4dbe6e4ef |archive-date=26 May 2022 |issn=1038-8761}}</ref> Oekraïense magte was na berig is, besig om Swjatohirsk te verlaat.<ref name="RID Rivista Italiana Difesa">{{cite web|last=Markic |first=Igor |title=Ucraina, Belgorod sotto attacco, ma i Russi stringono la morsa su Severodonetsk |trans-title=Ukraine, Belgorod under attack, but the Russians tighten their grip on Severodonetsk |url=https://www.rid.it/shownews/4938 |access-date=22 May 2022 |website=Rivista Italiana Difesa |publisher=Coop Giornalistica La Riviera |language=it }}</ref> Teen 24 Mei het Russiese magte Switlodarsk ingeneem.<ref name="Svitlodarsk24522">{{cite news|title=Donetsk region: occupying forces capture Svitlodarsk |work=Yahoo News |date=24 May 2022 |url=https://news.yahoo.com/donetsk-region-occupying-forces-capture-133430234.html |access-date=24 May 2022}}</ref> Op 30 Mei het Reuters berig Russiese troepe het deur die buitewyke van Sjewjerodonetsk gebreek.<ref>{{cite news|date=30 May 2022 |title=Russian troops enter outskirts of key city in eastern Ukraine's Donbas |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-russia-battle-east-zelenskyy-visits-front-rcna31076 |access-date=2 June 2022 }}</ref> Teen 2 Junie het ''The Washington Post'' berig Sjewjerodonetsk was op die punt van oorgawe, met meer as 80% van die stad in die hande van Russiese soldate.<ref>{{cite news|last1=Thebault |first1=Reis |last2=Iati |first2=Marisa |last3=Timsit |first3=Annabelle |last4=Suliman |first4=Adela |last5=Pietsch |first5=Bryan |last6=Pannett |first6=Rachel |date=2 June 2022 |title=Russia, U.S. trade barbs over weapons pledge; Severodonetsk on the brink |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/01/russia-ukraine-war-news-live-updates/ |access-date=5 June 2022 }}</ref> Op 3 Junie het Oekraïense magte na berig word ’n teenaanval in Sjewjerodonetsk begin. Teen 4 Junie het Oekraïense regeringsbronne beweer 20% of meer van die stad is herower.<ref>{{cite news|date=4 June 2022 |title=Russia 'suffering huge casualties' as troops retreat: Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/4/fighting-rages-in-two-key-eastern-ukrainian-cities |access-date=5 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Движение техники по понтонной переправе через Северский Донец 001.png|thumb|Russiese tenks by ’n pontoorgang oor die Sewerski-Donets-rivier, 9 April 2022.]] Oekraïense owerhede het geraam 800 Oekraïense burgerlikes is by die Azot- chemiese fabriek in Sjewjerodonetsk beleër; Russies gesteunde separatiste het gesê 300-400 soldate het daar geskuil.<ref>{{cite news|date=11 June 2022 |title=Ukraine war: Chemical plant hit as fighting rages in Severodonetsk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61773356 |access-date=9 August 2022 }}</ref> Namate die Oekraïense verdediging van Sjewjerodonetsk begin wankel het, het Russiese troepe hulle aanval op die naburige stad Lisitsjansk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Stevis-Gridneff |first2=Matina |date=13 June 2022 |title=Ukraine Allies Ponder Options As Cities Falter |edition=Late, New York |volume=59,453 |page=1 |work=[[The New York Times]] |url=https://static01.nyt.com/images/2022/06/13/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> Op 20 Junie is berig Russiese soldate het hulle greep op Sjewjerodonetsk verstewig deur omliggende dorpe in te neem.<ref>{{cite news|last=Hughes |first=Clyde |date=20 June 2022 |title=Russian troops capture key suburb near Severodonetsk after months of battle |work=UPI |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/06/20/Ukraine-Severdonetsk-suburb-capture-Kharkiv/6931655722874/ }}</ref> [[CNN]] het op 24 Junie berig Oekraïne se gewapende magte is beveel om Sjewjerodonetsk te ontruim te midde van verskroeideaardetaktieke deur oprukkende Russiese troepe; verskeie honderde burgerlikes wat by die Azot- chemiese fabriek geskuil het, is agtergelaat, met sommige wat hulle lot met dié van mense in Marioepol vergelyk het.<ref>{{cite news|last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Lister |first2=Tim |date=24 June 2022 |title=Ukraine to withdraw from key city of Severodonetsk as Russia's advance grinds on |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/06/24/europe/severodonetsk-Loehansk-russia-ukraine-intl/index.html }}</ref> Op 3 Julie het die Russiese ministerie van verdediging beweer Lisitsjansk is ingeneem en beset.<ref>{{cite news|date=3 July 2022 |title=Russia claims capture of pivotal city in eastern Ukraine |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-russia-war-lysychansk-Loehansk-province-donbas/ }}</ref> ''The Guardian'' het op 4 Julie berig ná die val van die Loehansk-oblast sou Russiese soldate hulle inval in die aangrensende Donetsk-oblast voortsit om die stede Slowjansk en [[Bachmoet-slagting|Bachmoet]] aan te val.<ref>{{cite news|last=Jones |first=Sam |date=4 July 2022 |title=Putin declares victory in Loehansk after fall of Lysychansk |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/04/ukraine-donetsk-next-russian-target-after-capture-of-Loehansk-says-governor }}</ref> ====Zaporizjzja-front==== [[Beeld:Shopping center in Kremenchuk after Russian shelling, 2022-06-27 (1) frame 0246.jpg|thumb|Die Franse president, [[Emmanuel Macron]], het die missielaanval op 'n winkelsentrum in Krementsjoek op 28 Junie 2022 'n "oorlogsmisdaad" genoem.]] Russiese magte het voortgegaan om missiele af te vuur en bomme op [[Dnipro]] en Zaporizjzja te laat val.<ref name="nytimes.com"/> Russiese missiele het die Internasionale Lughawe Dnipro op 10 April vernietig.<ref>{{cite news|date=10 April 2022 |title=Russian rockets destroy airport in Ukrainian city of Dnipro |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/10/russian-rockets-destroy-airport-in-ukrainian-city-of-dnipro |access-date=1 October 2023 }}</ref> Op 2 Mei het die VN, volgens berigte met die samewerking van Russiese troepe, ongeveer 100 oorlewendes uit die beleg van Marioepol ontruim.<ref>{{cite news|last1=Rai |first1=Arpan |last2=Bancroft |first2=Holly |date=2 May 2022 |title=Mariupol steelworks shelling resumes as doctors describe dire bunker conditions |publisher=Yahoo News |url=https://news.yahoo.com/ukraine-news-live-un-conducting-025522315.html |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 28 Junie het Reuters berig ’n Russiese missielaanval op Krementsjoek, wat in ’n winkelsentrum ontplof het, het minstens 18 mense gedood. Frankryk se president, [[Emmanuel Macron]], het dit ’n "oorlogsmisdaad" genoem.<ref>{{cite news|last=Lewis |first=Simon |date=28 June 2022 |title=Dozens missing after Russian missile strike on mall kills 18 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/rescuers-dig-survivors-russian-missile-strike-ukrainian-shopping-mall-2022-06-28/ }}</ref> Die president van die Oekraïense kernagentskap Energoatom het die situasie by die Zaporizjzja-kernkragsentrale as "uiters gespanne" beskryf en gesê Oekraïense personeel bedryf die aanleg, maar tot 500 Russiese soldate beheer dit, terwyl Rusland nabygeleë gebiede bestook en wapens by die aanleg opberg.<ref>{{cite news|date=7 July 2022 |title=Russia accused of shelling from Zaporizjzja nuclear plant in Ukraine |url=https://www.france24.com/en/europe/20220716-live-russia-accused-of-shelling-from-Zaporizjzja-nuclear-plant |access-date=13 August 2022 |work=France 24 }}</ref> Rusland het op 19 Augustus ingestem om inspekteurs toegang tot die aanleg te verleen ná ’n oproep van Macron aan Poetin. Teen Julie 2023 was toegang tot die aanleg steeds beperk.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-yet-grant-access-Zaporizjzja-nuclear-reactor-roofs-iaea-2023-07-20/ |title=Russia yet to grant access to Zaporizhzhia nuclear reactor roofs, IAEA says |last1=Murphy |first1=Francois |date=20 July 2023 |work=[[Reuters]] |access-date=24 September 2023 }} Rusland het berig 12 aanvalle met ontploffings van 50 artilleriegranate is teen 18 Augustus by die aanleg en die maatskappydorp Enerhodar aangeteken.<ref name="nei-20220822">{{cite news|date=22 August 2022 |title=Growing concern about Zaporizhzya NPP sparks international diplomacy |publisher=Nuclear Engineering International |url=https://www.neimagazine.com/news/newsgrowing-concern-about-zaporizhzya-npp-sparks-international-diplomacy-9944011 |access-date=1 October 2023}}</ref> Tobias Ellwood, voorsitter van die VK se kieskomitee vir verdediging, en die Amerikaanse kongreslid Adam Kinzinger het gesê stralingslekkasies sou ’n oortreding van Navo wees, ingevolge waarvan ’n aanval op ’n Navo-lid ’n aanval op al sy lede is.<ref>{{cite news|date=20 August 2022 |title=UK, US Set Ultimatum Against Russia Due To Provocations At Zaporizjzja NPP |publisher=Charter 97 |url=https://charter97.org/en/news/2022/8/20/512116/ }}</ref><ref>{{cite news|title=The West considers applying NATO's Article 5 in response to possible accident at Zaporizjzja Nuclear Power Plant |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/08/20/7364116/ |access-date=20 August 2022 }}</ref> [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 3 animated (cropped).gif|thumb|260px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 5 September 2022 tot 11 November 2022.]] ===Russiese anneksasies en besettingsverliese (6 September - 11 November 2022)=== Op 6 September 2022 het Oekraïense magte ’n verrassende teenoffensief in die Charkif-streek geloods. Dit het naby Balaklija begin en is deur generaal Sirski gelei.<ref name="RO">{{Cite report |url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |title=Russian offensive campaign assessment, September 6 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Barros |first2=George |date=6 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |last3=Philipson |first3=Layne |last4=Kagan |first4=Frederick W. |access-date=10 September 2022 }}</ref> ’n Meer selfversekerde Kijif het op 12 September ’n teensoffensief rondom Charkif geloods, wat suksesvol genoeg was om Rusland sy verlies van belangrike posisies te laat erken en ''The New York Times'' te laat sê dit het die beeld van ’n "magtige Poetin" geknou. Kijif het die Weste om meer wapens gevra om die teensoffensief vol te hou.<ref>{{cite news|last=Troianovski |first=Anton |date=12 September 2022 |title=Retreat Dents Image of a Might Putin |edition=Late, New York |volume=59544 |page=1 |work=[[The New York Times]] |url=https://static01.nyt.com/images/2022/09/12/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> Op 21 September 2022 het Wladimir Poetin ’n gedeeltelike mobilisasie aangekondig, en die Russiese minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]], het gesê 300&nbsp;000 reserviste sou opgeroep word.<ref name="France 24 2022">{{cite web|date=21 September 2022 |title=Putin calls up reservists, warns Russia will use 'all means' for defence |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-putin-calls-up-reservists-warns-russia-will-use-all-means-for-defence |access-date=21 September 2022 |website=France 24}}</ref> Hy het ook gesê sy land sou "alle middele" gebruik om "homself te verdedig". Michailo Podoljak, ’n raadgewer van Zelenski, het gesê die besluit was voorspelbaar en ’n poging om "Rusland se mislukkings" te regverdig.<ref name="gazetapl 2022 pd">{{cite web|date=21 September 2022 |title=Ukraina odpowiada na orędzie Władimira Putina: Rosjanie dostali "prezent" |trans-title=Ukraine responds to Vladimir Putin's message: Russians got a "gift" |url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114881,28935390,ukraina-odpowiada-na-oredzie-wladimira-putina-rosjanie-dostali.html |access-date=21 September 2022 |website=gazetapl |language=pl }}</ref> Die Britse minister van buitelandse sake, Gillian Keegan, het die situasie ’n "eskalasie" genoem,<ref name="Ellyatt 2022 esc">{{cite news|last=Ellyatt |first=Holly |date=21 September 2022 |title=Russia's Putin announces partial military mobilization |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2022/09/21/russia-ukraine-war-putin-announces-partial-military-mobilization.html |access-date=21 September 2022}}</ref> terwyl die voormalige Mongoolse president Tsachiagiin Elbegdorzj Rusland daarvan beskuldig het dat die land Russiese Mongole as "kanonvoer" gebruik.<ref>{{cite news|date=4 October 2022 |title='We're minor losses': Russia's mobilisation targets ethnic minorities |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/ae06c532-e1ff-488a-b77c-cb93422d3dd7 |access-date=3 November 2022 }}</ref> ====Russiese anneksasie van Donetsk-, Cherson-, Loehansk- en Zaporizjzja-oblast==== Laat in September 2022 het Russies aangestelde amptenare in Oekraïne referendums georganiseer oor die anneksasie van die Volksrepublieke [[Volksrepubliek Donetsk|Donetsk]] en [[Volksrepubliek Loehansk|Loehansk]], asook die Russies aangestelde militêre administrasies van [[Cherson-oblast|Cherson-]] en [[Zaporizjzja-oblast]]. Oekraïne se regering en bondgenote het dit as skynverkiesings veroordeel, terwyl die amptelike uitslae oorweldigende meerderhede ten gunste van anneksasie getoon het.<ref>{{cite news|date=27 September 2022 |title=Ukraine war: Russia claims win in occupied Ukraine 'sham' referendums |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63052207 |access-date=29 September 2022 }}</ref> Op 30 September 2022 het Poetin die anneksasie van Oekraïne se Donetsk-, Loehansk-, Cherson- en Zaporizjzja-oblast aangekondig.<ref>{{cite news|last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Chernova |first2=Anna |last3=Lister |first3=Tim |date=30 September 2022 |title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=26 January 2023 }} Oekraïne, die Verenigde State, die Europese Unie en die Verenigde Nasies het die anneksasies almal as onwettig veroordeel.<ref>{{cite news|last=Trevelyan |first=Mark |date=30 September 2022 |title=Putin declares annexation of Ukrainian lands in Kremlin ceremony |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/putin-declare-annexation-ukrainian-lands-major-escalation-war-2022-09-29/ |access-date=30 September 2022 }}</ref> ==== Cherson-teenoffensief==== [[Beeld:Volodymyr Zelenskyy took part in hoisting the State Flag of Ukraine in liberated Kherson. (52502054830).jpg|thumb|'n Paar dae ná Cherson se bevryding help Zelenski die Oekraïense vlag weer in die stad hys.]] Op 29 Augustus het Zelenski die begin van ’n volskaalse teenoffensief in die suidooste aangekondig om Russies besette gebiede in die Cherson- en Mikolajif-streke te herower.<ref>{{cite news|title=Ukraine's south is on the line as a major counteroffensive appears to be underway |work=NBC News |date=29 August 2022 |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-counteroffensive-russian-held-south-kherson-rcna45265 |access-date=31 August 2022 }}</ref> Teen 4 September het Oekraïense magte die dorp Wisokopillja herower.<ref>{{cite news|last=Asami |first=Terajima |date=4 September 2022 |title=Ukraine war latest: Ukraine liberates villages in south and east |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/national/ukraine-war-latest-ukraine-liberates-villages-in-south-and-east |access-date=5 September 2022 }}</ref> Oekraïense aanvalle het ook aan die suidelike frontlinie voortgeduur, hoewel berigte oor territoriale veranderinge grotendeels nie geverifieer kon word nie. In Oktober het Oekraïense magte verder suidwaarts na die stad Cherson gevorder en beheer oor 1&nbsp;170&nbsp;km² oorgeneem, terwyl gevegte tot by Doedtsjani uitgebrei het.<ref>{{cite news|last1=Peter |first1=Laurence |last2=Murphy |first2=Matt |date=4 October 2022 |title=Ukraine makes breakthrough in south against Russia Published |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63126156 |access-date=10 October 2022 }}</ref> Sjoigoe het Russiese magte op 9 November beveel om ’n deel van Cherson-oblast, insluitend die stad [[Cherson]], te verlaat en na die oostelike oewer van die Dnepro te verskuif.<ref>{{cite news|last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Sauer |first2=Pjotr |date=9 November 2022 |title=Russian troops ordered to retreat from Kherson in face of Ukrainian advance |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/russians-destroy-dnieper-bridges-to-slow-ukraine-advance-on-kherson |access-date=10 November 2022 }}</ref> Op 11 November het Oekraïense troepe Cherson binnegegaan nadat Rusland sy onttrekking voltooi het. Dit het beteken Russiese magte het nie meer ’n vastrapplek aan die westelike oewer van die Dnepro gehad nie. ====Charkif-teenoffensief==== Oekraïense magte het op 6 September nog ’n verrassende teenoffensief in die Charkif-oblast naby Balaklija onder leiding van generaal Sirski geloods.<ref name="RO"/> Teen 7 September het Oekraïense magte 20&nbsp;km tot binne die Russies besette gebied gevorder en beweer hulle het ongeveer 400&nbsp;km² herower. Russiese kommentators het gesê dit was waarskynlik die gevolg van die verskuiwing van Russiese magte na Cherson.<ref>{{cite web|last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=7 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 7 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7 |access-date=10 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org }}</ref> Op 8 September het Oekraïense magte Balaklija ingeneem en tot binne 15&nbsp;km van Koepjansk gevorder.<ref>{{cite web|last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=8 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 8 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8 |access-date=10 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org }}</ref> Op 9 September het die Russiese besettingsadministrasie van die Charkif-oblast aangekondig hulle sou die burgerbevolkings van Izjoem, Koepjansk en Weliki Boerloek "in veiligheid bring". Die Oorlogstudie-instituut (ISW) het gesê hy meen Koepjansk sou waarskynlik binne die volgende 72 uur val,<ref>{{cite news|last=Osterman |first=Cynthia |date=9 September 2022 |title=Ukraine retakes settlements in Kharkiv advance – Russian-installed official |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/civilians-being-evacuated-russian-held-kharkiv-region-towns-russian-installed-2022-09-09/ |access-date=10 September 2022}}</ref> terwyl Russiese reserwe-eenhede per pad en helikopter na die gebied gestuur is.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesaieva |first2=Julia |last3=Pennington |first3=Josh |date=9 September 2022 |title=Russia sends reinforcements to Kharkiv as Ukrainians advance |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2022/09/10/europe/ukraine-kharkiv-advances-intl-hnk/index.html |access-date=10 September 2022 }}</ref> Op die oggend van 10 September het foto’s verskyn wat na bewering Oekraïense troepe toon wat die Oekraïense vlag in die sentrum van Koepjansk hys,<ref name="kupiansk-euromaidanpress">{{cite news|date=10 September 2022 |title=Ukrainian troops liberate Kupiansk, Kharkiv oblast – media |work=[[Euromaidan Press]] |url=https://euromaidanpress.com/2022/09/10/ukrainian-troops-liberate-kupiansk-kharkiv-oblast-media/ |access-date=10 September 2022 }}</ref> en die ISW het gesê Oekraïense magte het ongeveer 2&nbsp;500&nbsp;km² ingeneem.<ref name="isw20220909">{{cite web|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 9 |url=https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910102731/https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html |archive-date=10 September 2022 |access-date=10 September 2022}}</ref> Reuters het berig Russiese stellings in die noordooste van Oekraïne het voor die Oekraïense aanval "ineengestort", met Russiese magte wat gedwing is om uit hulle basis by Izjoem terug te trek nadat die inname van Koepjansk hulle afgesny het.<ref>{{cite news|last1=Hunder |first1=Max |last2=Hnidyi |first2=Vitalii |date=10 September 2022 |title=Russian grip on northeast Ukraine collapses after Kyiv severs supply line |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-troops-raise-flag-over-railway-hub-advance-threatens-turn-into-rout-2022-09-10/ |access-date=10 September 2022 }}</ref> Teen 15 September het ’n beoordeling deur die Britse ministerie van verdediging bevestig Rusland het óf byna al sy stellings wes van die Oskilrivier verloor óf daaruit onttrek. Hulle het waardevolle militêre toerusting agtergelaat.<ref>{{cite news|date=15 September 2022 |title=Ukraine continues to consolidate its control in Kharkiv area, UK says |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-continues-consolidate-its-control-kharkiv-area-uk-says-2022-09-15/ }}</ref> Die offensief het ooswaarts voortgeduur, en teen 1 Oktober het Oekraïense magte Liman bevry.<ref>{{cite news|last1=Balmforth |first1=Tom |last2=Polityuk |first2=Pavel |date=1 October 2022 |title=Ukraine troops say they take key town, Putin ally mulls possible nuclear response |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-encircles-russian-forces-around-lyman-stronghold-military-2022-10-01/ |access-date=10 October 2022 }}</ref> '''Ou deel''' ===Horlifka-aanval=== Op 2 Maart het Oekraïense magte begn met 'n aanval in die rigting van Horlifka in [[Donetsk-oblast]]. Die stad word sedert 2014 deur die [[Volksrepubliek Donetsk]] beheer. ===Luggevegte=== Op 24 Februarie het Russiese magte die Tsjoehoejif-lugmagbasis aangeval,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Video appears to show aftermath of missile strike on air base in Chuhuiv |publisher=Sky News |date=24 Februarie 2022 |access-date=6 April 2022 |url=https://news.sky.com/video/ukraine-video-appears-to-show-aftermath-of-missile-strike-on-air-base-in-chuhuiv-12550242}}</ref> wat [[Bayraktar TB2]]-[[Onbemande vliegtuig|hommeltuie]] gehuisves het. Die aanval het skade aan brandstofbergingsareas en infrastruktuur veroorsaak.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/satellite-imagery-shows-russian-attack-on-ukraine-from-space.html |title=Satellite imagery shows Russian attack on Ukraine from space |publisher=CNBC |first=Michael |last=Sheetz |date=24 Februarie 2022 |access-date=8 Maart 2022}}</ref> Die volgende dag is die Millerowo-lugbasis deur Russiese magte aangeval.<ref>"Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus". The Times of Israel. Geargiveer van die oorspronklike op 27 Februarie 2022. Besoek op 28 Februarie 2022.</ref> Tydens die Zjitomir-lughawe-aanval op 27 Februarie is berig dat Rusland 9K720 Iskander-missielstelsels, geleë in [[Belarus]], gebruik het om die burgerlike Zjitomir-lughawe aan te val.<ref>{{cite web |title=Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227183646/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |archive-date=27 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |work=The Times of Israel}}</ref> Baie Oekraïense lugverdedigingsgeriewe is in die eerste dae van die inval volledig of gedeeltelik deur Russiese lugaanvalle vernietig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61106245 |title=Ukraine's battle for control of its skies |first=Jonathan |last=Beale |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Rusland het op 5 Maart minstens tien vliegtuie verloor.<ref>{{cite news |last=Trevithick |first=Joseph |title=The Russian Air Force Just Had A Terrible Day Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44602/the-russian-air-force-just-had-a-terrible-day-over-ukraine |access-date=5 Maart 2022 |work=The Drive}}</ref> Op 6 Maart het die algemene staf van die [[Gewapende Magte van Oekraïne|gewapende magte van Oekraïne]] berig dat 88 Russiese vliegtuie sedert die begin van oorlog vernietig is.<ref>{{cite web|title=Enemy loses 88 aircraft, helicopters in Ukraine – General Staff |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/808029.html |access-date=9 Maart 2022 |website=Interfax-Ukraine}}</ref>'n Anonieme senior Amerikaanse verdedigingsbeampte het egter op 7 Maart aan [[Reuters]] gesê dat Rusland steeds die "oorgrote meerderheid" van sy vegvliegtuie en helikopters wat naby Oekraïne versamel is, beskikbaar het om te vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-has-deployed-nearly-100-pct-pre-staged-forces-into-ukraine-us-official-2022-03-07/ |title=Putin has deployed nearly 100% of pre-staged forces into Ukraine- U.S. Official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=[[Reuters]] |date=7 Maart 2022}}</ref> Na die eerste maand van die inval het Justin Bronk, 'n Britse militêre waarnemer, die Russiese vliegtuigverliese by 15 vastevlerkvliegtuie en 35 helikopters getel, maar het opgemerk dat die ware totaal beslis hoër was.<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/24/analysis-russia-falls-back-on-urban-siege-warfare-in-ukraine |title=Analysis: Russia falls back on urban siege warfare in Ukraine |first=Justin |last=Bronk |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Maart 2022 |access-date=24 Maart 2022}}</ref> Daarteenoor, volgens die Verenigde State, was 49 Oekraïnse vegvliegtuie teen 18 Maart verlore. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60774819?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62349f1d0ce87e491a0f0199%26How%20much%20of%20Ukraine%27s%20air%20force%20is%20still%20operational%3F%262022-03-18T19%3A44%3A06%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:12473c63-8acb-47a3-975e-484ef2787681&pinned_post_asset_id=62349f1d0ce87e491a0f0199&pinned_post_type=share |title=How much of Ukraine's air force is still operational? |editor-first=Jude |editor-last=Sheerin |work=[[BBC News]] |date=18 Maart 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Op 13 Maart het Russiese magte verskeie kruisermissielaanvalle uitgevoer op 'n militêre opleidingsgerief in Jaworif, Lwif-Oblast, naby die Poolse grens. Die plaaslike goewerneur, Maksim Kozitski, het berig minstens 35 mense is in die aanvalle dood.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/russia-air-strikes-hit-ukraine-military-base-near-poland |title=Russia strikes Ukraine army base near Poland as it widens attacks |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/03/13/europe/russia-invasion-ukraine-03-13-intl-hnk/index.html |title=Dozens killed as Russian forces strike targets in western Ukraine |first1=Tim |last1=Lister |first2=Mohammed |last2=Tawfeeq |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Simone |last4=McCarthy |first5=Tara |last5=John |publisher=CNN |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref> Die swak prestasie van die Russiese Lugmag word deur ''[[The Economist]]'' toegeskryf aan Rusland se onvermoë om Oekraïne se mediumafstand-[[grond-tot-lugmissiel]]-batterye (SAM) te onderdruk, Rusland se gebrek aan presisiegeleide bomme, tesame met Oekraïense middelafstand-SAM-stellings wat vliegtuie dwing om laag te vlieg en hulle kwesbaar vir Stinger en ander skouergelanseer grond-tot-lug-missiele maak, en gebrek aan opleiding en vliegure vir Russiese vlieëniers wat hulle onervare maak vir die soort nabygrondse ondersteuningsmissies tipies van moderne lugmagte.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=The curious case of Russia's missing air force |url=https://www.economist.com/interactive/2022/03/08/curious-case-russias-missing-air-force |newspaper=[[The Economist]] |access-date=9 Maart 2022 |url-access=subscription}}</ref> ===Vlootgevegte=== Oekraïne lê aan die [[Swartsee]], wat slegs toegang het deur die Turkse [[Bosporus]]- en [[Dardanelle]]-seestraat. Op 28 Februarie het [[Turkye]] die Montreux-konvensie van 1936 in werking gestel en die seestrate afgeseël vir Russiese oorlogskepe wat nie geregistreer is as tuisbasisse in die Swartsee nie en nie na hul hawens van oorsprong terugkeer nie. Dit het die deurgang van vier Russiese vlootvaartuie deur die Turkse seestrate verhinder.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=[[Reuters]] |date=28 Februarie 2022 |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 Maart 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2 Maart 2022 |access-date=29 Maart 2022}}</ref> Op 24 Februarie het die Oekraïense staatsgrenswagdiens omstreeks 18:00 plaaslike tyd aangekondig 'n aanval deur Russiese skepe op Zmijini-eiland (Slangeiland) het begin.<ref>{{cite tweet|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 | date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |user=PokiRae_}}</ref> Die Russiese kruiser ''[[Moskwa (skip)|Moskwa]]'' en patrollieboot ''Wasili Bikof'' het die eiland gebombardeer.<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 February 2022}}</ref> Toe die Russiese oorlogskip homself identifiseer en die Oekraïense soldate op die eiland beveel om oor te gee, was hulle antwoord: "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, fok weg!]]" ("Русский военный корабль, иди нахуй!", ''Roesski wojenni korabl, [[Russiese mat (taal)|idi nachoei]]!'')<ref>{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |date=24 February 2022 |title=February 24, 2022 Russia-Ukraine news |website=CNN |at=Entry: Audio emerges appearing to be of Ukrainian fighters defending island from Russian warship |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |access-date=25 February 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020216/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title="Русский корабль, иди на х.й!": захисники Зміїного відповіли ворогові |trans-title='Russian ship, go on f.y!': Defenders of the Serpent responded to the enemy |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225021042/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=Українська правда |language=uk}}</ref> Ná die bombardement het Russiese soldate geland en beheer van die eiland oorgeneem.<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die 13 soldate wat die eiland verdedig het, is gevange geneem. Opnames van die opmerking is wyd op die [[internet]] versprei; dit het sedertdien 'n uitroep van die Oekraïense weermag geword, sowel as van burgerlikes wat teen die inval betoog. Rusland het op 26 Februarie verklaar dat Amerikaanse hommeltuie inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te help teiken, wat die VSA ontken het.<ref>{{cite web |first1=Nathan |last1=Hodge |first2=Vasco |last2=Cotovio |first3=Oren |last3=Lieberman |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 Februarie 2022 |date=26 Februarie 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |publisher=CNN}}</ref> Op 3 Maart het 'n foto blykbaar die Oekraïense fregat Hetman Sahaidatsjni, vlagskip van die Oekraïense Vloot, gewys waar hy gedeeltelik gesink in 'n hawe lê.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |language=en |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 March 2022 |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44563/the-ukrainian-navys-flagship-appears-to-have-been-scuttled |title=The Ukrainian Navy's Flagship Appears To Have Been Scuttled |work=The Drive |date=3 March 2022}}</ref> Die volgende dag het die Oekraïense minister van verdediging bevestig dat die Hetman Sahaidatsjni in Mikolajif gekelder is om te voorkom dat Russiese magte dit oorneem.<ref name="Interfax_scuttle">{{cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=4 Maart 2022 |publisher=Interfax Ukraine}}</ref><ref name="Times_Scuttles_Flagship">{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as Russians close in |newspaper=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 Maart 2022 |agency=The Times |date=4 Maart 2022 |issn=0140-0460}}</ref> Op 14 Maart het die Russiese bron [[RT]] berig dat die Russiese Weermag ongeveer 'n dosyn Oekraïense skepe in Berdiansk oorgeneem het, insluitend die landingskip Joeri Olefirenko.<ref>{{cite web |url=https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |title=Analysis: Russian Armed Forces capture dozen Ukrainian ships in Berdyansk |date=14 Maart 2022 |access-date=18 Maart 2022 |website=Navy Recognition |archive-date=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315091937/https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |url-status=dead }}</ref> Frigatte van die [[Swartseevloot]], die [[Admiraal Makarof (Skip)|Admiraal Makarof]], Admiraal Grigorowitsj en Admiraal Essen, het deelgeneem aan die Russiese inval in Oekraïne, wat 'n Oekraïense olieraffinadery en brandstofdepots in die voorstede van [[Odesa]] geteiken het met missiele wat van die skepe se Bastion-P-stelsel afgevuur is.<ref>{{Cite news |last=Grylls |first=George |date=4 April 2022 |title=Russian ships bombard Odesa with cruise missiles |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |url-status=live |url-access=subscription |access-date=5 Mei 2022 |archive-url=https://archive.today/20220404115501/https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |archive-date=4 April 2022 }}</ref> Op 13 April is die Russiese geleide missielkruiser Moskwa, die [[vlagskip]] van die [[Swartseevloot]], deur twee Oekraïense R-360 Neptune-teenskipkruisermissiele getref, wat die skip aan die brand gesteek het. Die Moskwa het later 'n ammunisie-ontploffing weens die brande opgedoen. Die Russiese ministerie van verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, ná 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=14 April 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ===Populêre weerstand=== [[Lêer:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03.jpg|duimnael|Burgers in Kijif berei [[Molotofbom]]me op 26 Februarie voor.]] Oekraïense burgerlikes het die Russiese inval weerstaan, aangesluit by die plaaslike verdedigingseenhede, [[Molotofbom]]me gemaak, kos geskenk, versperrings gebou<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=10 Maart 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=28 Februarie 2022}}</ref> en gehelp om vlugtelinge te vervoer.<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=10 March 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 Maart 2022 |website=Vox}}</ref> In reaksie op 'n oproep van Oekraïne se vervoeragentskap, Oekraftodor, het burgerlikes padtekens uitmekaar gehaal of verander, tydelike versperrings gebou en paaie geblokkeer. Sosiale mediaberigte het spontane straatprotesaksies teen Russiese magte in besette nedersettings getoon, wat dikwels in mondelinge woordewisseling en fisieke teëstand met Russiese troepe ontwikkel het.<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=8 March 2022 |work=Yes Magazine |date=1 Maart 2022}}</ref> In sommige gevalle het mense Russiese militêre voertuie fisiek geblokkeer, wat hulle soms gedwing het om terug te trek.<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=8 Maart 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=28 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=8 Maart 2022 |work=[[The New York Times]] |date=5 Maart 2022}}</ref> Die Russiese soldate se reaksie op ongewapende burgerlike weerstand het gewissel van onwilligheid om die betogers te konfronteer<ref name="yes!" /> tot vuur in die lug of direk in skares.<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=8 Maart 2022 |publisher=CNN |date=5 Maart 2022}}</ref> Daar was massa-aanhoudings van Oekraïense betogers, en Oekraïense media het gerapporteer dat gedwonge verdwynings, skynteregstellings, gyselaarneming, buiteregtelike moorde en seksuele geweld deur die Russiese weermag gepleeg is.<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=[[The Economist]] |date=9 March 2022 |access-date=10 March 2022 |url-access=subscription}}</ref> ==Buitelandse militêre hulp== [[Beeld:Countries supplying military equipment to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#800000|Rusland}} {{legend0|#ffff00|Oekraïne}} {{legend0|#000080|Lande wat militêre hulp na Oekraïne gestuur het}} ]] [[Beeld:Countries supplying aid to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#d50000|Rusland}} {{legend0|#ffff61|Oekraïne}} {{legend0|#00afff|Lande wat enige hulp na Oekraïne stuur, insluitende humanitêre hulp}}]] Lidlande van Navo het tydens die opbou verdedigingswapens na Oekraïne gestuur.<ref>{{cite news |author-last1=Brennan |author-first1=Margaret |author-last2=Watson |author-first2=Eleanor |url=https://www.cbsnews.com/news/u-s-nato-ukraine-weapons-defense-russia/ |title=U.S. and NATO to surge lethal weaponry to Ukraine to help shore up defenses against Russia |work=CBS News |date=20 January 2022}}</ref> Die Amerikaanse president, [[Joe Biden]], het $260&nbsp;miljoen se hulp laat goedkeur. Dit sluit verskeie soorte wapens, ammunisie en ander toerusting in.<ref>{{cite web |title=U.S. Security Assistance to Ukraine |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12040 |website=Congressional Research Service |access-date=26 February 2022 |date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Mitchell |author-first1=Ellen |title=Pentagon mulling ways to get more lethal aid to Ukraine |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/pentagon-mulling-ways-to-get-more-lethal-aid-to-ukraine/ar-AAUjH92 |website=The Hill |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Gould |author-first1=Joe |author-last2=Altman |author-first2=Howard |title=Pentagon reveals info on $200M military aid to Ukraine, including more Javelins |url=https://www.defensenews.com/congress/2022/01/25/200m-in-javelins-other-anti-armor-systems-grenade-launchers-and-more-to-ukraine-dod/ |website=Defense News |access-date=26 February 2022 |language=en |date=25 January 2022}}</ref> Ná die begin van die oorlog het [[België]],<ref name=clapsonbe>{{cite news |author-last=Clapson |author-first=Colin |date=26 February 2022 |title=Belgium sends weapons to Ukraine |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2022/02/26/belgium-sends-weapons-to-ukraine/ |work=VRT |location=Brussels |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Tsjeggië]],<ref name=cznlweapons>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Czech Republic, Netherlands To Ship More Military Aid To Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/czech-netherlands-military-aid-ukraine/31724987.html |work=Eesti Rahvusringhääling |location=Washington |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Estland]],<ref name=errweapons>{{cite news |date=25 February 2022 |title=Estonia sending additional weapons, aid to Ukraine |url=https://news.err.ee/1608512402/estonia-sending-additional-weapons-aid-to-ukraine |work=ERR |location=Tallinn |access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal vai enviar armas para a Ucrânia |trans-title=Portugal will send weapons to Ukraine |url=https://www.publico.pt/2022/02/27/mundo/noticia/portugal-vai-enviar-armas-ucrania-1996989 |access-date=27 February 2022 |website=Público |language=pt}}</ref> [[Frankryk]], [[Griekeland]],<ref name="GreekMilitaryAid">{{cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178530/greece-to-send-defensive-military-equipment-to-ukraine/ |title=Greece to send defensive military equipment to Ukraine |website=Kathimerini |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref> [[Nederland]], [[Portugal]] en [[Brittanje]] aangekondig dat hulle nog wapens sal stuur om die Oekraïense weermag en regering te help verdedig.<ref name="Reuters_jensNatoSupport2502">{{cite news |title=NATO allies to provide more weapons to Ukraine, Stoltenberg says|url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=Reuters}}</ref> Op 24 Februarie het [[Pole]] militêre voorraad afgelewer.<ref>{{cite web |title=Polska broń dla Ukrainy. Pierwsze transporty dotarły, kolejne w drodze |trans-title=Polish weapons for Ukraine. The first shipments have arrived, others are on their way |url=https://www.rp.pl/biznes/art35754421-polska-bron-dla-ukrainy-pierwsze-transporty-dotarly-kolejne-w-drodze |access-date=26 February 2022 |website=Rzeczpospolita |language=pl}}</ref> Terwyl sommige van die 30 lidlande van Navo wapens gestuur het, het Navo as organisasie dit nie gedoen nie.<ref name="Al Jazeera 2022">{{cite news|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says |publisher=Al Jazeera |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref> Op 26 Februarie het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Antony Blinken]], aangekondig dat hy $350&nbsp;miljoen se militêre hulp goedgekeur het, insluitende verskeie teenaanvalstelsels, wapens en ammunisie, lyfpantsers en verwante toerusting.<ref>{{cite web |author-first1=Adrienne |author-last1=Vogt |author-first2=Lauren |author-last2=Said-Moorhouse |author-first3=Jeevan |author-last3=Ravindran |author-first4=Peter |author-last4=Wilkinson |author-first5=Jessie |author-last5=Yeung |author-first6=Brad |author-last6=Lendon |author-first7=Steve |author-last7=George |author-first8=Meg |author-last8=Wagner |date=26 February 2022 |title=Blinken authorizes $350 million more in US military assistance to Ukraine |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_a84870443012615e6811285f23d9c6fb |access-date=26 February 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> Rusland beweer Amerikaanse [[Hommeltuig|hommeltuie]] het inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om hulle te help om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te teiken. Amerika ontken dit.<ref>{{cite web|author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Vasco|author-last2=Cotovio|author-first3=Oren|author-last3=Lieberman|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac|date=26 February 2022|title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy|website=CNN}}</ref> Ook [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]] en [[Finland]] het intussen wapens aan Oekraïne gestuur. Buitelanders word ook betrek by die oorlog deur inisiatiewe soos die [[Inligtingstegnologie Leër van Oekraïne|IT-leër van Oekraine]], 'n vrywillige kuberoorlogvoeringsorganisasie wat aan die einde van Februarie 2022 geskep is om weerstand te bied teen die digitale indringing van Oekraïense inligting en die kuberruim ná die begin van die Russiese inval.<ref name="Reuters Article 1">{{cite news |last1=Schectman |first1=Joel |last2=Bing |first2=Christopher |title=EXCLUSIVE Ukraine calls on hacker underground to defend against Russia |url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-calls-hacker-underground-defend-against-russia-2022-02-24/ |access-date=3 Maart 2022 |work=[[Reuters]] |date=25 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Todd |first1=Drew |title=Anonymous Hacking Group Targets Russian Government |url=https://www.secureworld.io/industry-news/anonymous-hacktivists-target-russia |access-date=3 Maart 2022 |date=25 Februarie 2022}}</ref> Daar is ook 'n [[Internasionale Legioen van die Territoriale Verdedigingsmag van Oekraïne]] of die Oekraïense Vreemdelegioen as 'n militêre eenheid van die Oekraïense territoriale magte, geskep deur die Oekraïense regering op versoek van president Wolodimir Zelenski met die doel om te veg teen die Russiese inval.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/07/ukraines-foreign-legion-is-ready-for-battle/|title=Ukraine’s Foreign Legion Is Ready for Battle|first=Anchal|last=Vohra|work=Foreign Policy|date=7 Maart 2022}}</ref> ==Humanitêre gevolge== ===Vlugtelinge=== [[Beeld:Refugees from Ukraine at border posts in the west of the country.jpg|duimnael|220px|links|Vlugtelinge uit Oekraïne by 'n grenspos in die weste van die land.]] Vanweë die volgehou militêre opbou aan die Oekraïense grens het baie naburige lande en hulporganisasies hulle weke voor die inval begin voorberei vir 'n moontlike massamigrasie. Die Oekraïense departement van verdediging het in Desember 2021 voorspel dat tussen 3&nbsp;miljoen en 5&nbsp;miljoen mense dalk kan vlug.<ref>{{cite magazine|author-last=Aguilera |author-first=Jasmine |date=25 February 2022 |title=Russia's Invasion of Ukraine May Trigger a Refugee Crisis. Here's How the World Is Preparing |url=https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |magazine=Time Magazine}}</ref> Op 24 Februarie het die regering van [[Letland]] 'n plan goedgekeur om sowat 10&nbsp;000 vlugtelinge uit Oekraïne te huisves,<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Latvia ready to take in Ukrainian refugees, visas for Russians to be suspended |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=24 February 2022}}</ref> en twee dae later het die eerste vlugtelinge begin aankom.<ref>{{cite news |author-first=Iveta |author-last=Čigāne |date=26 February 2022 |title=First Ukrainian refugees arrive in Latvia |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022}}</ref> Ana Revenco, die minister van binnelandse sake van [[Moldowa]], het op 25 Februarie gesê meer as 15&nbsp;800 Oekraïense burgers het die grens na dié land oorgesteek. Volgens [[Roemenië]] het sowat 10&nbsp;000 Oekraïners sedert die begin van die inval die grens met dié land oorgesteek, maar net 11 van hulle het om vlugtelingstatus aansoek gedoen.<ref>{{cite web |title=Almost 26,000 Ukrainian Refugees Have Arrived In Moldova, Romania Since Invasion |url=https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |website=RadioLiberty |language=en}}</ref> [[Pole]] het [[Covid-19-pandemie|Covid-19-migrasiemaatreëls]] opgehef in afwagting van 'n vloed vlugtelinge.<ref>{{cite web |author-last1=Charlish |author-first1=Alan |author-last2=Ilie |author-first2=Luiza |title='I don't know what to do': fleeing Ukrainians start arriving in central Europe |url=https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |website=Reuters |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015837/https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Op 26 Februarie het die Poolse minister Paweł Szefernaker gesê sowat 100&nbsp;000 vlugtelinge het Pole reeds sedert die begin van die inval binnegekom.<ref>{{cite news |title=Some 100,000 Ukrainians have entered Poland since war began-interior minister |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Reuters |date=26 February 2022}}</ref> Ook [[Hongarye]]<ref>{{cite web|date=26 February 2022 |title=PM Orbán: Hungary 'Friendly Place' for Arrivals from Ukraine|url=https://hungarytoday.hu/pm-orban-hungary-friendly-arrivals-from-ukraine-conflict-swift/ |access-date=26 February 2022 |website=Hungary Today}}</ref> en [[Bulgarye]] ondervind 'n toeloop van vlugtelinge.<ref>{{cite news |title=A wave of refugees from Ukraine is coming to Bulgaria |url=https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=The European Times |date=26 February 2022}}</ref> Op 27 Februarie het die VN se hoëkommissaris vir vlugtelinge gesê meer as 268&nbsp;000 mense het sedert die begin van die inval uit Oekraïne gevlug. Pole beweer van hulle het 77&nbsp;300 net op 26 Februarie na dié land gevlug.<ref>{{cite web |title=More than 368,000 flee war in Ukraine - UNHCR |url=https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ |website=RTE |access-date=27 February 2022 |language=en |date=27 February 2022}}</ref> ===Aantygings van oorlogsmisdade=== [[Beeld:Ukrainian civilian killed during the Russian bombing of Chernihiv.jpg|thumb|220px|'n Oekraïense burgerlike wat gedood is tydens Russiese bomaavalle in Tsjernihif. Voor staan 'n babawaentjie.]] Kenners meen die inval in Oekraïne oortree die Handves van die Verenigde Nasies en is 'n aggressiemisdaad volgens die internasionale misdaadwet. Dié misdaad kan vervolg word.<ref name="OpinioJuris_aggression">{{cite news |date=4 February 2022 |title=A Reminder of the Importance of the Crime of Aggression: Considering the Situation of Russia and Ukraine |work=Opinio Juris |url=http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine/ |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225114043/http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Conversation_intl_law_powerless">{{cite news |author-last1=Guilfoyle |author-first1=Douglas |author-last2=McIntyre |author-first2=Juliette |author-last3=Paige |author-first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2020 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |language=en |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |archive-date=25 February 2022}}</ref> Op 25 Februarie het [[Amnestie Internasionaal]] gesê dit het onomstootlike bewyse dat Rusland die internasionale humanitêre wet oortree het, en dat sommige van sy aanvalle oorlogsmisdade kan wees.<ref>{{cite news |author-last1=Churchman |author-first1=Laurie |title=Russia carrying out 'indiscriminate attacks' on civilian areas, says Amnesty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=The Independent |date=25 February 2022}}</ref> Amnestie Internasionaal en Human Rights Watch het gesê Russiese magte het voor die voet aanvalle op burgerlike gebiede uitgevoer en onder meer hospitale getref.<ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian military have carried out indiscriminate attacks – new expert analysis |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |archive-date=26 February 2022 |work=Amnesty International |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian Cluster Munition Hits Hospital |url=https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Human Rights Watch |date=25 February 2022}}</ref> Volgens die goewerneur van [[Soemi-oblast]] is onder meer 'n kinderhuis en kindertuin in dié deelgebied getref. Daar was 'n beroep op die Internasionale Misdaadhof om die saak te ondersoek.<ref>{{cite news |author-last1=Wong |author-first1=Tessa |title=Ukraine live updates: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621aff760ce87e491a0ed483%26Six%20civilian%20deaths%20reported%20in%20Okhtyrka%262022-02-27T04%3A50%3A56.609Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:45681a06-c2fb-4d79-af43-7f69b49aae68 |access-date=27 February 2022 |work=[[BBC News]] |date=27 February 2022 |language=en-gb}}</ref> Op 1 Maart het president Zelenski gesê daar is bewyse dat burgerlike gebiede geteiken is in 'n Russiese bomaanval op Charkif vroeër dié dag. Hy het dit as 'n oorlogsmisdaad beskryf.<ref name="BBC_1march">{{cite news |title=Ukraine: Kharkiv attack was a war crime, says President Zelensky |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| archive-date=2022-03-01 |access-date=1 March 2022 |work=BBC News |date=1 March 2022}}</ref> ===Grieks-Russiese diplomatieke krisis=== 'n Diplomatieke krisis tussen [[Griekeland]] en Rusland het ontstaan nadat laasgenoemde se lugmag twee dorpe van Griekse minderhede naby Marioepol in Oekraïne gebombardeer en 10 Grieke gedood het. Griekeland het sterk protes aangeteken en die Russiese ambassadeur na die Griekse departement van buitelandse sake in [[Athene]] ontbied. Frankryk, Pole, Swede en ander lande het hulle meegevoel uitgespreek. Rusland het enige betrokkenheid ontken en beweer dit was die werk van die Oekraïense verregse militante groep die Azofbataljon. Athene het egter Moskou se bewering verwerp en aangekondig dit het bewyse van Russiese betrokkenheid.<ref>{{cite web|url=https://www.efsyn.gr/politiki/exoteriki-politiki/333846_ypex-ehoyme-apodeixeis-oti-oi-ellines-skotothikan-apo-rosika |trans-title=Greek Foreign Ministry: we have evidence that the Greeks were killed by Russian fire |title=ΥΠΕΞ: Έχουμε αποδείξεις ότι οι Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικά πυρά |website=EfSyn |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=el}}</ref> Hierna het Griekeland se eerste minister, [[Kyriakos Mitsotakis]], aangekondig dat sy land verdedigingstoerusting en humanitêre hulp aan Oekraïne gaan verleen.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/27/russian-air-strikes-in-ukraine-kills-10-greek-nationals-fm |title=Greece summons Russian envoy after bombing kills 10 nationals |website=Al Jazeera |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="GreekMilitaryAid"/> ==Ongevalle en verliese== [[Beeld:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|Die muur van herinnering vir Oekraïense soldate wat in die Russies-Oekraïense Oorlog gesneuwel het.]] [[Beeld:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|Russiese soldate wat gesterf het, lê langs ’n gepantserde voertuig met ’n [[Z (militêre simbool)|Z-merk]].]] Daar is al gesê Russiese en Oekraïense bronne oordryf albei die teenstander se ongevallegetalle en verklein hulle eie verliese om die moreel te handhaaf.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> Uitgelekte Amerikaanse dokumente meld "die aanmelding van te min ongevalle in die Russiese stelsel"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> en Russiese nuusagentskappe het grootliks opgehou om die Russiese dodetal te rapporteer.<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=21 March 2022 }}</ref> Die getalle burgerlike en militêre sterftes kon weens die oorlogswanorde nie presies bepaal word nie.<ref> {{Cite news|last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19 September 2023 }} Agence France-Presse (AFP) het berig nóg hy nóg onafhanklike konflikmonitors kon Russiese en Oekraïense bewerings oor vyandelike verliese verifieer en hulle het vermoed dit is oordryf.<ref>{{Cite news|date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=[[France 24]] |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20 April 2022 }}</ref> In Oktober 2022 het die onafhanklike Russiese mediaprojek iStories, met verwysing na bronne na aan die Kremlin, berig meer as 90&nbsp;000 Russiese soldate is gedood, ernstig gewond of word vermis.<ref>{{Cite news|date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> Zelenski het in Februarie 2026 gesê sowat 55&nbsp;000 Oekraïense soldate is op die slagveld gedood, en daarop gewys ’n beduidende aantal is ook amptelik as vermis in aksie aangemeld.<ref name="55k_reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/|title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |work=Reuters }}</ref><ref name="55k_euronews">{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=2026-02-05 |website=euronews |language=en}}</ref> Hoewel gevegsterftes uit ’n verskeidenheid bronne afgelei kan word, onder meer uit [[satelliet]]beelde van militêre optrede, is dit moeiliker om burgerlike sterftes te meet. In Junie 2022 het die Oekraïense minister van verdediging aan CNN gesê tienduisende Oekraïners is dood, en hy het gehoop die dodetal is minder as 100&nbsp;000.<ref>{{Cite news|last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15 September 2022}}</ref> Teen Julie 2024 het ongeveer 20&nbsp;000 Oekraïners ledemate verloor.<ref>{{Cite web|last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25 June 2024 |website=[[The Times]]}}</ref> Oekraïense amptenare meen minstens 25&nbsp;000 mense is in Marioepol gedood,<ref>{{Cite news|last=Yuhas |first=Alan |date=24 ACite ugust 2022 |titlThoands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20 September 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20 September 2022}}</ref> en liggame is nog in September 2022 ontdek.<ref>{{Cite news|date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19 September 2023}}</ref> Die burgemeester het gesê meer as 10&nbsp;000 en moontlik 20&nbsp;000 burgerlikes is tydens die beleg van Marioepol dood. Hy het ook gesê Russiese magte het mobiele verassingstoerusting saamgebring toe hulle die stad binnegaan.<ref>{{Cite news|date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 September 2023 |work=The Japan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7 October 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ’n Ondersoek deur Associated Press het aan die einde van 2022 beraam tot 75 000 burgerlikes is net in die Marioepolgebied dood.<ref>{{Cite news|date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1 October 2023 |work=AP News}}</ref>Tussen Maart 2022 en Februarie 2023 was daar minstens 8&nbsp;000 sterftes in Marioepol.<ref>{{Cite web|date=8 February 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15 August 2025 |website=Human Rights Watch |language=en|page= 147}}</ref> Die Kantoor van die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Menseregte was van mening die werklike aantal burgerlike ongevalle is aansienlik hoër as die getalle wat dit kon bevestig.<ref name="OHCHR sep">{{Cite web|date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> In die Russiese weermag het etniese minderhede buitensporig hoë ongevalle gely. In Oktober 2022 was die Russiese streke met die hoogste dodetalle [[Dagestan]], [[Tiwa]] en [[Boerjatië]], almal minderheidstreke. In Februarie 2024 was ses van die 10 Russiese streke met die hoogste sterftesyfers in Oekraïne in [[Siberië]] en die [[Russiese Verre Ooste|Verre Ooste]] geleë, en die voortgesette buitensporig hoë ongevalle onder etniese minderhede het ontleders genoop om te waarsku die situasie sal op lang termyn verwoestende gevolge vir hierdie gemeenskappe inhou.<ref name="g456">{{Cite web|last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17 May 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=17 May 2024}}</ref> Ongeveer 1&nbsp;200 Russiese soldate is in Mei-Junie 2024 elke dag in Oekraïne gedood of gewond,<ref>{{cite news|title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> en teen November 2024 het dit tot 1&nbsp;500 gestyg, toe ongevalle op 45&nbsp;690 geraam is.<ref>{{Cite news|title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> ''[[Newsweek]]'' het beraam die getal Russiese mans wat op die bloedigste dag in November dood is (1&nbsp;950) het die gemiddelde daaglikse manlike geboortesyfer in Rusland (1&nbsp;836) oorskry.<ref>{{cite news|work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Die Letland-gebaseerde nuusmedium Meduza het beraam tot 140&nbsp;000 Russiese soldate is teen Julie 2024 dood. In Desember 2025 het ’n ontleding deur die BBC aangedui Russiese ongevalle het vinniger toegeneem as op enige vorige tydstip tydens die inval, met 40% meer doodsberigte van soldate wat in Rusland in 2025 gepubliseer is as in 2024.<ref name="r579">{{cite web | last=Ivshina | first=Olga | title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal | website=BBC | date=30 December 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o | access-date=4 January 2026}}</ref> Die oorlog in Oekraïne en die gepaardgaande emigrasie, laer geboortesyfers en oorlogverwante ongevalle het die demografiese krisis in Rusland verder verdiep.<ref>{{cite news|title=Russia stares into population abyss as Putin sends its young men to die |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/02/26/russia-stares-population-abyss-putin-sends-young-men-die/ |work=The Telegraph |date=26 February 2023}}</ref> Die Russiese inval het die dodelikste Europese oorlog sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939-'45) geword.<ref>{{cite news|work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> In Februarie 2025 het die Quincy-instituut vir Verantwoordelike Staatsmanskap ongevalle op 250&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web| title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19 February 2025| publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> In September 2024 het ''[[The Wall Street Journal]]'' berig 'n miljoen Oekraïners en Russe is toe reeds gedood of gewond.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17 September 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=17 September 2024}}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+Bevestigde ongevalle |- ! scope="col" | ! scope="col" |Getalle ! scope="col" |Tyd ! scope="col" |Bron |- ! scope="row" |Oekraïense burgerlikes |'''16 874''' dood, '''51 273''' gewond |24 Februarie 2022 - <br>13 Augustus 2026 |United Nations<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/08/1468479|title=Мониторинговая миссия ООН: число жертв среди мирных украинцев в июле было самым высоким в период с марта 2022 года |publisher=Новости ООН|lang=ru |date=2026-08-13}}</ref> |- !scope="row"|Russiese burgerlikes |'''1 716''' dood (uitgesluit geannekseerde gebiede) |24 Februarie 2022 - <br>2 September 2026 |Nowaja Gazeta Europa<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2026/09/02/leto-2026-goda-stalo-rekordnym-po-chislu-pogibshikh-mirnykh-zhitelei-v-rossii|title=Лето 2026 года стало рекордным по числу погибших мирных жителей в России|lang=ru|website=Новая газета. Европа|date=2026-09-02}}</ref> |- !scope="row"|Oekraïense soldate |'''103 418''' dood (insluitend nievegtend), '''97 938''' vermis, '''11 618''' gevange geneem |24 Februarie 2022 - <br>4 September 2026 |UALosses project<ref name="UALosses">{{cite web|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25 May 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas uitgesluit) |'''243 674''' dood |24 Februarie 2022 - <br>4&nbsp;September 2026 |BBC News Russian en Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |title=Исчезающие без приказа. Что стало с мобилизованными за четыре года войны |date=2026-09-04 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904082228/https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |archive-date=2026-09-04 |url-status=live}}<br/>{{cite news|title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas|Donetsk & Loehansk uitgesluit) |'''21 000 - 23 500''' dood |24 Februarie 2022 - <br>30 September 2024 |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} == Sien ook == * ''[[Russians at War]]'' * [[Oekraïense invalle in Wes-Rusland sedert Augustus 2024]] * [[Operasie Sinitsia]] * [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|Operasie Spinnerak]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 2022 Russian invasion of Ukraine}} {{Normdata}} 7nktjkaapds2c8sraoi8f0heqebiv6i 2974994 2974985 2026-10-03T10:33:29Z BurgertB 2401 Besig 2974994 wikitext text/x-wiki {{nuus}} {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans) |deelvan = |beeld = [[Lêer:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]] |byskrif = {{Leftlegend|#FDE182|Deurlopend deur Oekraïne beheer}}{{Leftlegend|#EBC0B3|Tans deur Rusland beset of beheer}}{{Leftlegend|#ABD4DD|Voorheen deur Rusland beset of Oekraïens besette Russiese gebiede}} |datum = [[24 Februarie]] [[2022]] – tans |plek = [[Oekraïne]], [[Rusland]] |resultaat = onbeslis |gebied = | party1 = '''{{RUS}}''' <br />'''[[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Donetsk|VR Donetsk]]''' <br />'''[[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Loehansk|VR Loehansk]]''' '''Steun:''' <br/>{{vlagland|Belarus}}<br/>{{vlagland|Noord-Korea}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thinkchina.sg/politics/exploited-and-abandoned-north-korean-troops-ukraine?ref=top-hero|title=Exploited and abandoned: North Korean troops in Ukraine|website=ThinkChina|access-date=2025-03-19}}</ref> | party2 = '''{{vlagland|Oekraïne}}''' <br/> '''Steun:''' '''[[NAVO]]''' <br/> '''{{EU}}''' <br/> '''{{vlagland|AUS}}''' <br/> '''{{vlagland|JPN}}''' <br/> '''{{vlagland|NZL}}''' <br/> '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |party3 = |aanvoerder1 = [[Beeld:Flag of the President of Russia.svg|20px]] '''[[Wladimir Poetin]]''' <br /> {{RU-VLAG}} [[Michail Misjoestin]] <br />{{RU-VLAG}} [[Sergei Lawrof]] <br />{{RU-VLAG}} Aleksandr Dvornikov <br />{{RU-VLAG}} Sergej Sjojgoe <br />{{RU-VLAG}} Valeri Gerasimov <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] Denis Poesjilin <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Wladimir Pasjkof]] <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] Leonid Pasetsjnik\ <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Sergei Koslof]] |aanvoerder2 = [[Beeld:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Wolodimir Zelenski]]'''<br />{{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denis Sjmihal]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Waleri Zaloezjni]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Dmytro Koeleba <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Danilov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Reznikov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Serhiy Sjaptala <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Roeslan Chomtsjak |aanvoerder3 = |sterkte1 = {{RU-VLAG}} 1&nbsp;013&nbsp;000 soldate; 2&nbsp;000&nbsp;000 reserviste,<ref>{{Cite web|taal=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|access-date=2022-02-20}}</ref> waarvan 175&nbsp;000 – 190&nbsp;000 troepe in Oekraïne<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|title=Russia positioning helicopters, in possible sign of Ukraine plans|access-date=22 Februarie 2022|author=Barnes, Julian E.|author2=Crowley, Michael|author3=Schmitt, Eric|date=10 Januarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|title=Citing U.S. Intelligence, Biden says Putin has decided to invade Ukraine|access-date=22 Februarie 2022|last=Bengali|first=Shashank|date=18 Februarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222072836/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref> |sterkte2 = {{vlagikoon|Oekraïne}} 255&nbsp;000 soldate, 1&nbsp;000&nbsp;000 reserviste, 20&nbsp;000 vrywilligers<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3169477/ukraine-crisis-20000-foreign-volunteers-ukraine|title=Ukraine crisis: 20,000 foreign volunteers in Ukraine to fight Russians, says foreign minister|access-date=11 Maart 2022|date=7 Maart 2022|publisher=South China Morning Post|taal=en}}</ref> |ongevalle1 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] |ongevalle2 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] }} Op 24 Februarie 2022 het [[Rusland]] [[Oekraïne]] binnegeval, en dit het die grootste en dodelikste oorlog in [[Europa]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] geword. Dit was as gevolg van ’n groot eskalasie van die bestaande oorlog tussen die twee lande wat begin het toe Rusland Oekraïne in 2014 aangeval het.<ref>{{cite book|last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |{{ISBN|978-1-4214-4985-2}} |page=34 |language=en }}</ref><ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |{{ISBN|978-1-80526-003-5}} |page=74}}</ref><ref>{{cite book|last=D'Anieri |first=Paul |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |{{ISBN|978-1-009-31550-0}} |oclc=1350843759 |pages=i; 98}}</ref> Die gevegte het honderdduisende militêre ongevalle en tienduisende Oekraïense burgerlike ongevalle veroorsaak. Teen Augustus 2026 het Rusland sowat 20% van Oekraïne beset.<ref>{{Cite web |title=The Russia-Ukraine War Report Card, Aug. 25, 2026|url=https://www.russiamatters.org/news/russia-ukraine-war-report-card/russia-ukraine-war-report-card-aug-18-2026 |access-date=27 August 2026 |website=Russia Matters}}</ref> Van ’n bevolking van 41&nbsp;miljoen is ongeveer 8&nbsp;miljoen Oekraïners intern ontheem<ref>{{cite web|title=Ukraine internal displacement report: General population Survey |url=https://crisisresponse.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1481/files/appeal/documents/IOM_UKR_Internal%20Displacement%20Report_GPS%20R19_January%202025.pdf |access-date=4 December 2025 |website=Global Crisis Response Platform}}</ref> en 6-7&nbsp;miljoen het uit die land gevlug.<ref>{{cite news|last1=Asadzade |first1=Ulviyya |last2=Sachalko |first2=Borys |title=Ukraine Faces Labor Shortage as Russia's War Empties Factories and Farms |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-creates-labor-shortages-in-ukraine/33606226.html |access-date=4 December 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=December 2025}}</ref> Dit het Europa se grootste vlugtelingkrisis sedert die Tweede Wêreldoorlog veroorsaak. Aan die einde van 2021 het Rusland troepe naby Oekraïne se grense saamgetrek en eise aan die Weste gestel, onder meer ’n verbod op enige toekomstige toetrede van Oekraïne tot [[Navo]]. Nadat hy herhaaldelik ontken het dat daar planne was om Oekraïne aan te val, het die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], op 24 Februarie 2022 ’n "spesiale militêre operasie" aangekondig en gesê dit is bedoel om die Russies gesteunde wegbreekrepublieke [[Donetsk]] en [[Loehansk]] te ondersteun, waarvan paramilitêre magte sedert 2014 teen Oekraïne in die Donbasoorlog geveg het. Poetin het irredentistiese<ref name=irrewat group="nota">'n Beweging vir die inlywing van "onbevryde" gebiede by die stamland.</ref> en [[Imperialisme|imperialistiese]] standpunte gehuldig wat Oekraïne se wettigheid as staat bevraagteken. Hy het sonder bewyse beweer die Oekraïense regering bestaan uit [[Neo-Nazisme|neo-Nazi’s]] wat [[volksmoord]] teen die Russiese minderheid in die [[Donbas]] pleeg en dat Rusland se doel was om Oekraïne te "demilitariseer en te denasionaliseer".<ref>{{cite journal|last=Marples |first=David R. |date=3 July 2022 |title=Russia's war goals in Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2022.2107837 |journal=Revue Canadienne des Slavistes |volume=64 |issue=2–3 |pages=207–219 |doi=10.1080/00085006.2022.2107837 |issn=0008-5006}}</ref> Russiese lugaanvalle en ’n grondinval is aan ’n noordelike front uit [[Belarus]] in die rigting van die hoofstad, [[Kijif]], geloods; aan ’n suidelike front uit die besette [[Krim]]; en aan ’n oostelike front uit die Donbas in die rigting van [[Charkif]]. Oekraïne het die krygswet afgekondig, ’n algemene mobilisering gelas en diplomatieke betrekkinge met Rusland verbreek. Russiese troepe het teen April 2022 uit die noorde en die buitewyke van Kijif teruggetrek nadat hulle op hewige weerstand en logistieke uitdagings afgekom het. Die [[Boetsja-slagting]] is ná hulle onttrekking ontdek. Rusland het ’n offensief in die Donbas van stapel gestuur en [[Marioepol]] ná ’n verwoestende beleg ingeneem. Rusland het voortgegaan om militêre en burgerlike teikens ver van die front af te bombardeer en het in die winter Oekraïne se energienetwerk aangeval. Aan die einde van 2022 het Oekraïne suksesvolle teenoffensiewe in die suide en ooste geloods en die grootste deel van Charkif-oblast bevry. Kort daarna het Rusland vier gedeeltelik besette provinsies (Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizjzja-oblast) onwettig geannekseer. In November het Oekraïne die stad Cherson en die hele gebied wes van die [[Dnipro]]rivier bevry. Ná klein maar bestendige Russiese vorderings in die ooste in die eerste helfte van 2024 het Oekraïne in Augustus ’n offensief in Rusland se Koersk-oblast geloods, waar [[Noord-Korea]]anse soldate gestuur is om Rusland te help. Die menseregtekantoor van die [[Verenigde Nasies]] berig Rusland het ernstige menseregteskendings in die besette Oekraïne gepleeg. Rusland se aanvalle op burgerlikes, sowel as sy beleid in besette gebiede, het gelei tot bewerings van volksmoord.<ref name="Etkind">{{cite journal|last=Etkind |first=Alexander |year=2022 |title=Ukraine, Russia, and Genocide of Minor Differences |journal=Journal of Genocide Research |volume=25 |issue=3–4 |publisher=Taylor & Francis |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2022.2082911 |s2cid=249527690}}</ref><ref name="h710">{{cite magazine|last=McGlynn |first=Jade |title=Russia Is Committing Cultural Genocide in Ukraine |magazine=Foreign Policy |date=23 April 2024 |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/23/russia-ukraine-cultural-genocide-looting-indoctrination-deporatation/ |access-date=4 July 2024}}</ref><ref name="q611">{{cite web|last=Stavljanin |first=Dragan |title=Genocide Scholar: 'I Do Think that Russia's Violence in Ukraine is Genocidal' |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2 April 2024 |url=https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |access-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622040322/https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |archive-date=22 June 2025}}</ref><ref name="v008">{{cite web|last=Richardson |first=Jon |date=11 March 2024 |title=Unmarked graves, violent repression and cultural erasure: the devastating human toll of Russia's invasion of Ukraine |url=https://theconversation.com/unmarked-graves-violent-repression-and-cultural-erasure-the-devastating-human-toll-of-russias-invasion-of-ukraine-223337 |access-date=6 July 2024 |website=The Conversation }}</ref> Die direkte koste van die oorlog vir Rusland is op meer as $450&nbsp;miljard geraam, terwyl die [[Wêreldbank]]groep die koste van heropbou in Oekraïne op $588&nbsp;miljard raam. Die Russiese inval het internasionale veroordeling ontlok. Baie lande het sanksies teen Rusland en sy bondgenoot Belarus ingestel, terwyl hulle humanitêre en militêre hulp aan Oekraïne verskaf het. Betogings het oor die hele wêreld plaasgevind. Binne sy grense het Rusland betogers met massainhegtenisnemings en strenger mediasensuur beveg. Oorlogverwante ontwrigting van Oekraïense landbou en skeepvaart het die wêreldwye voedselkrisis vererger; oorlogverwante skade is as die "vernietiging van die omgewing" beskryf. Die [[Internasionale Strafhof]] (ICC) het ’n ondersoek na misdade teen die mensdom, oorlogsmisdade, die ontvoering van Oekraïense kinders en volksmoord teen Oekraïners begin. Die ICC het lasbriewe vir die inhegtenisneming van Poetin en vyf ander Russiese amptenare uitgereik. Vredesonderhandelings het tot stilstand gekom, en Rusland het herhaaldelik oproepe om ’n wapenstilstand van die hand gewys. ==Agtergrond== ===Tyd ná die Sowjetunie en die Oranje Rewolusie=== Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in 1991 het Rusland en Oekraïne noue bande behou. In 1994 het Oekraïne ingestem om weg te doen met sy [[Kernwapen|kernarsenaal]] en die [[Boedapest-memorandum]] te onderteken op voorwaarde dat Rusland, [[Brittanje]] en die [[VSA]] versekering sou verskaf teen geweldsbedreigings van sy territoriale integriteit en vir sy politieke onafhanklikheid. Vyf jaar later was Rusland een van die ondertekenaars van die [[Manifes vir Europese Sekuriteit]], wat "die inherente reg van elke deelnemende staat herbevestig het om vry te wees om sy sekuriteitsmaatreëls te kies of verander, insluitende verdrae van bondsgenootskappe, soos wat dit ontwikkel".<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=21 Julie 2015 |archive-date=1 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/http://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> In 2004 is [[Wiktor Janoekowitsj]], toe die eerste minister, verklaar as wenner van die presidentsverkiesing, waarin 'n groot knoeiery volgens die hooggeregshof van Oekraïne plaasgevind het.<ref>{{cite web |url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |title=The Supreme Court findings |access-date=7 July 2008 |publisher=Supreme Court of Ukraine |date=3 December 2004 |language=uk |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=live }}</ref> Die uitslag het 'n groot openbare reaksie en steun ontlok vir die opposisiekandidaat, [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat die uitslag bevraagteken het. In die oproerige maande van die rewolusie het kandidaat Joesjtsjenko skielik ernstig siek geword, en verskillende onafhanklike doktersgroepe het bevind hy is met dioksien (TCDD) vegiftig.<ref name="CBS: Yushchenko: Live And Carry On">{{cite news |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |date=30 January 2005 |url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |access-date=17 April 2020 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_j">{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |work=Kyiv Post |date=5 August 2009 |agency=Associated Press |location=Londen |access-date=29 January 2022 |archive-date=31 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live }}</ref> Joesjtsjenko het Russiese betrokkenheid sterk vermoed.<ref name="Ref_2009c">{{cite news |url=http://www.kyivpost.com/nation/49610 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |newspaper=Kyiv Post |date=28 October 2009 |access-date=11 February 2010}}</ref> Dit alles het eindelik tot die vreedsame [[Oranje Rewolusie]] gelei wat Joesjtsjenko en [[Joelia Timosjenko]] aan die bewind geplaas het, terwyl Janoekowitsj leier van die opposisie geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |access-date=14 January 2008 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> In 2008 het die Russiese president Poetin hom uitgespreek teen Oekraïne se moontlike toelating tot Navo.<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=[[Moskou]]; [[Boekarest]]; [[Parys]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208091130/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=13 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213527/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |url-status=live}}</ref> In 2009 het die [[Roemenië|Roemeense]] ontleder Iulian Chifu en sy medeskrywers die opinie uitgespreek dat Rusland, met betrekking tot Oekraïne, 'n opgedateerde weergawe van die [[Brezjnef-leerstelling]] navolg waarvolgens die soewereiniteit van Oekraïne nie groter kan wees as dié van die [[Warskouverdrag]]slande voor die verval van die Sowjet-invloedsfeer in die laat 1980's en vroeë 1990's nie.<ref name="Chifu">{{cite book|author-last1=Chifu |author-first1=Iulian |title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process |author-last2=Nantoi |author-first2=Oazu |author-last3=Sushko |author-first3=Oleksandr |publisher=Editura Curtea Veche |year=2009 |{{ISBN|978-973-1983-19-6}} |location=[[Boekarest]] |page=181 |chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach |access-date=21 Februarie 2016 |chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> In 2009 het Janoekowitsj aangekondig hy gaan hom in 2010 weer as president verkiesbaar stel. Hy het gewen en is in 2010 beëdig. ===Oekraïense rewolusie en oorlog=== [[Beeld:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|links|Die Euromaidan-optogte in Desember 2013 in Kijif.]] Ná weke van protesoptogte as deel van die [[Euromaidan]]-beweging (2013-2014) het die pro-Russiese president Janoekowitsj en die leiers van die Oekraïense parlementêre opposisie op 21 Februarie 2014 'n ooreenkoms onderteken vir 'n vroeë verkiesing. Die volgende dag het Janoekowitsj uit Kijif gevlug weens 'n beskuldigingstem wat hom van sy mag as president sou stroop.<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 Februarie 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live |access-date=15 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 Februarie 2020}}</ref> Leiers van die [[Russies]]sprekende oostelike streke van Oekraïne het hulle lojaliteit teenoor Janoekowitsj bevestig,<ref>{{cite news|author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 Februarie 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kijif |editor-last=Roche |editor-first=Andrew|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=live|access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 Junie 2016 }}</ref> en dit het gelei tot die pro-Russiese onrus in 2014 in Oekraïne.<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 Januarie 2022 |access-date=24 Januarie 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media |language=en}}</ref> Die onrus is gevolg deur die anneksasie van die [[Krim]] deur Rusland in Maart 2014 en die oorlog in die Donbas, wat in April 2014 begin het met die skepping van die Russies gesteunde kwasistate Donetsk- en Loehansk-volksrepubliek.<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Loehansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Loehansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 Maart 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 Mei 2020 |access-date=24 Januarie 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=[[Riga]] |language=en }}</ref> Op 14 September 2020 het die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] Oekraïne se nuwe nasionale sekuriteitstrategie goedgekeur "wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van 'n bondgenootskap met Navo met die oog op lidmaatskap van Navo".<ref>{{cite news|date=25 Januarie 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|url-status=live|access-date=15 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002641/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|archive-date=15 Februarie 2022|author-last=Duggal|author-first=Hanna}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news|date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine|work=[[Navo]] |publisher=Navo |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=15 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215011708/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |url-status=live}}</ref> Op 24 Maart 2021 het Zelenski 'n verdrag onderteken wat die strategie goedkeur vir "die ontsetting en reïntegrasie van die tydelik besette gebied Krim en stad [[Sewastopol]]".<ref>{{cite news |date=24 Maart 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=Regering van Oekraïne |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live}}</ref> In Julie 2021 het Poetin 'n essay gepubliseer met die titel "Oor die historiese eenheid van die Russe en Oekraïners", waarin hy sy mening herbevestig dat die Russe en Oekraïners "een volk" is.<ref>{{cite web|author-last=Poetin |author-first=Wladimir |author-link=Wladimir Poetin |date=12 Julie 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 Januarie 2021 |access-date=1 Februarie 2022 |website=Die Kremlin |publisher=Regering van Rusland }}</ref> Die Amerikaanse historikus Timothy Snyder het Poetin se idees as [[imperialisme]] beskryf.<ref>{{cite web|author-last=Snyder |author-first=Timothy D. |date=18 Januarie 2022 |title=How to think about war in Ukraine |url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |archive-date=19 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2021 |website=Thinking about... (newsletter) |publisher=Substack }}</ref> Die Britse joernalis Edward Lucas het gemeen dit is historiese revisionisme.<ref>{{cite web|author-last=Lucas |author-first=Edward |date=15 September 2020 |title=Why Putin's history essay requires a rewrite |url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Times |publisher=Times Newspapers}}</ref> Ander waarnemers het die Russiese leierskap daarvan beskuldig dat hulle 'n verwronge siening van moderne Oekraïne en sy geskiedenis het.<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 Desember 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 Desember 2021|access-date=25 Januarie 2021 |work=The Guardian |publication-place=Moskou}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson |first1=Peter |last2=Haring |first2=Melinda |last3=Lubkivsky |first3=Danylo |last4=Motyl |first4=Alexander |last5=Whitmore |first5=Brian |last6=Goncharenko |first6=Oleksiy |last7=Fedchenko |first7=Yevhen |last8=Bonner |first8=Brian |last9=Kuzio |first9=Taras |date=15 Julie 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 Julie 2021 |access-date=25 Januarie 2021|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 Desember 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=Royal United Services Institute}}</ref> Rusland het gesê moontlike lidmaatskap van Oekraïne van Navo en die uitbreiding van Navo in die algemeen bedreig sy nasionale sekuriteit.<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 Februarie 2022 |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129135805/https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 Januarie 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 Februarie 2022 |archive-date=18 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218060139/https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |url-status=live}}</ref> Op sy beurt het Oekraïne en ander Europese lande wat aan Rusland grens, Poetin daarvan beskuldig dat hy Russiese irredentisme<ref name="WAT">{{cite web | url=https://viva-afrikaans.org | title='''irredentisme''' | publisher=viva-afrikaans.org | work=WAT| accessdate= 28 September 2026 | author=<!-- Geen --> | format=Internetwoordeboek | url-access=subscription }}</ref> probeer beoefen en van aggressiewe militaristiese beleide.<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 Maart 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=BBC }}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 Januarie 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media}}</ref> ===Russiese inval in die Krim en Donbas=== {{Sien ook|Russiese anneksasie van die Krim}} [[Beeld:2014 Russo-ukrainian-conflict map.svg|thumb|220px|Kaart van die Russies beheerde gebied in Oekraïne, September 2014.]] Op 27 Februarie 2014 het Russiese soldate sonder kentekens die Oekraïense gebied van die [[Krim]] begin beset<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen |title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen: Gunmen storm Crimea's regional administrative complex in Simferopol and hoist Russian flag above parliament building |first1=Harriet |last1=Salem |first2=Shaun |last2=Walker |first3=Luke |last3=Harding |date=27 February 2014 |work=[[The Guardian]] }}</ref> en Oekraïense militêre basisse blokkeer.<ref>{{cite news|title=Ukrainian forces withdraw from Crimea |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26713727 |access-date=9 April 2025 |work= BBC News |date=24 March 2014 }}</ref> In Maart het Rusland die Krim geannekseer ná ’n onwettige referendum wat onder besetting gehou is. Dit was die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat ’n Europese land ’n deel van ’n ander land annekseer,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia |url=https://www.cfr.org/backgrounders/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia |website=Council on Foreign Relations |date=5 February 2020}}</ref> en verskeie kenners het dit met [[Nazi-Duitsland]] se anneksasie van [[Oostenryk]] vergelyk.<ref>{{cite book|last=Plokhy |first=Serhii |url=https://books.google.com/books?id=e3eoEAAAQBAJ&dq=annexation+of+the+peninsula+to+Hitler%E2%80%99s+Anschluss+of+Austria+in+1938&pg=PT64 |title=The Russo-Ukrainian War: The Return of History |date=9 May 2023 |publisher=W.W. Norton & Company |ISBN=978-1-324-05120-6 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Žalimas |first=Dainius |date=14 March 2017 |title=Lessons of World War II and the Annexation of Crimea |url=https://ojs.mruni.eu/ojs/international-comparative-jurisprudence/article/view/4559 |journal=International Comparative Jurisprudence |volume=3 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.13165/j.icj.2017.03.003 |issn=2351-6674 |doi-access=free }}</ref> Die [[VN]] se Algemene Vergadering het ’n resolusie aanvaar waarin die "territoriale integriteit van Oekraïne" bevestig en die anneksasie verwerp word.<ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations}}</ref> Navo het ook samewerking met Rusland opgeskort.<ref name="end coop">{{cite web |title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894 |publisher=BBC News, UK |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014}}</ref> Poetin het gesê die Krim moes nooit deel van ’n onafhanklike Oekraïne gewees het nie en beweer Rusland wou geen ander Oekraïense gebiede oorneem nie.<ref>{{cite news |title=Crimea crisis: Russian President Putin's speech annotated |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26652058 |work=BBC News |date=19 March 2014}}</ref> Pro-Russiese betogings, wat in die geheim deur Rusland befonds en georganiseer is, het gevolg in die Oekraïense stede [[Donetsk]] en [[Loehansk]].<ref>{{cite web|last1=Umland |first1=Andreas |title=The Glazyev Tapes: Getting to the root of the conflict in Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/commentary_the_glazyev_tapes_getting_to_the_root_of_the_conflict_in_7165/ |website=European Council on Foreign Relations |date=1 November 2016}}</ref> In April 2014 het gewapende Russiese paramilitêre magte [[Slowjansk]] en ander nedersettings ingeneem en die onafhanklike [[Volksrepubliek Donetsk]] (DPR) en [[Volksrepubliek Loehansk]] (LPR) uitgeroep. Hulle bevelvoerder, Igor Girkin, het erken dié gebeure het die Donbas-oorlog ontketen, waarna Oekraïne spoedig ’n operasie van stapel gestuur het om die gebied te herower.<ref>{{cite news|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |work=[[The Moscow Times]] |date=21 November 2014 |access-date=11 December 2020 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> Rusland het die separatiste in die geheim met soldate, tenks en artillerie ondersteun.<ref>{{cite news|date=23 October 2014 |title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Internasionale Strafhof]] het geoordeel die oorlog was ’n nasionale en internasionale gewapende konflik waarby Rusland betrokke was,<ref>{{cite web|title=Report on Preliminary Examination Activities (2016) |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/otp/161114-otp-rep-PE_ENG.pdf |publisher=International Criminal Court |pages=33–38 |date=14 November 2016 }}</ref> en die Europese Hof vir Menseregte het geoordeel Rusland het die DPR en LPR sedert 2014 beheer.<ref>{{cite web|title=Eastern Ukraine and flight MH17 case declared partly admissible |url=https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-7550165-10372782&filename=Grand%20Chamber%20decision%20Ukraine%20and%20the%20Netherlands%20v.%20Russia%20-%20Flight%20MH17%20and%20eastern-Ukraine-conflict%20case%20partially%20admissible,%20will%20proceed%20to%20judgment.pdf |publisher=European Court of Human Rights |date=25 January 2023 }}</ref> Oekraïne se parlement het die Donbas-streek tot ’n gebied onder Russiese besetting verklaar.<ref>{{cite news|title=Ukraine declares Russian 'occupation' in eastern region |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/1/18/ukraine-declares-russian-occupation-in-eastern-region |work=[[Al Jazeera]] |date=18 January 2018 }}</ref> Die anneksasie van die Krim en die Donbas-oorlog het ’n vlaag Russiese [[nasionalisme]] ontketen. Die ontleder Wladimir Sokor het Poetin se toespraak van 2014 ná die anneksasie ’n "manifes van Groot-Russiese irredentisme" genoem.<ref name=irrewat group="nota"/><ref>{{cite news|last=Socor |first=Vladimir |date=24 March 2014 |title=Putin's Crimea Speech: A Manifesto of Greater-Russia Irredentism |volume=11 |publisher=Eurasia Daily Monitor |issue=56 |url=https://jamestown.org/program/putins-crimea-speech-a-manifesto-of-greater-russia-irredentism/ }}</ref> Poetin het na "Nieu-Rusland" begin verwys, ’n voormalige Russiese keiserlike gebied wat ’n groot deel van die suide van Oekraïne beslaan het.<ref>{{cite book|last1=Kimmage |first1=Michael |title=Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability |date=2024 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=129}}</ref> Russies gesteunde magte is deur Russiese neo-imperialisme beïnvloed<ref>{{cite news|title=Ukraine: Are 2014 pro-Russia rebels fighting 1920s war? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-28532392 |work=[[BBC News]] |date=28 July 2014 }}</ref> en het probeer om ’n nuwe Nieu-Rusland te skep.<ref>{{cite journal|last1=O'Loughlin |first1=John |title=The rise and fall of "Novorossiya": examining support for a separatist geopolitical imaginary in southeast Ukraine |journal=Post-Soviet Affairs |date=2017 |volume=33 |issue=2 |pages=124–144 |doi=10.1080/1060586X.2016.1146452 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1060586X.2016.1146452|url-access=subscription }}</ref> [[Beeld:Normandy format (2019-12-09) 03.jpg|thumb|260px|Die Normandiëformaat-vergadering<ref name=vier group="nota">Die "Normandiëformaat" ([[Frans]]: Format Normandie), ook bekend as die "Normandië-4", was 'n groep state wat tussen 2014 en 2022 probeer het om die Donbas-oorlog te beëindig en te voorkom dat dit uitbrei tot 'n Russies-Oekraïense oorlog. Die vier lande in die groep was [[Duitsland]], Rusland, Oekraïne en [[Frankryk]]. Hulle het in 2014, tydens die 70ste herdenking van D-dag in [[Normandië]], Frankryk, die eerste keer informeel byeengekom.</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|title=Russia's Putin says supports future Normandië format talks on Ukraine|last=|first=|date=5 September 2016|website=news.trust.org|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=11 September 2016|archive-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906165602/http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|url-status=dead}}</ref> in Desember 2019 was die enigste vergadering tussen Zelenski en Poetin.<ref name="i407">{{cite web|title=Zelenskyy on meeting Putin in 2019: We talked and bargained a lot |website=Ukrainska Pravda |date=25 February 2024 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/02/25/7443642/ |access-date=15 July 2024 }}</ref>]] Toe die konflik in 2014 begin, was Oekraïne amptelik neutraal<ref name="Atlantic Council: Ukrainian neutrality">{{cite web|last1=Blank |first1=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |publisher=Atlantic Council |date=28 January 2022 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308150443/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |url-status=live}}</ref> en het gesê hy streef nie na Navo-lidmaatskap nie.<ref>{{cite news|title=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html |work=Interfax-Ukraine |date=29 March 2014 }}</ref> Ná Rusland se besetting van die Krim en inval in die Donbas het Oekraïne se parlement in Desember 2014 gestem om die land se neutrale status te herroep en Navo-lidmaatskap na te streef.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-parliament-abandons-neutrality/26758725.html |title=Ukraine Votes To Abandon Neutrality |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=23 December 2014 }}</ref> Die Minsk-ooreenkomste in September 2014 en Februarie 2015 het ten doel gehad om die Donbas-oorlog op te los, maar ooreenkomste oor 'n wapenstilstand en verdere onderhandelinge het misluk.<ref>{{cite news|date=29 July 2020 |title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Weste]] se swak reaksie op Russiese optrede het Poetin laat glo die Weste sou nie sterk reageer op die inval van 2022 nie.<ref>{{cite book|last=Brands |first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=WxP-EAAAQBAJ&dq=Russia%E2%80%99s+invasion+of+Georgia+in+2008+and+Ukraine+in+2014+provided+ample+evidence&pg=PA39 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=JHU Press |ISBN=978-1-4214-4984-5 |page=39 |language=en}}</ref> Verskeie politieke wetenskaplikes het gesê dié reaksie het verdere Russiese aggressie aangemoedig.<ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |ISBN=978-1-80526-003-5 |page=11}}</ref> ==Aanvang== [[Beeld:2nd Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade depart Aviano Air Base, Italy, Feb. 24, 2022.jpg|thumb|260px|Amerikaanse valskermsoldate vertrek uit Italië na [[Letland]], 24 Februarie 2022. Duisende Amerikaanse troepe is in Oos-Europa ontplooi tydens die Russiese versterkings.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |archive-date=26 February 2022 |work=Stars and Stripes |title=173rd Airborne Brigade battalion heads to Latvia as Ukraine comes under Russian attack |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>]] ===Russiese militêre versterkings=== Die konflik het begin met 'n groot militêre opbou, aanvanklik van Maart tot April 2021 en daarna weer van Oktober 2021 tot Februarie 2022. Tydens laasgenoemde het Rusland eise aan die VSA en Navo gestel dat Oekraïne nie by Navo aansluit nie, sowel as dat Navo-soldate en militêre uitrusting in [[Oos-Europa]] verminder word.<ref>{{cite news|author-last1=Tétrault-Farber |author-first1=Gabrielle |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |date=17 Desember 2021 |title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222081106/https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |url-status=live}}</ref> Rusland het gedreig met 'n niegespesifiseerde militêre reaksie as Navo 'n "agressiewe toon" bly handhaaf.<ref>{{cite news|author-last=MacKinnon |author-first=Mark |date=21 Desember 2021 |title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue 'aggressive line' |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=15 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115165246/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |url-status=live}}</ref> ===Russiese ontkenning van invalsplan=== Ondanks die Russiese militêre opbou het Russiese amptenare maande lank ontken dat Rusland enige plan het om Oekraïne binne te val.<ref name="Deny">{{cite news |author-last1=Kiely |author-first1=Eugene |author-last2=Farley |author-first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=26 February 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |author-last1=Taylor |author-first1=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=26 February 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Op 12 November 2021 het Dmitri Peskof, Poetin se woordvoerder, aan verslaggewers gesê "Rusland bedreig niemand. Die beweging van troepe op ons gebied behoort niemand rede tot kommer te gee nie."<ref name="Deny"/><ref name="denials"/> Op 28 November 2021 het Peskof gesê "Rusland het nooit enige plan gehad om enigiemand aan te val nie, dit het nie nou planne nie en sal nooit sulke planne hê nie ... Rusland is 'n vreedsame land, wat goeie betrekkinge met sy buurlande wil handhaaf."<ref name="Deny"/> Op 12 Desember 2021 het hy gesê spanning jeens Oekraïne "word geskep om Rusland verder te demoniseer en hom as 'n moontlike aggressor uit te beeld".<ref name=Deny/> Op 19 Januarie 2022 het die Russiese onderminister van buitelandse sake gesê "Rusland wil nie enige aksie van 'n aggressiewe aard hê of daaraan deelneem nie. Ons sal nie wat ook al in Oekraïne aanval, inval, binnedring of begin nie."<ref name="Deny"/> Op 12 Februarie 2022 het die Kremlin se raadgewer oor buitelandse sake besprekings oor die "sogenaamde beplande Russiese inval" as "histerie" beskryf.<ref name="Deny"/><ref name=denials/> ===Russiese aantygings=== [[Beeld:Vladimir Putin and Sergey Shoigu - Saint-Petersburg 2017-07-30 (1).jpg|thumb|220px|links|Poetin en sy vertroueling van baie jare, die minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]].<ref>{{cite news |title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 |work=BBC News |date=2 March 2022 |access-date=4 March 2022}}</ref>]] Op 9 Desember 2021 het president Poetin gepraat van diskriminasie teen Russiessprekendes buite Rusland en gesê: "Ek moet sê, [[Russofobie]] is die eerste tree tot [[volksmoord]]. Ek en jy weet wat in die Donbas gebeur. Dit lyk beslis baie soos volksmoord."<ref>{{cite news |title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide' |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |work=AFP |publisher=The Moscow Times |date=10 Desember 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=21 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе |trans-title=Putin announced the genocide in the Donbass |url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |work=Rossiyskaya Gazeta |date=9 Desember 2021 |language=ru |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live}}</ref> Rusland het ook die Oekraïense taalwet veroordeel.<ref>{{cite news |title=New law stokes Ukraine language tensions |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |work=France 24 |date=1 April 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032739/https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |url-status=live }}</ref> Op 15 Februarie 2022 het Poetin aan die pers gesê: "Wat in die Donbas gebeur, is beslis volksmoord."<ref name="france24genocide">{{cite news|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |work=AFPhet hy gesê |publisher=France 24 |date=15 Februarie 2021|access-date=23 Februarie 2022|archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|url-status=live}}</ref> Nuusmedia het daarop gewys dat die Oekraïense president Zelenski self 'n Russiessprekende is, ondanks Poetin se aantygings van 'n volksmoord op Russiessprekendes.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 Februarie 2022 |author-last1=Vasilyeva |author-first1=Nataliya |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223103730/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |url-status=live}}</ref> Rusland se aantygings van volksmoord is wyd as vals verwerp.<ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=24 Februarie 2022 |work=BBC News |date=22 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712 |url-status=live }}</ref> Verskeie internasionale organisasies, insluitende die [[VN]] se hoëkommissaris vir menseregte en die [[Raad van Europa]], kon geen bewyse vir die Russiese bewerings vind nie.<ref>{{cite web|date=15 Junie 2014 |title=Report on the human rights situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|publisher=OHCHR|access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=14 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214151822/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|year=2021 |title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |publisher=OHCHR |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=9 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209154320/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine |url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports |publisher=OSCE |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=2 April 2014 |title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014 |url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f |archive-date=4 Februarie 2022 |publisher=Raad van Europa}}</ref> Die Europese Kommissie het dit as Russiese waninligting afgemaak.<ref>{{cite press release|date=24 Januarie 2022 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date=22 Februarie 2022 |website=Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassade in Oekraïne het dit as "laakbare onwaarheid" beskryf,<ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |work=Ukrinform |date=17 Februarie 2022 |access-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> terwyl die woordvoerder Ned Price van die Amerikaanse departement van buitelandse sake gesê het Moskou maak sulke bewerings as 'n verskoning om Oekraïne in te val.<ref name="france24genocide" /> In 'n nasionalistiese toespraak op 21 Februarie het Poetin ook beweer die "Oekraïense gemeenskap" het "[[Neo-Nazisme|neonazisties]]" geword, sonder om bewyse te lewer, en gesê Rusland se doel is "om Oekraïne te denazifiseer".<ref>{{cite news |author-last1=Fisher |author-first1=Max |date=23 Februarie 2022 |title=Word by Word and Between the Lines: A Close Look at Putin’s Speech |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220223115611/https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |archive-date=23 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace |url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |access-date=24 Februarie 2022 |work=Financial Times |date=24 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112202/https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |url-status=live }}</ref> President Zelenski is egter [[Jood]]s en drie lede van sy familie het in die [[Holocaust]] gesterf.<ref name=":02">{{cite news|author-last1=Abbruzzese |author-first1=Jason |date=24 Februarie 2022 |title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true. |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |url-status=live |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |archive-date=24 Februarie 2022}}</ref> ==Gebeure== [[Beeld:Russian troops in Novoaidar, 6 March 2022.png|thumb|240px|Russiese troepe in Oekraïne vroeg tydens die inval van 2022.]] Die inval het met dagbreek op 24 Februarie begin.<ref name="Meduza_Putin_announces_invasion"/><ref>{{cite news|title=Missiles rain down around Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |work=[[Reuters]] |date=25 February 2022}}</ref> [[Beeld:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|240px||Wrakstukke van ’n [[Slag van Boetsja|vernietigde]] Russiese konvooi op 27 Februarie in [[Boetsja]], [[Kijif-oblast]].]] Die eerste fase van die inval is aan vier fronte gevoer: een in die rigting van Wes-[[Kijif]] uit Belarus deur die Russiese Oostelike Militêre Distrik; een in die rigting van Oos-Kiëf deur die Sentrale Militêre Distrik (noordoosfront); een in die rigting van [[Charkif]]; en ’n vierde, suidelike front wat in die Krim en Rusland se [[Rostof-oblast]] ontstaan het, met ’n oostelike as in die rigting van [[Odesa]] en ’n westelike operasionele gebied in die rigting van [[Marioepol]].<ref name="TR">{{cite journal|last=Bielieskov |first=Mykola |date=21 September 2021 |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |access-date=25 November 2021 |website=Center for Strategic & International Studies}}</ref> Die inval het onverwags hewige weerstand teengekom.<ref>{{cite news|last1=Kube |first1=Courtney |last2=Siemaszko |first2=Corky |date=26 February 2022 |title=Russian offensive unexpectedly slowed by fierce Ukrainian resistance |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russian-offensive-unexpectedly-slowed-fierce-ukrainian-resistance-rcna17703 |access-date=16 September 2022}}</ref> Rusland kon nie Kijif inneem nie en is in die gevegte by Irpin, Hostomel en [[Boetsja]] teruggedryf. Die Russe het probeer om die hoofstad te omsingel, maar verdedigers onder Oleksandr Sirski het hulle posisies behou; hulle het teentenkmissiele en lugafweermissiele gebruik om Russiese toevoerlyne te verswak en die aanval te vertraag.<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |title=Russia's failure to take down Kyiv was a defeat for the ages |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-battle-for-kyiv-dc559574ce9f6683668fa221af2d5340 |access-date=16 September 2022}}</ref> Teen 7 April het Russiese troepe wat aan die noordfront ontplooi was, teruggetrek om voorrade aan te vul en na die Donbas herontplooi te word. Die noordoosfront is eweneens na Suidoos-Oekraïne teruggetrek vir herontplooiing.<ref name="TR"/><ref name="news.yahoo.com">{{cite news|last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=7 April 2022}}</ref> Op 26 April het afgevaardigdes van die VSA en 40 bondgenote in Duitsland bymekaargekom om ’n koalisie te bespreek wat ekonomiese steun, militêre voorrade en herstelwerk aan Oekraïne sou verskaf.<ref>{{cite news|last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Duitsland |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ===Aanvanklike inval=== [[Lêer:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|duimnael|regs|220px|'n Struktuur in [[Kijif]] wat deur 'n missielaanval vernietig is.]] Op 24 Februarie, net voor 06:00 Moskoutyd (UTC+3), het Poetin aangekondig hy het besluit om 'n "spesiale militêre operasie" in Oos-Oekraïne te loods.<ref name="tassputspeech24" /><ref name="Meduza_Putin_announces_invasion">{{cite news |title=Putin announces formal start of Russia's invasion in eastern Ukraine |date=24 February 2022 |newspaper=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |access-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224033732/https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |archive-date=24 February 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=24 February 2022 |website=MSN |language=en-US |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064559/https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|url-status=live}}</ref> In sy toespraak het Poetin gesê daar is geen planne om Oekraïense gebied te beset nie en beweer hy ondersteun die reg van die volke van Oekraïne op selfbeskikking.<ref name="tassputspeech24">{{cite news|date=24 February 2022 |title=Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |language=ru |trans-title=Putin decided to conduct an operation to de-Nazify and demilitarise Ukraine |work=TASS |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |url-status=live}}</ref> Hy het ook gesê Rusland beoog die "demilitarisasie en denazifisering" van Oekraïne – CNN en NBC het dié bewerings as "sonder gronde" en "vals" beskryf.<ref>{{cite news|author-last=Chernova |author-first=Anna |date=24 February 2022 |title=Kremlin spokesperson echoes Putin's baseless claims on invasion objectives |work=CNN |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_542ef6fc653f4404d483a5156ecc23e6 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224132757/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Tim |author-last2=Lister |author-first3=Ivana |author-last3=Kottasová |author-first4=Laura |author-last4=Smith-Spark |date=24 February 2022 |title=Ukraine vows defiance as Russia launches major invasion |url=https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |access-date=24 February 2022 |website=CNN |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224145336/https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|first1=David K.|last1=Li|first2=Jonathan|last2=Allen|first3=Corky|last3=Siemaszko|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|access-date=2022-02-25|website=NBC News|date=24 February 2022|language=en}}</ref> Dit is ook deur die Amerikaanse Holocaust-herdenkingsmuseum veroordeel.<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|title=Holocaust Museum Criticizes Putin's Saying Ukraine Needs to Be 'Denazified'|date=February 24, 2022|agency=Newsweek|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025159/https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|url-status=live}}</ref> Poetin het die lede van die [[Oekraïense Gewapende Magte|Oekraïense magte]] gevra om hulle wapens neer te lê en terug te keer huis toe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60503037|title=Ukraine conflict: Russia announces special military operation in Donbas |website=BBC News |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549 |title=Russia's Putin Announces Military Operation in Ukraine |website=The Moscow Times |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549|url-status=live}}</ref><ref name="krputspeech24">{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Обращение Президента Российской Федерации |language=ru |work=Kremlin.ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/67843 |access-date=24 February 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live}}</ref> Kort voor 07:00 (UTC+2) op die 24ste het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |title=Russia-Ukraine crisis live news: Putin has launched 'full-scale invasion', says Ukrainian foreign minister – latest updates &#124; World news |work=[[The Guardian]] |date=16 July 2018 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054309/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |url-status=live }}</ref> Later het hy die Oekraïense weermag opdrag gegee om die invallers "maksimum verliese toe te dien".<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |title=Зеленский отдал приказ ВСУ наносить максимальные потери оккупантам |language=ru |trans-title=Zelensky ordered the Armed Forces of Ukraine to inflict maximum losses on the invaders |website=Unian |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082802/https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |url-status=live }}</ref> Zelenski het ook aangekondig dat diplomatieke betrekkinge met Rusland onmiddellik opgehef word.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=Interfax |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}</ref> Later dié dag het hy 'n algemene mobilisasie aangekondig.<ref>{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Om 10:00 (UTC+2) het die Oekraïense presidensiële administrasie aangekondig Russiese troepe het Oekraïne uit die noorde binnegeval (tot 5&nbsp;km diep). Russiese troepe was bedrywig in [[Charkif-oblast]] en [[Tsjernihif-oblast]], naby [[Soemi]].<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |title=Войска России на севере Украины продвинулись вглубь до пяти километров – Арестович |language= |website= |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091205/https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |url-status=live }}</ref> Om 10:30 (UTC+2) het die Oekraïense departement van verdediging aangekondig Russiese troepe in Tsjernihif-oblast is gekeer, 'n groot geveg was naby Charkif aan die gang, en [[Marioepol]] en Sjtsjastja is ten volle teruggewen.<ref name=mil.2402.1030>{{cite web |author= |url=https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |title=General Staff of the Armed Forces of Ukraine: Operative information as of 10.30 |language= |website=mil.gov.ua |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103548/https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |url-status=live }}</ref> ====Kijif en die noordfront==== [[Beeld:Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev.jpg|thumb|240px|Telekommunikasietorings in Kijif word deur Russe aangeval.]] [[Beeld:Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|thumb|links|240px|Ná gevegte in Hostomel, 4 Maart.]] Russiese troepe het op 24 Februarie probeer om [[Kijif]] vinnig in te neem deur middel van ’n spitsaanval vanuit Belarus suidwaarts langs die westelike oewer van die [[Dnipro]]rivier, met Russiese soldate wat die stad binnegedring het, ondersteun deur luglandingsoperasies en ’n vinnige, gemeganiseerde opmars uit die noorde. Hulle het egter misluk.<ref name="wapo20220320">{{cite news|last1=Sly |first1=Liz |last2=Lamothe |first2=Dan |date=20 March 2022 |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |url-status=live |access-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320093229/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |archive-date=20 March 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Die VSA het Zelenski gekontak en aangebied om hom te help ontsnap, uit vrees vir ’n poging deur die Russiese leër om hom te ontvoer of vermoor. Zelenski het geantwoord: "Die geveg is hier; ek het ammunisie nodig, nie ’n rit nie."<ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Live updates: Zelenskyy declines US offer to evacuate Kyiv |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-united-nations-kyiv-6ccba0905f1871992b93712d3585f548 |access-date=28 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> Teen vroeg in Maart is 'n Russiese opmars langs die westekant van die Dnipro deur Oekraïense verdediging beperk. Teen 5 Maart het ’n Russiese konvooi, volgens berigte 64 km lank, min vordering in die rigting van Kijif gemaak.<ref>{{cite news|last=Stern |first=Did L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |url-access=subscription |access-date=6 March 2022}}</ref> Die opmars uit [[Tsjernihif-oblast|Tsjernihif]] het grootliks tot stilstand gekom toe ’n beleg daar begin het. Russiese magte het uit die noordweste na Kijif opgeruk en [[Boetsja]], Hostomel en Vorzel teen 5 Maart ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |last3=McGee |first3=Luke |last4=Gigova |first4=Radina |name-list-style=and |date=7 March 2022 |title='A family died ... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |access-date=9 March 2022 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022 |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |access-date=9 March 2022}}</ref Op 16 Maart het Oekraïense magte ’n teenoffensief begin.<ref>{{cite news|last1=Cullison |first1=Alan |last2=Coles |first2=Isabel |last3=Trofimov |first3=Yaroslav |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |archive-date=16 March 2022}}</ref> Omdat Russiese magte nie ’n vinnige oorwinning in Kijif kon behaal nie, het hulle oorgeskakel na bombardemente sonder onderskeiding en belegvoering.<ref>{{cite news|last1=Gordon |first1=Michael R. |last2=Leary |first2=Alex |date=21 March 2022 |title=The Wall Street Journal News Exclusive: Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |access-date=24 March 2022}}</ref> Op 25 Maart het ’n Oekraïense teenoffensief dorpe oos en wes van Kijif herower.<ref>{{cite web|date=23 March 2022 |title=Ukraine war: Ukrainian fightback gains ground west of Kyiv |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60847188 |access-date=29 March 2022 |website=BBC News}}</ref> Russiese troepe in die Boetsja-gebied het noordwaarts teruggetrek. Oekraïense magte het die stad op 1 April binnegegaan, die gebied rondom Kijif herower en bewyse van oorlogsmisdade in Boetsja gevind.<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=2 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (Graphic Images) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |archive-date=3 April 2022 |access-date=3 April 2022 |website=The Kyiv Independent}}</ref> Die [[Pentagon]] het op 6 April bevestig die Russiese leër het [[Tsjernihif-oblast]] verlaat;<ref>{{cite news|last1=Demirjian |first1=Karoun |last2=Lamothe |first2=Dan |name-list-style=and |date=6 April 2022 |title=Pentagon: Russia has fully withdrawn from Kyiv, Chernihiv |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/04/06/pentagon-russia-withdraws-kyiv-chernihiv/ |access-date=7 April 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> plaaslike owerhede het gesê Russiese troepe het [[Soemi-oblast]] verlaat.<ref>{{cite news|last=Kalatur |first=Anastasiya |date=8 April 2022 |title=Sumy region liberated from Russian troops |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/8/7338013/ |access-date=15 April 2022}}</ref> Navo se sekretaris-generaal, [[Jens Stoltenberg]], het gesê die Russiese "terugtrekking, herbevoorrading en herontplooiing" van troepe uit die Kijif-gebied moet geïnterpreteer word as ’n uitbreiding van Poetin se planne om sy magte op Oos-Oekraïne te konsentreer.<ref name="news.yahoo.com"/> ====Suid- en oosfront==== [[Beeld:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|220px|'n Russiese bombardement aan die buitewyke van Charkif, 1 Maart.]] [[Beeld:Myronosytska 1 after Russian shelling on 2 March 2022 (05).jpg|thumb|220px|Die fakulteit ekonomie van die Nasionale Universiteit van Charkif ná die Russiese bombardement, 2 Maart 2022.]] Op 24 Februarie het Russiese aanvalsgroepe uit die Krim noordweswaarts beweeg en brûe oor die Dnipro<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> en die Noord-Krim-kanaal ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 1 Maart was [[Cherson]] die eerste groot stad wat deur Rusland ingeneem is.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |name-list-style=and |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Russiese troepe het na Mikolajif opgeruk en dit aangeval, maar is teruggedryf.<ref>{{cite news|date=4 March 2022 |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022}}</ref> Russiese magte het die Zaporizjzjza-kernkragsentrale genader en Enerhodar beleër. Teen 25 Februarie het Russiese eenhede na [[Marioepol]] begin opruk.<ref>{{cite news|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> Teen 18 Maart was Marioepol omsingel en het gevegte die middestad bereik. Dit het pogings om burgerlikes te ontruim bemoeilik.<ref>{{cite news|last1=Boffey |first1=Daniel |last2=Tondo |first2=Lorenzo |name-list-style=and |date=18 March 2022 |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |access-date=21 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die Russe het oorgawe geëis, en die Oekraïners het geweier.<ref name="CBC-2022-03-21">{{cite news|date=21 March 2022 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |access-date=21 March 2022}}</ref> Op 27 Maart het die Oekraïense adjunk-premier, Olha Stefanisjina, gesê: "meer as 85 persent van die hele stad is vernietig".<ref>{{cite news|last=Scully |first=Rachel |date=27 March 2022 |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |access-date=29 March 2022}}</ref> Rusland het veilige deurgang na Marioepol geweier aan 50 busse wat deur die VN gestuur is om burgerlikes te ontruim.<ref>{{cite news|date=30 March 2022 |title=Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470 |access-date=31 March 2022}}</ref> In die ooste het Russiese soldate probeer om Charkif in te neem<ref>{{Cite magazine |last=Losh |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=27 February 2022}} en het sterk Oekraïense weerstand ervaar. Izjoem is op 1 April deur Russiese magte ingeneem<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 April 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref> ná ’n geveg van ’n maand. Op 25 Maart het die Russiese ministerie van verdediging gesê hulle sou probeer om groot stede in die ooste van Oekraïne te beset.<ref>{{cite news|date=25 March 2022 |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |publisher=Yahoo! Finance |agency=[[Reuters]] |location=Londen |editor-last=Trevelyan |editor-first=Mark |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |access-date=28 March 2022}}</ref> Op 3 April het Rusland, ná die terugtrekking van Russiese magte uit Kijif, sy aanval op die suide van Oekraïne uitgebrei met bombardemente en aanvalle op Odesa, Mikolajif en die Zaporizjzja-kernkragsentrale.<ref>{{cite news|date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times|publisher=SPH Media Trust |agency=[[Reuters]] |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=6 April 2022}}</ref> Teen 7 April het die hernude konsentrasie van Russiese troepe en tenks rondom Izjoem, Slowjansk en Kramatorsk Oekraïense amptenare genoop om die oorblywende inwoners naby die oostelike grens aan te raai om na Wes-Oekraïne te ontruim.<ref>{{cite news|last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=15 April 2022}}</ref> ===Suidoosfront (8 April - 5 September 2022)=== [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|280px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 7 April tot 5 September 2022.]] Teen 17 April is Russiese vordering aan die suidoosfront blykbaar belemmer deur Oekraïense magte by die groot, swaar versterkte Azovstal-yster-en-staalwerk en die omliggende gebied in Marioepol.<ref name="RNZM">{{cite news|date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> Op 19 April het Rusland ’n "oostelike offensief" geloods oor ’n front van 480&nbsp;km wat van Charkif tot Donetsk en Loehansk gestrek het, met gelyktydige missielaanvalle wat weer op Kijif en [[Lwif]] gerig is.<ref name="nytimes.com">{{cite news|last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=20 April 2022 }}</ref> ’n Anonieme Amerikaanse verdedigingsamptenaar het die Russiese offensief as "op sy beste minimaal" beskryf.<ref>{{cite news|date=2 May 2022 |title=US official briefs on Russia's war effort |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61295448}}</ref> Teen 30 Mei was die verskil tussen Russiese en Oekraïense artillerie duidelik, met Oekraïense artillerie wat in die minderheid was.<ref name="Sabbagh">{{cite news|last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> In reaksie op Biden se aanduiding dat Oekraïne van meer gevorderde artillerie voorsien sou word, het Poetin gesê Rusland sou sy inval uitbrei om nuwe stede in te sluit, en hy het op 6 Junie ’n missielaanval op Kijif gelas nadat Rusland dit weke lank nie direk aangeval het nie.<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |work=CBS News Videos via Yahoo News |date=6 June 2022 }}</ref> Op 10 Junie het die adjunkhoof van die Oekraïense Veiligheidsdiens (SBU), Wadim Skibitski, verklaar die frontlyne tydens die Slag van Sjewjerodonetsk sou bepaal hoe die inval sou verloop:<ref name="iktgvs">{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=10 June 2022 |title=We're almost out of ammunition and relying on western arms, says Ukraine |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/were-almost-out-of-ammunition-and-relying-on-western-arms-says-ukraine }}</ref> {{Blockquote |text=Dit is nou 'n artillerie-oorlog, en ons verloor dit. Alles hang nou af van wat die Weste vir ons gee. Oekraïne het een artilleriestuk teenoor elke 10 of 15 Russiese stukke. Ons Westerse vennote het ons ongeveer 10% gegee van wat hulle het.}} Op 29 Junie het die Amerikaanse intelligensiedirekteur Avril Haines gesê Amerikaanse agentskappe stem saam die inval sal "vir ’n lang tydperk ... voortduur. Kortom, die prentjie bly taamlik somber, en Rusland se houding teenoor die Weste verhard."<ref>{{cite news|last1=Alper |first1=Alexandra |last2=Freifeld |first2=Karen |last3=Landay |first3=Jonathan |date=29 June 2022 |title=Putin still wants most of Ukraine, war outlook grim -U.S. intelligence chief |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-still-wants-most-ukraine-war-outlook-grim-us-intelligence-chief-2022-06-29/ |access-date=2 July 2022 |work=[[Reuters]] }}</ref> Die hoofwoordvoerder van die Russiese ministerie van verdediging, Igor Konasjenkof, het onthul Russiese troepe is verdeel tussen die weermaggroepe "Sentrum", onder bevel van kolonel-generaal Aleksander Lapin, en "Suid", onder bevel van weermaggeneraal Sergei Soerowikin.<ref name="Novaya">{{cite news|last=Cherkasov |first=Alexander |date=26 June 2022 |script-title=Люди, стрелявшие в наших отцов |language=uk |agency=[[Nowaja Gazeta]] |url=https://novayagazeta.eu/articles/2022/06/26/liudi-streliavshie-v-nashikh-ottsov }}</ref> Op 20 Julie het Sergei Lawrof, die Russiese minister van buitelandse sake, aangekondig Rusland sou reageer op die verhoogde militêre hulp wat Oekraïne uit die buiteland ontvang deur sy spesiale militêre operasie na [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja-]] en [[Cherson-oblast]] uit te brei.<ref>{{cite news|date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> Russiese grondmagte het begin om vrywilligerbataljons te werf om ’n nuwe 3de Leërkorps binne die Westelike Militêre Distrik te vorm, met ’n beplande sterkte van 16&nbsp;000 - 60&nbsp;000 personeellede.<ref>{{cite news|date=29 July 2022 |title=Ru\ssia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=27 August 2022 }}</ref> ====Val van Marioepol==== Op 13 April het Russiese magte hulle aanval op die Azovstal-yster-en-staalwerk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |last3=McKernan |first3=Bethan |date=13 April 2022 |title=Last marines defending Marioepol 'running out of ammunition' |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |access-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415205024/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |archive-date=15 April 2025}}</ref> Die Oekraïense premier, [[Denis Sjmjhal]], het gesê Oekraïense soldate het belowe om die ultimatum om oor te gee, te ignoreer en tot die einde te veg.<ref name="RNZM"/> Op 20 April het Poetin gesê die beleg kan takties as voltooi beskou word, aangesien die 500 Oekraïense soldate wat in bunkers binne die staalwerke verskans was, en na raming 1&nbsp;000 burgerlikes, van hulp afgesny was.<ref>{{cite news|last=Schreck |first=Adam |date=21 April 2022 |title=Putin claims victory in Marioepol despite steel-mill holdouts |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604113211/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-date=4 June 2025}}</ref> Ná vergaderings met Poetin en Zelenski het die VN se sekretaris-generaal, [[António Guterres]], op 28 April gesê hy sou probeer om ’n ontruiming uit Azovstal te reël.<ref>{{cite news|last=Prentice |first=Alessandra |date=28 April 2022 |title=U.N. chief Guterres calls for escape route from Marioepol 'apocalypse' |work=[[Reuters]] |publication-place=Kyiv |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |url-status=live |access-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429105525/https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |archive-date=29 April 2022}}</ref> Op 30 April het Russiese troepe burgerlikes toegelaat om onder VN-beskerming te vertrek.<ref>{{cite news|date=1 May 2022 |title=Civilians flee Azovstal bunkers in evacuation led by U.N. |first1=Tom |last1=Balmforth |first2=Max |last2=Hunder |first3=Alessandra |last3=Prentice |work=Yahoo News |agency=[[Reuters]] |url=https://news.yahoo.com/more-civilians-evacuated-around-azovstal-111331097.html |access-date=2 September 2024 }}</ref> Teen 3 Mei het Russiese troepe, nadat hulle 100 burgerlikes toegelaat het om te gaan, hulle bombardement hervat.<ref>{{cite news|date=3 May 2022 |title=Russia shells Marioepol plant with civilians still reported trapped |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |url-status=live |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506145656/https://web.archive.org/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |archive-date=6 May 2022}}</ref> Op 6 Mei het die ''[[Daily Telegraph]]'' berig Rusland het termobariese bomme (bomme wat chemiese ontbranding toelaat wat atmosferiese suurstof gebruik) teen die oorblywende soldate gebruik. Zelenski het die bevelvoerder van die staalfabriek gemagtig om oor te gee indien nodig.<ref>{{cite news|last=Vasilyeva |first=Nataliya |date=5 May 2022 |title=Ukraine loses contact with Azovstal defenders as Russian troops storm steelworks |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/05/04/besieged-azovstal-steelwork-bunker-survivors-stave-hunger-frying/ }}</ref> Op 7 Mei is alle burgerlikes ontruim.<ref>{{cite news|date=7 May 2022 |title='All' civilians have been evacuated from a besieged steel plant in Marioepol |work=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2022/05/07/1097413091/steel-plant-Marioepol-azovstal-civilians-evacuated |access-date=2 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Наслідки обстрілу дитячої лікарні та пологового будинку в Маріуполі, 9 березня 2022 року.jpg|thumb|240px|’n Kinderhospitaal in [[Marioepol]] ná ’n Russiese lugaanval op 9 Maart 2022.]] Nadat die laaste burgerlikes ontruim is, het 2&nbsp;000 Oekraïense soldate daar versperrings beman; 700 is beseer. Hulle het ’n beroep gedoen op ’n militêre korridor vir ontruiming, omdat hulle verwag het hulle sou tereggestel word indien hulle oorgee.<ref>{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=8 May 2022 |title='Surrender is not an option': Azov battalion commander in plea for help to escape Marioepol |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511201140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-date=11 May 2025}}</ref> Berigte oor onenigheid op 8 Mei het aangedui die bevelvoerder van die Oekraïense mariniers het ongemagtig tenks, ammunisie en personeel bekom, sy posisie verlaat en gevlug. Die oorblywende soldate het gesê die verdediging is gevolglik verswak, wat die voortduur van die Russiese aanvalle vergemaklik het.<ref>{{cite news|last=Petrenko |first=Roman |date=8 May 2022 |title=Marioepol defenders tell how the commander of marines fled the city |work=Yahoo News |agency=Ukrayinska Pravda |url=https://news.yahoo.com/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |access-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304015517/https://www.yahoo.com/news/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |archive-date=4 March 2025}}</ref> Illia Samoilenko, adjunkbevelvoerder van die oorblywende Oekraïense troepe, het gesê: "Ons is basies dooie mense. Die meeste van ons weet dit, en daarom veg ons so vreesloos."<ref>{{cite news|last1=Krasnolutska |first1=Daryna |last2=Champion |first2=Marc |date=8 May 2022 |title=Marioepol Steel Plant's 'Dead Men' Defenders Call for Rescue Plan |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-08/Marioepol-steel-plant-s-dead-men-defenders-call-for-rescue-plan |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 16 Mei het die Oekraïense Algemene Staf aangekondig die Marioepol-garnisoen het sy "gevegsending voltooi" en die finale ontruimings het begin. Altesaam 264 dienslede is na Olenifka, onder Russiese beheer, ontruim, terwyl 53 wat ernstig beseer was, na ’n hospitaal in Nowoazofsk, ook onder Russiese beheer, geneem is.<ref name="nytimes16">{{cite news|last1=Hopkins |first1=Valerie |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Santora |first3=Marc |name-list-style=and |date=16 May 2022 |title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Marioepol after weeks of Russian siege. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-date=16 May 2022 |access-date=16 May 2022 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> Ná die ontruiming het Russiese en DPR-magte volle beheer oor Marioepol verkry. Rusland se perssekretaris, Dmitri Peskof, het gesê Poetin het gewaarborg die vegters wat oorgegee het, sou "in ooreenstemming met internasionale standaarde" behandel word, terwyl Zelenski gesê het "die werk om die seuns huis toe te bring gaan voort..."<ref name="reutersmay17">{{cite news|date=17 May 2022 |title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender |work=[[Reuters]] |publication-place=Marioepol |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517104718/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |archive-date=17 May 2022}}</ref> ====Val van Sjewjerodonetsk en Lisitsjansk==== [[Beeld:Окупанти вдарили «Точкою-У» по залізничному вокзалу Краматорська 03 (3to4).jpg|thumb|Die toneel van die spoorwegstasie in Kramatorsk ná 'n Russiese aanval waarin 63 burgerlikes gesterf het.]] Op 11 April het Zelenski gesê Oekraïne verwag ’n nuwe Russiese offensief in die ooste.<ref>{{cite news|date=11 April 2022 |title=Tens of thousands feared dead in Marioepol |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/russia-ukraine-war-live-updates-zelenskyy-warns-offensive-east-rcna23809 |access-date=15 April 2022 }}</ref> Amerikaanse amptenare het gesê Rusland het elders teruggetrek of is teruggedryf en was besig om ’n terugtrekking en herontplooiing na die front in Suidoos-Oekraïne voor te berei.<ref>{{cite news|last1=Bacon |first1=John |last2=Mansfield |first2=Erin |last3=Wadington |first3=Katie |last4=Santucci |first4=Jeanine |last5=Vanden Brook |first5=Tom |last6=Tebor |first6=Celina |name-list-style=and |date=10 April 2022 |title=EU to consider Ukraine membership in weeks; Russia warns of 'direct military confrontation' with US: April 10 recap |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/10/ukraine-russia-invasion-live-updates/9528799002/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410073616/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/10/ukraine-russia-invasion-live-updates/9528799002/ |archive-date=10 April 2022 |access-date=28 May 2022 |work=USA Today}}</ref> Militêre satelliete het op 11 April Russiese konvooie van infanterie- en gemeganiseerde eenhede afgeneem wat suidwaarts van Charkif na Izjoem ontplooi is, blykbaar as deel van die beplande Russiese herontplooiing.<ref>{{cite news|last=Saric |first=Ivana |date=10 April 2022 |title=Satellite images: Russian military convoy heads south toward Donbas region |work=Axios |url=https://www.axios.com/photos-russia-convoy-donbas-3af345c4-c292-4181-abe5-80abbc303b8b.html }}</ref> Op 18 April, met Marioepol wat deur Russiese magte ingeneem is, het die Oekraïense regering aangekondig die tweede fase van die versterkte inval in die Donetsk-, Loehansk- en Charkif-oblast het verskerp, met uitgebreide invallende magte wat die Donbas beset het.<ref>{{cite news|date=18 April 2022 |title=Ukraine says 'Battle of Donbas' has begun, Russia pushing in east |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=23 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418205729/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |archive-date=18 April 2022}}</ref> Op 22 Mei het die BBC berig ná die val van Marioepol het Rusland sy offensiewe in Loehansk en Donetsk verskerp, terwyl missielaanvalle en hewige artillerievuur op Sjewjerodonetsk, die grootste stad onder Oekraïense beheer in Loehansk-oblast, gekonsentreer is.<ref>{{cite news|last=Murphy |first=Matt |date=23 May 2022 |title=Ukraine war: Russian assault on key Donbas city intensifies |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |url-status=live |access-date=26 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523080849/https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |archive-date=23 May 2022}}</ref> Op 23 Mei is berig Russiese magte het Liman binnegegaan en die stad teen 26 Mei ingeneem.<ref>{{cite news|date=25 May 2022 |title=Russia seeking to capture Ukraine's Lyman: separatist leader |work=The Australian |url=https://www.theaustralian.com.au/world/russia-seeking-to-capture-ukraines-lyman-separatist-leader/news-story/501ab08e54c87aeb68daa4e4dbe6e4ef |url-status=live |url-access=subscription |access-date=15 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526032910/https://www.theaustralian.com.au/world/russia-seeking-to-capture-ukraines-lyman-separatist-leader/news-story/501ab08e54c87aeb68daa4e4dbe6e4ef |archive-date=26 May 2022 |issn=1038-8761}}</ref> Oekraïense magte was na berig is, besig om Swjatohirsk te verlaat.<ref name="RID Rivista Italiana Difesa">{{cite web|last=Markic |first=Igor |title=Ucraina, Belgorod sotto attacco, ma i Russi stringono la morsa su Severodonetsk |trans-title=Ukraine, Belgorod under attack, but the Russians tighten their grip on Severodonetsk |url=https://www.rid.it/shownews/4938 |access-date=22 May 2022 |website=Rivista Italiana Difesa |publisher=Coop Giornalistica La Riviera |language=it }}</ref> Teen 24 Mei het Russiese magte Switlodarsk ingeneem.<ref name="Svitlodarsk24522">{{cite news|title=Donetsk region: occupying forces capture Svitlodarsk |work=Yahoo News |date=24 May 2022 |url=https://news.yahoo.com/donetsk-region-occupying-forces-capture-133430234.html |access-date=24 May 2022}}</ref> Op 30 Mei het Reuters berig Russiese troepe het deur die buitewyke van Sjewjerodonetsk gebreek.<ref>{{cite news|date=30 May 2022 |title=Russian troops enter outskirts of key city in eastern Ukraine's Donbas |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-russia-battle-east-zelenskyy-visits-front-rcna31076 |access-date=2 June 2022 }}</ref> Teen 2 Junie het ''The Washington Post'' berig Sjewjerodonetsk was op die punt van oorgawe, met meer as 80% van die stad in die hande van Russiese soldate.<ref>{{cite news|last1=Thebault |first1=Reis |last2=Iati |first2=Marisa |last3=Timsit |first3=Annabelle |last4=Suliman |first4=Adela |last5=Pietsch |first5=Bryan |last6=Pannett |first6=Rachel |date=2 June 2022 |title=Russia, U.S. trade barbs over weapons pledge; Severodonetsk on the brink |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/01/russia-ukraine-war-news-live-updates/ |access-date=5 June 2022 }}</ref> Op 3 Junie het Oekraïense magte na berig word ’n teenaanval in Sjewjerodonetsk begin. Teen 4 Junie het Oekraïense regeringsbronne beweer 20% of meer van die stad is herower.<ref>{{cite news|date=4 June 2022 |title=Russia 'suffering huge casualties' as troops retreat: Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/4/fighting-rages-in-two-key-eastern-ukrainian-cities |access-date=5 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Движение техники по понтонной переправе через Северский Донец 001.png|thumb|Russiese tenks by ’n pontoorgang oor die Sewerski-Donets-rivier, 9 April 2022.]] Oekraïense owerhede het geraam 800 Oekraïense burgerlikes is by die Azot- chemiese fabriek in Sjewjerodonetsk beleër; Russies gesteunde separatiste het gesê 300-400 soldate het daar geskuil.<ref>{{cite news|date=11 June 2022 |title=Ukraine war: Chemical plant hit as fighting rages in Severodonetsk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61773356 |access-date=9 August 2022 }}</ref> Namate die Oekraïense verdediging van Sjewjerodonetsk begin wankel het, het Russiese troepe hulle aanval op die naburige stad Lisitsjansk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Stevis-Gridneff |first2=Matina |date=13 June 2022 |title=Ukraine Allies Ponder Options As Cities Falter |edition=Late, New York |volume=59,453 |page=1 |work=[[The New York Times]] |url=https://static01.nyt.com/images/2022/06/13/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> Op 20 Junie is berig Russiese soldate het hulle greep op Sjewjerodonetsk verstewig deur omliggende dorpe in te neem.<ref>{{cite news|last=Hughes |first=Clyde |date=20 June 2022 |title=Russian troops capture key suburb near Severodonetsk after months of battle |work=UPI |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/06/20/Ukraine-Severdonetsk-suburb-capture-Kharkiv/6931655722874/ }}</ref> [[CNN]] het op 24 Junie berig Oekraïne se gewapende magte is beveel om Sjewjerodonetsk te ontruim te midde van verskroeideaardetaktieke deur oprukkende Russiese troepe; verskeie honderde burgerlikes wat by die Azot- chemiese fabriek geskuil het, is agtergelaat, met sommige wat hulle lot met dié van mense in Marioepol vergelyk het.<ref>{{cite news|last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Lister |first2=Tim |date=24 June 2022 |title=Ukraine to withdraw from key city of Severodonetsk as Russia's advance grinds on |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/06/24/europe/severodonetsk-Loehansk-russia-ukraine-intl/index.html }}</ref> Op 3 Julie het die Russiese ministerie van verdediging beweer Lisitsjansk is ingeneem en beset.<ref>{{cite news|date=3 July 2022 |title=Russia claims capture of pivotal city in eastern Ukraine |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-russia-war-lysychansk-Loehansk-province-donbas/ }}</ref> ''The Guardian'' het op 4 Julie berig ná die val van die Loehansk-oblast sou Russiese soldate hulle inval in die aangrensende Donetsk-oblast voortsit om die stede Slowjansk en [[Bachmoet-slagting|Bachmoet]] aan te val.<ref>{{cite news|last=Jones |first=Sam |date=4 July 2022 |title=Putin declares victory in Loehansk after fall of Lysychansk |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/04/ukraine-donetsk-next-russian-target-after-capture-of-Loehansk-says-governor }}</ref> ====Zaporizjzja-front==== [[Beeld:Shopping center in Kremenchuk after Russian shelling, 2022-06-27 (1) frame 0246.jpg|thumb|Die Franse president, [[Emmanuel Macron]], het die missielaanval op 'n winkelsentrum in Krementsjoek op 28 Junie 2022 'n "oorlogsmisdaad" genoem.]] Russiese magte het voortgegaan om missiele af te vuur en bomme op [[Dnipro]] en Zaporizjzja te laat val.<ref name="nytimes.com"/> Russiese missiele het die Internasionale Lughawe Dnipro op 10 April vernietig.<ref>{{cite news|date=10 April 2022 |title=Russian rockets destroy airport in Ukrainian city of Dnipro |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/10/russian-rockets-destroy-airport-in-ukrainian-city-of-dnipro |access-date=1 October 2023 }}</ref> Op 2 Mei het die VN, volgens berigte met die samewerking van Russiese troepe, ongeveer 100 oorlewendes uit die beleg van Marioepol ontruim.<ref>{{cite news|last1=Rai |first1=Arpan |last2=Bancroft |first2=Holly |date=2 May 2022 |title=Mariupol steelworks shelling resumes as doctors describe dire bunker conditions |publisher=Yahoo News |url=https://news.yahoo.com/ukraine-news-live-un-conducting-025522315.html |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 28 Junie het Reuters berig ’n Russiese missielaanval op Krementsjoek, wat in ’n winkelsentrum ontplof het, het minstens 18 mense gedood. Frankryk se president, [[Emmanuel Macron]], het dit ’n "oorlogsmisdaad" genoem.<ref>{{cite news|last=Lewis |first=Simon |date=28 June 2022 |title=Dozens missing after Russian missile strike on mall kills 18 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/rescuers-dig-survivors-russian-missile-strike-ukrainian-shopping-mall-2022-06-28/ }}</ref> Die president van die Oekraïense kernagentskap Energoatom het die situasie by die Zaporizjzja-kernkragsentrale as "uiters gespanne" beskryf en gesê Oekraïense personeel bedryf die aanleg, maar tot 500 Russiese soldate beheer dit, terwyl Rusland nabygeleë gebiede bestook en wapens by die aanleg opberg.<ref>{{cite news|date=7 July 2022 |title=Russia accused of shelling from Zaporizjzja nuclear plant in Ukraine |url=https://www.france24.com/en/europe/20220716-live-russia-accused-of-shelling-from-Zaporizjzja-nuclear-plant |access-date=13 August 2022 |work=France 24 }}</ref> Rusland het op 19 Augustus ingestem om inspekteurs toegang tot die aanleg te verleen ná ’n oproep van Macron aan Poetin. Teen Julie 2023 was toegang tot die aanleg steeds beperk.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-yet-grant-access-Zaporizjzja-nuclear-reactor-roofs-iaea-2023-07-20/ |title=Russia yet to grant access to Zaporizhzhia nuclear reactor roofs, IAEA says |last1=Murphy |first1=Francois |date=20 July 2023 |work=[[Reuters]] |access-date=24 September 2023 }} Rusland het berig 12 aanvalle met ontploffings van 50 artilleriegranate is teen 18 Augustus by die aanleg en die maatskappydorp Enerhodar aangeteken.<ref name="nei-20220822">{{cite news|date=22 August 2022 |title=Growing concern about Zaporizhzya NPP sparks international diplomacy |publisher=Nuclear Engineering International |url=https://www.neimagazine.com/news/newsgrowing-concern-about-zaporizhzya-npp-sparks-international-diplomacy-9944011 |access-date=1 October 2023}}</ref> Tobias Ellwood, voorsitter van die VK se kieskomitee vir verdediging, en die Amerikaanse kongreslid Adam Kinzinger het gesê stralingslekkasies sou ’n oortreding van Navo wees, ingevolge waarvan ’n aanval op ’n Navo-lid ’n aanval op al sy lede is.<ref>{{cite news|date=20 August 2022 |title=UK, US Set Ultimatum Against Russia Due To Provocations At Zaporizjzja NPP |publisher=Charter 97 |url=https://charter97.org/en/news/2022/8/20/512116/ }}</ref><ref>{{cite news|title=The West considers applying NATO's Article 5 in response to possible accident at Zaporizjzja Nuclear Power Plant |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/08/20/7364116/ |access-date=20 August 2022 }}</ref> [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 3 animated (cropped).gif|thumb|260px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 5 September 2022 tot 11 November 2022.]] ===Russiese anneksasies en besettingsverliese (6 September - 11 November 2022)=== Op 6 September 2022 het Oekraïense magte ’n verrassende teenoffensief in die Charkif-streek geloods. Dit het naby Balaklija begin en is deur generaal Sirski gelei.<ref name="RO">{{Cite report |url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |title=Russian offensive campaign assessment, September 6 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Barros |first2=George |date=6 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |last3=Philipson |first3=Layne |last4=Kagan |first4=Frederick W. |access-date=10 September 2022 }}</ref> ’n Meer selfversekerde Kijif het op 12 September ’n teensoffensief rondom Charkif geloods, wat suksesvol genoeg was om Rusland sy verlies van belangrike posisies te laat erken en ''The New York Times'' te laat sê dit het die beeld van ’n "magtige Poetin" geknou. Kijif het die Weste om meer wapens gevra om die teensoffensief vol te hou.<ref>{{cite news|last=Troianovski |first=Anton |date=12 September 2022 |title=Retreat Dents Image of a Might Putin |edition=Late, New York |volume=59544 |page=1 |work=[[The New York Times]] |url=https://static01.nyt.com/images/2022/09/12/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> Op 21 September 2022 het Wladimir Poetin ’n gedeeltelike mobilisasie aangekondig, en die Russiese minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]], het gesê 300&nbsp;000 reserviste sou opgeroep word.<ref name="France 24 2022">{{cite web|date=21 September 2022 |title=Putin calls up reservists, warns Russia will use 'all means' for defence |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-putin-calls-up-reservists-warns-russia-will-use-all-means-for-defence |access-date=21 September 2022 |website=France 24}}</ref> Hy het ook gesê sy land sou "alle middele" gebruik om "homself te verdedig". Michailo Podoljak, ’n raadgewer van Zelenski, het gesê die besluit was voorspelbaar en ’n poging om "Rusland se mislukkings" te regverdig.<ref name="gazetapl 2022 pd">{{cite web|date=21 September 2022 |title=Ukraina odpowiada na orędzie Władimira Putina: Rosjanie dostali "prezent" |trans-title=Ukraine responds to Vladimir Putin's message: Russians got a "gift" |url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114881,28935390,ukraina-odpowiada-na-oredzie-wladimira-putina-rosjanie-dostali.html |access-date=21 September 2022 |website=gazetapl |language=pl }}</ref> Die Britse minister van buitelandse sake, Gillian Keegan, het die situasie ’n "eskalasie" genoem,<ref name="Ellyatt 2022 esc">{{cite news|last=Ellyatt |first=Holly |date=21 September 2022 |title=Russia's Putin announces partial military mobilization |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2022/09/21/russia-ukraine-war-putin-announces-partial-military-mobilization.html |access-date=21 September 2022}}</ref> terwyl die voormalige Mongoolse president Tsachiagiin Elbegdorzj Rusland daarvan beskuldig het dat die land Russiese Mongole as "kanonvoer" gebruik.<ref>{{cite news|date=4 October 2022 |title='We're minor losses': Russia's mobilisation targets ethnic minorities |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/ae06c532-e1ff-488a-b77c-cb93422d3dd7 |access-date=3 November 2022 }}</ref> ====Russiese anneksasie van Donetsk-, Cherson-, Loehansk- en Zaporizjzja-oblast==== Laat in September 2022 het Russies aangestelde amptenare in Oekraïne referendums georganiseer oor die anneksasie van die Volksrepublieke [[Volksrepubliek Donetsk|Donetsk]] en [[Volksrepubliek Loehansk|Loehansk]], asook die Russies aangestelde militêre administrasies van [[Cherson-oblast|Cherson-]] en [[Zaporizjzja-oblast]]. Oekraïne se regering en bondgenote het dit as skynverkiesings veroordeel, terwyl die amptelike uitslae oorweldigende meerderhede ten gunste van anneksasie getoon het.<ref>{{cite news|date=27 September 2022 |title=Ukraine war: Russia claims win in occupied Ukraine 'sham' referendums |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63052207 |access-date=29 September 2022 }}</ref> Op 30 September 2022 het Poetin die anneksasie van Oekraïne se Donetsk-, Loehansk-, Cherson- en Zaporizjzja-oblast aangekondig.<ref>{{cite news|last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Chernova |first2=Anna |last3=Lister |first3=Tim |date=30 September 2022 |title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=26 January 2023 }} Oekraïne, die Verenigde State, die Europese Unie en die Verenigde Nasies het die anneksasies almal as onwettig veroordeel.<ref>{{cite news|last=Trevelyan |first=Mark |date=30 September 2022 |title=Putin declares annexation of Ukrainian lands in Kremlin ceremony |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/putin-declare-annexation-ukrainian-lands-major-escalation-war-2022-09-29/ |access-date=30 September 2022 }}</ref> ==== Cherson-teenoffensief==== [[Beeld:Volodymyr Zelenskyy took part in hoisting the State Flag of Ukraine in liberated Kherson. (52502054830).jpg|thumb|'n Paar dae ná Cherson se bevryding help Zelenski die Oekraïense vlag weer in die stad hys.]] Op 29 Augustus het Zelenski die begin van ’n volskaalse teenoffensief in die suidooste aangekondig om Russies besette gebiede in die Cherson- en Mikolajif-streke te herower.<ref>{{cite news|title=Ukraine's south is on the line as a major counteroffensive appears to be underway |work=NBC News |date=29 August 2022 |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-counteroffensive-russian-held-south-kherson-rcna45265 |access-date=31 August 2022 }}</ref> Teen 4 September het Oekraïense magte die dorp Wisokopillja herower.<ref>{{cite news|last=Asami |first=Terajima |date=4 September 2022 |title=Ukraine war latest: Ukraine liberates villages in south and east |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/national/ukraine-war-latest-ukraine-liberates-villages-in-south-and-east |access-date=5 September 2022 }}</ref> Oekraïense aanvalle het ook aan die suidelike frontlinie voortgeduur, hoewel berigte oor territoriale veranderinge grotendeels nie geverifieer kon word nie. In Oktober het Oekraïense magte verder suidwaarts na die stad Cherson gevorder en beheer oor 1&nbsp;170&nbsp;km² oorgeneem, terwyl gevegte tot by Doedtsjani uitgebrei het.<ref>{{cite news|last1=Peter |first1=Laurence |last2=Murphy |first2=Matt |date=4 October 2022 |title=Ukraine makes breakthrough in south against Russia Published |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63126156 |access-date=10 October 2022 }}</ref> Sjoigoe het Russiese magte op 9 November beveel om ’n deel van Cherson-oblast, insluitend die stad [[Cherson]], te verlaat en na die oostelike oewer van die Dnepro te verskuif.<ref>{{cite news|last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Sauer |first2=Pjotr |date=9 November 2022 |title=Russian troops ordered to retreat from Kherson in face of Ukrainian advance |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/russians-destroy-dnieper-bridges-to-slow-ukraine-advance-on-kherson |access-date=10 November 2022 }}</ref> Op 11 November het Oekraïense troepe Cherson binnegegaan nadat Rusland sy onttrekking voltooi het. Dit het beteken Russiese magte het nie meer ’n vastrapplek aan die westelike oewer van die Dnepro gehad nie. ====Charkif-teenoffensief==== Oekraïense magte het op 6 September nog ’n verrassende teenoffensief in die Charkif-oblast naby Balaklija onder leiding van generaal Sirski geloods.<ref name="RO"/> Teen 7 September het Oekraïense magte 20&nbsp;km tot binne die Russies besette gebied gevorder en beweer hulle het ongeveer 400&nbsp;km² herower. Russiese kommentators het gesê dit was waarskynlik die gevolg van die verskuiwing van Russiese magte na Cherson.<ref>{{cite web|last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=7 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 7 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7 |access-date=10 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org }}</ref> Op 8 September het Oekraïense magte Balaklija ingeneem en tot binne 15&nbsp;km van Koepjansk gevorder.<ref>{{cite web|last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=8 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 8 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8 |access-date=10 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org }}</ref> Op 9 September het die Russiese besettingsadministrasie van die Charkif-oblast aangekondig hulle sou die burgerbevolkings van Izjoem, Koepjansk en Weliki Boerloek "in veiligheid bring". Die Oorlogstudie-instituut (ISW) het gesê hy meen Koepjansk sou waarskynlik binne die volgende 72 uur val,<ref>{{cite news|last=Osterman |first=Cynthia |date=9 September 2022 |title=Ukraine retakes settlements in Kharkiv advance – Russian-installed official |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/civilians-being-evacuated-russian-held-kharkiv-region-towns-russian-installed-2022-09-09/ |access-date=10 September 2022}}</ref> terwyl Russiese reserwe-eenhede per pad en helikopter na die gebied gestuur is.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesaieva |first2=Julia |last3=Pennington |first3=Josh |date=9 September 2022 |title=Russia sends reinforcements to Kharkiv as Ukrainians advance |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2022/09/10/europe/ukraine-kharkiv-advances-intl-hnk/index.html |access-date=10 September 2022 }}</ref> Op die oggend van 10 September het foto’s verskyn wat na bewering Oekraïense troepe toon wat die Oekraïense vlag in die sentrum van Koepjansk hys,<ref name="kupiansk-euromaidanpress">{{cite news|date=10 September 2022 |title=Ukrainian troops liberate Kupiansk, Kharkiv oblast – media |work=[[Euromaidan Press]] |url=https://euromaidanpress.com/2022/09/10/ukrainian-troops-liberate-kupiansk-kharkiv-oblast-media/ |access-date=10 September 2022 }}</ref> en die ISW het gesê Oekraïense magte het ongeveer 2&nbsp;500&nbsp;km² ingeneem.<ref name="isw20220909">{{cite web|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 9 |url=https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910102731/https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html |archive-date=10 September 2022 |access-date=10 September 2022}}</ref> Reuters het berig Russiese stellings in die noordooste van Oekraïne het voor die Oekraïense aanval "ineengestort", met Russiese magte wat gedwing is om uit hulle basis by Izjoem terug te trek nadat die inname van Koepjansk hulle afgesny het.<ref>{{cite news|last1=Hunder |first1=Max |last2=Hnidyi |first2=Vitalii |date=10 September 2022 |title=Russian grip on northeast Ukraine collapses after Kyiv severs supply line |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-troops-raise-flag-over-railway-hub-advance-threatens-turn-into-rout-2022-09-10/ |access-date=10 September 2022 }}</ref> Teen 15 September het ’n beoordeling deur die Britse ministerie van verdediging bevestig Rusland het óf byna al sy stellings wes van die Oskilrivier verloor óf daaruit onttrek. Hulle het waardevolle militêre toerusting agtergelaat.<ref>{{cite news|date=15 September 2022 |title=Ukraine continues to consolidate its control in Kharkiv area, UK says |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-continues-consolidate-its-control-kharkiv-area-uk-says-2022-09-15/ }}</ref> Die offensief het ooswaarts voortgeduur, en teen 1 Oktober het Oekraïense magte Liman bevry.<ref>{{cite news|last1=Balmforth |first1=Tom |last2=Polityuk |first2=Pavel |date=1 October 2022 |title=Ukraine troops say they take key town, Putin ally mulls possible nuclear response |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-encircles-russian-forces-around-lyman-stronghold-military-2022-10-01/ |access-date=10 October 2022 }}</ref> ===Winterdooiepunt (12 November 2022 - 7 Junie 2023)=== Ná die twee gelyktydige Oekraïense teenoffensiewe het die gevegte in die winter half in ’n dooie punt vasgeval,<ref name="TakesStock">{{cite news|date=8 April 2023 |title=Russia takes stock after winter offensive fails to deliver gains |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/04/08/russia-takes-stock-after-winter-offensive-fails-to-deliver-gains-a80762 |work=[[The Moscow Times]] AFP | access-date=26 April 2023}}</ref> met swaar verliese maar min beweging van die frontlinie.<ref>{{cite news|last=Trofimov |first=Yaroslav |title=Ukraine, Russia Gird for a Decisive Spring Campaign After a Bloody Winter |work=[[The Wall Street Journal]] |date=13 March 2023 |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-russia-gird-for-a-decisive-spring-campaign-after-a-bloody-winter-a3beef16 |access-date=26 April 2023 }}</ref> Rusland het ’n selfverklaarde winteroffensief in Oos-Oekraïne geloods, maar die veldtog het met beperkte terreinwinste geëindig.<ref name="TakesStock"/><ref name="aground">{{cite news|last1=Holder |first1=Josh |last2=Hernandez |first2=Marco |date=6 April 2023 |title=How Russia's Offensive Ran Aground |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/04/06/world/europe/russia-offensive-maps.html |access-date=26 April 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> Ontleders het onder meer Rusland se gebrek aan opgeleide soldate en ammunisievoorrade vir die mislukking geblameer.<ref name=TakesStock/><ref name="aground"/> Die Britse historikus Mark Galeotti het gesê: "Ná Rusland se mislukte en swak beplande winteroffensief, wat sy geleentheid verspil het om sy magte te konsolideer, is Oekraïne in ’n betreklik sterk posisie."<ref>{{cite web|last=Galeotti |first=Mark |date=24 May 2023 |title=Ukraine's next move: can Putin be outsmarted? |url=https://www.spectator.co.uk/article/ukraines-next-move-can-putin-be-outsmarted/ |access-date=25 May 2023 |website=The Spectator }}</ref> Op 7 Februarie het ''The New York Times'' berig Russiese magte het onlangs byna 200&nbsp;000 soldate gemobiliseer om aan die offensief in die Donbas deel te neem.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Addario |first2=Lynsey |date=6 February 2023 |title=Outnumbered and Worn Out, Ukrainians in East Brace for Russian Assault |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/02/06/world/europe/ukraine-russia-offensive.html |access-date=25 March 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> Die Russiese private militêre maatskappy die Wagnergroep het ’n groter rol begin speel,<ref>{{cite news|date=13 January 2023 |title=The success of Russia's mercenary group says something about Putin's war |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/wagner-mercenary-group-russia-putin-b2261201.html |work=[[The Independent]] |access-date=26 April 2023 }}</ref> en "stadige, uitputtende vorderings" in die Bachmoet-geveg gelewer, met tienduisende rekrute uit gevangenisbataljons wat so te sê aan "selfmoordaanvalle" op Oekraïense stellings deelgeneem het.<ref name="aground"/> Aan die einde van Januarie 2023 het die gevegte in die suide van die Zaporizjzja-oblast verskerp, met swaar verliese aan albei kante.<ref>{{cite news|last=Grove |first=Thomas |date=24 January 2023 |title=Fighting Intensifies in Southern Ukraine |page=A6 |work=[[The Wall Street Journal]]}} ^{{cite news|date=22 January 2023 |title=Ukraine Latest: Russia Makes 'Incremental Gains' Around Bakhmut |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-22/ukraine-latest-russia-makes-incremental-gains-around-bakhmut |access-date=17 June 2023 }}</ref> In nabygeleë suidelike dele van die Donetsk-oblast het ’n intense, drie weke lange Russiese aanval naby die steenkoolmyndorp Woehledar plaasgevind; dit is as die grootste tenkgeveg van die oorlog tot op daardie stadium beskryf. Dit het op ’n ramp vir die Russiese magte uitgeloop, met Oekraïense bevelvoerders wat beweer het hulle het "minstens 130 tenks en gepantserde personeeldraers" verloor. Die Britse ministerie van verdediging het verklaar: "’n Hele Russiese brigade is feitlik uitgewis."<ref>{{cite news|last=Santora |first=Marc |date=16 February 2023 |title=Moscow's Military Capabilities Are in Question After Failed Battle for Ukrainian City |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/02/15/world/europe/russia-military-vuhledar-ukraine.html |access-date=26 April 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> Teen die einde van 2022, toe Russiese verliese 50&nbsp;000 oorskry het, het die Russiese leër versperringstroepe ingestel. Die Britse ministerie van verdediging het verklaar dié eenhede dreig om hulle eie terugtrekkende soldate te skiet om hulle tot aanvalle te dwing. In Maart 2023 het Russiese soldate ’n video opgeneem wat aan Poetin gerig is waarin hulle verklaar het hulle het ná die opdoen van verliese probeer om na hulle hoofkwartier terug te keer, maar hulle bevelvoerders het hulle die ontruiming geweier, terwyl versperringstroepe agter hulle geplaas is met dreigemente om hulle "te vernietig".<ref name="Sauer 2023 a785">{{cite news|last=Sauer |first=Pjotr |title=Russian soldiers say commanders used 'barrier troops' to stop them retreating |work=[[The Guardian]] |date=27 March 2023 |url=https://www.theguardian.com/world/2023/mar/27/russian-soldiers-commanders-used-barrier-troops-stop-retreating |access-date=25 January 2024 }}</ref> '''Ou deel''' ===Horlifka-aanval=== Op 2 Maart het Oekraïense magte begn met 'n aanval in die rigting van Horlifka in [[Donetsk-oblast]]. Die stad word sedert 2014 deur die [[Volksrepubliek Donetsk]] beheer. ===Luggevegte=== Op 24 Februarie het Russiese magte die Tsjoehoejif-lugmagbasis aangeval,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Video appears to show aftermath of missile strike on air base in Chuhuiv |publisher=Sky News |date=24 Februarie 2022 |access-date=6 April 2022 |url=https://news.sky.com/video/ukraine-video-appears-to-show-aftermath-of-missile-strike-on-air-base-in-chuhuiv-12550242}}</ref> wat [[Bayraktar TB2]]-[[Onbemande vliegtuig|hommeltuie]] gehuisves het. Die aanval het skade aan brandstofbergingsareas en infrastruktuur veroorsaak.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/satellite-imagery-shows-russian-attack-on-ukraine-from-space.html |title=Satellite imagery shows Russian attack on Ukraine from space |publisher=CNBC |first=Michael |last=Sheetz |date=24 Februarie 2022 |access-date=8 Maart 2022}}</ref> Die volgende dag is die Millerowo-lugbasis deur Russiese magte aangeval.<ref>"Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus". The Times of Israel. Geargiveer van die oorspronklike op 27 Februarie 2022. Besoek op 28 Februarie 2022.</ref> Tydens die Zjitomir-lughawe-aanval op 27 Februarie is berig dat Rusland 9K720 Iskander-missielstelsels, geleë in [[Belarus]], gebruik het om die burgerlike Zjitomir-lughawe aan te val.<ref>{{cite web |title=Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227183646/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |archive-date=27 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |work=The Times of Israel}}</ref> Baie Oekraïense lugverdedigingsgeriewe is in die eerste dae van die inval volledig of gedeeltelik deur Russiese lugaanvalle vernietig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61106245 |title=Ukraine's battle for control of its skies |first=Jonathan |last=Beale |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Rusland het op 5 Maart minstens tien vliegtuie verloor.<ref>{{cite news |last=Trevithick |first=Joseph |title=The Russian Air Force Just Had A Terrible Day Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44602/the-russian-air-force-just-had-a-terrible-day-over-ukraine |access-date=5 Maart 2022 |work=The Drive}}</ref> Op 6 Maart het die algemene staf van die [[Gewapende Magte van Oekraïne|gewapende magte van Oekraïne]] berig dat 88 Russiese vliegtuie sedert die begin van oorlog vernietig is.<ref>{{cite web|title=Enemy loses 88 aircraft, helicopters in Ukraine – General Staff |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/808029.html |access-date=9 Maart 2022 |website=Interfax-Ukraine}}</ref>'n Anonieme senior Amerikaanse verdedigingsbeampte het egter op 7 Maart aan [[Reuters]] gesê dat Rusland steeds die "oorgrote meerderheid" van sy vegvliegtuie en helikopters wat naby Oekraïne versamel is, beskikbaar het om te vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-has-deployed-nearly-100-pct-pre-staged-forces-into-ukraine-us-official-2022-03-07/ |title=Putin has deployed nearly 100% of pre-staged forces into Ukraine- U.S. Official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=[[Reuters]] |date=7 Maart 2022}}</ref> Na die eerste maand van die inval het Justin Bronk, 'n Britse militêre waarnemer, die Russiese vliegtuigverliese by 15 vastevlerkvliegtuie en 35 helikopters getel, maar het opgemerk dat die ware totaal beslis hoër was.<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/24/analysis-russia-falls-back-on-urban-siege-warfare-in-ukraine |title=Analysis: Russia falls back on urban siege warfare in Ukraine |first=Justin |last=Bronk |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Maart 2022 |access-date=24 Maart 2022}}</ref> Daarteenoor, volgens die Verenigde State, was 49 Oekraïnse vegvliegtuie teen 18 Maart verlore. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60774819?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62349f1d0ce87e491a0f0199%26How%20much%20of%20Ukraine%27s%20air%20force%20is%20still%20operational%3F%262022-03-18T19%3A44%3A06%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:12473c63-8acb-47a3-975e-484ef2787681&pinned_post_asset_id=62349f1d0ce87e491a0f0199&pinned_post_type=share |title=How much of Ukraine's air force is still operational? |editor-first=Jude |editor-last=Sheerin |work=[[BBC News]] |date=18 Maart 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Op 13 Maart het Russiese magte verskeie kruisermissielaanvalle uitgevoer op 'n militêre opleidingsgerief in Jaworif, Lwif-Oblast, naby die Poolse grens. Die plaaslike goewerneur, Maksim Kozitski, het berig minstens 35 mense is in die aanvalle dood.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/russia-air-strikes-hit-ukraine-military-base-near-poland |title=Russia strikes Ukraine army base near Poland as it widens attacks |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/03/13/europe/russia-invasion-ukraine-03-13-intl-hnk/index.html |title=Dozens killed as Russian forces strike targets in western Ukraine |first1=Tim |last1=Lister |first2=Mohammed |last2=Tawfeeq |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Simone |last4=McCarthy |first5=Tara |last5=John |publisher=CNN |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref> Die swak prestasie van die Russiese Lugmag word deur ''[[The Economist]]'' toegeskryf aan Rusland se onvermoë om Oekraïne se mediumafstand-[[grond-tot-lugmissiel]]-batterye (SAM) te onderdruk, Rusland se gebrek aan presisiegeleide bomme, tesame met Oekraïense middelafstand-SAM-stellings wat vliegtuie dwing om laag te vlieg en hulle kwesbaar vir Stinger en ander skouergelanseer grond-tot-lug-missiele maak, en gebrek aan opleiding en vliegure vir Russiese vlieëniers wat hulle onervare maak vir die soort nabygrondse ondersteuningsmissies tipies van moderne lugmagte.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=The curious case of Russia's missing air force |url=https://www.economist.com/interactive/2022/03/08/curious-case-russias-missing-air-force |newspaper=[[The Economist]] |access-date=9 Maart 2022 |url-access=subscription}}</ref> ===Vlootgevegte=== Oekraïne lê aan die [[Swartsee]], wat slegs toegang het deur die Turkse [[Bosporus]]- en [[Dardanelle]]-seestraat. Op 28 Februarie het [[Turkye]] die Montreux-konvensie van 1936 in werking gestel en die seestrate afgeseël vir Russiese oorlogskepe wat nie geregistreer is as tuisbasisse in die Swartsee nie en nie na hul hawens van oorsprong terugkeer nie. Dit het die deurgang van vier Russiese vlootvaartuie deur die Turkse seestrate verhinder.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=[[Reuters]] |date=28 Februarie 2022 |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 Maart 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2 Maart 2022 |access-date=29 Maart 2022}}</ref> Op 24 Februarie het die Oekraïense staatsgrenswagdiens omstreeks 18:00 plaaslike tyd aangekondig 'n aanval deur Russiese skepe op Zmijini-eiland (Slangeiland) het begin.<ref>{{cite tweet|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 | date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |user=PokiRae_}}</ref> Die Russiese kruiser ''[[Moskwa (skip)|Moskwa]]'' en patrollieboot ''Wasili Bikof'' het die eiland gebombardeer.<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 February 2022}}</ref> Toe die Russiese oorlogskip homself identifiseer en die Oekraïense soldate op die eiland beveel om oor te gee, was hulle antwoord: "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, fok weg!]]" ("Русский военный корабль, иди нахуй!", ''Roesski wojenni korabl, [[Russiese mat (taal)|idi nachoei]]!'')<ref>{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |date=24 February 2022 |title=February 24, 2022 Russia-Ukraine news |website=CNN |at=Entry: Audio emerges appearing to be of Ukrainian fighters defending island from Russian warship |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |access-date=25 February 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020216/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title="Русский корабль, иди на х.й!": захисники Зміїного відповіли ворогові |trans-title='Russian ship, go on f.y!': Defenders of the Serpent responded to the enemy |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225021042/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=Українська правда |language=uk}}</ref> Ná die bombardement het Russiese soldate geland en beheer van die eiland oorgeneem.<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die 13 soldate wat die eiland verdedig het, is gevange geneem. Opnames van die opmerking is wyd op die [[internet]] versprei; dit het sedertdien 'n uitroep van die Oekraïense weermag geword, sowel as van burgerlikes wat teen die inval betoog. Rusland het op 26 Februarie verklaar dat Amerikaanse hommeltuie inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te help teiken, wat die VSA ontken het.<ref>{{cite web |first1=Nathan |last1=Hodge |first2=Vasco |last2=Cotovio |first3=Oren |last3=Lieberman |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 Februarie 2022 |date=26 Februarie 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |publisher=CNN}}</ref> Op 3 Maart het 'n foto blykbaar die Oekraïense fregat Hetman Sahaidatsjni, vlagskip van die Oekraïense Vloot, gewys waar hy gedeeltelik gesink in 'n hawe lê.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |language=en |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 March 2022 |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44563/the-ukrainian-navys-flagship-appears-to-have-been-scuttled |title=The Ukrainian Navy's Flagship Appears To Have Been Scuttled |work=The Drive |date=3 March 2022}}</ref> Die volgende dag het die Oekraïense minister van verdediging bevestig dat die Hetman Sahaidatsjni in Mikolajif gekelder is om te voorkom dat Russiese magte dit oorneem.<ref name="Interfax_scuttle">{{cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=4 Maart 2022 |publisher=Interfax Ukraine}}</ref><ref name="Times_Scuttles_Flagship">{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as Russians close in |newspaper=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 Maart 2022 |agency=The Times |date=4 Maart 2022 |issn=0140-0460}}</ref> Op 14 Maart het die Russiese bron [[RT]] berig dat die Russiese Weermag ongeveer 'n dosyn Oekraïense skepe in Berdiansk oorgeneem het, insluitend die landingskip Joeri Olefirenko.<ref>{{cite web |url=https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |title=Analysis: Russian Armed Forces capture dozen Ukrainian ships in Berdyansk |date=14 Maart 2022 |access-date=18 Maart 2022 |website=Navy Recognition |archive-date=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315091937/https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |url-status=dead }}</ref> Frigatte van die [[Swartseevloot]], die [[Admiraal Makarof (Skip)|Admiraal Makarof]], Admiraal Grigorowitsj en Admiraal Essen, het deelgeneem aan die Russiese inval in Oekraïne, wat 'n Oekraïense olieraffinadery en brandstofdepots in die voorstede van [[Odesa]] geteiken het met missiele wat van die skepe se Bastion-P-stelsel afgevuur is.<ref>{{Cite news |last=Grylls |first=George |date=4 April 2022 |title=Russian ships bombard Odesa with cruise missiles |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |url-status=live |url-access=subscription |access-date=5 Mei 2022 |archive-url=https://archive.today/20220404115501/https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |archive-date=4 April 2022 }}</ref> Op 13 April is die Russiese geleide missielkruiser Moskwa, die [[vlagskip]] van die [[Swartseevloot]], deur twee Oekraïense R-360 Neptune-teenskipkruisermissiele getref, wat die skip aan die brand gesteek het. Die Moskwa het later 'n ammunisie-ontploffing weens die brande opgedoen. Die Russiese ministerie van verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, ná 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=14 April 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ===Populêre weerstand=== [[Lêer:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03.jpg|duimnael|Burgers in Kijif berei [[Molotofbom]]me op 26 Februarie voor.]] Oekraïense burgerlikes het die Russiese inval weerstaan, aangesluit by die plaaslike verdedigingseenhede, [[Molotofbom]]me gemaak, kos geskenk, versperrings gebou<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=10 Maart 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=28 Februarie 2022}}</ref> en gehelp om vlugtelinge te vervoer.<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=10 March 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 Maart 2022 |website=Vox}}</ref> In reaksie op 'n oproep van Oekraïne se vervoeragentskap, Oekraftodor, het burgerlikes padtekens uitmekaar gehaal of verander, tydelike versperrings gebou en paaie geblokkeer. Sosiale mediaberigte het spontane straatprotesaksies teen Russiese magte in besette nedersettings getoon, wat dikwels in mondelinge woordewisseling en fisieke teëstand met Russiese troepe ontwikkel het.<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=8 March 2022 |work=Yes Magazine |date=1 Maart 2022}}</ref> In sommige gevalle het mense Russiese militêre voertuie fisiek geblokkeer, wat hulle soms gedwing het om terug te trek.<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=8 Maart 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=28 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=8 Maart 2022 |work=[[The New York Times]] |date=5 Maart 2022}}</ref> Die Russiese soldate se reaksie op ongewapende burgerlike weerstand het gewissel van onwilligheid om die betogers te konfronteer<ref name="yes!" /> tot vuur in die lug of direk in skares.<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=8 Maart 2022 |publisher=CNN |date=5 Maart 2022}}</ref> Daar was massa-aanhoudings van Oekraïense betogers, en Oekraïense media het gerapporteer dat gedwonge verdwynings, skynteregstellings, gyselaarneming, buiteregtelike moorde en seksuele geweld deur die Russiese weermag gepleeg is.<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=[[The Economist]] |date=9 March 2022 |access-date=10 March 2022 |url-access=subscription}}</ref> ==Buitelandse militêre hulp== [[Beeld:Countries supplying military equipment to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#800000|Rusland}} {{legend0|#ffff00|Oekraïne}} {{legend0|#000080|Lande wat militêre hulp na Oekraïne gestuur het}} ]] [[Beeld:Countries supplying aid to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#d50000|Rusland}} {{legend0|#ffff61|Oekraïne}} {{legend0|#00afff|Lande wat enige hulp na Oekraïne stuur, insluitende humanitêre hulp}}]] Lidlande van Navo het tydens die opbou verdedigingswapens na Oekraïne gestuur.<ref>{{cite news |author-last1=Brennan |author-first1=Margaret |author-last2=Watson |author-first2=Eleanor |url=https://www.cbsnews.com/news/u-s-nato-ukraine-weapons-defense-russia/ |title=U.S. and NATO to surge lethal weaponry to Ukraine to help shore up defenses against Russia |work=CBS News |date=20 January 2022}}</ref> Die Amerikaanse president, [[Joe Biden]], het $260&nbsp;miljoen se hulp laat goedkeur. Dit sluit verskeie soorte wapens, ammunisie en ander toerusting in.<ref>{{cite web |title=U.S. Security Assistance to Ukraine |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12040 |website=Congressional Research Service |access-date=26 February 2022 |date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Mitchell |author-first1=Ellen |title=Pentagon mulling ways to get more lethal aid to Ukraine |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/pentagon-mulling-ways-to-get-more-lethal-aid-to-ukraine/ar-AAUjH92 |website=The Hill |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Gould |author-first1=Joe |author-last2=Altman |author-first2=Howard |title=Pentagon reveals info on $200M military aid to Ukraine, including more Javelins |url=https://www.defensenews.com/congress/2022/01/25/200m-in-javelins-other-anti-armor-systems-grenade-launchers-and-more-to-ukraine-dod/ |website=Defense News |access-date=26 February 2022 |language=en |date=25 January 2022}}</ref> Ná die begin van die oorlog het [[België]],<ref name=clapsonbe>{{cite news |author-last=Clapson |author-first=Colin |date=26 February 2022 |title=Belgium sends weapons to Ukraine |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2022/02/26/belgium-sends-weapons-to-ukraine/ |work=VRT |location=Brussels |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Tsjeggië]],<ref name=cznlweapons>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Czech Republic, Netherlands To Ship More Military Aid To Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/czech-netherlands-military-aid-ukraine/31724987.html |work=Eesti Rahvusringhääling |location=Washington |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Estland]],<ref name=errweapons>{{cite news |date=25 February 2022 |title=Estonia sending additional weapons, aid to Ukraine |url=https://news.err.ee/1608512402/estonia-sending-additional-weapons-aid-to-ukraine |work=ERR |location=Tallinn |access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal vai enviar armas para a Ucrânia |trans-title=Portugal will send weapons to Ukraine |url=https://www.publico.pt/2022/02/27/mundo/noticia/portugal-vai-enviar-armas-ucrania-1996989 |access-date=27 February 2022 |website=Público |language=pt}}</ref> [[Frankryk]], [[Griekeland]],<ref name="GreekMilitaryAid">{{cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178530/greece-to-send-defensive-military-equipment-to-ukraine/ |title=Greece to send defensive military equipment to Ukraine |website=Kathimerini |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref> [[Nederland]], [[Portugal]] en [[Brittanje]] aangekondig dat hulle nog wapens sal stuur om die Oekraïense weermag en regering te help verdedig.<ref name="Reuters_jensNatoSupport2502">{{cite news |title=NATO allies to provide more weapons to Ukraine, Stoltenberg says|url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=Reuters}}</ref> Op 24 Februarie het [[Pole]] militêre voorraad afgelewer.<ref>{{cite web |title=Polska broń dla Ukrainy. Pierwsze transporty dotarły, kolejne w drodze |trans-title=Polish weapons for Ukraine. The first shipments have arrived, others are on their way |url=https://www.rp.pl/biznes/art35754421-polska-bron-dla-ukrainy-pierwsze-transporty-dotarly-kolejne-w-drodze |access-date=26 February 2022 |website=Rzeczpospolita |language=pl}}</ref> Terwyl sommige van die 30 lidlande van Navo wapens gestuur het, het Navo as organisasie dit nie gedoen nie.<ref name="Al Jazeera 2022">{{cite news|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says |publisher=Al Jazeera |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref> Op 26 Februarie het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Antony Blinken]], aangekondig dat hy $350&nbsp;miljoen se militêre hulp goedgekeur het, insluitende verskeie teenaanvalstelsels, wapens en ammunisie, lyfpantsers en verwante toerusting.<ref>{{cite web |author-first1=Adrienne |author-last1=Vogt |author-first2=Lauren |author-last2=Said-Moorhouse |author-first3=Jeevan |author-last3=Ravindran |author-first4=Peter |author-last4=Wilkinson |author-first5=Jessie |author-last5=Yeung |author-first6=Brad |author-last6=Lendon |author-first7=Steve |author-last7=George |author-first8=Meg |author-last8=Wagner |date=26 February 2022 |title=Blinken authorizes $350 million more in US military assistance to Ukraine |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_a84870443012615e6811285f23d9c6fb |access-date=26 February 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> Rusland beweer Amerikaanse [[Hommeltuig|hommeltuie]] het inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om hulle te help om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te teiken. Amerika ontken dit.<ref>{{cite web|author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Vasco|author-last2=Cotovio|author-first3=Oren|author-last3=Lieberman|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac|date=26 February 2022|title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy|website=CNN}}</ref> Ook [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]] en [[Finland]] het intussen wapens aan Oekraïne gestuur. Buitelanders word ook betrek by die oorlog deur inisiatiewe soos die [[Inligtingstegnologie Leër van Oekraïne|IT-leër van Oekraine]], 'n vrywillige kuberoorlogvoeringsorganisasie wat aan die einde van Februarie 2022 geskep is om weerstand te bied teen die digitale indringing van Oekraïense inligting en die kuberruim ná die begin van die Russiese inval.<ref name="Reuters Article 1">{{cite news |last1=Schectman |first1=Joel |last2=Bing |first2=Christopher |title=EXCLUSIVE Ukraine calls on hacker underground to defend against Russia |url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-calls-hacker-underground-defend-against-russia-2022-02-24/ |access-date=3 Maart 2022 |work=[[Reuters]] |date=25 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Todd |first1=Drew |title=Anonymous Hacking Group Targets Russian Government |url=https://www.secureworld.io/industry-news/anonymous-hacktivists-target-russia |access-date=3 Maart 2022 |date=25 Februarie 2022}}</ref> Daar is ook 'n [[Internasionale Legioen van die Territoriale Verdedigingsmag van Oekraïne]] of die Oekraïense Vreemdelegioen as 'n militêre eenheid van die Oekraïense territoriale magte, geskep deur die Oekraïense regering op versoek van president Wolodimir Zelenski met die doel om te veg teen die Russiese inval.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/07/ukraines-foreign-legion-is-ready-for-battle/|title=Ukraine’s Foreign Legion Is Ready for Battle|first=Anchal|last=Vohra|work=Foreign Policy|date=7 Maart 2022}}</ref> ==Humanitêre gevolge== ===Vlugtelinge=== [[Beeld:Refugees from Ukraine at border posts in the west of the country.jpg|duimnael|220px|links|Vlugtelinge uit Oekraïne by 'n grenspos in die weste van die land.]] Vanweë die volgehou militêre opbou aan die Oekraïense grens het baie naburige lande en hulporganisasies hulle weke voor die inval begin voorberei vir 'n moontlike massamigrasie. Die Oekraïense departement van verdediging het in Desember 2021 voorspel dat tussen 3&nbsp;miljoen en 5&nbsp;miljoen mense dalk kan vlug.<ref>{{cite magazine|author-last=Aguilera |author-first=Jasmine |date=25 February 2022 |title=Russia's Invasion of Ukraine May Trigger a Refugee Crisis. Here's How the World Is Preparing |url=https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |magazine=Time Magazine}}</ref> Op 24 Februarie het die regering van [[Letland]] 'n plan goedgekeur om sowat 10&nbsp;000 vlugtelinge uit Oekraïne te huisves,<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Latvia ready to take in Ukrainian refugees, visas for Russians to be suspended |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=24 February 2022}}</ref> en twee dae later het die eerste vlugtelinge begin aankom.<ref>{{cite news |author-first=Iveta |author-last=Čigāne |date=26 February 2022 |title=First Ukrainian refugees arrive in Latvia |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022}}</ref> Ana Revenco, die minister van binnelandse sake van [[Moldowa]], het op 25 Februarie gesê meer as 15&nbsp;800 Oekraïense burgers het die grens na dié land oorgesteek. Volgens [[Roemenië]] het sowat 10&nbsp;000 Oekraïners sedert die begin van die inval die grens met dié land oorgesteek, maar net 11 van hulle het om vlugtelingstatus aansoek gedoen.<ref>{{cite web |title=Almost 26,000 Ukrainian Refugees Have Arrived In Moldova, Romania Since Invasion |url=https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |website=RadioLiberty |language=en}}</ref> [[Pole]] het [[Covid-19-pandemie|Covid-19-migrasiemaatreëls]] opgehef in afwagting van 'n vloed vlugtelinge.<ref>{{cite web |author-last1=Charlish |author-first1=Alan |author-last2=Ilie |author-first2=Luiza |title='I don't know what to do': fleeing Ukrainians start arriving in central Europe |url=https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |website=Reuters |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015837/https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Op 26 Februarie het die Poolse minister Paweł Szefernaker gesê sowat 100&nbsp;000 vlugtelinge het Pole reeds sedert die begin van die inval binnegekom.<ref>{{cite news |title=Some 100,000 Ukrainians have entered Poland since war began-interior minister |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Reuters |date=26 February 2022}}</ref> Ook [[Hongarye]]<ref>{{cite web|date=26 February 2022 |title=PM Orbán: Hungary 'Friendly Place' for Arrivals from Ukraine|url=https://hungarytoday.hu/pm-orban-hungary-friendly-arrivals-from-ukraine-conflict-swift/ |access-date=26 February 2022 |website=Hungary Today}}</ref> en [[Bulgarye]] ondervind 'n toeloop van vlugtelinge.<ref>{{cite news |title=A wave of refugees from Ukraine is coming to Bulgaria |url=https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=The European Times |date=26 February 2022}}</ref> Op 27 Februarie het die VN se hoëkommissaris vir vlugtelinge gesê meer as 268&nbsp;000 mense het sedert die begin van die inval uit Oekraïne gevlug. Pole beweer van hulle het 77&nbsp;300 net op 26 Februarie na dié land gevlug.<ref>{{cite web |title=More than 368,000 flee war in Ukraine - UNHCR |url=https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ |website=RTE |access-date=27 February 2022 |language=en |date=27 February 2022}}</ref> ===Aantygings van oorlogsmisdade=== [[Beeld:Ukrainian civilian killed during the Russian bombing of Chernihiv.jpg|thumb|220px|'n Oekraïense burgerlike wat gedood is tydens Russiese bomaavalle in Tsjernihif. Voor staan 'n babawaentjie.]] Kenners meen die inval in Oekraïne oortree die Handves van die Verenigde Nasies en is 'n aggressiemisdaad volgens die internasionale misdaadwet. Dié misdaad kan vervolg word.<ref name="OpinioJuris_aggression">{{cite news |date=4 February 2022 |title=A Reminder of the Importance of the Crime of Aggression: Considering the Situation of Russia and Ukraine |work=Opinio Juris |url=http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine/ |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225114043/http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Conversation_intl_law_powerless">{{cite news |author-last1=Guilfoyle |author-first1=Douglas |author-last2=McIntyre |author-first2=Juliette |author-last3=Paige |author-first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2020 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |language=en |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |archive-date=25 February 2022}}</ref> Op 25 Februarie het [[Amnestie Internasionaal]] gesê dit het onomstootlike bewyse dat Rusland die internasionale humanitêre wet oortree het, en dat sommige van sy aanvalle oorlogsmisdade kan wees.<ref>{{cite news |author-last1=Churchman |author-first1=Laurie |title=Russia carrying out 'indiscriminate attacks' on civilian areas, says Amnesty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=The Independent |date=25 February 2022}}</ref> Amnestie Internasionaal en Human Rights Watch het gesê Russiese magte het voor die voet aanvalle op burgerlike gebiede uitgevoer en onder meer hospitale getref.<ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian military have carried out indiscriminate attacks – new expert analysis |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |archive-date=26 February 2022 |work=Amnesty International |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian Cluster Munition Hits Hospital |url=https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Human Rights Watch |date=25 February 2022}}</ref> Volgens die goewerneur van [[Soemi-oblast]] is onder meer 'n kinderhuis en kindertuin in dié deelgebied getref. Daar was 'n beroep op die Internasionale Misdaadhof om die saak te ondersoek.<ref>{{cite news |author-last1=Wong |author-first1=Tessa |title=Ukraine live updates: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621aff760ce87e491a0ed483%26Six%20civilian%20deaths%20reported%20in%20Okhtyrka%262022-02-27T04%3A50%3A56.609Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:45681a06-c2fb-4d79-af43-7f69b49aae68 |access-date=27 February 2022 |work=[[BBC News]] |date=27 February 2022 |language=en-gb}}</ref> Op 1 Maart het president Zelenski gesê daar is bewyse dat burgerlike gebiede geteiken is in 'n Russiese bomaanval op Charkif vroeër dié dag. Hy het dit as 'n oorlogsmisdaad beskryf.<ref name="BBC_1march">{{cite news |title=Ukraine: Kharkiv attack was a war crime, says President Zelensky |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| archive-date=2022-03-01 |access-date=1 March 2022 |work=BBC News |date=1 March 2022}}</ref> ===Grieks-Russiese diplomatieke krisis=== 'n Diplomatieke krisis tussen [[Griekeland]] en Rusland het ontstaan nadat laasgenoemde se lugmag twee dorpe van Griekse minderhede naby Marioepol in Oekraïne gebombardeer en 10 Grieke gedood het. Griekeland het sterk protes aangeteken en die Russiese ambassadeur na die Griekse departement van buitelandse sake in [[Athene]] ontbied. Frankryk, Pole, Swede en ander lande het hulle meegevoel uitgespreek. Rusland het enige betrokkenheid ontken en beweer dit was die werk van die Oekraïense verregse militante groep die Azofbataljon. Athene het egter Moskou se bewering verwerp en aangekondig dit het bewyse van Russiese betrokkenheid.<ref>{{cite web|url=https://www.efsyn.gr/politiki/exoteriki-politiki/333846_ypex-ehoyme-apodeixeis-oti-oi-ellines-skotothikan-apo-rosika |trans-title=Greek Foreign Ministry: we have evidence that the Greeks were killed by Russian fire |title=ΥΠΕΞ: Έχουμε αποδείξεις ότι οι Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικά πυρά |website=EfSyn |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=el}}</ref> Hierna het Griekeland se eerste minister, [[Kyriakos Mitsotakis]], aangekondig dat sy land verdedigingstoerusting en humanitêre hulp aan Oekraïne gaan verleen.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/27/russian-air-strikes-in-ukraine-kills-10-greek-nationals-fm |title=Greece summons Russian envoy after bombing kills 10 nationals |website=Al Jazeera |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="GreekMilitaryAid"/> ==Ongevalle en verliese== [[Beeld:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|Die muur van herinnering vir Oekraïense soldate wat in die Russies-Oekraïense Oorlog gesneuwel het.]] [[Beeld:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|Russiese soldate wat gesterf het, lê langs ’n gepantserde voertuig met ’n [[Z (militêre simbool)|Z-merk]].]] Daar is al gesê Russiese en Oekraïense bronne oordryf albei die teenstander se ongevallegetalle en verklein hulle eie verliese om die moreel te handhaaf.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> Uitgelekte Amerikaanse dokumente meld "die aanmelding van te min ongevalle in die Russiese stelsel"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> en Russiese nuusagentskappe het grootliks opgehou om die Russiese dodetal te rapporteer.<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=21 March 2022 }}</ref> Die getalle burgerlike en militêre sterftes kon weens die oorlogswanorde nie presies bepaal word nie.<ref> {{Cite news|last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19 September 2023 }} Agence France-Presse (AFP) het berig nóg hy nóg onafhanklike konflikmonitors kon Russiese en Oekraïense bewerings oor vyandelike verliese verifieer en hulle het vermoed dit is oordryf.<ref>{{Cite news|date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=[[France 24]] |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20 April 2022 }}</ref> In Oktober 2022 het die onafhanklike Russiese mediaprojek iStories, met verwysing na bronne na aan die Kremlin, berig meer as 90&nbsp;000 Russiese soldate is gedood, ernstig gewond of word vermis.<ref>{{Cite news|date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> Zelenski het in Februarie 2026 gesê sowat 55&nbsp;000 Oekraïense soldate is op die slagveld gedood, en daarop gewys ’n beduidende aantal is ook amptelik as vermis in aksie aangemeld.<ref name="55k_reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/|title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |work=Reuters }}</ref><ref name="55k_euronews">{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=2026-02-05 |website=euronews |language=en}}</ref> Hoewel gevegsterftes uit ’n verskeidenheid bronne afgelei kan word, onder meer uit [[satelliet]]beelde van militêre optrede, is dit moeiliker om burgerlike sterftes te meet. In Junie 2022 het die Oekraïense minister van verdediging aan CNN gesê tienduisende Oekraïners is dood, en hy het gehoop die dodetal is minder as 100&nbsp;000.<ref>{{Cite news|last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15 September 2022}}</ref> Teen Julie 2024 het ongeveer 20&nbsp;000 Oekraïners ledemate verloor.<ref>{{Cite web|last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25 June 2024 |website=[[The Times]]}}</ref> Oekraïense amptenare meen minstens 25&nbsp;000 mense is in Marioepol gedood,<ref>{{Cite news|last=Yuhas |first=Alan |date=24 ACite ugust 2022 |titlThoands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20 September 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20 September 2022}}</ref> en liggame is nog in September 2022 ontdek.<ref>{{Cite news|date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19 September 2023}}</ref> Die burgemeester het gesê meer as 10&nbsp;000 en moontlik 20&nbsp;000 burgerlikes is tydens die beleg van Marioepol dood. Hy het ook gesê Russiese magte het mobiele verassingstoerusting saamgebring toe hulle die stad binnegaan.<ref>{{Cite news|date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 September 2023 |work=The Japan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7 October 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ’n Ondersoek deur Associated Press het aan die einde van 2022 beraam tot 75 000 burgerlikes is net in die Marioepolgebied dood.<ref>{{Cite news|date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1 October 2023 |work=AP News}}</ref>Tussen Maart 2022 en Februarie 2023 was daar minstens 8&nbsp;000 sterftes in Marioepol.<ref>{{Cite web|date=8 February 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15 August 2025 |website=Human Rights Watch |language=en|page= 147}}</ref> Die Kantoor van die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Menseregte was van mening die werklike aantal burgerlike ongevalle is aansienlik hoër as die getalle wat dit kon bevestig.<ref name="OHCHR sep">{{Cite web|date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> In die Russiese weermag het etniese minderhede buitensporig hoë ongevalle gely. In Oktober 2022 was die Russiese streke met die hoogste dodetalle [[Dagestan]], [[Tiwa]] en [[Boerjatië]], almal minderheidstreke. In Februarie 2024 was ses van die 10 Russiese streke met die hoogste sterftesyfers in Oekraïne in [[Siberië]] en die [[Russiese Verre Ooste|Verre Ooste]] geleë, en die voortgesette buitensporig hoë ongevalle onder etniese minderhede het ontleders genoop om te waarsku die situasie sal op lang termyn verwoestende gevolge vir hierdie gemeenskappe inhou.<ref name="g456">{{Cite web|last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17 May 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=17 May 2024}}</ref> Ongeveer 1&nbsp;200 Russiese soldate is in Mei-Junie 2024 elke dag in Oekraïne gedood of gewond,<ref>{{cite news|title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> en teen November 2024 het dit tot 1&nbsp;500 gestyg, toe ongevalle op 45&nbsp;690 geraam is.<ref>{{Cite news|title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> ''[[Newsweek]]'' het beraam die getal Russiese mans wat op die bloedigste dag in November dood is (1&nbsp;950) het die gemiddelde daaglikse manlike geboortesyfer in Rusland (1&nbsp;836) oorskry.<ref>{{cite news|work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Die Letland-gebaseerde nuusmedium Meduza het beraam tot 140&nbsp;000 Russiese soldate is teen Julie 2024 dood. In Desember 2025 het ’n ontleding deur die BBC aangedui Russiese ongevalle het vinniger toegeneem as op enige vorige tydstip tydens die inval, met 40% meer doodsberigte van soldate wat in Rusland in 2025 gepubliseer is as in 2024.<ref name="r579">{{cite web | last=Ivshina | first=Olga | title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal | website=BBC | date=30 December 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o | access-date=4 January 2026}}</ref> Die oorlog in Oekraïne en die gepaardgaande emigrasie, laer geboortesyfers en oorlogverwante ongevalle het die demografiese krisis in Rusland verder verdiep.<ref>{{cite news|title=Russia stares into population abyss as Putin sends its young men to die |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/02/26/russia-stares-population-abyss-putin-sends-young-men-die/ |work=The Telegraph |date=26 February 2023}}</ref> Die Russiese inval het die dodelikste Europese oorlog sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939-'45) geword.<ref>{{cite news|work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> In Februarie 2025 het die Quincy-instituut vir Verantwoordelike Staatsmanskap ongevalle op 250&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web| title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19 February 2025| publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> In September 2024 het ''[[The Wall Street Journal]]'' berig 'n miljoen Oekraïners en Russe is toe reeds gedood of gewond.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17 September 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=17 September 2024}}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+Bevestigde ongevalle |- ! scope="col" | ! scope="col" |Getalle ! scope="col" |Tyd ! scope="col" |Bron |- ! scope="row" |Oekraïense burgerlikes |'''16 874''' dood, '''51 273''' gewond |24 Februarie 2022 - <br>13 Augustus 2026 |United Nations<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/08/1468479|title=Мониторинговая миссия ООН: число жертв среди мирных украинцев в июле было самым высоким в период с марта 2022 года |publisher=Новости ООН|lang=ru |date=2026-08-13}}</ref> |- !scope="row"|Russiese burgerlikes |'''1 716''' dood (uitgesluit geannekseerde gebiede) |24 Februarie 2022 - <br>2 September 2026 |Nowaja Gazeta Europa<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2026/09/02/leto-2026-goda-stalo-rekordnym-po-chislu-pogibshikh-mirnykh-zhitelei-v-rossii|title=Лето 2026 года стало рекордным по числу погибших мирных жителей в России|lang=ru|website=Новая газета. Европа|date=2026-09-02}}</ref> |- !scope="row"|Oekraïense soldate |'''103 418''' dood (insluitend nievegtend), '''97 938''' vermis, '''11 618''' gevange geneem |24 Februarie 2022 - <br>4 September 2026 |UALosses project<ref name="UALosses">{{cite web|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25 May 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas uitgesluit) |'''243 674''' dood |24 Februarie 2022 - <br>4&nbsp;September 2026 |BBC News Russian en Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |title=Исчезающие без приказа. Что стало с мобилизованными за четыре года войны |date=2026-09-04 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904082228/https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |archive-date=2026-09-04 |url-status=live}}<br/>{{cite news|title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas|Donetsk & Loehansk uitgesluit) |'''21 000 - 23 500''' dood |24 Februarie 2022 - <br>30 September 2024 |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} == Sien ook == * ''[[Russians at War]]'' * [[Oekraïense invalle in Wes-Rusland sedert Augustus 2024]] * [[Operasie Sinitsia]] * [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|Operasie Spinnerak]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 2022 Russian invasion of Ukraine}} {{Normdata}} jba8xq4eea5oj2i0zjg7df2icvylxyr 2975000 2974994 2026-10-03T10:48:46Z BurgertB 2401 Besig 2975000 wikitext text/x-wiki {{nuus}} {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans) |deelvan = |beeld = [[Lêer:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]] |byskrif = {{Leftlegend|#FDE182|Deurlopend deur Oekraïne beheer}}{{Leftlegend|#EBC0B3|Tans deur Rusland beset of beheer}}{{Leftlegend|#ABD4DD|Voorheen deur Rusland beset of Oekraïens besette Russiese gebiede}} |datum = [[24 Februarie]] [[2022]] – tans |plek = [[Oekraïne]], [[Rusland]] |resultaat = onbeslis |gebied = | party1 = '''{{RUS}}''' <br />'''[[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Donetsk|VR Donetsk]]''' <br />'''[[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Volksrepubliek Loehansk|VR Loehansk]]''' '''Steun:''' <br/>{{vlagland|Belarus}}<br/>{{vlagland|Noord-Korea}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thinkchina.sg/politics/exploited-and-abandoned-north-korean-troops-ukraine?ref=top-hero|title=Exploited and abandoned: North Korean troops in Ukraine|website=ThinkChina|access-date=2025-03-19}}</ref> | party2 = '''{{vlagland|Oekraïne}}''' <br/> '''Steun:''' '''[[NAVO]]''' <br/> '''{{EU}}''' <br/> '''{{vlagland|AUS}}''' <br/> '''{{vlagland|JPN}}''' <br/> '''{{vlagland|NZL}}''' <br/> '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |party3 = |aanvoerder1 = [[Beeld:Flag of the President of Russia.svg|20px]] '''[[Wladimir Poetin]]''' <br /> {{RU-VLAG}} [[Michail Misjoestin]] <br />{{RU-VLAG}} [[Sergei Lawrof]] <br />{{RU-VLAG}} Aleksandr Dvornikov <br />{{RU-VLAG}} Sergej Sjojgoe <br />{{RU-VLAG}} Valeri Gerasimov <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] Denis Poesjilin <br /> [[Beeld:Flag of Donetsk People's Republic.svg|20px]] [[Wladimir Pasjkof]] <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] Leonid Pasetsjnik\ <br /> [[Beeld:Flag of the Loehansk People's Republic.svg|20px]] [[Sergei Koslof]] |aanvoerder2 = [[Beeld:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Wolodimir Zelenski]]'''<br />{{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denis Sjmihal]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Waleri Zaloezjni]] <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Dmytro Koeleba <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Danilov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Oleksii Reznikov <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Serhiy Sjaptala <br /> {{vlagikoon|Oekraïne}} Roeslan Chomtsjak |aanvoerder3 = |sterkte1 = {{RU-VLAG}} 1&nbsp;013&nbsp;000 soldate; 2&nbsp;000&nbsp;000 reserviste,<ref>{{Cite web|taal=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|access-date=2022-02-20}}</ref> waarvan 175&nbsp;000 – 190&nbsp;000 troepe in Oekraïne<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|title=Russia positioning helicopters, in possible sign of Ukraine plans|access-date=22 Februarie 2022|author=Barnes, Julian E.|author2=Crowley, Michael|author3=Schmitt, Eric|date=10 Januarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|title=Citing U.S. Intelligence, Biden says Putin has decided to invade Ukraine|access-date=22 Februarie 2022|last=Bengali|first=Shashank|date=18 Februarie 2022|work=The New York Times|taal=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222072836/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/russia-ukraine-biden-putin|archivedate=22 Februarie 2022}}</ref> |sterkte2 = {{vlagikoon|Oekraïne}} 255&nbsp;000 soldate, 1&nbsp;000&nbsp;000 reserviste, 20&nbsp;000 vrywilligers<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3169477/ukraine-crisis-20000-foreign-volunteers-ukraine|title=Ukraine crisis: 20,000 foreign volunteers in Ukraine to fight Russians, says foreign minister|access-date=11 Maart 2022|date=7 Maart 2022|publisher=South China Morning Post|taal=en}}</ref> |ongevalle1 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] |ongevalle2 = Sien [[#Ongevalle en verliese|"Ongevalle en verliese"]] }} Op 24 Februarie 2022 het [[Rusland]] [[Oekraïne]] binnegeval, en dit het die grootste en dodelikste oorlog in [[Europa]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] geword. Dit was as gevolg van ’n groot eskalasie van die bestaande oorlog tussen die twee lande wat begin het toe Rusland Oekraïne in 2014 aangeval het.<ref>{{cite book|last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |{{ISBN|978-1-4214-4985-2}} |page=34 |language=en }}</ref><ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |{{ISBN|978-1-80526-003-5}} |page=74}}</ref><ref>{{cite book|last=D'Anieri |first=Paul |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |{{ISBN|978-1-009-31550-0}} |oclc=1350843759 |pages=i; 98}}</ref> Die gevegte het honderdduisende militêre ongevalle en tienduisende Oekraïense burgerlike ongevalle veroorsaak. Teen Augustus 2026 het Rusland sowat 20% van Oekraïne beset.<ref>{{Cite web |title=The Russia-Ukraine War Report Card, Aug. 25, 2026|url=https://www.russiamatters.org/news/russia-ukraine-war-report-card/russia-ukraine-war-report-card-aug-18-2026 |access-date=27 August 2026 |website=Russia Matters}}</ref> Van ’n bevolking van 41&nbsp;miljoen is ongeveer 8&nbsp;miljoen Oekraïners intern ontheem<ref>{{cite web|title=Ukraine internal displacement report: General population Survey |url=https://crisisresponse.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1481/files/appeal/documents/IOM_UKR_Internal%20Displacement%20Report_GPS%20R19_January%202025.pdf |access-date=4 December 2025 |website=Global Crisis Response Platform}}</ref> en 6-7&nbsp;miljoen het uit die land gevlug.<ref>{{cite news|last1=Asadzade |first1=Ulviyya |last2=Sachalko |first2=Borys |title=Ukraine Faces Labor Shortage as Russia's War Empties Factories and Farms |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-creates-labor-shortages-in-ukraine/33606226.html |access-date=4 December 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=December 2025}}</ref> Dit het Europa se grootste vlugtelingkrisis sedert die Tweede Wêreldoorlog veroorsaak. Aan die einde van 2021 het Rusland troepe naby Oekraïne se grense saamgetrek en eise aan die Weste gestel, onder meer ’n verbod op enige toekomstige toetrede van Oekraïne tot [[Navo]]. Nadat hy herhaaldelik ontken het dat daar planne was om Oekraïne aan te val, het die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], op 24 Februarie 2022 ’n "spesiale militêre operasie" aangekondig en gesê dit is bedoel om die Russies gesteunde wegbreekrepublieke [[Donetsk]] en [[Loehansk]] te ondersteun, waarvan paramilitêre magte sedert 2014 teen Oekraïne in die Donbasoorlog geveg het. Poetin het irredentistiese<ref name=irrewat group="nota">'n Beweging vir die inlywing van "onbevryde" gebiede by die stamland.</ref> en [[Imperialisme|imperialistiese]] standpunte gehuldig wat Oekraïne se wettigheid as staat bevraagteken. Hy het sonder bewyse beweer die Oekraïense regering bestaan uit [[Neo-Nazisme|neo-Nazi’s]] wat [[volksmoord]] teen die Russiese minderheid in die [[Donbas]] pleeg en dat Rusland se doel was om Oekraïne te "demilitariseer en te denasionaliseer".<ref>{{cite journal|last=Marples |first=David R. |date=3 July 2022 |title=Russia's war goals in Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2022.2107837 |journal=Revue Canadienne des Slavistes |volume=64 |issue=2–3 |pages=207–219 |doi=10.1080/00085006.2022.2107837 |issn=0008-5006}}</ref> Russiese lugaanvalle en ’n grondinval is aan ’n noordelike front uit [[Belarus]] in die rigting van die hoofstad, [[Kijif]], geloods; aan ’n suidelike front uit die besette [[Krim]]; en aan ’n oostelike front uit die Donbas in die rigting van [[Charkif]]. Oekraïne het die krygswet afgekondig, ’n algemene mobilisering gelas en diplomatieke betrekkinge met Rusland verbreek. Russiese troepe het teen April 2022 uit die noorde en die buitewyke van Kijif teruggetrek nadat hulle op hewige weerstand en logistieke uitdagings afgekom het. Die [[Boetsja-slagting]] is ná hulle onttrekking ontdek. Rusland het ’n offensief in die Donbas van stapel gestuur en [[Marioepol]] ná ’n verwoestende beleg ingeneem. Rusland het voortgegaan om militêre en burgerlike teikens ver van die front af te bombardeer en het in die winter Oekraïne se energienetwerk aangeval. Aan die einde van 2022 het Oekraïne suksesvolle teenoffensiewe in die suide en ooste geloods en die grootste deel van Charkif-oblast bevry. Kort daarna het Rusland vier gedeeltelik besette provinsies (Donetsk, Cherson, Loehansk en Zaporizjzja-oblast) onwettig geannekseer. In November het Oekraïne die stad Cherson en die hele gebied wes van die [[Dnipro]]rivier bevry. Ná klein maar bestendige Russiese vorderings in die ooste in die eerste helfte van 2024 het Oekraïne in Augustus ’n offensief in Rusland se Koersk-oblast geloods, waar [[Noord-Korea]]anse soldate gestuur is om Rusland te help. Die menseregtekantoor van die [[Verenigde Nasies]] berig Rusland het ernstige menseregteskendings in die besette Oekraïne gepleeg. Rusland se aanvalle op burgerlikes, sowel as sy beleid in besette gebiede, het gelei tot bewerings van volksmoord.<ref name="Etkind">{{cite journal|last=Etkind |first=Alexander |year=2022 |title=Ukraine, Russia, and Genocide of Minor Differences |journal=Journal of Genocide Research |volume=25 |issue=3–4 |publisher=Taylor & Francis |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2022.2082911 |s2cid=249527690}}</ref><ref name="h710">{{cite magazine|last=McGlynn |first=Jade |title=Russia Is Committing Cultural Genocide in Ukraine |magazine=Foreign Policy |date=23 April 2024 |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/23/russia-ukraine-cultural-genocide-looting-indoctrination-deporatation/ |access-date=4 July 2024}}</ref><ref name="q611">{{cite web|last=Stavljanin |first=Dragan |title=Genocide Scholar: 'I Do Think that Russia's Violence in Ukraine is Genocidal' |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2 April 2024 |url=https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |access-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622040322/https://www.rferl.org/a/russia-genocide-ukraine-scholar-war-crimes-prosecution-hague/32888386.html |archive-date=22 June 2025}}</ref><ref name="v008">{{cite web|last=Richardson |first=Jon |date=11 March 2024 |title=Unmarked graves, violent repression and cultural erasure: the devastating human toll of Russia's invasion of Ukraine |url=https://theconversation.com/unmarked-graves-violent-repression-and-cultural-erasure-the-devastating-human-toll-of-russias-invasion-of-ukraine-223337 |access-date=6 July 2024 |website=The Conversation }}</ref> Die direkte koste van die oorlog vir Rusland is op meer as $450&nbsp;miljard geraam, terwyl die [[Wêreldbank]]groep die koste van heropbou in Oekraïne op $588&nbsp;miljard raam. Die Russiese inval het internasionale veroordeling ontlok. Baie lande het sanksies teen Rusland en sy bondgenoot Belarus ingestel, terwyl hulle humanitêre en militêre hulp aan Oekraïne verskaf het. Betogings het oor die hele wêreld plaasgevind. Binne sy grense het Rusland betogers met massainhegtenisnemings en strenger mediasensuur beveg. Oorlogverwante ontwrigting van Oekraïense landbou en skeepvaart het die wêreldwye voedselkrisis vererger; oorlogverwante skade is as die "vernietiging van die omgewing" beskryf. Die [[Internasionale Strafhof]] (ICC) het ’n ondersoek na misdade teen die mensdom, oorlogsmisdade, die ontvoering van Oekraïense kinders en volksmoord teen Oekraïners begin. Die ICC het lasbriewe vir die inhegtenisneming van Poetin en vyf ander Russiese amptenare uitgereik. Vredesonderhandelings het tot stilstand gekom, en Rusland het herhaaldelik oproepe om ’n wapenstilstand van die hand gewys. ==Agtergrond== ===Tyd ná die Sowjetunie en die Oranje Rewolusie=== Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in 1991 het Rusland en Oekraïne noue bande behou. In 1994 het Oekraïne ingestem om weg te doen met sy [[Kernwapen|kernarsenaal]] en die [[Boedapest-memorandum]] te onderteken op voorwaarde dat Rusland, [[Brittanje]] en die [[VSA]] versekering sou verskaf teen geweldsbedreigings van sy territoriale integriteit en vir sy politieke onafhanklikheid. Vyf jaar later was Rusland een van die ondertekenaars van die [[Manifes vir Europese Sekuriteit]], wat "die inherente reg van elke deelnemende staat herbevestig het om vry te wees om sy sekuriteitsmaatreëls te kies of verander, insluitende verdrae van bondsgenootskappe, soos wat dit ontwikkel".<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=21 Julie 2015 |archive-date=1 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/http://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> In 2004 is [[Wiktor Janoekowitsj]], toe die eerste minister, verklaar as wenner van die presidentsverkiesing, waarin 'n groot knoeiery volgens die hooggeregshof van Oekraïne plaasgevind het.<ref>{{cite web |url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |title=The Supreme Court findings |access-date=7 July 2008 |publisher=Supreme Court of Ukraine |date=3 December 2004 |language=uk |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=live }}</ref> Die uitslag het 'n groot openbare reaksie en steun ontlok vir die opposisiekandidaat, [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat die uitslag bevraagteken het. In die oproerige maande van die rewolusie het kandidaat Joesjtsjenko skielik ernstig siek geword, en verskillende onafhanklike doktersgroepe het bevind hy is met dioksien (TCDD) vegiftig.<ref name="CBS: Yushchenko: Live And Carry On">{{cite news |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |date=30 January 2005 |url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |access-date=17 April 2020 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_j">{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |work=Kyiv Post |date=5 August 2009 |agency=Associated Press |location=Londen |access-date=29 January 2022 |archive-date=31 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live }}</ref> Joesjtsjenko het Russiese betrokkenheid sterk vermoed.<ref name="Ref_2009c">{{cite news |url=http://www.kyivpost.com/nation/49610 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |newspaper=Kyiv Post |date=28 October 2009 |access-date=11 February 2010}}</ref> Dit alles het eindelik tot die vreedsame [[Oranje Rewolusie]] gelei wat Joesjtsjenko en [[Joelia Timosjenko]] aan die bewind geplaas het, terwyl Janoekowitsj leier van die opposisie geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |access-date=14 January 2008 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> In 2008 het die Russiese president Poetin hom uitgespreek teen Oekraïne se moontlike toelating tot Navo.<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=[[Moskou]]; [[Boekarest]]; [[Parys]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=8 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208091130/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=13 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213527/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |url-status=live}}</ref> In 2009 het die [[Roemenië|Roemeense]] ontleder Iulian Chifu en sy medeskrywers die opinie uitgespreek dat Rusland, met betrekking tot Oekraïne, 'n opgedateerde weergawe van die [[Brezjnef-leerstelling]] navolg waarvolgens die soewereiniteit van Oekraïne nie groter kan wees as dié van die [[Warskouverdrag]]slande voor die verval van die Sowjet-invloedsfeer in die laat 1980's en vroeë 1990's nie.<ref name="Chifu">{{cite book|author-last1=Chifu |author-first1=Iulian |title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process |author-last2=Nantoi |author-first2=Oazu |author-last3=Sushko |author-first3=Oleksandr |publisher=Editura Curtea Veche |year=2009 |{{ISBN|978-973-1983-19-6}} |location=[[Boekarest]] |page=181 |chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach |access-date=21 Februarie 2016 |chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> In 2009 het Janoekowitsj aangekondig hy gaan hom in 2010 weer as president verkiesbaar stel. Hy het gewen en is in 2010 beëdig. ===Oekraïense rewolusie en oorlog=== [[Beeld:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|links|Die Euromaidan-optogte in Desember 2013 in Kijif.]] Ná weke van protesoptogte as deel van die [[Euromaidan]]-beweging (2013-2014) het die pro-Russiese president Janoekowitsj en die leiers van die Oekraïense parlementêre opposisie op 21 Februarie 2014 'n ooreenkoms onderteken vir 'n vroeë verkiesing. Die volgende dag het Janoekowitsj uit Kijif gevlug weens 'n beskuldigingstem wat hom van sy mag as president sou stroop.<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 Februarie 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live |access-date=15 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 Februarie 2020}}</ref> Leiers van die [[Russies]]sprekende oostelike streke van Oekraïne het hulle lojaliteit teenoor Janoekowitsj bevestig,<ref>{{cite news|author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 Februarie 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kijif |editor-last=Roche |editor-first=Andrew|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=live|access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 Junie 2016 }}</ref> en dit het gelei tot die pro-Russiese onrus in 2014 in Oekraïne.<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 Januarie 2022 |access-date=24 Januarie 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media |language=en}}</ref> Die onrus is gevolg deur die anneksasie van die [[Krim]] deur Rusland in Maart 2014 en die oorlog in die Donbas, wat in April 2014 begin het met die skepping van die Russies gesteunde kwasistate Donetsk- en Loehansk-volksrepubliek.<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Loehansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Loehansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-Loehansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 Maart 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 Mei 2020 |access-date=24 Januarie 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=[[Riga]] |language=en }}</ref> Op 14 September 2020 het die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] Oekraïne se nuwe nasionale sekuriteitstrategie goedgekeur "wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van 'n bondgenootskap met Navo met die oog op lidmaatskap van Navo".<ref>{{cite news|date=25 Januarie 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|url-status=live|access-date=15 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002641/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|archive-date=15 Februarie 2022|author-last=Duggal|author-first=Hanna}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news|date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine|work=[[Navo]] |publisher=Navo |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=15 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215011708/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |url-status=live}}</ref> Op 24 Maart 2021 het Zelenski 'n verdrag onderteken wat die strategie goedkeur vir "die ontsetting en reïntegrasie van die tydelik besette gebied Krim en stad [[Sewastopol]]".<ref>{{cite news |date=24 Maart 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=Regering van Oekraïne |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 Februarie 2022 |archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live}}</ref> In Julie 2021 het Poetin 'n essay gepubliseer met die titel "Oor die historiese eenheid van die Russe en Oekraïners", waarin hy sy mening herbevestig dat die Russe en Oekraïners "een volk" is.<ref>{{cite web|author-last=Poetin |author-first=Wladimir |author-link=Wladimir Poetin |date=12 Julie 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 Januarie 2021 |access-date=1 Februarie 2022 |website=Die Kremlin |publisher=Regering van Rusland }}</ref> Die Amerikaanse historikus Timothy Snyder het Poetin se idees as [[imperialisme]] beskryf.<ref>{{cite web|author-last=Snyder |author-first=Timothy D. |date=18 Januarie 2022 |title=How to think about war in Ukraine |url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine |archive-date=19 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2021 |website=Thinking about... (newsletter) |publisher=Substack }}</ref> Die Britse joernalis Edward Lucas het gemeen dit is historiese revisionisme.<ref>{{cite web|author-last=Lucas |author-first=Edward |date=15 September 2020 |title=Why Putin's history essay requires a rewrite |url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Times |publisher=Times Newspapers}}</ref> Ander waarnemers het die Russiese leierskap daarvan beskuldig dat hulle 'n verwronge siening van moderne Oekraïne en sy geskiedenis het.<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 Desember 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 Desember 2021|access-date=25 Januarie 2021 |work=The Guardian |publication-place=Moskou}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson |first1=Peter |last2=Haring |first2=Melinda |last3=Lubkivsky |first3=Danylo |last4=Motyl |first4=Alexander |last5=Whitmore |first5=Brian |last6=Goncharenko |first6=Oleksiy |last7=Fedchenko |first7=Yevhen |last8=Bonner |first8=Brian |last9=Kuzio |first9=Taras |date=15 Julie 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 Julie 2021 |access-date=25 Januarie 2021|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 Desember 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=Royal United Services Institute}}</ref> Rusland het gesê moontlike lidmaatskap van Oekraïne van Navo en die uitbreiding van Navo in die algemeen bedreig sy nasionale sekuriteit.<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 Februarie 2022 |archive-date=29 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129135805/https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 Januarie 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 Februarie 2022 |archive-date=18 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218060139/https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |url-status=live}}</ref> Op sy beurt het Oekraïne en ander Europese lande wat aan Rusland grens, Poetin daarvan beskuldig dat hy Russiese irredentisme<ref name="WAT">{{cite web | url=https://viva-afrikaans.org | title='''irredentisme''' | publisher=viva-afrikaans.org | work=WAT| accessdate= 28 September 2026 | author=<!-- Geen --> | format=Internetwoordeboek | url-access=subscription }}</ref> probeer beoefen en van aggressiewe militaristiese beleide.<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 Maart 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |publisher=BBC }}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 Januarie 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 Januarie 2022 |access-date=25 Januarie 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media}}</ref> ===Russiese inval in die Krim en Donbas=== {{Sien ook|Russiese anneksasie van die Krim}} [[Beeld:2014 Russo-ukrainian-conflict map.svg|thumb|220px|Kaart van die Russies beheerde gebied in Oekraïne, September 2014.]] Op 27 Februarie 2014 het Russiese soldate sonder kentekens die Oekraïense gebied van die [[Krim]] begin beset<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen |title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen: Gunmen storm Crimea's regional administrative complex in Simferopol and hoist Russian flag above parliament building |first1=Harriet |last1=Salem |first2=Shaun |last2=Walker |first3=Luke |last3=Harding |date=27 February 2014 |work=[[The Guardian]] }}</ref> en Oekraïense militêre basisse blokkeer.<ref>{{cite news|title=Ukrainian forces withdraw from Crimea |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26713727 |access-date=9 April 2025 |work= BBC News |date=24 March 2014 }}</ref> In Maart het Rusland die Krim geannekseer ná ’n onwettige referendum wat onder besetting gehou is. Dit was die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat ’n Europese land ’n deel van ’n ander land annekseer,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia |url=https://www.cfr.org/backgrounders/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia |website=Council on Foreign Relations |date=5 February 2020}}</ref> en verskeie kenners het dit met [[Nazi-Duitsland]] se anneksasie van [[Oostenryk]] vergelyk.<ref>{{cite book|last=Plokhy |first=Serhii |url=https://books.google.com/books?id=e3eoEAAAQBAJ&dq=annexation+of+the+peninsula+to+Hitler%E2%80%99s+Anschluss+of+Austria+in+1938&pg=PT64 |title=The Russo-Ukrainian War: The Return of History |date=9 May 2023 |publisher=W.W. Norton & Company |ISBN=978-1-324-05120-6 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Žalimas |first=Dainius |date=14 March 2017 |title=Lessons of World War II and the Annexation of Crimea |url=https://ojs.mruni.eu/ojs/international-comparative-jurisprudence/article/view/4559 |journal=International Comparative Jurisprudence |volume=3 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.13165/j.icj.2017.03.003 |issn=2351-6674 |doi-access=free }}</ref> Die [[VN]] se Algemene Vergadering het ’n resolusie aanvaar waarin die "territoriale integriteit van Oekraïne" bevestig en die anneksasie verwerp word.<ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations}}</ref> Navo het ook samewerking met Rusland opgeskort.<ref name="end coop">{{cite web |title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894 |publisher=BBC News, UK |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014}}</ref> Poetin het gesê die Krim moes nooit deel van ’n onafhanklike Oekraïne gewees het nie en beweer Rusland wou geen ander Oekraïense gebiede oorneem nie.<ref>{{cite news |title=Crimea crisis: Russian President Putin's speech annotated |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26652058 |work=BBC News |date=19 March 2014}}</ref> Pro-Russiese betogings, wat in die geheim deur Rusland befonds en georganiseer is, het gevolg in die Oekraïense stede [[Donetsk]] en [[Loehansk]].<ref>{{cite web|last1=Umland |first1=Andreas |title=The Glazyev Tapes: Getting to the root of the conflict in Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/commentary_the_glazyev_tapes_getting_to_the_root_of_the_conflict_in_7165/ |website=European Council on Foreign Relations |date=1 November 2016}}</ref> In April 2014 het gewapende Russiese paramilitêre magte [[Slowjansk]] en ander nedersettings ingeneem en die onafhanklike [[Volksrepubliek Donetsk]] (DPR) en [[Volksrepubliek Loehansk]] (LPR) uitgeroep. Hulle bevelvoerder, Igor Girkin, het erken dié gebeure het die Donbas-oorlog ontketen, waarna Oekraïne spoedig ’n operasie van stapel gestuur het om die gebied te herower.<ref>{{cite news|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |work=[[The Moscow Times]] |date=21 November 2014 |access-date=11 December 2020 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> Rusland het die separatiste in die geheim met soldate, tenks en artillerie ondersteun.<ref>{{cite news|date=23 October 2014 |title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Internasionale Strafhof]] het geoordeel die oorlog was ’n nasionale en internasionale gewapende konflik waarby Rusland betrokke was,<ref>{{cite web|title=Report on Preliminary Examination Activities (2016) |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/otp/161114-otp-rep-PE_ENG.pdf |publisher=International Criminal Court |pages=33–38 |date=14 November 2016 }}</ref> en die Europese Hof vir Menseregte het geoordeel Rusland het die DPR en LPR sedert 2014 beheer.<ref>{{cite web|title=Eastern Ukraine and flight MH17 case declared partly admissible |url=https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-7550165-10372782&filename=Grand%20Chamber%20decision%20Ukraine%20and%20the%20Netherlands%20v.%20Russia%20-%20Flight%20MH17%20and%20eastern-Ukraine-conflict%20case%20partially%20admissible,%20will%20proceed%20to%20judgment.pdf |publisher=European Court of Human Rights |date=25 January 2023 }}</ref> Oekraïne se parlement het die Donbas-streek tot ’n gebied onder Russiese besetting verklaar.<ref>{{cite news|title=Ukraine declares Russian 'occupation' in eastern region |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/1/18/ukraine-declares-russian-occupation-in-eastern-region |work=[[Al Jazeera]] |date=18 January 2018 }}</ref> Die anneksasie van die Krim en die Donbas-oorlog het ’n vlaag Russiese [[nasionalisme]] ontketen. Die ontleder Wladimir Sokor het Poetin se toespraak van 2014 ná die anneksasie ’n "manifes van Groot-Russiese irredentisme" genoem.<ref name=irrewat group="nota"/><ref>{{cite news|last=Socor |first=Vladimir |date=24 March 2014 |title=Putin's Crimea Speech: A Manifesto of Greater-Russia Irredentism |volume=11 |publisher=Eurasia Daily Monitor |issue=56 |url=https://jamestown.org/program/putins-crimea-speech-a-manifesto-of-greater-russia-irredentism/ }}</ref> Poetin het na "Nieu-Rusland" begin verwys, ’n voormalige Russiese keiserlike gebied wat ’n groot deel van die suide van Oekraïne beslaan het.<ref>{{cite book|last1=Kimmage |first1=Michael |title=Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability |date=2024 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=129}}</ref> Russies gesteunde magte is deur Russiese neo-imperialisme beïnvloed<ref>{{cite news|title=Ukraine: Are 2014 pro-Russia rebels fighting 1920s war? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-28532392 |work=[[BBC News]] |date=28 July 2014 }}</ref> en het probeer om ’n nuwe Nieu-Rusland te skep.<ref>{{cite journal|last1=O'Loughlin |first1=John |title=The rise and fall of "Novorossiya": examining support for a separatist geopolitical imaginary in southeast Ukraine |journal=Post-Soviet Affairs |date=2017 |volume=33 |issue=2 |pages=124–144 |doi=10.1080/1060586X.2016.1146452 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1060586X.2016.1146452|url-access=subscription }}</ref> [[Beeld:Normandy format (2019-12-09) 03.jpg|thumb|260px|Die Normandiëformaat-vergadering<ref name=vier group="nota">Die "Normandiëformaat" ([[Frans]]: Format Normandie), ook bekend as die "Normandië-4", was 'n groep state wat tussen 2014 en 2022 probeer het om die Donbas-oorlog te beëindig en te voorkom dat dit uitbrei tot 'n Russies-Oekraïense oorlog. Die vier lande in die groep was [[Duitsland]], Rusland, Oekraïne en [[Frankryk]]. Hulle het in 2014, tydens die 70ste herdenking van D-dag in [[Normandië]], Frankryk, die eerste keer informeel byeengekom.</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|title=Russia's Putin says supports future Normandië format talks on Ukraine|last=|first=|date=5 September 2016|website=news.trust.org|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=11 September 2016|archive-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906165602/http://news.trust.org/item/20160905143052-wd0nm/|url-status=dead}}</ref> in Desember 2019 was die enigste vergadering tussen Zelenski en Poetin.<ref name="i407">{{cite web|title=Zelenskyy on meeting Putin in 2019: We talked and bargained a lot |website=Ukrainska Pravda |date=25 February 2024 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/02/25/7443642/ |access-date=15 July 2024 }}</ref>]] Toe die konflik in 2014 begin, was Oekraïne amptelik neutraal<ref name="Atlantic Council: Ukrainian neutrality">{{cite web|last1=Blank |first1=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |publisher=Atlantic Council |date=28 January 2022 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308150443/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |url-status=live}}</ref> en het gesê hy streef nie na Navo-lidmaatskap nie.<ref>{{cite news|title=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html |work=Interfax-Ukraine |date=29 March 2014 }}</ref> Ná Rusland se besetting van die Krim en inval in die Donbas het Oekraïne se parlement in Desember 2014 gestem om die land se neutrale status te herroep en Navo-lidmaatskap na te streef.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-parliament-abandons-neutrality/26758725.html |title=Ukraine Votes To Abandon Neutrality |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=23 December 2014 }}</ref> Die Minsk-ooreenkomste in September 2014 en Februarie 2015 het ten doel gehad om die Donbas-oorlog op te los, maar ooreenkomste oor 'n wapenstilstand en verdere onderhandelinge het misluk.<ref>{{cite news|date=29 July 2020 |title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=28 February 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 March 2022}}</ref> Die [[Weste]] se swak reaksie op Russiese optrede het Poetin laat glo die Weste sou nie sterk reageer op die inval van 2022 nie.<ref>{{cite book|last=Brands |first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=WxP-EAAAQBAJ&dq=Russia%E2%80%99s+invasion+of+Georgia+in+2008+and+Ukraine+in+2014+provided+ample+evidence&pg=PA39 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=JHU Press |ISBN=978-1-4214-4984-5 |page=39 |language=en}}</ref> Verskeie politieke wetenskaplikes het gesê dié reaksie het verdere Russiese aggressie aangemoedig.<ref>{{cite book|last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |ISBN=978-1-80526-003-5 |page=11}}</ref> ==Aanvang== [[Beeld:2nd Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade depart Aviano Air Base, Italy, Feb. 24, 2022.jpg|thumb|260px|Amerikaanse valskermsoldate vertrek uit Italië na [[Letland]], 24 Februarie 2022. Duisende Amerikaanse troepe is in Oos-Europa ontplooi tydens die Russiese versterkings.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-02-24/173rd-Airborne-Brigade-Ukraine-Latvia-Russia-5128627.html |archive-date=26 February 2022 |work=Stars and Stripes |title=173rd Airborne Brigade battalion heads to Latvia as Ukraine comes under Russian attack |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>]] ===Russiese militêre versterkings=== Die konflik het begin met 'n groot militêre opbou, aanvanklik van Maart tot April 2021 en daarna weer van Oktober 2021 tot Februarie 2022. Tydens laasgenoemde het Rusland eise aan die VSA en Navo gestel dat Oekraïne nie by Navo aansluit nie, sowel as dat Navo-soldate en militêre uitrusting in [[Oos-Europa]] verminder word.<ref>{{cite news|author-last1=Tétrault-Farber |author-first1=Gabrielle |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |date=17 Desember 2021 |title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222081106/https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ |url-status=live}}</ref> Rusland het gedreig met 'n niegespesifiseerde militêre reaksie as Navo 'n "agressiewe toon" bly handhaaf.<ref>{{cite news|author-last=MacKinnon |author-first=Mark |date=21 Desember 2021 |title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue 'aggressive line' |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=15 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115165246/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/ |url-status=live}}</ref> ===Russiese ontkenning van invalsplan=== Ondanks die Russiese militêre opbou het Russiese amptenare maande lank ontken dat Rusland enige plan het om Oekraïne binne te val.<ref name="Deny">{{cite news |author-last1=Kiely |author-first1=Eugene |author-last2=Farley |author-first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=26 February 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |author-last1=Taylor |author-first1=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=26 February 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref> Op 12 November 2021 het Dmitri Peskof, Poetin se woordvoerder, aan verslaggewers gesê "Rusland bedreig niemand. Die beweging van troepe op ons gebied behoort niemand rede tot kommer te gee nie."<ref name="Deny"/><ref name="denials"/> Op 28 November 2021 het Peskof gesê "Rusland het nooit enige plan gehad om enigiemand aan te val nie, dit het nie nou planne nie en sal nooit sulke planne hê nie ... Rusland is 'n vreedsame land, wat goeie betrekkinge met sy buurlande wil handhaaf."<ref name="Deny"/> Op 12 Desember 2021 het hy gesê spanning jeens Oekraïne "word geskep om Rusland verder te demoniseer en hom as 'n moontlike aggressor uit te beeld".<ref name=Deny/> Op 19 Januarie 2022 het die Russiese onderminister van buitelandse sake gesê "Rusland wil nie enige aksie van 'n aggressiewe aard hê of daaraan deelneem nie. Ons sal nie wat ook al in Oekraïne aanval, inval, binnedring of begin nie."<ref name="Deny"/> Op 12 Februarie 2022 het die Kremlin se raadgewer oor buitelandse sake besprekings oor die "sogenaamde beplande Russiese inval" as "histerie" beskryf.<ref name="Deny"/><ref name=denials/> ===Russiese aantygings=== [[Beeld:Vladimir Putin and Sergey Shoigu - Saint-Petersburg 2017-07-30 (1).jpg|thumb|220px|links|Poetin en sy vertroueling van baie jare, die minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]].<ref>{{cite news |title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 |work=BBC News |date=2 March 2022 |access-date=4 March 2022}}</ref>]] Op 9 Desember 2021 het president Poetin gepraat van diskriminasie teen Russiessprekendes buite Rusland en gesê: "Ek moet sê, [[Russofobie]] is die eerste tree tot [[volksmoord]]. Ek en jy weet wat in die Donbas gebeur. Dit lyk beslis baie soos volksmoord."<ref>{{cite news |title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide' |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |work=AFP |publisher=The Moscow Times |date=10 Desember 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=21 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе |trans-title=Putin announced the genocide in the Donbass |url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |work=Rossiyskaya Gazeta |date=9 Desember 2021 |language=ru |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live}}</ref> Rusland het ook die Oekraïense taalwet veroordeel.<ref>{{cite news |title=New law stokes Ukraine language tensions |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |work=France 24 |date=1 April 2021 |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032739/https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions |url-status=live }}</ref> Op 15 Februarie 2022 het Poetin aan die pers gesê: "Wat in die Donbas gebeur, is beslis volksmoord."<ref name="france24genocide">{{cite news|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |work=AFPhet hy gesê |publisher=France 24 |date=15 Februarie 2021|access-date=23 Februarie 2022|archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|url-status=live}}</ref> Nuusmedia het daarop gewys dat die Oekraïense president Zelenski self 'n Russiessprekende is, ondanks Poetin se aantygings van 'n volksmoord op Russiessprekendes.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 Februarie 2022 |author-last1=Vasilyeva |author-first1=Nataliya |access-date=24 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223103730/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/ |url-status=live}}</ref> Rusland se aantygings van volksmoord is wyd as vals verwerp.<ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=24 Februarie 2022 |work=BBC News |date=22 Februarie 2022 |archive-date=23 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712 |url-status=live }}</ref> Verskeie internasionale organisasies, insluitende die [[VN]] se hoëkommissaris vir menseregte en die [[Raad van Europa]], kon geen bewyse vir die Russiese bewerings vind nie.<ref>{{cite web|date=15 Junie 2014 |title=Report on the human rights situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|publisher=OHCHR|access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=14 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214151822/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|year=2021 |title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |publisher=OHCHR |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=9 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209154320/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine |url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports |publisher=OSCE |access-date=23 Februarie 2022 |archive-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=2 April 2014 |title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014 |url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f |archive-date=4 Februarie 2022 |publisher=Raad van Europa}}</ref> Die Europese Kommissie het dit as Russiese waninligting afgemaak.<ref>{{cite press release|date=24 Januarie 2022 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date=22 Februarie 2022 |website=Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassade in Oekraïne het dit as "laakbare onwaarheid" beskryf,<ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |work=Ukrinform |date=17 Februarie 2022 |access-date=22 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |archive-date=18 Februarie 2022 |url-status=live}}</ref> terwyl die woordvoerder Ned Price van die Amerikaanse departement van buitelandse sake gesê het Moskou maak sulke bewerings as 'n verskoning om Oekraïne in te val.<ref name="france24genocide" /> In 'n nasionalistiese toespraak op 21 Februarie het Poetin ook beweer die "Oekraïense gemeenskap" het "[[Neo-Nazisme|neonazisties]]" geword, sonder om bewyse te lewer, en gesê Rusland se doel is "om Oekraïne te denazifiseer".<ref>{{cite news |author-last1=Fisher |author-first1=Max |date=23 Februarie 2022 |title=Word by Word and Between the Lines: A Close Look at Putin’s Speech |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.ph/20220223115611/https://www.nytimes.com/2022/02/23/world/europe/putin-speech-russia-ukraine.html |archive-date=23 Februarie 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace |url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |access-date=24 Februarie 2022 |work=Financial Times |date=24 Februarie 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112202/https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977 |url-status=live }}</ref> President Zelenski is egter [[Jood]]s en drie lede van sy familie het in die [[Holocaust]] gesterf.<ref name=":02">{{cite news|author-last1=Abbruzzese |author-first1=Jason |date=24 Februarie 2022 |title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true. |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |url-status=live |access-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673 |archive-date=24 Februarie 2022}}</ref> ==Gebeure== [[Beeld:Russian troops in Novoaidar, 6 March 2022.png|thumb|240px|Russiese troepe in Oekraïne vroeg tydens die inval van 2022.]] Die inval het met dagbreek op 24 Februarie begin.<ref name="Meduza_Putin_announces_invasion"/><ref>{{cite news|title=Missiles rain down around Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |work=[[Reuters]] |date=25 February 2022}}</ref> [[Beeld:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|240px||Wrakstukke van ’n [[Slag van Boetsja|vernietigde]] Russiese konvooi op 27 Februarie in [[Boetsja]], [[Kijif-oblast]].]] Die eerste fase van die inval is aan vier fronte gevoer: een in die rigting van Wes-[[Kijif]] uit Belarus deur die Russiese Oostelike Militêre Distrik; een in die rigting van Oos-Kiëf deur die Sentrale Militêre Distrik (noordoosfront); een in die rigting van [[Charkif]]; en ’n vierde, suidelike front wat in die Krim en Rusland se [[Rostof-oblast]] ontstaan het, met ’n oostelike as in die rigting van [[Odesa]] en ’n westelike operasionele gebied in die rigting van [[Marioepol]].<ref name="TR">{{cite journal|last=Bielieskov |first=Mykola |date=21 September 2021 |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |access-date=25 November 2021 |website=Center for Strategic & International Studies}}</ref> Die inval het onverwags hewige weerstand teengekom.<ref>{{cite news|last1=Kube |first1=Courtney |last2=Siemaszko |first2=Corky |date=26 February 2022 |title=Russian offensive unexpectedly slowed by fierce Ukrainian resistance |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russian-offensive-unexpectedly-slowed-fierce-ukrainian-resistance-rcna17703 |access-date=16 September 2022}}</ref> Rusland kon nie Kijif inneem nie en is in die gevegte by Irpin, Hostomel en [[Boetsja]] teruggedryf. Die Russe het probeer om die hoofstad te omsingel, maar verdedigers onder Oleksandr Sirski het hulle posisies behou; hulle het teentenkmissiele en lugafweermissiele gebruik om Russiese toevoerlyne te verswak en die aanval te vertraag.<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |title=Russia's failure to take down Kyiv was a defeat for the ages |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-battle-for-kyiv-dc559574ce9f6683668fa221af2d5340 |access-date=16 September 2022}}</ref> Teen 7 April het Russiese troepe wat aan die noordfront ontplooi was, teruggetrek om voorrade aan te vul en na die Donbas herontplooi te word. Die noordoosfront is eweneens na Suidoos-Oekraïne teruggetrek vir herontplooiing.<ref name="TR"/><ref name="news.yahoo.com">{{cite news|last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=7 April 2022}}</ref> Op 26 April het afgevaardigdes van die VSA en 40 bondgenote in Duitsland bymekaargekom om ’n koalisie te bespreek wat ekonomiese steun, militêre voorrade en herstelwerk aan Oekraïne sou verskaf.<ref>{{cite news|last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Duitsland |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ===Aanvanklike inval=== [[Lêer:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|duimnael|regs|220px|'n Struktuur in [[Kijif]] wat deur 'n missielaanval vernietig is.]] Op 24 Februarie, net voor 06:00 Moskoutyd (UTC+3), het Poetin aangekondig hy het besluit om 'n "spesiale militêre operasie" in Oos-Oekraïne te loods.<ref name="tassputspeech24" /><ref name="Meduza_Putin_announces_invasion">{{cite news |title=Putin announces formal start of Russia's invasion in eastern Ukraine |date=24 February 2022 |newspaper=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |access-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224033732/https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine |archive-date=24 February 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=24 February 2022 |website=MSN |language=en-US |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064559/https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|url-status=live}}</ref> In sy toespraak het Poetin gesê daar is geen planne om Oekraïense gebied te beset nie en beweer hy ondersteun die reg van die volke van Oekraïne op selfbeskikking.<ref name="tassputspeech24">{{cite news|date=24 February 2022 |title=Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |language=ru |trans-title=Putin decided to conduct an operation to de-Nazify and demilitarise Ukraine |work=TASS |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |url-status=live}}</ref> Hy het ook gesê Rusland beoog die "demilitarisasie en denazifisering" van Oekraïne – CNN en NBC het dié bewerings as "sonder gronde" en "vals" beskryf.<ref>{{cite news|author-last=Chernova |author-first=Anna |date=24 February 2022 |title=Kremlin spokesperson echoes Putin's baseless claims on invasion objectives |work=CNN |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_542ef6fc653f4404d483a5156ecc23e6 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224132757/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Tim |author-last2=Lister |author-first3=Ivana |author-last3=Kottasová |author-first4=Laura |author-last4=Smith-Spark |date=24 February 2022 |title=Ukraine vows defiance as Russia launches major invasion |url=https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |access-date=24 February 2022 |website=CNN |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224145336/https://www.cnn.com/2022/02/24/europe/ukraine-russia-invasion-thursday-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|first1=David K.|last1=Li|first2=Jonathan|last2=Allen|first3=Corky|last3=Siemaszko|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|access-date=2022-02-25|website=NBC News|date=24 February 2022|language=en}}</ref> Dit is ook deur die Amerikaanse Holocaust-herdenkingsmuseum veroordeel.<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|title=Holocaust Museum Criticizes Putin's Saying Ukraine Needs to Be 'Denazified'|date=February 24, 2022|agency=Newsweek|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025159/https://www.newsweek.com/holocaust-museum-criticizes-putin-saying-ukraine-needs-denazified-1682467|url-status=live}}</ref> Poetin het die lede van die [[Oekraïense Gewapende Magte|Oekraïense magte]] gevra om hulle wapens neer te lê en terug te keer huis toe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60503037|title=Ukraine conflict: Russia announces special military operation in Donbas |website=BBC News |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549 |title=Russia's Putin Announces Military Operation in Ukraine |website=The Moscow Times |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064553/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/russias-putin-announces-military-operation-in-ukraine-a76549|url-status=live}}</ref><ref name="krputspeech24">{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Обращение Президента Российской Федерации |language=ru |work=Kremlin.ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/67843 |access-date=24 February 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live}}</ref> Kort voor 07:00 (UTC+2) op die 24ste het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |title=Russia-Ukraine crisis live news: Putin has launched 'full-scale invasion', says Ukrainian foreign minister – latest updates &#124; World news |work=[[The Guardian]] |date=16 July 2018 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054309/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |url-status=live }}</ref> Later het hy die Oekraïense weermag opdrag gegee om die invallers "maksimum verliese toe te dien".<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |title=Зеленский отдал приказ ВСУ наносить максимальные потери оккупантам |language=ru |trans-title=Zelensky ordered the Armed Forces of Ukraine to inflict maximum losses on the invaders |website=Unian |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082802/https://www.unian.net/society/zelenskiy-otdal-prikaz-vsu-nanosit-maksimalnye-poteri-okkupantam-novosti-ukrainy-11715478.html |url-status=live }}</ref> Zelenski het ook aangekondig dat diplomatieke betrekkinge met Rusland onmiddellik opgehef word.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=Interfax |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}</ref> Later dié dag het hy 'n algemene mobilisasie aangekondig.<ref>{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Om 10:00 (UTC+2) het die Oekraïense presidensiële administrasie aangekondig Russiese troepe het Oekraïne uit die noorde binnegeval (tot 5&nbsp;km diep). Russiese troepe was bedrywig in [[Charkif-oblast]] en [[Tsjernihif-oblast]], naby [[Soemi]].<ref>{{cite web |author= |url=https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |title=Войска России на севере Украины продвинулись вглубь до пяти километров – Арестович |language= |website= |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091205/https://www.unian.net/war/voyska-rossii-na-severe-ukrainy-prodvinulis-vglub-do-pyati-kilometrov-arestovich-novosti-donbassa-11715571.html |url-status=live }}</ref> Om 10:30 (UTC+2) het die Oekraïense departement van verdediging aangekondig Russiese troepe in Tsjernihif-oblast is gekeer, 'n groot geveg was naby Charkif aan die gang, en [[Marioepol]] en Sjtsjastja is ten volle teruggewen.<ref name=mil.2402.1030>{{cite web |author= |url=https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |title=General Staff of the Armed Forces of Ukraine: Operative information as of 10.30 |language= |website=mil.gov.ua |date= |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103548/https://www.mil.gov.ua/en/news/2022/02/24/general-staff-of-the-armed-forces-of-ukraine-operative-information-as-of-10-30/ |url-status=live }}</ref> ====Kijif en die noordfront==== [[Beeld:Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev.jpg|thumb|240px|Telekommunikasietorings in Kijif word deur Russe aangeval.]] [[Beeld:Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|thumb|links|240px|Ná gevegte in Hostomel, 4 Maart.]] Russiese troepe het op 24 Februarie probeer om [[Kijif]] vinnig in te neem deur middel van ’n spitsaanval vanuit Belarus suidwaarts langs die westelike oewer van die [[Dnipro]]rivier, met Russiese soldate wat die stad binnegedring het, ondersteun deur luglandingsoperasies en ’n vinnige, gemeganiseerde opmars uit die noorde. Hulle het egter misluk.<ref name="wapo20220320">{{cite news|last1=Sly |first1=Liz |last2=Lamothe |first2=Dan |date=20 March 2022 |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |url-status=live |access-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320093229/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |archive-date=20 March 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Die VSA het Zelenski gekontak en aangebied om hom te help ontsnap, uit vrees vir ’n poging deur die Russiese leër om hom te ontvoer of vermoor. Zelenski het geantwoord: "Die geveg is hier; ek het ammunisie nodig, nie ’n rit nie."<ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Live updates: Zelenskyy declines US offer to evacuate Kyiv |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-united-nations-kyiv-6ccba0905f1871992b93712d3585f548 |access-date=28 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> Teen vroeg in Maart is 'n Russiese opmars langs die westekant van die Dnipro deur Oekraïense verdediging beperk. Teen 5 Maart het ’n Russiese konvooi, volgens berigte 64 km lank, min vordering in die rigting van Kijif gemaak.<ref>{{cite news|last=Stern |first=Did L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |url-access=subscription |access-date=6 March 2022}}</ref> Die opmars uit [[Tsjernihif-oblast|Tsjernihif]] het grootliks tot stilstand gekom toe ’n beleg daar begin het. Russiese magte het uit die noordweste na Kijif opgeruk en [[Boetsja]], Hostomel en Vorzel teen 5 Maart ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |last3=McGee |first3=Luke |last4=Gigova |first4=Radina |name-list-style=and |date=7 March 2022 |title='A family died ... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |access-date=9 March 2022 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022 |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |access-date=9 March 2022}}</ref Op 16 Maart het Oekraïense magte ’n teenoffensief begin.<ref>{{cite news|last1=Cullison |first1=Alan |last2=Coles |first2=Isabel |last3=Trofimov |first3=Yaroslav |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |archive-date=16 March 2022}}</ref> Omdat Russiese magte nie ’n vinnige oorwinning in Kijif kon behaal nie, het hulle oorgeskakel na bombardemente sonder onderskeiding en belegvoering.<ref>{{cite news|last1=Gordon |first1=Michael R. |last2=Leary |first2=Alex |date=21 March 2022 |title=The Wall Street Journal News Exclusive: Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |access-date=24 March 2022}}</ref> Op 25 Maart het ’n Oekraïense teenoffensief dorpe oos en wes van Kijif herower.<ref>{{cite web|date=23 March 2022 |title=Ukraine war: Ukrainian fightback gains ground west of Kyiv |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60847188 |access-date=29 March 2022 |website=BBC News}}</ref> Russiese troepe in die Boetsja-gebied het noordwaarts teruggetrek. Oekraïense magte het die stad op 1 April binnegegaan, die gebied rondom Kijif herower en bewyse van oorlogsmisdade in Boetsja gevind.<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=2 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (Graphic Images) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |archive-date=3 April 2022 |access-date=3 April 2022 |website=The Kyiv Independent}}</ref> Die [[Pentagon]] het op 6 April bevestig die Russiese leër het [[Tsjernihif-oblast]] verlaat;<ref>{{cite news|last1=Demirjian |first1=Karoun |last2=Lamothe |first2=Dan |name-list-style=and |date=6 April 2022 |title=Pentagon: Russia has fully withdrawn from Kyiv, Chernihiv |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/04/06/pentagon-russia-withdraws-kyiv-chernihiv/ |access-date=7 April 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> plaaslike owerhede het gesê Russiese troepe het [[Soemi-oblast]] verlaat.<ref>{{cite news|last=Kalatur |first=Anastasiya |date=8 April 2022 |title=Sumy region liberated from Russian troops |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/8/7338013/ |access-date=15 April 2022}}</ref> Navo se sekretaris-generaal, [[Jens Stoltenberg]], het gesê die Russiese "terugtrekking, herbevoorrading en herontplooiing" van troepe uit die Kijif-gebied moet geïnterpreteer word as ’n uitbreiding van Poetin se planne om sy magte op Oos-Oekraïne te konsentreer.<ref name="news.yahoo.com"/> ====Suid- en oosfront==== [[Beeld:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|220px|'n Russiese bombardement aan die buitewyke van Charkif, 1 Maart.]] [[Beeld:Myronosytska 1 after Russian shelling on 2 March 2022 (05).jpg|thumb|220px|Die fakulteit ekonomie van die Nasionale Universiteit van Charkif ná die Russiese bombardement, 2 Maart 2022.]] Op 24 Februarie het Russiese aanvalsgroepe uit die Krim noordweswaarts beweeg en brûe oor die Dnipro<ref>{{cite news|title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> en die Noord-Krim-kanaal ingeneem.<ref>{{cite news|last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=[[Reuters]]}}</ref> Op 1 Maart was [[Cherson]] die eerste groot stad wat deur Rusland ingeneem is.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |name-list-style=and |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Russiese troepe het na Mikolajif opgeruk en dit aangeval, maar is teruggedryf.<ref>{{cite news|date=4 March 2022 |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=4 March 2022}}</ref> Russiese magte het die Zaporizjzjza-kernkragsentrale genader en Enerhodar beleër. Teen 25 Februarie het Russiese eenhede na [[Marioepol]] begin opruk.<ref>{{cite news|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |date=25 February 2022 |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> Teen 18 Maart was Marioepol omsingel en het gevegte die middestad bereik. Dit het pogings om burgerlikes te ontruim bemoeilik.<ref>{{cite news|last1=Boffey |first1=Daniel |last2=Tondo |first2=Lorenzo |name-list-style=and |date=18 March 2022 |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |access-date=21 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Die Russe het oorgawe geëis, en die Oekraïners het geweier.<ref name="CBC-2022-03-21">{{cite news|date=21 March 2022 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |access-date=21 March 2022}}</ref> Op 27 Maart het die Oekraïense adjunk-premier, Olha Stefanisjina, gesê: "meer as 85 persent van die hele stad is vernietig".<ref>{{cite news|last=Scully |first=Rachel |date=27 March 2022 |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |access-date=29 March 2022}}</ref> Rusland het veilige deurgang na Marioepol geweier aan 50 busse wat deur die VN gestuur is om burgerlikes te ontruim.<ref>{{cite news|date=30 March 2022 |title=Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470 |access-date=31 March 2022}}</ref> In die ooste het Russiese soldate probeer om Charkif in te neem<ref>{{Cite magazine |last=Losh |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=27 February 2022}} en het sterk Oekraïense weerstand ervaar. Izjoem is op 1 April deur Russiese magte ingeneem<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 April 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref> ná ’n geveg van ’n maand. Op 25 Maart het die Russiese ministerie van verdediging gesê hulle sou probeer om groot stede in die ooste van Oekraïne te beset.<ref>{{cite news|date=25 March 2022 |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |publisher=Yahoo! Finance |agency=[[Reuters]] |location=Londen |editor-last=Trevelyan |editor-first=Mark |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |access-date=28 March 2022}}</ref> Op 3 April het Rusland, ná die terugtrekking van Russiese magte uit Kijif, sy aanval op die suide van Oekraïne uitgebrei met bombardemente en aanvalle op Odesa, Mikolajif en die Zaporizjzja-kernkragsentrale.<ref>{{cite news|date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times|publisher=SPH Media Trust |agency=[[Reuters]] |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=6 April 2022}}</ref> Teen 7 April het die hernude konsentrasie van Russiese troepe en tenks rondom Izjoem, Slowjansk en Kramatorsk Oekraïense amptenare genoop om die oorblywende inwoners naby die oostelike grens aan te raai om na Wes-Oekraïne te ontruim.<ref>{{cite news|last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=15 April 2022}}</ref> ===Suidoosfront (8 April - 5 September 2022)=== [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|280px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 7 April tot 5 September 2022.]] Teen 17 April is Russiese vordering aan die suidoosfront blykbaar belemmer deur Oekraïense magte by die groot, swaar versterkte Azovstal-yster-en-staalwerk en die omliggende gebied in Marioepol.<ref name="RNZM">{{cite news|date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> Op 19 April het Rusland ’n "oostelike offensief" geloods oor ’n front van 480&nbsp;km wat van Charkif tot Donetsk en Loehansk gestrek het, met gelyktydige missielaanvalle wat weer op Kijif en [[Lwif]] gerig is.<ref name="nytimes.com">{{cite news|last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=20 April 2022 }}</ref> ’n Anonieme Amerikaanse verdedigingsamptenaar het die Russiese offensief as "op sy beste minimaal" beskryf.<ref>{{cite news|date=2 May 2022 |title=US official briefs on Russia's war effort |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61295448}}</ref> Teen 30 Mei was die verskil tussen Russiese en Oekraïense artillerie duidelik, met Oekraïense artillerie wat in die minderheid was.<ref name="Sabbagh">{{cite news|last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> In reaksie op Biden se aanduiding dat Oekraïne van meer gevorderde artillerie voorsien sou word, het Poetin gesê Rusland sou sy inval uitbrei om nuwe stede in te sluit, en hy het op 6 Junie ’n missielaanval op Kijif gelas nadat Rusland dit weke lank nie direk aangeval het nie.<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |work=CBS News Videos via Yahoo News |date=6 June 2022 }}</ref> Op 10 Junie het die adjunkhoof van die Oekraïense Veiligheidsdiens (SBU), Wadim Skibitski, verklaar die frontlyne tydens die Slag van Sjewjerodonetsk sou bepaal hoe die inval sou verloop:<ref name="iktgvs">{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=10 June 2022 |title=We're almost out of ammunition and relying on western arms, says Ukraine |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/were-almost-out-of-ammunition-and-relying-on-western-arms-says-ukraine }}</ref> {{Blockquote |text=Dit is nou 'n artillerie-oorlog, en ons verloor dit. Alles hang nou af van wat die Weste vir ons gee. Oekraïne het een artilleriestuk teenoor elke 10 of 15 Russiese stukke. Ons Westerse vennote het ons ongeveer 10% gegee van wat hulle het.}} Op 29 Junie het die Amerikaanse intelligensiedirekteur Avril Haines gesê Amerikaanse agentskappe stem saam die inval sal "vir ’n lang tydperk ... voortduur. Kortom, die prentjie bly taamlik somber, en Rusland se houding teenoor die Weste verhard."<ref>{{cite news|last1=Alper |first1=Alexandra |last2=Freifeld |first2=Karen |last3=Landay |first3=Jonathan |date=29 June 2022 |title=Putin still wants most of Ukraine, war outlook grim -U.S. intelligence chief |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-still-wants-most-ukraine-war-outlook-grim-us-intelligence-chief-2022-06-29/ |access-date=2 July 2022 |work=[[Reuters]] }}</ref> Die hoofwoordvoerder van die Russiese ministerie van verdediging, Igor Konasjenkof, het onthul Russiese troepe is verdeel tussen die weermaggroepe "Sentrum", onder bevel van kolonel-generaal Aleksander Lapin, en "Suid", onder bevel van weermaggeneraal Sergei Soerowikin.<ref name="Novaya">{{cite news|last=Cherkasov |first=Alexander |date=26 June 2022 |script-title=Люди, стрелявшие в наших отцов |language=uk |agency=[[Nowaja Gazeta]] |url=https://novayagazeta.eu/articles/2022/06/26/liudi-streliavshie-v-nashikh-ottsov }}</ref> Op 20 Julie het Sergei Lawrof, die Russiese minister van buitelandse sake, aangekondig Rusland sou reageer op die verhoogde militêre hulp wat Oekraïne uit die buiteland ontvang deur sy spesiale militêre operasie na [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja-]] en [[Cherson-oblast]] uit te brei.<ref>{{cite news|date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> Russiese grondmagte het begin om vrywilligerbataljons te werf om ’n nuwe 3de Leërkorps binne die Westelike Militêre Distrik te vorm, met ’n beplande sterkte van 16&nbsp;000 - 60&nbsp;000 personeellede.<ref>{{cite news|date=29 July 2022 |title=Ru\ssia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=27 August 2022 }}</ref> ====Val van Marioepol==== Op 13 April het Russiese magte hulle aanval op die Azovstal-yster-en-staalwerk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |last3=McKernan |first3=Bethan |date=13 April 2022 |title=Last marines defending Marioepol 'running out of ammunition' |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |access-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415205024/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-Marioepol-running-out-of-ammunition |archive-date=15 April 2025}}</ref> Die Oekraïense premier, [[Denis Sjmjhal]], het gesê Oekraïense soldate het belowe om die ultimatum om oor te gee, te ignoreer en tot die einde te veg.<ref name="RNZM"/> Op 20 April het Poetin gesê die beleg kan takties as voltooi beskou word, aangesien die 500 Oekraïense soldate wat in bunkers binne die staalwerke verskans was, en na raming 1&nbsp;000 burgerlikes, van hulp afgesny was.<ref>{{cite news|last=Schreck |first=Adam |date=21 April 2022 |title=Putin claims victory in Marioepol despite steel-mill holdouts |work=Associated Press News |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604113211/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3 |archive-date=4 June 2025}}</ref> Ná vergaderings met Poetin en Zelenski het die VN se sekretaris-generaal, [[António Guterres]], op 28 April gesê hy sou probeer om ’n ontruiming uit Azovstal te reël.<ref>{{cite news|last=Prentice |first=Alessandra |date=28 April 2022 |title=U.N. chief Guterres calls for escape route from Marioepol 'apocalypse' |work=[[Reuters]] |publication-place=Kyiv |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |url-status=live |access-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429105525/https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |archive-date=29 April 2022}}</ref> Op 30 April het Russiese troepe burgerlikes toegelaat om onder VN-beskerming te vertrek.<ref>{{cite news|date=1 May 2022 |title=Civilians flee Azovstal bunkers in evacuation led by U.N. |first1=Tom |last1=Balmforth |first2=Max |last2=Hunder |first3=Alessandra |last3=Prentice |work=Yahoo News |agency=[[Reuters]] |url=https://news.yahoo.com/more-civilians-evacuated-around-azovstal-111331097.html |access-date=2 September 2024 }}</ref> Teen 3 Mei het Russiese troepe, nadat hulle 100 burgerlikes toegelaat het om te gaan, hulle bombardement hervat.<ref>{{cite news|date=3 May 2022 |title=Russia shells Marioepol plant with civilians still reported trapped |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |url-status=live |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506145656/https://web.archive.org/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |archive-date=6 May 2022}}</ref> Op 6 Mei het die ''[[Daily Telegraph]]'' berig Rusland het termobariese bomme (bomme wat chemiese ontbranding toelaat wat atmosferiese suurstof gebruik) teen die oorblywende soldate gebruik. Zelenski het die bevelvoerder van die staalfabriek gemagtig om oor te gee indien nodig.<ref>{{cite news|last=Vasilyeva |first=Nataliya |date=5 May 2022 |title=Ukraine loses contact with Azovstal defenders as Russian troops storm steelworks |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/05/04/besieged-azovstal-steelwork-bunker-survivors-stave-hunger-frying/ }}</ref> Op 7 Mei is alle burgerlikes ontruim.<ref>{{cite news|date=7 May 2022 |title='All' civilians have been evacuated from a besieged steel plant in Marioepol |work=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2022/05/07/1097413091/steel-plant-Marioepol-azovstal-civilians-evacuated |access-date=2 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Наслідки обстрілу дитячої лікарні та пологового будинку в Маріуполі, 9 березня 2022 року.jpg|thumb|240px|’n Kinderhospitaal in [[Marioepol]] ná ’n Russiese lugaanval op 9 Maart 2022.]] Nadat die laaste burgerlikes ontruim is, het 2&nbsp;000 Oekraïense soldate daar versperrings beman; 700 is beseer. Hulle het ’n beroep gedoen op ’n militêre korridor vir ontruiming, omdat hulle verwag het hulle sou tereggestel word indien hulle oorgee.<ref>{{cite news|last=Koshiw |first=Isobel |date=8 May 2022 |title='Surrender is not an option': Azov battalion commander in plea for help to escape Marioepol |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511201140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-Marioepol |archive-date=11 May 2025}}</ref> Berigte oor onenigheid op 8 Mei het aangedui die bevelvoerder van die Oekraïense mariniers het ongemagtig tenks, ammunisie en personeel bekom, sy posisie verlaat en gevlug. Die oorblywende soldate het gesê die verdediging is gevolglik verswak, wat die voortduur van die Russiese aanvalle vergemaklik het.<ref>{{cite news|last=Petrenko |first=Roman |date=8 May 2022 |title=Marioepol defenders tell how the commander of marines fled the city |work=Yahoo News |agency=Ukrayinska Pravda |url=https://news.yahoo.com/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |access-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304015517/https://www.yahoo.com/news/Marioepol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html |archive-date=4 March 2025}}</ref> Illia Samoilenko, adjunkbevelvoerder van die oorblywende Oekraïense troepe, het gesê: "Ons is basies dooie mense. Die meeste van ons weet dit, en daarom veg ons so vreesloos."<ref>{{cite news|last1=Krasnolutska |first1=Daryna |last2=Champion |first2=Marc |date=8 May 2022 |title=Marioepol Steel Plant's 'Dead Men' Defenders Call for Rescue Plan |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-08/Marioepol-steel-plant-s-dead-men-defenders-call-for-rescue-plan |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 16 Mei het die Oekraïense Algemene Staf aangekondig die Marioepol-garnisoen het sy "gevegsending voltooi" en die finale ontruimings het begin. Altesaam 264 dienslede is na Olenifka, onder Russiese beheer, ontruim, terwyl 53 wat ernstig beseer was, na ’n hospitaal in Nowoazofsk, ook onder Russiese beheer, geneem is.<ref name="nytimes16">{{cite news|last1=Hopkins |first1=Valerie |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Santora |first3=Marc |name-list-style=and |date=16 May 2022 |title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Marioepol after weeks of Russian siege. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-Marioepol.html |archive-date=16 May 2022 |access-date=16 May 2022 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> Ná die ontruiming het Russiese en DPR-magte volle beheer oor Marioepol verkry. Rusland se perssekretaris, Dmitri Peskof, het gesê Poetin het gewaarborg die vegters wat oorgegee het, sou "in ooreenstemming met internasionale standaarde" behandel word, terwyl Zelenski gesê het "die werk om die seuns huis toe te bring gaan voort..."<ref name="reutersmay17">{{cite news|date=17 May 2022 |title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender |work=[[Reuters]] |publication-place=Marioepol |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517104718/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |archive-date=17 May 2022}}</ref> ====Val van Sjewjerodonetsk en Lisitsjansk==== [[Beeld:Окупанти вдарили «Точкою-У» по залізничному вокзалу Краматорська 03 (3to4).jpg|thumb|Die toneel van die spoorwegstasie in Kramatorsk ná 'n Russiese aanval waarin 63 burgerlikes gesterf het.]] Op 11 April het Zelenski gesê Oekraïne verwag ’n nuwe Russiese offensief in die ooste.<ref>{{cite news|date=11 April 2022 |title=Tens of thousands feared dead in Marioepol |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/russia-ukraine-war-live-updates-zelenskyy-warns-offensive-east-rcna23809 |access-date=15 April 2022 }}</ref> Amerikaanse amptenare het gesê Rusland het elders teruggetrek of is teruggedryf en was besig om ’n terugtrekking en herontplooiing na die front in Suidoos-Oekraïne voor te berei.<ref>{{cite news|last1=Bacon |first1=John |last2=Mansfield |first2=Erin |last3=Wadington |first3=Katie |last4=Santucci |first4=Jeanine |last5=Vanden Brook |first5=Tom |last6=Tebor |first6=Celina |name-list-style=and |date=10 April 2022 |title=EU to consider Ukraine membership in weeks; Russia warns of 'direct military confrontation' with US: April 10 recap |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/10/ukraine-russia-invasion-live-updates/9528799002/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410073616/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/10/ukraine-russia-invasion-live-updates/9528799002/ |archive-date=10 April 2022 |access-date=28 May 2022 |work=USA Today}}</ref> Militêre satelliete het op 11 April Russiese konvooie van infanterie- en gemeganiseerde eenhede afgeneem wat suidwaarts van Charkif na Izjoem ontplooi is, blykbaar as deel van die beplande Russiese herontplooiing.<ref>{{cite news|last=Saric |first=Ivana |date=10 April 2022 |title=Satellite images: Russian military convoy heads south toward Donbas region |work=Axios |url=https://www.axios.com/photos-russia-convoy-donbas-3af345c4-c292-4181-abe5-80abbc303b8b.html }}</ref> Op 18 April, met Marioepol wat deur Russiese magte ingeneem is, het die Oekraïense regering aangekondig die tweede fase van die versterkte inval in die Donetsk-, Loehansk- en Charkif-oblast het verskerp, met uitgebreide invallende magte wat die Donbas beset het.<ref>{{cite news|date=18 April 2022 |title=Ukraine says 'Battle of Donbas' has begun, Russia pushing in east |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=23 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418205729/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |archive-date=18 April 2022}}</ref> Op 22 Mei het die BBC berig ná die val van Marioepol het Rusland sy offensiewe in Loehansk en Donetsk verskerp, terwyl missielaanvalle en hewige artillerievuur op Sjewjerodonetsk, die grootste stad onder Oekraïense beheer in Loehansk-oblast, gekonsentreer is.<ref>{{cite news|last=Murphy |first=Matt |date=23 May 2022 |title=Ukraine war: Russian assault on key Donbas city intensifies |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |url-status=live |access-date=26 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523080849/https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |archive-date=23 May 2022}}</ref> Op 23 Mei is berig Russiese magte het Liman binnegegaan en die stad teen 26 Mei ingeneem.<ref>{{cite news|date=25 May 2022 |title=Russia seeking to capture Ukraine's Lyman: separatist leader |work=The Australian |url=https://www.theaustralian.com.au/world/russia-seeking-to-capture-ukraines-lyman-separatist-leader/news-story/501ab08e54c87aeb68daa4e4dbe6e4ef |url-status=live |url-access=subscription |access-date=15 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526032910/https://www.theaustralian.com.au/world/russia-seeking-to-capture-ukraines-lyman-separatist-leader/news-story/501ab08e54c87aeb68daa4e4dbe6e4ef |archive-date=26 May 2022 |issn=1038-8761}}</ref> Oekraïense magte was na berig is, besig om Swjatohirsk te verlaat.<ref name="RID Rivista Italiana Difesa">{{cite web|last=Markic |first=Igor |title=Ucraina, Belgorod sotto attacco, ma i Russi stringono la morsa su Severodonetsk |trans-title=Ukraine, Belgorod under attack, but the Russians tighten their grip on Severodonetsk |url=https://www.rid.it/shownews/4938 |access-date=22 May 2022 |website=Rivista Italiana Difesa |publisher=Coop Giornalistica La Riviera |language=it }}</ref> Teen 24 Mei het Russiese magte Switlodarsk ingeneem.<ref name="Svitlodarsk24522">{{cite news|title=Donetsk region: occupying forces capture Svitlodarsk |work=Yahoo News |date=24 May 2022 |url=https://news.yahoo.com/donetsk-region-occupying-forces-capture-133430234.html |access-date=24 May 2022}}</ref> Op 30 Mei het Reuters berig Russiese troepe het deur die buitewyke van Sjewjerodonetsk gebreek.<ref>{{cite news|date=30 May 2022 |title=Russian troops enter outskirts of key city in eastern Ukraine's Donbas |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-russia-battle-east-zelenskyy-visits-front-rcna31076 |access-date=2 June 2022 }}</ref> Teen 2 Junie het ''The Washington Post'' berig Sjewjerodonetsk was op die punt van oorgawe, met meer as 80% van die stad in die hande van Russiese soldate.<ref>{{cite news|last1=Thebault |first1=Reis |last2=Iati |first2=Marisa |last3=Timsit |first3=Annabelle |last4=Suliman |first4=Adela |last5=Pietsch |first5=Bryan |last6=Pannett |first6=Rachel |date=2 June 2022 |title=Russia, U.S. trade barbs over weapons pledge; Severodonetsk on the brink |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/01/russia-ukraine-war-news-live-updates/ |access-date=5 June 2022 }}</ref> Op 3 Junie het Oekraïense magte na berig word ’n teenaanval in Sjewjerodonetsk begin. Teen 4 Junie het Oekraïense regeringsbronne beweer 20% of meer van die stad is herower.<ref>{{cite news|date=4 June 2022 |title=Russia 'suffering huge casualties' as troops retreat: Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/4/fighting-rages-in-two-key-eastern-ukrainian-cities |access-date=5 June 2022 }}</ref> [[Beeld:Движение техники по понтонной переправе через Северский Донец 001.png|thumb|Russiese tenks by ’n pontoorgang oor die Sewerski-Donets-rivier, 9 April 2022.]] Oekraïense owerhede het geraam 800 Oekraïense burgerlikes is by die Azot- chemiese fabriek in Sjewjerodonetsk beleër; Russies gesteunde separatiste het gesê 300-400 soldate het daar geskuil.<ref>{{cite news|date=11 June 2022 |title=Ukraine war: Chemical plant hit as fighting rages in Severodonetsk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61773356 |access-date=9 August 2022 }}</ref> Namate die Oekraïense verdediging van Sjewjerodonetsk begin wankel het, het Russiese troepe hulle aanval op die naburige stad Lisitsjansk verskerp.<ref>{{cite news|last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Stevis-Gridneff |first2=Matina |date=13 June 2022 |title=Ukraine Allies Ponder Options As Cities Falter |edition=Late, New York |volume=59,453 |page=1 |work=[[The New York Times]] |url=https://static01.nyt.com/images/2022/06/13/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> Op 20 Junie is berig Russiese soldate het hulle greep op Sjewjerodonetsk verstewig deur omliggende dorpe in te neem.<ref>{{cite news|last=Hughes |first=Clyde |date=20 June 2022 |title=Russian troops capture key suburb near Severodonetsk after months of battle |work=UPI |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/06/20/Ukraine-Severdonetsk-suburb-capture-Kharkiv/6931655722874/ }}</ref> [[CNN]] het op 24 Junie berig Oekraïne se gewapende magte is beveel om Sjewjerodonetsk te ontruim te midde van verskroeideaardetaktieke deur oprukkende Russiese troepe; verskeie honderde burgerlikes wat by die Azot- chemiese fabriek geskuil het, is agtergelaat, met sommige wat hulle lot met dié van mense in Marioepol vergelyk het.<ref>{{cite news|last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Lister |first2=Tim |date=24 June 2022 |title=Ukraine to withdraw from key city of Severodonetsk as Russia's advance grinds on |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/06/24/europe/severodonetsk-Loehansk-russia-ukraine-intl/index.html }}</ref> Op 3 Julie het die Russiese ministerie van verdediging beweer Lisitsjansk is ingeneem en beset.<ref>{{cite news|date=3 July 2022 |title=Russia claims capture of pivotal city in eastern Ukraine |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-russia-war-lysychansk-Loehansk-province-donbas/ }}</ref> ''The Guardian'' het op 4 Julie berig ná die val van die Loehansk-oblast sou Russiese soldate hulle inval in die aangrensende Donetsk-oblast voortsit om die stede Slowjansk en [[Bachmoet-slagting|Bachmoet]] aan te val.<ref>{{cite news|last=Jones |first=Sam |date=4 July 2022 |title=Putin declares victory in Loehansk after fall of Lysychansk |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/04/ukraine-donetsk-next-russian-target-after-capture-of-Loehansk-says-governor }}</ref> ====Zaporizjzja-front==== [[Beeld:Shopping center in Kremenchuk after Russian shelling, 2022-06-27 (1) frame 0246.jpg|thumb|Die Franse president, [[Emmanuel Macron]], het die missielaanval op 'n winkelsentrum in Krementsjoek op 28 Junie 2022 'n "oorlogsmisdaad" genoem.]] Russiese magte het voortgegaan om missiele af te vuur en bomme op [[Dnipro]] en Zaporizjzja te laat val.<ref name="nytimes.com"/> Russiese missiele het die Internasionale Lughawe Dnipro op 10 April vernietig.<ref>{{cite news|date=10 April 2022 |title=Russian rockets destroy airport in Ukrainian city of Dnipro |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/10/russian-rockets-destroy-airport-in-ukrainian-city-of-dnipro |access-date=1 October 2023 }}</ref> Op 2 Mei het die VN, volgens berigte met die samewerking van Russiese troepe, ongeveer 100 oorlewendes uit die beleg van Marioepol ontruim.<ref>{{cite news|last1=Rai |first1=Arpan |last2=Bancroft |first2=Holly |date=2 May 2022 |title=Mariupol steelworks shelling resumes as doctors describe dire bunker conditions |publisher=Yahoo News |url=https://news.yahoo.com/ukraine-news-live-un-conducting-025522315.html |access-date=2 June 2022 }}</ref> Op 28 Junie het Reuters berig ’n Russiese missielaanval op Krementsjoek, wat in ’n winkelsentrum ontplof het, het minstens 18 mense gedood. Frankryk se president, [[Emmanuel Macron]], het dit ’n "oorlogsmisdaad" genoem.<ref>{{cite news|last=Lewis |first=Simon |date=28 June 2022 |title=Dozens missing after Russian missile strike on mall kills 18 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/rescuers-dig-survivors-russian-missile-strike-ukrainian-shopping-mall-2022-06-28/ }}</ref> Die president van die Oekraïense kernagentskap Energoatom het die situasie by die Zaporizjzja-kernkragsentrale as "uiters gespanne" beskryf en gesê Oekraïense personeel bedryf die aanleg, maar tot 500 Russiese soldate beheer dit, terwyl Rusland nabygeleë gebiede bestook en wapens by die aanleg opberg.<ref>{{cite news|date=7 July 2022 |title=Russia accused of shelling from Zaporizjzja nuclear plant in Ukraine |url=https://www.france24.com/en/europe/20220716-live-russia-accused-of-shelling-from-Zaporizjzja-nuclear-plant |access-date=13 August 2022 |work=France 24 }}</ref> Rusland het op 19 Augustus ingestem om inspekteurs toegang tot die aanleg te verleen ná ’n oproep van Macron aan Poetin. Teen Julie 2023 was toegang tot die aanleg steeds beperk.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-yet-grant-access-Zaporizjzja-nuclear-reactor-roofs-iaea-2023-07-20/ |title=Russia yet to grant access to Zaporizhzhia nuclear reactor roofs, IAEA says |last1=Murphy |first1=Francois |date=20 July 2023 |work=[[Reuters]] |access-date=24 September 2023 }} Rusland het berig 12 aanvalle met ontploffings van 50 artilleriegranate is teen 18 Augustus by die aanleg en die maatskappydorp Enerhodar aangeteken.<ref name="nei-20220822">{{cite news|date=22 August 2022 |title=Growing concern about Zaporizhzya NPP sparks international diplomacy |publisher=Nuclear Engineering International |url=https://www.neimagazine.com/news/newsgrowing-concern-about-zaporizhzya-npp-sparks-international-diplomacy-9944011 |access-date=1 October 2023}}</ref> Tobias Ellwood, voorsitter van die VK se kieskomitee vir verdediging, en die Amerikaanse kongreslid Adam Kinzinger het gesê stralingslekkasies sou ’n oortreding van Navo wees, ingevolge waarvan ’n aanval op ’n Navo-lid ’n aanval op al sy lede is.<ref>{{cite news|date=20 August 2022 |title=UK, US Set Ultimatum Against Russia Due To Provocations At Zaporizjzja NPP |publisher=Charter 97 |url=https://charter97.org/en/news/2022/8/20/512116/ }}</ref><ref>{{cite news|title=The West considers applying NATO's Article 5 in response to possible accident at Zaporizjzja Nuclear Power Plant |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/08/20/7364116/ |access-date=20 August 2022 }}</ref> [[Beeld:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 3 animated (cropped).gif|thumb|260px|links|'n Geanimeerde kaart van die Russiese inval van 5 September 2022 tot 11 November 2022.]] ===Russiese anneksasies en besettingsverliese (6 September - 11 November 2022)=== Op 6 September 2022 het Oekraïense magte ’n verrassende teenoffensief in die Charkif-streek geloods. Dit het naby Balaklija begin en is deur generaal Sirski gelei.<ref name="RO">{{Cite report |url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |title=Russian offensive campaign assessment, September 6 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Barros |first2=George |date=6 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |last3=Philipson |first3=Layne |last4=Kagan |first4=Frederick W. |access-date=10 September 2022 }}</ref> ’n Meer selfversekerde Kijif het op 12 September ’n teensoffensief rondom Charkif geloods, wat suksesvol genoeg was om Rusland sy verlies van belangrike posisies te laat erken en ''The New York Times'' te laat sê dit het die beeld van ’n "magtige Poetin" geknou. Kijif het die Weste om meer wapens gevra om die teensoffensief vol te hou.<ref>{{cite news|last=Troianovski |first=Anton |date=12 September 2022 |title=Retreat Dents Image of a Might Putin |edition=Late, New York |volume=59544 |page=1 |work=[[The New York Times]] |url=https://static01.nyt.com/images/2022/09/12/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> Op 21 September 2022 het Wladimir Poetin ’n gedeeltelike mobilisasie aangekondig, en die Russiese minister van verdediging, [[Sergei Sjoigoe]], het gesê 300&nbsp;000 reserviste sou opgeroep word.<ref name="France 24 2022">{{cite web|date=21 September 2022 |title=Putin calls up reservists, warns Russia will use 'all means' for defence |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-putin-calls-up-reservists-warns-russia-will-use-all-means-for-defence |access-date=21 September 2022 |website=France 24}}</ref> Hy het ook gesê sy land sou "alle middele" gebruik om "homself te verdedig". Michailo Podoljak, ’n raadgewer van Zelenski, het gesê die besluit was voorspelbaar en ’n poging om "Rusland se mislukkings" te regverdig.<ref name="gazetapl 2022 pd">{{cite web|date=21 September 2022 |title=Ukraina odpowiada na orędzie Władimira Putina: Rosjanie dostali "prezent" |trans-title=Ukraine responds to Vladimir Putin's message: Russians got a "gift" |url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114881,28935390,ukraina-odpowiada-na-oredzie-wladimira-putina-rosjanie-dostali.html |access-date=21 September 2022 |website=gazetapl |language=pl }}</ref> Die Britse minister van buitelandse sake, Gillian Keegan, het die situasie ’n "eskalasie" genoem,<ref name="Ellyatt 2022 esc">{{cite news|last=Ellyatt |first=Holly |date=21 September 2022 |title=Russia's Putin announces partial military mobilization |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2022/09/21/russia-ukraine-war-putin-announces-partial-military-mobilization.html |access-date=21 September 2022}}</ref> terwyl die voormalige Mongoolse president Tsachiagiin Elbegdorzj Rusland daarvan beskuldig het dat die land Russiese Mongole as "kanonvoer" gebruik.<ref>{{cite news|date=4 October 2022 |title='We're minor losses': Russia's mobilisation targets ethnic minorities |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/ae06c532-e1ff-488a-b77c-cb93422d3dd7 |access-date=3 November 2022 }}</ref> ====Russiese anneksasie van Donetsk-, Cherson-, Loehansk- en Zaporizjzja-oblast==== Laat in September 2022 het Russies aangestelde amptenare in Oekraïne referendums georganiseer oor die anneksasie van die Volksrepublieke [[Volksrepubliek Donetsk|Donetsk]] en [[Volksrepubliek Loehansk|Loehansk]], asook die Russies aangestelde militêre administrasies van [[Cherson-oblast|Cherson-]] en [[Zaporizjzja-oblast]]. Oekraïne se regering en bondgenote het dit as skynverkiesings veroordeel, terwyl die amptelike uitslae oorweldigende meerderhede ten gunste van anneksasie getoon het.<ref>{{cite news|date=27 September 2022 |title=Ukraine war: Russia claims win in occupied Ukraine 'sham' referendums |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63052207 |access-date=29 September 2022 }}</ref> Op 30 September 2022 het Poetin die anneksasie van Oekraïne se Donetsk-, Loehansk-, Cherson- en Zaporizjzja-oblast aangekondig.<ref>{{cite news|last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Chernova |first2=Anna |last3=Lister |first3=Tim |date=30 September 2022 |title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=26 January 2023 }} Oekraïne, die Verenigde State, die Europese Unie en die Verenigde Nasies het die anneksasies almal as onwettig veroordeel.<ref>{{cite news|last=Trevelyan |first=Mark |date=30 September 2022 |title=Putin declares annexation of Ukrainian lands in Kremlin ceremony |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/putin-declare-annexation-ukrainian-lands-major-escalation-war-2022-09-29/ |access-date=30 September 2022 }}</ref> ==== Cherson-teenoffensief==== [[Beeld:Volodymyr Zelenskyy took part in hoisting the State Flag of Ukraine in liberated Kherson. (52502054830).jpg|thumb|'n Paar dae ná Cherson se bevryding help Zelenski die Oekraïense vlag weer in die stad hys.]] Op 29 Augustus het Zelenski die begin van ’n volskaalse teenoffensief in die suidooste aangekondig om Russies besette gebiede in die Cherson- en Mikolajif-streke te herower.<ref>{{cite news|title=Ukraine's south is on the line as a major counteroffensive appears to be underway |work=NBC News |date=29 August 2022 |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-counteroffensive-russian-held-south-kherson-rcna45265 |access-date=31 August 2022 }}</ref> Teen 4 September het Oekraïense magte die dorp Wisokopillja herower.<ref>{{cite news|last=Asami |first=Terajima |date=4 September 2022 |title=Ukraine war latest: Ukraine liberates villages in south and east |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/national/ukraine-war-latest-ukraine-liberates-villages-in-south-and-east |access-date=5 September 2022 }}</ref> Oekraïense aanvalle het ook aan die suidelike frontlinie voortgeduur, hoewel berigte oor territoriale veranderinge grotendeels nie geverifieer kon word nie. In Oktober het Oekraïense magte verder suidwaarts na die stad Cherson gevorder en beheer oor 1&nbsp;170&nbsp;km² oorgeneem, terwyl gevegte tot by Doedtsjani uitgebrei het.<ref>{{cite news|last1=Peter |first1=Laurence |last2=Murphy |first2=Matt |date=4 October 2022 |title=Ukraine makes breakthrough in south against Russia Published |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63126156 |access-date=10 October 2022 }}</ref> Sjoigoe het Russiese magte op 9 November beveel om ’n deel van Cherson-oblast, insluitend die stad [[Cherson]], te verlaat en na die oostelike oewer van die Dnepro te verskuif.<ref>{{cite news|last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Sauer |first2=Pjotr |date=9 November 2022 |title=Russian troops ordered to retreat from Kherson in face of Ukrainian advance |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/russians-destroy-dnieper-bridges-to-slow-ukraine-advance-on-kherson |access-date=10 November 2022 }}</ref> Op 11 November het Oekraïense troepe Cherson binnegegaan nadat Rusland sy onttrekking voltooi het. Dit het beteken Russiese magte het nie meer ’n vastrapplek aan die westelike oewer van die Dnepro gehad nie. ====Charkif-teenoffensief==== Oekraïense magte het op 6 September nog ’n verrassende teenoffensief in die Charkif-oblast naby Balaklija onder leiding van generaal Sirski geloods.<ref name="RO"/> Teen 7 September het Oekraïense magte 20&nbsp;km tot binne die Russies besette gebied gevorder en beweer hulle het ongeveer 400&nbsp;km² herower. Russiese kommentators het gesê dit was waarskynlik die gevolg van die verskuiwing van Russiese magte na Cherson.<ref>{{cite web|last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=7 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 7 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7 |access-date=10 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org }}</ref> Op 8 September het Oekraïense magte Balaklija ingeneem en tot binne 15&nbsp;km van Koepjansk gevorder.<ref>{{cite web|last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=8 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 8 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8 |access-date=10 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org }}</ref> Op 9 September het die Russiese besettingsadministrasie van die Charkif-oblast aangekondig hulle sou die burgerbevolkings van Izjoem, Koepjansk en Weliki Boerloek "in veiligheid bring". Die Oorlogstudie-instituut (ISW) het gesê hy meen Koepjansk sou waarskynlik binne die volgende 72 uur val,<ref>{{cite news|last=Osterman |first=Cynthia |date=9 September 2022 |title=Ukraine retakes settlements in Kharkiv advance – Russian-installed official |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/civilians-being-evacuated-russian-held-kharkiv-region-towns-russian-installed-2022-09-09/ |access-date=10 September 2022}}</ref> terwyl Russiese reserwe-eenhede per pad en helikopter na die gebied gestuur is.<ref>{{cite news|last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesaieva |first2=Julia |last3=Pennington |first3=Josh |date=9 September 2022 |title=Russia sends reinforcements to Kharkiv as Ukrainians advance |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2022/09/10/europe/ukraine-kharkiv-advances-intl-hnk/index.html |access-date=10 September 2022 }}</ref> Op die oggend van 10 September het foto’s verskyn wat na bewering Oekraïense troepe toon wat die Oekraïense vlag in die sentrum van Koepjansk hys,<ref name="kupiansk-euromaidanpress">{{cite news|date=10 September 2022 |title=Ukrainian troops liberate Kupiansk, Kharkiv oblast – media |work=[[Euromaidan Press]] |url=https://euromaidanpress.com/2022/09/10/ukrainian-troops-liberate-kupiansk-kharkiv-oblast-media/ |access-date=10 September 2022 }}</ref> en die ISW het gesê Oekraïense magte het ongeveer 2&nbsp;500&nbsp;km² ingeneem.<ref name="isw20220909">{{cite web|title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 9 |url=https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910102731/https://www.iswresearch.org/2022/09/russian-offensive-campaign-assessment_10.html |archive-date=10 September 2022 |access-date=10 September 2022}}</ref> Reuters het berig Russiese stellings in die noordooste van Oekraïne het voor die Oekraïense aanval "ineengestort", met Russiese magte wat gedwing is om uit hulle basis by Izjoem terug te trek nadat die inname van Koepjansk hulle afgesny het.<ref>{{cite news|last1=Hunder |first1=Max |last2=Hnidyi |first2=Vitalii |date=10 September 2022 |title=Russian grip on northeast Ukraine collapses after Kyiv severs supply line |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-troops-raise-flag-over-railway-hub-advance-threatens-turn-into-rout-2022-09-10/ |access-date=10 September 2022 }}</ref> Teen 15 September het ’n beoordeling deur die Britse ministerie van verdediging bevestig Rusland het óf byna al sy stellings wes van die Oskilrivier verloor óf daaruit onttrek. Hulle het waardevolle militêre toerusting agtergelaat.<ref>{{cite news|date=15 September 2022 |title=Ukraine continues to consolidate its control in Kharkiv area, UK says |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-continues-consolidate-its-control-kharkiv-area-uk-says-2022-09-15/ }}</ref> Die offensief het ooswaarts voortgeduur, en teen 1 Oktober het Oekraïense magte Liman bevry.<ref>{{cite news|last1=Balmforth |first1=Tom |last2=Polityuk |first2=Pavel |date=1 October 2022 |title=Ukraine troops say they take key town, Putin ally mulls possible nuclear response |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-encircles-russian-forces-around-lyman-stronghold-military-2022-10-01/ |access-date=10 October 2022 }}</ref> ===Winterdooiepunt (12 November 2022 - 7 Junie 2023)=== Ná die twee gelyktydige Oekraïense teenoffensiewe het die gevegte in die winter half in ’n dooie punt vasgeval,<ref name="TakesStock">{{cite news|date=8 April 2023 |title=Russia takes stock after winter offensive fails to deliver gains |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/04/08/russia-takes-stock-after-winter-offensive-fails-to-deliver-gains-a80762 |work=[[The Moscow Times]] AFP | access-date=26 April 2023}}</ref> met swaar verliese maar min beweging van die frontlinie.<ref>{{cite news|last=Trofimov |first=Yaroslav |title=Ukraine, Russia Gird for a Decisive Spring Campaign After a Bloody Winter |work=[[The Wall Street Journal]] |date=13 March 2023 |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-russia-gird-for-a-decisive-spring-campaign-after-a-bloody-winter-a3beef16 |access-date=26 April 2023 }}</ref> Rusland het ’n selfverklaarde winteroffensief in Oos-Oekraïne geloods, maar die veldtog het met beperkte terreinwinste geëindig.<ref name="TakesStock"/><ref name="aground">{{cite news|last1=Holder |first1=Josh |last2=Hernandez |first2=Marco |date=6 April 2023 |title=How Russia's Offensive Ran Aground |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/04/06/world/europe/russia-offensive-maps.html |access-date=26 April 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> Ontleders het onder meer Rusland se gebrek aan opgeleide soldate en ammunisievoorrade vir die mislukking geblameer.<ref name=TakesStock/><ref name="aground"/> Die Britse historikus Mark Galeotti het gesê: "Ná Rusland se mislukte en swak beplande winteroffensief, wat sy geleentheid verspil het om sy magte te konsolideer, is Oekraïne in ’n betreklik sterk posisie."<ref>{{cite web|last=Galeotti |first=Mark |date=24 May 2023 |title=Ukraine's next move: can Putin be outsmarted? |url=https://www.spectator.co.uk/article/ukraines-next-move-can-putin-be-outsmarted/ |access-date=25 May 2023 |website=The Spectator }}</ref> Op 7 Februarie het ''The New York Times'' berig Russiese magte het onlangs byna 200&nbsp;000 soldate gemobiliseer om aan die offensief in die Donbas deel te neem.<ref>{{cite news|last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Addario |first2=Lynsey |date=6 February 2023 |title=Outnumbered and Worn Out, Ukrainians in East Brace for Russian Assault |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/02/06/world/europe/ukraine-russia-offensive.html |access-date=25 March 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> Die Russiese private militêre maatskappy die Wagnergroep het ’n groter rol begin speel,<ref>{{cite news|date=13 January 2023 |title=The success of Russia's mercenary group says something about Putin's war |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/wagner-mercenary-group-russia-putin-b2261201.html |work=[[The Independent]] |access-date=26 April 2023 }}</ref> en "stadige, uitputtende vorderings" in die Bachmoet-geveg gelewer, met tienduisende rekrute uit gevangenisbataljons wat so te sê aan "selfmoordaanvalle" op Oekraïense stellings deelgeneem het.<ref name="aground"/> Aan die einde van Januarie 2023 het die gevegte in die suide van die Zaporizjzja-oblast verskerp, met swaar verliese aan albei kante.<ref>{{cite news|last=Grove |first=Thomas |date=24 January 2023 |title=Fighting Intensifies in Southern Ukraine |page=A6 |work=[[The Wall Street Journal]]}} ^{{cite news|date=22 January 2023 |title=Ukraine Latest: Russia Makes 'Incremental Gains' Around Bakhmut |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-22/ukraine-latest-russia-makes-incremental-gains-around-bakhmut |access-date=17 June 2023 }}</ref> In nabygeleë suidelike dele van die Donetsk-oblast het ’n intense, drie weke lange Russiese aanval naby die steenkoolmyndorp Woehledar plaasgevind; dit is as die grootste tenkgeveg van die oorlog tot op daardie stadium beskryf. Dit het op ’n ramp vir die Russiese magte uitgeloop, met Oekraïense bevelvoerders wat beweer het hulle het "minstens 130 tenks en gepantserde personeeldraers" verloor. Die Britse ministerie van verdediging het verklaar: "’n Hele Russiese brigade is feitlik uitgewis."<ref>{{cite news|last=Santora |first=Marc |date=16 February 2023 |title=Moscow's Military Capabilities Are in Question After Failed Battle for Ukrainian City |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/02/15/world/europe/russia-military-vuhledar-ukraine.html |access-date=26 April 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> Teen die einde van 2022, toe Russiese verliese 50&nbsp;000 oorskry het, het die Russiese leër versperringstroepe ingestel. Die Britse ministerie van verdediging het verklaar dié eenhede dreig om hulle eie terugtrekkende soldate te skiet om hulle tot aanvalle te dwing. In Maart 2023 het Russiese soldate ’n video opgeneem wat aan Poetin gerig is waarin hulle verklaar het hulle het ná die opdoen van verliese probeer om na hulle hoofkwartier terug te keer, maar hulle bevelvoerders het hulle die ontruiming geweier, terwyl versperringstroepe agter hulle geplaas is met dreigemente om hulle "te vernietig".<ref name="Sauer 2023 a785">{{cite news|last=Sauer |first=Pjotr |title=Russian soldiers say commanders used 'barrier troops' to stop them retreating |work=[[The Guardian]] |date=27 March 2023 |url=https://www.theguardian.com/world/2023/mar/27/russian-soldiers-commanders-used-barrier-troops-stop-retreating |access-date=25 January 2024 }}</ref> ===Geveg van Bachmoet=== [[Beeld:Bakhmut during the battle (2023-04-05), frame 16531.jpg|thumb|Wes-Bachmoet tydens die geveg, 5 April 2023.]] Ná die nederlaag in Cherson en Charkif het Russiese en Wagner-magte daarop gefokus om Bachmoet in te neem en die halfjaar lange dooiepunt daar te verbreek. Russiese magte het probeer om die stad te omsingel deur uit die noorde via Soledar aan te val. Ná swaar verliese het Russiese en Wagner-magte op 16 Januarie 2023 beheer oor Soledar oorgeneem.<ref>{{cite news|date=15 January 2023 |title=Ukrainian military source: Russia controls administrative territory of Soledar |url=https://kyivindependent.com/news-feed/ukrainian-military-source |access-date=16 January 2023 |work=The Kyiv Independent }}</ref> Teen vroeg in Februarie 2023 is Bachmoet uit die noorde, suide en ooste aangeval, met die enigste Oekraïense toevoerlyne wat van Tsjasif Jar in die weste geloop het.<ref>{{cite news|date=1 February 2023 |title=Russia Pours Fighters Into Battle for Bakhmut |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2023/01/31/world/russia-ukraine-news |url-access=subscription }}</ref> Op 4 Maart het Bachmoet se onderburgemeester aan nuusdienste gesê daar is straatgevegte in die stad.<ref>{{cite news|date=4 March 2023 |title=Bakhmut: Fighting in the street but Russia not in control – deputy mayor |publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64846666 |access-date=4 March 2023}}</ref> Op 20 Mei 2023 het die Wagnergroep volle beheer oor Bachmoet opgeëis, en Rusland het die volgende dag amptelik ’n oorwinning in die geveg verklaar.<ref>{{cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/kremlin%E2%80%99s-pyrrhic-victory-bakhmut-retrospective-battle-bakhmut |date=24 May 2023 |work=Institute for the Study of War |title=The Kremlin's Pyrrhic Victory in Bakhmut: A Retrospective on the Battle for Bakhmut |first=Kateryna |last=Stepanenko }}</ref> Wagner-magte het daarna uit die stad teruggetrek en is deur gereelde Russiese eenhede vervang.<ref>{{cite web|last1=Bailey |first1=Riley |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Hird |first3=Karolina |last4=Kagan |first4=Frederick W. |name-list-style=and |date=3 June 2023 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, June 3, 2023 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-june-3-2023 |work=Institute for the Study of War }}</ref> '''Ou deel''' ===Horlifka-aanval=== Op 2 Maart het Oekraïense magte begn met 'n aanval in die rigting van Horlifka in [[Donetsk-oblast]]. Die stad word sedert 2014 deur die [[Volksrepubliek Donetsk]] beheer. ===Luggevegte=== Op 24 Februarie het Russiese magte die Tsjoehoejif-lugmagbasis aangeval,<ref>{{cite web |title=Ukraine: Video appears to show aftermath of missile strike on air base in Chuhuiv |publisher=Sky News |date=24 Februarie 2022 |access-date=6 April 2022 |url=https://news.sky.com/video/ukraine-video-appears-to-show-aftermath-of-missile-strike-on-air-base-in-chuhuiv-12550242}}</ref> wat [[Bayraktar TB2]]-[[Onbemande vliegtuig|hommeltuie]] gehuisves het. Die aanval het skade aan brandstofbergingsareas en infrastruktuur veroorsaak.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/satellite-imagery-shows-russian-attack-on-ukraine-from-space.html |title=Satellite imagery shows Russian attack on Ukraine from space |publisher=CNBC |first=Michael |last=Sheetz |date=24 Februarie 2022 |access-date=8 Maart 2022}}</ref> Die volgende dag is die Millerowo-lugbasis deur Russiese magte aangeval.<ref>"Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus". The Times of Israel. Geargiveer van die oorspronklike op 27 Februarie 2022. Besoek op 28 Februarie 2022.</ref> Tydens die Zjitomir-lughawe-aanval op 27 Februarie is berig dat Rusland 9K720 Iskander-missielstelsels, geleë in [[Belarus]], gebruik het om die burgerlike Zjitomir-lughawe aan te val.<ref>{{cite web |title=Airport in central Ukraine reportedly targeted by missile fired from Belarus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227183646/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/airport-in-central-ukraine-reportedly-targeted-by-missile-fired-from-belarus/ |archive-date=27 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |work=The Times of Israel}}</ref> Baie Oekraïense lugverdedigingsgeriewe is in die eerste dae van die inval volledig of gedeeltelik deur Russiese lugaanvalle vernietig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61106245 |title=Ukraine's battle for control of its skies |first=Jonathan |last=Beale |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Rusland het op 5 Maart minstens tien vliegtuie verloor.<ref>{{cite news |last=Trevithick |first=Joseph |title=The Russian Air Force Just Had A Terrible Day Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44602/the-russian-air-force-just-had-a-terrible-day-over-ukraine |access-date=5 Maart 2022 |work=The Drive}}</ref> Op 6 Maart het die algemene staf van die [[Gewapende Magte van Oekraïne|gewapende magte van Oekraïne]] berig dat 88 Russiese vliegtuie sedert die begin van oorlog vernietig is.<ref>{{cite web|title=Enemy loses 88 aircraft, helicopters in Ukraine – General Staff |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/808029.html |access-date=9 Maart 2022 |website=Interfax-Ukraine}}</ref>'n Anonieme senior Amerikaanse verdedigingsbeampte het egter op 7 Maart aan [[Reuters]] gesê dat Rusland steeds die "oorgrote meerderheid" van sy vegvliegtuie en helikopters wat naby Oekraïne versamel is, beskikbaar het om te vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-has-deployed-nearly-100-pct-pre-staged-forces-into-ukraine-us-official-2022-03-07/ |title=Putin has deployed nearly 100% of pre-staged forces into Ukraine- U.S. Official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=[[Reuters]] |date=7 Maart 2022}}</ref> Na die eerste maand van die inval het Justin Bronk, 'n Britse militêre waarnemer, die Russiese vliegtuigverliese by 15 vastevlerkvliegtuie en 35 helikopters getel, maar het opgemerk dat die ware totaal beslis hoër was.<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/24/analysis-russia-falls-back-on-urban-siege-warfare-in-ukraine |title=Analysis: Russia falls back on urban siege warfare in Ukraine |first=Justin |last=Bronk |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Maart 2022 |access-date=24 Maart 2022}}</ref> Daarteenoor, volgens die Verenigde State, was 49 Oekraïnse vegvliegtuie teen 18 Maart verlore. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60774819?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62349f1d0ce87e491a0f0199%26How%20much%20of%20Ukraine%27s%20air%20force%20is%20still%20operational%3F%262022-03-18T19%3A44%3A06%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:12473c63-8acb-47a3-975e-484ef2787681&pinned_post_asset_id=62349f1d0ce87e491a0f0199&pinned_post_type=share |title=How much of Ukraine's air force is still operational? |editor-first=Jude |editor-last=Sheerin |work=[[BBC News]] |date=18 Maart 2022 |access-date=19 April 2022}}</ref> Op 13 Maart het Russiese magte verskeie kruisermissielaanvalle uitgevoer op 'n militêre opleidingsgerief in Jaworif, Lwif-Oblast, naby die Poolse grens. Die plaaslike goewerneur, Maksim Kozitski, het berig minstens 35 mense is in die aanvalle dood.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/russia-air-strikes-hit-ukraine-military-base-near-poland |title=Russia strikes Ukraine army base near Poland as it widens attacks |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2022/03/13/europe/russia-invasion-ukraine-03-13-intl-hnk/index.html |title=Dozens killed as Russian forces strike targets in western Ukraine |first1=Tim |last1=Lister |first2=Mohammed |last2=Tawfeeq |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Simone |last4=McCarthy |first5=Tara |last5=John |publisher=CNN |date=13 Maart 2022 |access-date=14 Maart 2022}}</ref> Die swak prestasie van die Russiese Lugmag word deur ''[[The Economist]]'' toegeskryf aan Rusland se onvermoë om Oekraïne se mediumafstand-[[grond-tot-lugmissiel]]-batterye (SAM) te onderdruk, Rusland se gebrek aan presisiegeleide bomme, tesame met Oekraïense middelafstand-SAM-stellings wat vliegtuie dwing om laag te vlieg en hulle kwesbaar vir Stinger en ander skouergelanseer grond-tot-lug-missiele maak, en gebrek aan opleiding en vliegure vir Russiese vlieëniers wat hulle onervare maak vir die soort nabygrondse ondersteuningsmissies tipies van moderne lugmagte.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=The curious case of Russia's missing air force |url=https://www.economist.com/interactive/2022/03/08/curious-case-russias-missing-air-force |newspaper=[[The Economist]] |access-date=9 Maart 2022 |url-access=subscription}}</ref> ===Vlootgevegte=== Oekraïne lê aan die [[Swartsee]], wat slegs toegang het deur die Turkse [[Bosporus]]- en [[Dardanelle]]-seestraat. Op 28 Februarie het [[Turkye]] die Montreux-konvensie van 1936 in werking gestel en die seestrate afgeseël vir Russiese oorlogskepe wat nie geregistreer is as tuisbasisse in die Swartsee nie en nie na hul hawens van oorsprong terugkeer nie. Dit het die deurgang van vier Russiese vlootvaartuie deur die Turkse seestrate verhinder.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=[[Reuters]] |date=28 Februarie 2022 |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 Maart 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=17 Maart 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2 Maart 2022 |access-date=29 Maart 2022}}</ref> Op 24 Februarie het die Oekraïense staatsgrenswagdiens omstreeks 18:00 plaaslike tyd aangekondig 'n aanval deur Russiese skepe op Zmijini-eiland (Slangeiland) het begin.<ref>{{cite tweet|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 | date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |user=PokiRae_}}</ref> Die Russiese kruiser ''[[Moskwa (skip)|Moskwa]]'' en patrollieboot ''Wasili Bikof'' het die eiland gebombardeer.<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 February 2022}}</ref> Toe die Russiese oorlogskip homself identifiseer en die Oekraïense soldate op die eiland beveel om oor te gee, was hulle antwoord: "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, fok weg!]]" ("Русский военный корабль, иди нахуй!", ''Roesski wojenni korabl, [[Russiese mat (taal)|idi nachoei]]!'')<ref>{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Pennington |first2=Josh |date=24 February 2022 |title=February 24, 2022 Russia-Ukraine news |website=CNN |at=Entry: Audio emerges appearing to be of Ukrainian fighters defending island from Russian warship |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |access-date=25 February 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020216/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/h_2e17e59214679efefede60d5fb481432 |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title="Русский корабль, иди на х.й!": захисники Зміїного відповіли ворогові |trans-title='Russian ship, go on f.y!': Defenders of the Serpent responded to the enemy |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225021042/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325592/ |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=Українська правда |language=uk}}</ref> Ná die bombardement het Russiese soldate geland en beheer van die eiland oorgeneem.<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die 13 soldate wat die eiland verdedig het, is gevange geneem. Opnames van die opmerking is wyd op die [[internet]] versprei; dit het sedertdien 'n uitroep van die Oekraïense weermag geword, sowel as van burgerlikes wat teen die inval betoog. Rusland het op 26 Februarie verklaar dat Amerikaanse hommeltuie inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te help teiken, wat die VSA ontken het.<ref>{{cite web |first1=Nathan |last1=Hodge |first2=Vasco |last2=Cotovio |first3=Oren |last3=Lieberman |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 Februarie 2022 |date=26 Februarie 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |publisher=CNN}}</ref> Op 3 Maart het 'n foto blykbaar die Oekraïense fregat Hetman Sahaidatsjni, vlagskip van die Oekraïense Vloot, gewys waar hy gedeeltelik gesink in 'n hawe lê.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |language=en |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 March 2022 |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44563/the-ukrainian-navys-flagship-appears-to-have-been-scuttled |title=The Ukrainian Navy's Flagship Appears To Have Been Scuttled |work=The Drive |date=3 March 2022}}</ref> Die volgende dag het die Oekraïense minister van verdediging bevestig dat die Hetman Sahaidatsjni in Mikolajif gekelder is om te voorkom dat Russiese magte dit oorneem.<ref name="Interfax_scuttle">{{cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=4 Maart 2022 |publisher=Interfax Ukraine}}</ref><ref name="Times_Scuttles_Flagship">{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as Russians close in |newspaper=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=4 Maart 2022 |agency=The Times |date=4 Maart 2022 |issn=0140-0460}}</ref> Op 14 Maart het die Russiese bron [[RT]] berig dat die Russiese Weermag ongeveer 'n dosyn Oekraïense skepe in Berdiansk oorgeneem het, insluitend die landingskip Joeri Olefirenko.<ref>{{cite web |url=https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |title=Analysis: Russian Armed Forces capture dozen Ukrainian ships in Berdyansk |date=14 Maart 2022 |access-date=18 Maart 2022 |website=Navy Recognition |archive-date=15 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315091937/https://www.navyrecognition.com/index.php/focus-analysis/11502-analysis-russian-armed-forces-capture-dozen-ukrainian-ships-in-berdyansk.html |url-status=dead }}</ref> Frigatte van die [[Swartseevloot]], die [[Admiraal Makarof (Skip)|Admiraal Makarof]], Admiraal Grigorowitsj en Admiraal Essen, het deelgeneem aan die Russiese inval in Oekraïne, wat 'n Oekraïense olieraffinadery en brandstofdepots in die voorstede van [[Odesa]] geteiken het met missiele wat van die skepe se Bastion-P-stelsel afgevuur is.<ref>{{Cite news |last=Grylls |first=George |date=4 April 2022 |title=Russian ships bombard Odesa with cruise missiles |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |url-status=live |url-access=subscription |access-date=5 Mei 2022 |archive-url=https://archive.today/20220404115501/https://www.thetimes.co.uk/article/odesa-russian-ships-launch-cruise-missile-attack-bvmt9xb6g |archive-date=4 April 2022 }}</ref> Op 13 April is die Russiese geleide missielkruiser Moskwa, die [[vlagskip]] van die [[Swartseevloot]], deur twee Oekraïense R-360 Neptune-teenskipkruisermissiele getref, wat die skip aan die brand gesteek het. Die Moskwa het later 'n ammunisie-ontploffing weens die brande opgedoen. Die Russiese ministerie van verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, ná 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=14 April 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ===Populêre weerstand=== [[Lêer:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03.jpg|duimnael|Burgers in Kijif berei [[Molotofbom]]me op 26 Februarie voor.]] Oekraïense burgerlikes het die Russiese inval weerstaan, aangesluit by die plaaslike verdedigingseenhede, [[Molotofbom]]me gemaak, kos geskenk, versperrings gebou<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=10 Maart 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=28 Februarie 2022}}</ref> en gehelp om vlugtelinge te vervoer.<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=10 March 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 Maart 2022 |website=Vox}}</ref> In reaksie op 'n oproep van Oekraïne se vervoeragentskap, Oekraftodor, het burgerlikes padtekens uitmekaar gehaal of verander, tydelike versperrings gebou en paaie geblokkeer. Sosiale mediaberigte het spontane straatprotesaksies teen Russiese magte in besette nedersettings getoon, wat dikwels in mondelinge woordewisseling en fisieke teëstand met Russiese troepe ontwikkel het.<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=8 March 2022 |work=Yes Magazine |date=1 Maart 2022}}</ref> In sommige gevalle het mense Russiese militêre voertuie fisiek geblokkeer, wat hulle soms gedwing het om terug te trek.<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=8 Maart 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=28 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=8 Maart 2022 |work=[[The New York Times]] |date=5 Maart 2022}}</ref> Die Russiese soldate se reaksie op ongewapende burgerlike weerstand het gewissel van onwilligheid om die betogers te konfronteer<ref name="yes!" /> tot vuur in die lug of direk in skares.<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=8 Maart 2022 |publisher=CNN |date=5 Maart 2022}}</ref> Daar was massa-aanhoudings van Oekraïense betogers, en Oekraïense media het gerapporteer dat gedwonge verdwynings, skynteregstellings, gyselaarneming, buiteregtelike moorde en seksuele geweld deur die Russiese weermag gepleeg is.<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=[[The Economist]] |date=9 March 2022 |access-date=10 March 2022 |url-access=subscription}}</ref> ==Buitelandse militêre hulp== [[Beeld:Countries supplying military equipment to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#800000|Rusland}} {{legend0|#ffff00|Oekraïne}} {{legend0|#000080|Lande wat militêre hulp na Oekraïne gestuur het}} ]] [[Beeld:Countries supplying aid to Ukraine during the 2022 Russian invasion.svg|duimnael|260px|regs| {{legend0|#d50000|Rusland}} {{legend0|#ffff61|Oekraïne}} {{legend0|#00afff|Lande wat enige hulp na Oekraïne stuur, insluitende humanitêre hulp}}]] Lidlande van Navo het tydens die opbou verdedigingswapens na Oekraïne gestuur.<ref>{{cite news |author-last1=Brennan |author-first1=Margaret |author-last2=Watson |author-first2=Eleanor |url=https://www.cbsnews.com/news/u-s-nato-ukraine-weapons-defense-russia/ |title=U.S. and NATO to surge lethal weaponry to Ukraine to help shore up defenses against Russia |work=CBS News |date=20 January 2022}}</ref> Die Amerikaanse president, [[Joe Biden]], het $260&nbsp;miljoen se hulp laat goedkeur. Dit sluit verskeie soorte wapens, ammunisie en ander toerusting in.<ref>{{cite web |title=U.S. Security Assistance to Ukraine |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12040 |website=Congressional Research Service |access-date=26 February 2022 |date=9 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Mitchell |author-first1=Ellen |title=Pentagon mulling ways to get more lethal aid to Ukraine |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/pentagon-mulling-ways-to-get-more-lethal-aid-to-ukraine/ar-AAUjH92 |website=The Hill |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Gould |author-first1=Joe |author-last2=Altman |author-first2=Howard |title=Pentagon reveals info on $200M military aid to Ukraine, including more Javelins |url=https://www.defensenews.com/congress/2022/01/25/200m-in-javelins-other-anti-armor-systems-grenade-launchers-and-more-to-ukraine-dod/ |website=Defense News |access-date=26 February 2022 |language=en |date=25 January 2022}}</ref> Ná die begin van die oorlog het [[België]],<ref name=clapsonbe>{{cite news |author-last=Clapson |author-first=Colin |date=26 February 2022 |title=Belgium sends weapons to Ukraine |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2022/02/26/belgium-sends-weapons-to-ukraine/ |work=VRT |location=Brussels |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Tsjeggië]],<ref name=cznlweapons>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Czech Republic, Netherlands To Ship More Military Aid To Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/czech-netherlands-military-aid-ukraine/31724987.html |work=Eesti Rahvusringhääling |location=Washington |access-date=26 February 2022}}</ref> [[Estland]],<ref name=errweapons>{{cite news |date=25 February 2022 |title=Estonia sending additional weapons, aid to Ukraine |url=https://news.err.ee/1608512402/estonia-sending-additional-weapons-aid-to-ukraine |work=ERR |location=Tallinn |access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal vai enviar armas para a Ucrânia |trans-title=Portugal will send weapons to Ukraine |url=https://www.publico.pt/2022/02/27/mundo/noticia/portugal-vai-enviar-armas-ucrania-1996989 |access-date=27 February 2022 |website=Público |language=pt}}</ref> [[Frankryk]], [[Griekeland]],<ref name="GreekMilitaryAid">{{cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178530/greece-to-send-defensive-military-equipment-to-ukraine/ |title=Greece to send defensive military equipment to Ukraine |website=Kathimerini |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref> [[Nederland]], [[Portugal]] en [[Brittanje]] aangekondig dat hulle nog wapens sal stuur om die Oekraïense weermag en regering te help verdedig.<ref name="Reuters_jensNatoSupport2502">{{cite news |title=NATO allies to provide more weapons to Ukraine, Stoltenberg says|url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/nato-allies-provide-more-weapons-ukraine-stoltenberg-says-2022-02-25/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=Reuters}}</ref> Op 24 Februarie het [[Pole]] militêre voorraad afgelewer.<ref>{{cite web |title=Polska broń dla Ukrainy. Pierwsze transporty dotarły, kolejne w drodze |trans-title=Polish weapons for Ukraine. The first shipments have arrived, others are on their way |url=https://www.rp.pl/biznes/art35754421-polska-bron-dla-ukrainy-pierwsze-transporty-dotarly-kolejne-w-drodze |access-date=26 February 2022 |website=Rzeczpospolita |language=pl}}</ref> Terwyl sommige van die 30 lidlande van Navo wapens gestuur het, het Navo as organisasie dit nie gedoen nie.<ref name="Al Jazeera 2022">{{cite news|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says |publisher=Al Jazeera |access-date=26 February 2022 |date=25 February 2022}}</ref> Op 26 Februarie het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Antony Blinken]], aangekondig dat hy $350&nbsp;miljoen se militêre hulp goedgekeur het, insluitende verskeie teenaanvalstelsels, wapens en ammunisie, lyfpantsers en verwante toerusting.<ref>{{cite web |author-first1=Adrienne |author-last1=Vogt |author-first2=Lauren |author-last2=Said-Moorhouse |author-first3=Jeevan |author-last3=Ravindran |author-first4=Peter |author-last4=Wilkinson |author-first5=Jessie |author-last5=Yeung |author-first6=Brad |author-last6=Lendon |author-first7=Steve |author-last7=George |author-first8=Meg |author-last8=Wagner |date=26 February 2022 |title=Blinken authorizes $350 million more in US military assistance to Ukraine |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_a84870443012615e6811285f23d9c6fb |access-date=26 February 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> Rusland beweer Amerikaanse [[Hommeltuig|hommeltuie]] het inligting aan die Oekraïense vloot verskaf om hulle te help om Russiese oorlogskepe in die Swartsee te teiken. Amerika ontken dit.<ref>{{cite web|author-first1=Nathan |author-last1=Hodge |author-first2=Vasco|author-last2=Cotovio|author-first3=Oren|author-last3=Lieberman|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac|date=26 February 2022|title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy|website=CNN}}</ref> Ook [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]] en [[Finland]] het intussen wapens aan Oekraïne gestuur. Buitelanders word ook betrek by die oorlog deur inisiatiewe soos die [[Inligtingstegnologie Leër van Oekraïne|IT-leër van Oekraine]], 'n vrywillige kuberoorlogvoeringsorganisasie wat aan die einde van Februarie 2022 geskep is om weerstand te bied teen die digitale indringing van Oekraïense inligting en die kuberruim ná die begin van die Russiese inval.<ref name="Reuters Article 1">{{cite news |last1=Schectman |first1=Joel |last2=Bing |first2=Christopher |title=EXCLUSIVE Ukraine calls on hacker underground to defend against Russia |url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-calls-hacker-underground-defend-against-russia-2022-02-24/ |access-date=3 Maart 2022 |work=[[Reuters]] |date=25 Februarie 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Todd |first1=Drew |title=Anonymous Hacking Group Targets Russian Government |url=https://www.secureworld.io/industry-news/anonymous-hacktivists-target-russia |access-date=3 Maart 2022 |date=25 Februarie 2022}}</ref> Daar is ook 'n [[Internasionale Legioen van die Territoriale Verdedigingsmag van Oekraïne]] of die Oekraïense Vreemdelegioen as 'n militêre eenheid van die Oekraïense territoriale magte, geskep deur die Oekraïense regering op versoek van president Wolodimir Zelenski met die doel om te veg teen die Russiese inval.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/07/ukraines-foreign-legion-is-ready-for-battle/|title=Ukraine’s Foreign Legion Is Ready for Battle|first=Anchal|last=Vohra|work=Foreign Policy|date=7 Maart 2022}}</ref> ==Humanitêre gevolge== ===Vlugtelinge=== [[Beeld:Refugees from Ukraine at border posts in the west of the country.jpg|duimnael|220px|links|Vlugtelinge uit Oekraïne by 'n grenspos in die weste van die land.]] Vanweë die volgehou militêre opbou aan die Oekraïense grens het baie naburige lande en hulporganisasies hulle weke voor die inval begin voorberei vir 'n moontlike massamigrasie. Die Oekraïense departement van verdediging het in Desember 2021 voorspel dat tussen 3&nbsp;miljoen en 5&nbsp;miljoen mense dalk kan vlug.<ref>{{cite magazine|author-last=Aguilera |author-first=Jasmine |date=25 February 2022 |title=Russia's Invasion of Ukraine May Trigger a Refugee Crisis. Here's How the World Is Preparing |url=https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://time.com/6150856/ukraine-refugees-russia-invasion-preparation/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |magazine=Time Magazine}}</ref> Op 24 Februarie het die regering van [[Letland]] 'n plan goedgekeur om sowat 10&nbsp;000 vlugtelinge uit Oekraïne te huisves,<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Latvia ready to take in Ukrainian refugees, visas for Russians to be suspended |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/latvia-ready-to-take-in-ukrainian-refugees-visas-for-russians-to-be-suspended.a445142/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=24 February 2022}}</ref> en twee dae later het die eerste vlugtelinge begin aankom.<ref>{{cite news |author-first=Iveta |author-last=Čigāne |date=26 February 2022 |title=First Ukrainian refugees arrive in Latvia |publisher=Public Broadcasting of Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://eng.lsm.lv/article/society/society/first-ukrainian-refugees-arrive-in-latvia.a445412/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022}}</ref> Ana Revenco, die minister van binnelandse sake van [[Moldowa]], het op 25 Februarie gesê meer as 15&nbsp;800 Oekraïense burgers het die grens na dié land oorgesteek. Volgens [[Roemenië]] het sowat 10&nbsp;000 Oekraïners sedert die begin van die inval die grens met dié land oorgesteek, maar net 11 van hulle het om vlugtelingstatus aansoek gedoen.<ref>{{cite web |title=Almost 26,000 Ukrainian Refugees Have Arrived In Moldova, Romania Since Invasion |url=https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.rferl.org/a/moldova-state-of-emergency-ukraine/31720351.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |website=RadioLiberty |language=en}}</ref> [[Pole]] het [[Covid-19-pandemie|Covid-19-migrasiemaatreëls]] opgehef in afwagting van 'n vloed vlugtelinge.<ref>{{cite web |author-last1=Charlish |author-first1=Alan |author-last2=Ilie |author-first2=Luiza |title='I don't know what to do': fleeing Ukrainians start arriving in central Europe |url=https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |website=Reuters |date=24 February 2022 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015837/https://www.reuters.com/world/europe/central-european-countries-prepare-receive-ukrainian-refugees-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> Op 26 Februarie het die Poolse minister Paweł Szefernaker gesê sowat 100&nbsp;000 vlugtelinge het Pole reeds sedert die begin van die inval binnegekom.<ref>{{cite news |title=Some 100,000 Ukrainians have entered Poland since war began-interior minister |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-entered-poland-since-war-began-interior-minister-2022-02-26/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Reuters |date=26 February 2022}}</ref> Ook [[Hongarye]]<ref>{{cite web|date=26 February 2022 |title=PM Orbán: Hungary 'Friendly Place' for Arrivals from Ukraine|url=https://hungarytoday.hu/pm-orban-hungary-friendly-arrivals-from-ukraine-conflict-swift/ |access-date=26 February 2022 |website=Hungary Today}}</ref> en [[Bulgarye]] ondervind 'n toeloop van vlugtelinge.<ref>{{cite news |title=A wave of refugees from Ukraine is coming to Bulgaria |url=https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.europeantimes.news/2022/02/a-wave-of-refugees-from-ukraine-is-coming-to-bulgaria/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=The European Times |date=26 February 2022}}</ref> Op 27 Februarie het die VN se hoëkommissaris vir vlugtelinge gesê meer as 268&nbsp;000 mense het sedert die begin van die inval uit Oekraïne gevlug. Pole beweer van hulle het 77&nbsp;300 net op 26 Februarie na dié land gevlug.<ref>{{cite web |title=More than 368,000 flee war in Ukraine - UNHCR |url=https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ |website=RTE |access-date=27 February 2022 |language=en |date=27 February 2022}}</ref> ===Aantygings van oorlogsmisdade=== [[Beeld:Ukrainian civilian killed during the Russian bombing of Chernihiv.jpg|thumb|220px|'n Oekraïense burgerlike wat gedood is tydens Russiese bomaavalle in Tsjernihif. Voor staan 'n babawaentjie.]] Kenners meen die inval in Oekraïne oortree die Handves van die Verenigde Nasies en is 'n aggressiemisdaad volgens die internasionale misdaadwet. Dié misdaad kan vervolg word.<ref name="OpinioJuris_aggression">{{cite news |date=4 February 2022 |title=A Reminder of the Importance of the Crime of Aggression: Considering the Situation of Russia and Ukraine |work=Opinio Juris |url=http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine/ |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225114043/http://opiniojuris.org/2022/02/04/a-reminder-of-the-importance-of-the-crime-of-aggression-considering-the-situation-of-russia-and-ukraine |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Conversation_intl_law_powerless">{{cite news |author-last1=Guilfoyle |author-first1=Douglas |author-last2=McIntyre |author-first2=Juliette |author-last3=Paige |author-first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2020 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |language=en |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live |access-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |archive-date=25 February 2022}}</ref> Op 25 Februarie het [[Amnestie Internasionaal]] gesê dit het onomstootlike bewyse dat Rusland die internasionale humanitêre wet oortree het, en dat sommige van sy aanvalle oorlogsmisdade kan wees.<ref>{{cite news |author-last1=Churchman |author-first1=Laurie |title=Russia carrying out 'indiscriminate attacks' on civilian areas, says Amnesty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-attacks-civilian-amnesty-ukraine-b2023362.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |work=The Independent |date=25 February 2022}}</ref> Amnestie Internasionaal en Human Rights Watch het gesê Russiese magte het voor die voet aanvalle op burgerlike gebiede uitgevoer en onder meer hospitale getref.<ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian military have carried out indiscriminate attacks – new expert analysis |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/ukraine-russian-military-have-carried-out-indiscriminate-attacks-new-expert-analysis |archive-date=26 February 2022 |work=Amnesty International |date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine: Russian Cluster Munition Hits Hospital |url=https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.hrw.org/news/2022/02/25/ukraine-russian-cluster-munition-hits-hospital |archive-date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |work=Human Rights Watch |date=25 February 2022}}</ref> Volgens die goewerneur van [[Soemi-oblast]] is onder meer 'n kinderhuis en kindertuin in dié deelgebied getref. Daar was 'n beroep op die Internasionale Misdaadhof om die saak te ondersoek.<ref>{{cite news |author-last1=Wong |author-first1=Tessa |title=Ukraine live updates: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621aff760ce87e491a0ed483%26Six%20civilian%20deaths%20reported%20in%20Okhtyrka%262022-02-27T04%3A50%3A56.609Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:45681a06-c2fb-4d79-af43-7f69b49aae68 |access-date=27 February 2022 |work=[[BBC News]] |date=27 February 2022 |language=en-gb}}</ref> Op 1 Maart het president Zelenski gesê daar is bewyse dat burgerlike gebiede geteiken is in 'n Russiese bomaanval op Charkif vroeër dié dag. Hy het dit as 'n oorlogsmisdaad beskryf.<ref name="BBC_1march">{{cite news |title=Ukraine: Kharkiv attack was a war crime, says President Zelensky |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60567162| archive-date=2022-03-01 |access-date=1 March 2022 |work=BBC News |date=1 March 2022}}</ref> ===Grieks-Russiese diplomatieke krisis=== 'n Diplomatieke krisis tussen [[Griekeland]] en Rusland het ontstaan nadat laasgenoemde se lugmag twee dorpe van Griekse minderhede naby Marioepol in Oekraïne gebombardeer en 10 Grieke gedood het. Griekeland het sterk protes aangeteken en die Russiese ambassadeur na die Griekse departement van buitelandse sake in [[Athene]] ontbied. Frankryk, Pole, Swede en ander lande het hulle meegevoel uitgespreek. Rusland het enige betrokkenheid ontken en beweer dit was die werk van die Oekraïense verregse militante groep die Azofbataljon. Athene het egter Moskou se bewering verwerp en aangekondig dit het bewyse van Russiese betrokkenheid.<ref>{{cite web|url=https://www.efsyn.gr/politiki/exoteriki-politiki/333846_ypex-ehoyme-apodeixeis-oti-oi-ellines-skotothikan-apo-rosika |trans-title=Greek Foreign Ministry: we have evidence that the Greeks were killed by Russian fire |title=ΥΠΕΞ: Έχουμε αποδείξεις ότι οι Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικά πυρά |website=EfSyn |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=el}}</ref> Hierna het Griekeland se eerste minister, [[Kyriakos Mitsotakis]], aangekondig dat sy land verdedigingstoerusting en humanitêre hulp aan Oekraïne gaan verleen.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/27/russian-air-strikes-in-ukraine-kills-10-greek-nationals-fm |title=Greece summons Russian envoy after bombing kills 10 nationals |website=Al Jazeera |date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="GreekMilitaryAid"/> ==Ongevalle en verliese== [[Beeld:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|Die muur van herinnering vir Oekraïense soldate wat in die Russies-Oekraïense Oorlog gesneuwel het.]] [[Beeld:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|Russiese soldate wat gesterf het, lê langs ’n gepantserde voertuig met ’n [[Z (militêre simbool)|Z-merk]].]] Daar is al gesê Russiese en Oekraïense bronne oordryf albei die teenstander se ongevallegetalle en verklein hulle eie verliese om die moreel te handhaaf.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> Uitgelekte Amerikaanse dokumente meld "die aanmelding van te min ongevalle in die Russiese stelsel"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> en Russiese nuusagentskappe het grootliks opgehou om die Russiese dodetal te rapporteer.<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=21 March 2022 }}</ref> Die getalle burgerlike en militêre sterftes kon weens die oorlogswanorde nie presies bepaal word nie.<ref> {{Cite news|last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19 September 2023 }} Agence France-Presse (AFP) het berig nóg hy nóg onafhanklike konflikmonitors kon Russiese en Oekraïense bewerings oor vyandelike verliese verifieer en hulle het vermoed dit is oordryf.<ref>{{Cite news|date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=[[France 24]] |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20 April 2022 }}</ref> In Oktober 2022 het die onafhanklike Russiese mediaprojek iStories, met verwysing na bronne na aan die Kremlin, berig meer as 90&nbsp;000 Russiese soldate is gedood, ernstig gewond of word vermis.<ref>{{Cite news|date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> Zelenski het in Februarie 2026 gesê sowat 55&nbsp;000 Oekraïense soldate is op die slagveld gedood, en daarop gewys ’n beduidende aantal is ook amptelik as vermis in aksie aangemeld.<ref name="55k_reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/|title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |work=Reuters }}</ref><ref name="55k_euronews">{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=2026-02-05 |website=euronews |language=en}}</ref> Hoewel gevegsterftes uit ’n verskeidenheid bronne afgelei kan word, onder meer uit [[satelliet]]beelde van militêre optrede, is dit moeiliker om burgerlike sterftes te meet. In Junie 2022 het die Oekraïense minister van verdediging aan CNN gesê tienduisende Oekraïners is dood, en hy het gehoop die dodetal is minder as 100&nbsp;000.<ref>{{Cite news|last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15 September 2022}}</ref> Teen Julie 2024 het ongeveer 20&nbsp;000 Oekraïners ledemate verloor.<ref>{{Cite web|last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25 June 2024 |website=[[The Times]]}}</ref> Oekraïense amptenare meen minstens 25&nbsp;000 mense is in Marioepol gedood,<ref>{{Cite news|last=Yuhas |first=Alan |date=24 ACite ugust 2022 |titlThoands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20 September 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20 September 2022}}</ref> en liggame is nog in September 2022 ontdek.<ref>{{Cite news|date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19 September 2023}}</ref> Die burgemeester het gesê meer as 10&nbsp;000 en moontlik 20&nbsp;000 burgerlikes is tydens die beleg van Marioepol dood. Hy het ook gesê Russiese magte het mobiele verassingstoerusting saamgebring toe hulle die stad binnegaan.<ref>{{Cite news|date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 September 2023 |work=The Japan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7 October 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ’n Ondersoek deur Associated Press het aan die einde van 2022 beraam tot 75 000 burgerlikes is net in die Marioepolgebied dood.<ref>{{Cite news|date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1 October 2023 |work=AP News}}</ref>Tussen Maart 2022 en Februarie 2023 was daar minstens 8&nbsp;000 sterftes in Marioepol.<ref>{{Cite web|date=8 February 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15 August 2025 |website=Human Rights Watch |language=en|page= 147}}</ref> Die Kantoor van die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Menseregte was van mening die werklike aantal burgerlike ongevalle is aansienlik hoër as die getalle wat dit kon bevestig.<ref name="OHCHR sep">{{Cite web|date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> In die Russiese weermag het etniese minderhede buitensporig hoë ongevalle gely. In Oktober 2022 was die Russiese streke met die hoogste dodetalle [[Dagestan]], [[Tiwa]] en [[Boerjatië]], almal minderheidstreke. In Februarie 2024 was ses van die 10 Russiese streke met die hoogste sterftesyfers in Oekraïne in [[Siberië]] en die [[Russiese Verre Ooste|Verre Ooste]] geleë, en die voortgesette buitensporig hoë ongevalle onder etniese minderhede het ontleders genoop om te waarsku die situasie sal op lang termyn verwoestende gevolge vir hierdie gemeenskappe inhou.<ref name="g456">{{Cite web|last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17 May 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=17 May 2024}}</ref> Ongeveer 1&nbsp;200 Russiese soldate is in Mei-Junie 2024 elke dag in Oekraïne gedood of gewond,<ref>{{cite news|title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> en teen November 2024 het dit tot 1&nbsp;500 gestyg, toe ongevalle op 45&nbsp;690 geraam is.<ref>{{Cite news|title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> ''[[Newsweek]]'' het beraam die getal Russiese mans wat op die bloedigste dag in November dood is (1&nbsp;950) het die gemiddelde daaglikse manlike geboortesyfer in Rusland (1&nbsp;836) oorskry.<ref>{{cite news|work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Die Letland-gebaseerde nuusmedium Meduza het beraam tot 140&nbsp;000 Russiese soldate is teen Julie 2024 dood. In Desember 2025 het ’n ontleding deur die BBC aangedui Russiese ongevalle het vinniger toegeneem as op enige vorige tydstip tydens die inval, met 40% meer doodsberigte van soldate wat in Rusland in 2025 gepubliseer is as in 2024.<ref name="r579">{{cite web | last=Ivshina | first=Olga | title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal | website=BBC | date=30 December 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o | access-date=4 January 2026}}</ref> Die oorlog in Oekraïne en die gepaardgaande emigrasie, laer geboortesyfers en oorlogverwante ongevalle het die demografiese krisis in Rusland verder verdiep.<ref>{{cite news|title=Russia stares into population abyss as Putin sends its young men to die |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/02/26/russia-stares-population-abyss-putin-sends-young-men-die/ |work=The Telegraph |date=26 February 2023}}</ref> Die Russiese inval het die dodelikste Europese oorlog sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939-'45) geword.<ref>{{cite news|work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> In Februarie 2025 het die Quincy-instituut vir Verantwoordelike Staatsmanskap ongevalle op 250&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web| title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19 February 2025| publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> In September 2024 het ''[[The Wall Street Journal]]'' berig 'n miljoen Oekraïners en Russe is toe reeds gedood of gewond.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17 September 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=17 September 2024}}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+Bevestigde ongevalle |- ! scope="col" | ! scope="col" |Getalle ! scope="col" |Tyd ! scope="col" |Bron |- ! scope="row" |Oekraïense burgerlikes |'''16 874''' dood, '''51 273''' gewond |24 Februarie 2022 - <br>13 Augustus 2026 |United Nations<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/08/1468479|title=Мониторинговая миссия ООН: число жертв среди мирных украинцев в июле было самым высоким в период с марта 2022 года |publisher=Новости ООН|lang=ru |date=2026-08-13}}</ref> |- !scope="row"|Russiese burgerlikes |'''1 716''' dood (uitgesluit geannekseerde gebiede) |24 Februarie 2022 - <br>2 September 2026 |Nowaja Gazeta Europa<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2026/09/02/leto-2026-goda-stalo-rekordnym-po-chislu-pogibshikh-mirnykh-zhitelei-v-rossii|title=Лето 2026 года стало рекордным по числу погибших мирных жителей в России|lang=ru|website=Новая газета. Европа|date=2026-09-02}}</ref> |- !scope="row"|Oekraïense soldate |'''103 418''' dood (insluitend nievegtend), '''97 938''' vermis, '''11 618''' gevange geneem |24 Februarie 2022 - <br>4 September 2026 |UALosses project<ref name="UALosses">{{cite web|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25 May 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas uitgesluit) |'''243 674''' dood |24 Februarie 2022 - <br>4&nbsp;September 2026 |BBC News Russian en Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |title=Исчезающие без приказа. Что стало с мобилизованными за четыре года войны |date=2026-09-04 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904082228/https://www.bbc.com/russian/articles/cgk5m01m52do |archive-date=2026-09-04 |url-status=live}}<br/>{{cite news|title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> |- ! scope="row" |Russiese soldate<br/>(Russiese separatistemagte in Donbas|Donetsk & Loehansk uitgesluit) |'''21 000 - 23 500''' dood |24 Februarie 2022 - <br>30 September 2024 |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} ==Notas== {{Reflist|group=nota}} == Sien ook == * ''[[Russians at War]]'' * [[Oekraïense invalle in Wes-Rusland sedert Augustus 2024]] * [[Operasie Sinitsia]] * [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|Operasie Spinnerak]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 2022 Russian invasion of Ukraine}} {{Normdata}} sjgq8s6lf680dx3ts5vbal4824zbi44 0 392174 2975003 2974706 2026-10-03T11:31:24Z ~2026-53187-07 215557 /* */ 2975003 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Kompleks Thamrin Nine.jpg|duimnael|regs]] '''Thamrin Nine''' is 'n ontwikkelingskompleks vir gemengde gebruik in [[Djakarta]], [[Indonesië]]. Dit beslaan 'n oppervlakte van ongeveer 570 000 vierkante meter met kantoor-, kleinhandel-, residensiële, hotel-, sport- en vermaakgeriewe. Die middelpunt daarvan, die Autograph Toring (391 m), is die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ctbuh.org/news/tower-tops-out-in-jakarta-mixed-use-complex|title=Tower Tops Out in Jakarta Mixed-Use Complex|website=www.ctbuh.org|access-date=2021-04-05}}</ref> Die kompleks sal drie kantoor- en woonsteltorings hê met 'n kleinhandelpodium wat die torings verbind. Die ontwikkelaar van die kompleks is PT Putragaya Wahana (PGW), wat ook die ontwikkelaar van aangrensende '''UOB Plaza''' is. == Autograph-toring == Konstruksie van '''Thamrin Nine Tower 1''', wat '''Autograph Tower''' genoem word, het in Oktober 2020 afgerond,<ref>{{Cite web|url=https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|title=Thamrin Nine Topping Off Ceremony|access-date=2 December 2021|archive-date= 2 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202110325/https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|url-status=dead}}</ref> wat Autograph Tower die eerste superhoë gebou in Indonesië maak.<ref>{{cite news|title=Thamrin Nine Pecahkan Rekor Gedung Tertinggi di Indonesia 382,9 Meter|newspaper=Kompas|url=https://www.kompas.com/properti/read/2020/12/23/211820621/thamrin-nine-pecahkan-rekor-gedung-tertinggi-di-indonesia-3829-meter|access-date=25 December 2020}}</ref> Dit is een van die tweelingtorings, waarvan die onderste vier verdiepings deur 'n kleinhandelpodium verbind sal word. Die argitektoniese hoogte van die toring 1 is 385 meter. Die toring sal 75 verdiepings bo en 6 verdiepings ondergronds hê. Daar sal 'n drieverdieping-waarnemingsdek by vloer 56–58 wees en 'n Sky Garden-area by die toring. Die toring is ontwerp deur Kohn Pedersen Fox Associates.<ref>{{Cite web|url=https://skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-1/15505|title=Thamrin Nine Tower 1}}</ref> Die onderste verdiepings van die toring is vir kantoor, terwyl die boonste verdiepings deur die Waldorf Astoria Hotel geokkupeer sal word.<ref>{{Cite web|url=http://news.waldorfastoria.com/index.cfm/news/waldorf-astoria-hotels-resorts-signs-agreement-for-new-property-in-jakarta|title=Waldorf Astoria Hotels & Resorts Signs Agreement for New Property in Jakarta}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/travel/2018/07/10/hilton-to-open-southeast-asias-first-waldorf-astoria-in-bangkok.html|title=Hilton to open Southeast Asia’s first Waldorf Astoria in Bangkok|newspaper=The Jakarta Post|access-date=1 September 2018}}</ref> Dit is 'n klas A, groen wolkekrabber met platinum-sertifisering en gebruik tot 30% minder energie in vergelyking met 'n konvensioneel-geboude toring van dieselfde skaal.<ref>{{cite news|url=http://properti.kompas.com/read/2018/07/17/070000221/bakal-gedung-tertinggi-di-indonesia-itu-progresnya-sudah-32-lantai|title=Bakal Gedung Tertinggi di Indonesia Itu Progresnya sudah 32 lantai|newspaper=Kompas|access-date=17 July 2018}}</ref> Na voltooiing sal die Autograph-toring die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]] wees, wat die Q1-toring in [[Australië]] op 322,5 m oortref. == Luminary-toring == Toring 2 word die '''Luminary Tower''' genoem. Die toring sal 62 verdiepings hê met 'n helikopterplatform en waarnemingsdek, wat dit 'n wolkekrabber maak van 304 meter hoog.<ref name="komp">{{cite news|url=https://www.kompas.com/properti/read/2021/12/11/173516921/pencakar-langit-tertinggi-kedua-di-indonesia-tutup-atap?|title=Pencakar Langit Tertinggi Kedua di Indonesia Tutup Atap|newspaper=Kompas|accessdate=14 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-2/31708|title=Thamrin Nine Tower 2|accessdate=16 July 2018}}</ref> Hierdie toring sal 'n vyfster Pan Pacific Hotel, vierster Park Royal Hotel en Park Royal Serviced Suits huisves.<ref>{{cite news|url=https://properti.kompas.com/read/2018/07/16/184618821/putragaya-wahana-raup-rp-816-miliar-dari-penjualan-apartemen-servis|title=Putragaya Wahana Raup Rp 816 Miliar dari Penjualan Apartemen Servis|newspaper=Kompas|accessdate=16 July 2018}}</ref> Teen Desember 2021 is Luminary Tower afgerond en sal na verwagting teen Junie 2022 in werking wees. Die woonsteltoringsblok van die kompleks word ''Le Parc'' genoem en bestaan uit drie geboue. == Derde toring == Die derde toring wat nog nie 'n naam het nie, sal multifunksionele eiendom wees wat kantore, woonstelle en ook 'n hotel insluit.<ref name="komp" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Indonesië]] 8r0bwx9pwkyv667w87e4s3gbw2mn0pp 2975004 2975003 2026-10-03T11:38:34Z ~2026-53187-07 215557 /* */ 2975004 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Kompleks Thamrin Nine.jpg|duimnael|regs]] '''Thamrin Nine''' is 'n ontwikkelingskompleks vir gemengde gebruik in [[Djakarta]], [[Indonesië]]. Dit beslaan 'n oppervlakte van ongeveer 570 000 vierkante meter met kantoor-, kleinhandel-, residensiële, hotel-, sport- en vermaakgeriewe. Die middelpunt daarvan, die Autograph Toring (392 m), is die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ctbuh.org/news/tower-tops-out-in-jakarta-mixed-use-complex|title=Tower Tops Out in Jakarta Mixed-Use Complex|website=www.ctbuh.org|access-date=2021-04-05}}</ref> Die kompleks sal drie kantoor- en woonsteltorings hê met 'n kleinhandelpodium wat die torings verbind. Die ontwikkelaar van die kompleks is PT Putragaya Wahana (PGW), wat ook die ontwikkelaar van aangrensende '''UOB Plaza''' is. == Autograph-toring == Konstruksie van '''Thamrin Nine Tower 1''', wat '''Autograph Tower''' genoem word, het in Oktober 2020 afgerond,<ref>{{Cite web|url=https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|title=Thamrin Nine Topping Off Ceremony|access-date=2 December 2021|archive-date= 2 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202110325/https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|url-status=dead}}</ref> wat Autograph Tower die eerste superhoë gebou in Indonesië maak.<ref>{{cite news|title=Thamrin Nine Pecahkan Rekor Gedung Tertinggi di Indonesia 382,9 Meter|newspaper=Kompas|url=https://www.kompas.com/properti/read/2020/12/23/211820621/thamrin-nine-pecahkan-rekor-gedung-tertinggi-di-indonesia-3829-meter|access-date=25 December 2020}}</ref> Dit is een van die tweelingtorings, waarvan die onderste vier verdiepings deur 'n kleinhandelpodium verbind sal word. Die argitektoniese hoogte van die toring 1 is 385 meter. Die toring sal 75 verdiepings bo en 6 verdiepings ondergronds hê. Daar sal 'n drieverdieping-waarnemingsdek by vloer 56–58 wees en 'n Sky Garden-area by die toring. Die toring is ontwerp deur Kohn Pedersen Fox Associates.<ref>{{Cite web|url=https://skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-1/15505|title=Thamrin Nine Tower 1}}</ref> Die onderste verdiepings van die toring is vir kantoor, terwyl die boonste verdiepings deur die Waldorf Astoria Hotel geokkupeer sal word.<ref>{{Cite web|url=http://news.waldorfastoria.com/index.cfm/news/waldorf-astoria-hotels-resorts-signs-agreement-for-new-property-in-jakarta|title=Waldorf Astoria Hotels & Resorts Signs Agreement for New Property in Jakarta}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/travel/2018/07/10/hilton-to-open-southeast-asias-first-waldorf-astoria-in-bangkok.html|title=Hilton to open Southeast Asia’s first Waldorf Astoria in Bangkok|newspaper=The Jakarta Post|access-date=1 September 2018}}</ref> Dit is 'n klas A, groen wolkekrabber met platinum-sertifisering en gebruik tot 30% minder energie in vergelyking met 'n konvensioneel-geboude toring van dieselfde skaal.<ref>{{cite news|url=http://properti.kompas.com/read/2018/07/17/070000221/bakal-gedung-tertinggi-di-indonesia-itu-progresnya-sudah-32-lantai|title=Bakal Gedung Tertinggi di Indonesia Itu Progresnya sudah 32 lantai|newspaper=Kompas|access-date=17 July 2018}}</ref> Na voltooiing sal die Autograph-toring die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]] wees, wat die Q1-toring in [[Australië]] op 322,5 m oortref. == Luminary-toring == Toring 2 word die '''Luminary Tower''' genoem. Die toring sal 62 verdiepings hê met 'n helikopterplatform en waarnemingsdek, wat dit 'n wolkekrabber maak van 304 meter hoog.<ref name="komp">{{cite news|url=https://www.kompas.com/properti/read/2021/12/11/173516921/pencakar-langit-tertinggi-kedua-di-indonesia-tutup-atap?|title=Pencakar Langit Tertinggi Kedua di Indonesia Tutup Atap|newspaper=Kompas|accessdate=14 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-2/31708|title=Thamrin Nine Tower 2|accessdate=16 July 2018}}</ref> Hierdie toring sal 'n vyfster Pan Pacific Hotel, vierster Park Royal Hotel en Park Royal Serviced Suits huisves.<ref>{{cite news|url=https://properti.kompas.com/read/2018/07/16/184618821/putragaya-wahana-raup-rp-816-miliar-dari-penjualan-apartemen-servis|title=Putragaya Wahana Raup Rp 816 Miliar dari Penjualan Apartemen Servis|newspaper=Kompas|accessdate=16 July 2018}}</ref> Teen Desember 2021 is Luminary Tower afgerond en sal na verwagting teen Junie 2022 in werking wees. Die woonsteltoringsblok van die kompleks word ''Le Parc'' genoem en bestaan uit drie geboue. == Derde toring == Die derde toring wat nog nie 'n naam het nie, sal multifunksionele eiendom wees wat kantore, woonstelle en ook 'n hotel insluit.<ref name="komp" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Indonesië]] 2m8b0v7zaxbb6wqrg7i1lav8vif8da8 2975006 2975004 2026-10-03T11:40:05Z ~2026-53187-07 215557 /* */ 2975006 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Kompleks Thamrin Nine.jpg|duimnael|regs]] '''Thamrin Nine''' is 'n ontwikkelingskompleks vir gemengde gebruik in [[Djakarta]], [[Indonesië]]. Dit beslaan 'n oppervlakte van ongeveer 570 000 vierkante meter met kantoor-, kleinhandel-, residensiële, hotel-, sport- en vermaakgeriewe. Die middelpunt daarvan, die Autograph Toring (394 m), is die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ctbuh.org/news/tower-tops-out-in-jakarta-mixed-use-complex|title=Tower Tops Out in Jakarta Mixed-Use Complex|website=www.ctbuh.org|access-date=2021-04-05}}</ref> Die kompleks sal drie kantoor- en woonsteltorings hê met 'n kleinhandelpodium wat die torings verbind. Die ontwikkelaar van die kompleks is PT Putragaya Wahana (PGW), wat ook die ontwikkelaar van aangrensende '''UOB Plaza''' is. == Autograph-toring == Konstruksie van '''Thamrin Nine Tower 1''', wat '''Autograph Tower''' genoem word, het in Oktober 2020 afgerond,<ref>{{Cite web|url=https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|title=Thamrin Nine Topping Off Ceremony|access-date=2 December 2021|archive-date= 2 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202110325/https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|url-status=dead}}</ref> wat Autograph Tower die eerste superhoë gebou in Indonesië maak.<ref>{{cite news|title=Thamrin Nine Pecahkan Rekor Gedung Tertinggi di Indonesia 382,9 Meter|newspaper=Kompas|url=https://www.kompas.com/properti/read/2020/12/23/211820621/thamrin-nine-pecahkan-rekor-gedung-tertinggi-di-indonesia-3829-meter|access-date=25 December 2020}}</ref> Dit is een van die tweelingtorings, waarvan die onderste vier verdiepings deur 'n kleinhandelpodium verbind sal word. Die argitektoniese hoogte van die toring 1 is 385 meter. Die toring sal 75 verdiepings bo en 6 verdiepings ondergronds hê. Daar sal 'n drieverdieping-waarnemingsdek by vloer 56–58 wees en 'n Sky Garden-area by die toring. Die toring is ontwerp deur Kohn Pedersen Fox Associates.<ref>{{Cite web|url=https://skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-1/15505|title=Thamrin Nine Tower 1}}</ref> Die onderste verdiepings van die toring is vir kantoor, terwyl die boonste verdiepings deur die Waldorf Astoria Hotel geokkupeer sal word.<ref>{{Cite web|url=http://news.waldorfastoria.com/index.cfm/news/waldorf-astoria-hotels-resorts-signs-agreement-for-new-property-in-jakarta|title=Waldorf Astoria Hotels & Resorts Signs Agreement for New Property in Jakarta}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/travel/2018/07/10/hilton-to-open-southeast-asias-first-waldorf-astoria-in-bangkok.html|title=Hilton to open Southeast Asia’s first Waldorf Astoria in Bangkok|newspaper=The Jakarta Post|access-date=1 September 2018}}</ref> Dit is 'n klas A, groen wolkekrabber met platinum-sertifisering en gebruik tot 30% minder energie in vergelyking met 'n konvensioneel-geboude toring van dieselfde skaal.<ref>{{cite news|url=http://properti.kompas.com/read/2018/07/17/070000221/bakal-gedung-tertinggi-di-indonesia-itu-progresnya-sudah-32-lantai|title=Bakal Gedung Tertinggi di Indonesia Itu Progresnya sudah 32 lantai|newspaper=Kompas|access-date=17 July 2018}}</ref> Na voltooiing sal die Autograph-toring die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]] wees, wat die Q1-toring in [[Australië]] op 322,5 m oortref. == Luminary-toring == Toring 2 word die '''Luminary Tower''' genoem. Die toring sal 62 verdiepings hê met 'n helikopterplatform en waarnemingsdek, wat dit 'n wolkekrabber maak van 304 meter hoog.<ref name="komp">{{cite news|url=https://www.kompas.com/properti/read/2021/12/11/173516921/pencakar-langit-tertinggi-kedua-di-indonesia-tutup-atap?|title=Pencakar Langit Tertinggi Kedua di Indonesia Tutup Atap|newspaper=Kompas|accessdate=14 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-2/31708|title=Thamrin Nine Tower 2|accessdate=16 July 2018}}</ref> Hierdie toring sal 'n vyfster Pan Pacific Hotel, vierster Park Royal Hotel en Park Royal Serviced Suits huisves.<ref>{{cite news|url=https://properti.kompas.com/read/2018/07/16/184618821/putragaya-wahana-raup-rp-816-miliar-dari-penjualan-apartemen-servis|title=Putragaya Wahana Raup Rp 816 Miliar dari Penjualan Apartemen Servis|newspaper=Kompas|accessdate=16 July 2018}}</ref> Teen Desember 2021 is Luminary Tower afgerond en sal na verwagting teen Junie 2022 in werking wees. Die woonsteltoringsblok van die kompleks word ''Le Parc'' genoem en bestaan uit drie geboue. == Derde toring == Die derde toring wat nog nie 'n naam het nie, sal multifunksionele eiendom wees wat kantore, woonstelle en ook 'n hotel insluit.<ref name="komp" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Indonesië]] j0s2mvd1u6w9i0yalr7m1qblm56zcdx 2975008 2975006 2026-10-03T11:43:06Z ~2026-53187-07 215557 /* */ 2975008 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Kompleks Thamrin Nine.jpg|duimnael|regs]] '''Thamrin Nine''' is 'n ontwikkelingskompleks vir gemengde gebruik in [[Djakarta]], [[Indonesië]]. Dit beslaan 'n oppervlakte van ongeveer 570 000 vierkante meter met kantoor-, kleinhandel-, residensiële, hotel-, sport- en vermaakgeriewe. Die middelpunt daarvan, die Autograph Toring (395 m), is die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ctbuh.org/news/tower-tops-out-in-jakarta-mixed-use-complex|title=Tower Tops Out in Jakarta Mixed-Use Complex|website=www.ctbuh.org|access-date=2021-04-05}}</ref> Die kompleks sal drie kantoor- en woonsteltorings hê met 'n kleinhandelpodium wat die torings verbind. Die ontwikkelaar van die kompleks is PT Putragaya Wahana (PGW), wat ook die ontwikkelaar van aangrensende '''UOB Plaza''' is. == Autograph-toring == Konstruksie van '''Thamrin Nine Tower 1''', wat '''Autograph Tower''' genoem word, het in Oktober 2020 afgerond,<ref>{{Cite web|url=https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|title=Thamrin Nine Topping Off Ceremony|access-date=2 December 2021|archive-date= 2 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202110325/https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|url-status=dead}}</ref> wat Autograph Tower die eerste superhoë gebou in Indonesië maak.<ref>{{cite news|title=Thamrin Nine Pecahkan Rekor Gedung Tertinggi di Indonesia 382,9 Meter|newspaper=Kompas|url=https://www.kompas.com/properti/read/2020/12/23/211820621/thamrin-nine-pecahkan-rekor-gedung-tertinggi-di-indonesia-3829-meter|access-date=25 December 2020}}</ref> Dit is een van die tweelingtorings, waarvan die onderste vier verdiepings deur 'n kleinhandelpodium verbind sal word. Die argitektoniese hoogte van die toring 1 is 385 meter. Die toring sal 75 verdiepings bo en 6 verdiepings ondergronds hê. Daar sal 'n drieverdieping-waarnemingsdek by vloer 56–58 wees en 'n Sky Garden-area by die toring. Die toring is ontwerp deur Kohn Pedersen Fox Associates.<ref>{{Cite web|url=https://skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-1/15505|title=Thamrin Nine Tower 1}}</ref> Die onderste verdiepings van die toring is vir kantoor, terwyl die boonste verdiepings deur die Waldorf Astoria Hotel geokkupeer sal word.<ref>{{Cite web|url=http://news.waldorfastoria.com/index.cfm/news/waldorf-astoria-hotels-resorts-signs-agreement-for-new-property-in-jakarta|title=Waldorf Astoria Hotels & Resorts Signs Agreement for New Property in Jakarta}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/travel/2018/07/10/hilton-to-open-southeast-asias-first-waldorf-astoria-in-bangkok.html|title=Hilton to open Southeast Asia’s first Waldorf Astoria in Bangkok|newspaper=The Jakarta Post|access-date=1 September 2018}}</ref> Dit is 'n klas A, groen wolkekrabber met platinum-sertifisering en gebruik tot 30% minder energie in vergelyking met 'n konvensioneel-geboude toring van dieselfde skaal.<ref>{{cite news|url=http://properti.kompas.com/read/2018/07/17/070000221/bakal-gedung-tertinggi-di-indonesia-itu-progresnya-sudah-32-lantai|title=Bakal Gedung Tertinggi di Indonesia Itu Progresnya sudah 32 lantai|newspaper=Kompas|access-date=17 July 2018}}</ref> Na voltooiing sal die Autograph-toring die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]] wees, wat die Q1-toring in [[Australië]] op 322,5 m oortref. == Luminary-toring == Toring 2 word die '''Luminary Tower''' genoem. Die toring sal 62 verdiepings hê met 'n helikopterplatform en waarnemingsdek, wat dit 'n wolkekrabber maak van 304 meter hoog.<ref name="komp">{{cite news|url=https://www.kompas.com/properti/read/2021/12/11/173516921/pencakar-langit-tertinggi-kedua-di-indonesia-tutup-atap?|title=Pencakar Langit Tertinggi Kedua di Indonesia Tutup Atap|newspaper=Kompas|accessdate=14 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-2/31708|title=Thamrin Nine Tower 2|accessdate=16 July 2018}}</ref> Hierdie toring sal 'n vyfster Pan Pacific Hotel, vierster Park Royal Hotel en Park Royal Serviced Suits huisves.<ref>{{cite news|url=https://properti.kompas.com/read/2018/07/16/184618821/putragaya-wahana-raup-rp-816-miliar-dari-penjualan-apartemen-servis|title=Putragaya Wahana Raup Rp 816 Miliar dari Penjualan Apartemen Servis|newspaper=Kompas|accessdate=16 July 2018}}</ref> Teen Desember 2021 is Luminary Tower afgerond en sal na verwagting teen Junie 2022 in werking wees. Die woonsteltoringsblok van die kompleks word ''Le Parc'' genoem en bestaan uit drie geboue. == Derde toring == Die derde toring wat nog nie 'n naam het nie, sal multifunksionele eiendom wees wat kantore, woonstelle en ook 'n hotel insluit.<ref name="komp" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Indonesië]] 5xtzcjj24y5ub73799sd8krqbadjv9g 2975009 2975008 2026-10-03T11:44:41Z ~2026-53187-07 215557 /* */ 2975009 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Kompleks Thamrin Nine.jpg|duimnael|regs]] '''Thamrin Nine''' is 'n ontwikkelingskompleks vir gemengde gebruik in [[Djakarta]], [[Indonesië]]. Dit beslaan 'n oppervlakte van ongeveer 570 000 vierkante meter met kantoor-, kleinhandel-, residensiële, hotel-, sport- en vermaakgeriewe. Die middelpunt daarvan, die Autograph Toring (396 m), is die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ctbuh.org/news/tower-tops-out-in-jakarta-mixed-use-complex|title=Tower Tops Out in Jakarta Mixed-Use Complex|website=www.ctbuh.org|access-date=2021-04-05}}</ref> Die kompleks sal drie kantoor- en woonsteltorings hê met 'n kleinhandelpodium wat die torings verbind. Die ontwikkelaar van die kompleks is PT Putragaya Wahana (PGW), wat ook die ontwikkelaar van aangrensende '''UOB Plaza''' is. == Autograph-toring == Konstruksie van '''Thamrin Nine Tower 1''', wat '''Autograph Tower''' genoem word, het in Oktober 2020 afgerond,<ref>{{Cite web|url=https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|title=Thamrin Nine Topping Off Ceremony|access-date=2 December 2021|archive-date= 2 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202110325/https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|url-status=dead}}</ref> wat Autograph Tower die eerste superhoë gebou in Indonesië maak.<ref>{{cite news|title=Thamrin Nine Pecahkan Rekor Gedung Tertinggi di Indonesia 382,9 Meter|newspaper=Kompas|url=https://www.kompas.com/properti/read/2020/12/23/211820621/thamrin-nine-pecahkan-rekor-gedung-tertinggi-di-indonesia-3829-meter|access-date=25 December 2020}}</ref> Dit is een van die tweelingtorings, waarvan die onderste vier verdiepings deur 'n kleinhandelpodium verbind sal word. Die argitektoniese hoogte van die toring 1 is 385 meter. Die toring sal 75 verdiepings bo en 6 verdiepings ondergronds hê. Daar sal 'n drieverdieping-waarnemingsdek by vloer 56–58 wees en 'n Sky Garden-area by die toring. Die toring is ontwerp deur Kohn Pedersen Fox Associates.<ref>{{Cite web|url=https://skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-1/15505|title=Thamrin Nine Tower 1}}</ref> Die onderste verdiepings van die toring is vir kantoor, terwyl die boonste verdiepings deur die Waldorf Astoria Hotel geokkupeer sal word.<ref>{{Cite web|url=http://news.waldorfastoria.com/index.cfm/news/waldorf-astoria-hotels-resorts-signs-agreement-for-new-property-in-jakarta|title=Waldorf Astoria Hotels & Resorts Signs Agreement for New Property in Jakarta}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/travel/2018/07/10/hilton-to-open-southeast-asias-first-waldorf-astoria-in-bangkok.html|title=Hilton to open Southeast Asia’s first Waldorf Astoria in Bangkok|newspaper=The Jakarta Post|access-date=1 September 2018}}</ref> Dit is 'n klas A, groen wolkekrabber met platinum-sertifisering en gebruik tot 30% minder energie in vergelyking met 'n konvensioneel-geboude toring van dieselfde skaal.<ref>{{cite news|url=http://properti.kompas.com/read/2018/07/17/070000221/bakal-gedung-tertinggi-di-indonesia-itu-progresnya-sudah-32-lantai|title=Bakal Gedung Tertinggi di Indonesia Itu Progresnya sudah 32 lantai|newspaper=Kompas|access-date=17 July 2018}}</ref> Na voltooiing sal die Autograph-toring die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]] wees, wat die Q1-toring in [[Australië]] op 322,5 m oortref. == Luminary-toring == Toring 2 word die '''Luminary Tower''' genoem. Die toring sal 62 verdiepings hê met 'n helikopterplatform en waarnemingsdek, wat dit 'n wolkekrabber maak van 304 meter hoog.<ref name="komp">{{cite news|url=https://www.kompas.com/properti/read/2021/12/11/173516921/pencakar-langit-tertinggi-kedua-di-indonesia-tutup-atap?|title=Pencakar Langit Tertinggi Kedua di Indonesia Tutup Atap|newspaper=Kompas|accessdate=14 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-2/31708|title=Thamrin Nine Tower 2|accessdate=16 July 2018}}</ref> Hierdie toring sal 'n vyfster Pan Pacific Hotel, vierster Park Royal Hotel en Park Royal Serviced Suits huisves.<ref>{{cite news|url=https://properti.kompas.com/read/2018/07/16/184618821/putragaya-wahana-raup-rp-816-miliar-dari-penjualan-apartemen-servis|title=Putragaya Wahana Raup Rp 816 Miliar dari Penjualan Apartemen Servis|newspaper=Kompas|accessdate=16 July 2018}}</ref> Teen Desember 2021 is Luminary Tower afgerond en sal na verwagting teen Junie 2022 in werking wees. Die woonsteltoringsblok van die kompleks word ''Le Parc'' genoem en bestaan uit drie geboue. == Derde toring == Die derde toring wat nog nie 'n naam het nie, sal multifunksionele eiendom wees wat kantore, woonstelle en ook 'n hotel insluit.<ref name="komp" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Indonesië]] a8drfgp13g4a8suaraafhn3rfluwrpn 2975013 2975009 2026-10-03T11:47:39Z ~2026-53050-08 215559 /* */ 2975013 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Kompleks Thamrin Nine.jpg|duimnael|regs]] '''Thamrin Nine''' is 'n ontwikkelingskompleks vir gemengde gebruik in [[Djakarta]], [[Indonesië]]. Dit beslaan 'n oppervlakte van ongeveer 570 000 vierkante meter met kantoor-, kleinhandel-, residensiële, hotel-, sport- en vermaakgeriewe. Die middelpunt daarvan, die Autograph Toring (397 m), is die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ctbuh.org/news/tower-tops-out-in-jakarta-mixed-use-complex|title=Tower Tops Out in Jakarta Mixed-Use Complex|website=www.ctbuh.org|access-date=2021-04-05}}</ref> Die kompleks sal drie kantoor- en woonsteltorings hê met 'n kleinhandelpodium wat die torings verbind. Die ontwikkelaar van die kompleks is PT Putragaya Wahana (PGW), wat ook die ontwikkelaar van aangrensende '''UOB Plaza''' is. == Autograph-toring == Konstruksie van '''Thamrin Nine Tower 1''', wat '''Autograph Tower''' genoem word, het in Oktober 2020 afgerond,<ref>{{Cite web|url=https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|title=Thamrin Nine Topping Off Ceremony|access-date=2 December 2021|archive-date= 2 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202110325/https://thamrinnine.com/news/thamrin-nine-topping-off-ceremony/|url-status=dead}}</ref> wat Autograph Tower die eerste superhoë gebou in Indonesië maak.<ref>{{cite news|title=Thamrin Nine Pecahkan Rekor Gedung Tertinggi di Indonesia 382,9 Meter|newspaper=Kompas|url=https://www.kompas.com/properti/read/2020/12/23/211820621/thamrin-nine-pecahkan-rekor-gedung-tertinggi-di-indonesia-3829-meter|access-date=25 December 2020}}</ref> Dit is een van die tweelingtorings, waarvan die onderste vier verdiepings deur 'n kleinhandelpodium verbind sal word. Die argitektoniese hoogte van die toring 1 is 385 meter. Die toring sal 75 verdiepings bo en 6 verdiepings ondergronds hê. Daar sal 'n drieverdieping-waarnemingsdek by vloer 56–58 wees en 'n Sky Garden-area by die toring. Die toring is ontwerp deur Kohn Pedersen Fox Associates.<ref>{{Cite web|url=https://skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-1/15505|title=Thamrin Nine Tower 1}}</ref> Die onderste verdiepings van die toring is vir kantoor, terwyl die boonste verdiepings deur die Waldorf Astoria Hotel geokkupeer sal word.<ref>{{Cite web|url=http://news.waldorfastoria.com/index.cfm/news/waldorf-astoria-hotels-resorts-signs-agreement-for-new-property-in-jakarta|title=Waldorf Astoria Hotels & Resorts Signs Agreement for New Property in Jakarta}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/travel/2018/07/10/hilton-to-open-southeast-asias-first-waldorf-astoria-in-bangkok.html|title=Hilton to open Southeast Asia’s first Waldorf Astoria in Bangkok|newspaper=The Jakarta Post|access-date=1 September 2018}}</ref> Dit is 'n klas A, groen wolkekrabber met platinum-sertifisering en gebruik tot 30% minder energie in vergelyking met 'n konvensioneel-geboude toring van dieselfde skaal.<ref>{{cite news|url=http://properti.kompas.com/read/2018/07/17/070000221/bakal-gedung-tertinggi-di-indonesia-itu-progresnya-sudah-32-lantai|title=Bakal Gedung Tertinggi di Indonesia Itu Progresnya sudah 32 lantai|newspaper=Kompas|access-date=17 July 2018}}</ref> Na voltooiing sal die Autograph-toring die hoogste gebou in die [[Suidelike Halfrond]] wees, wat die Q1-toring in [[Australië]] op 322,5 m oortref. == Luminary-toring == Toring 2 word die '''Luminary Tower''' genoem. Die toring sal 62 verdiepings hê met 'n helikopterplatform en waarnemingsdek, wat dit 'n wolkekrabber maak van 304 meter hoog.<ref name="komp">{{cite news|url=https://www.kompas.com/properti/read/2021/12/11/173516921/pencakar-langit-tertinggi-kedua-di-indonesia-tutup-atap?|title=Pencakar Langit Tertinggi Kedua di Indonesia Tutup Atap|newspaper=Kompas|accessdate=14 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/thamrin-nine-tower-2/31708|title=Thamrin Nine Tower 2|accessdate=16 July 2018}}</ref> Hierdie toring sal 'n vyfster Pan Pacific Hotel, vierster Park Royal Hotel en Park Royal Serviced Suits huisves.<ref>{{cite news|url=https://properti.kompas.com/read/2018/07/16/184618821/putragaya-wahana-raup-rp-816-miliar-dari-penjualan-apartemen-servis|title=Putragaya Wahana Raup Rp 816 Miliar dari Penjualan Apartemen Servis|newspaper=Kompas|accessdate=16 July 2018}}</ref> Teen Desember 2021 is Luminary Tower afgerond en sal na verwagting teen Junie 2022 in werking wees. Die woonsteltoringsblok van die kompleks word ''Le Parc'' genoem en bestaan uit drie geboue. == Derde toring == Die derde toring wat nog nie 'n naam het nie, sal multifunksionele eiendom wees wat kantore, woonstelle en ook 'n hotel insluit.<ref name="komp" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Indonesië]] 2t9wfujsx9jrgvu8jqpjpztas1x0v3f 0 395532 2974902 2928762 2026-10-02T22:58:41Z Atcovi 57396 mujawwad --> murattal 2974902 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}}{{Inligtingskas soera |naam = {{big|الرحمان}}<br>&nbsp;&nbsp;Soera {{big|55}} van die Koran&nbsp;&nbsp; |beeld = |breedte = |onderskrif = |klassifikasie = [[Medina|Medinees]]/[[Mekka]]ans |ander_titels = ''Ar-Rahmân'' |transliterasie = Ar-Rahmaan |ander_name = "Die Barmhartige" |openbaring = |djoes = 27 |ajat = 78 |klank = [[Lêer:Chapter 55, Ar-Rahman (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|200px]] }} '''''Ar-Rahmân''''' ([[Arabies]]: الرحمان, "'''Die Barmhartige'''") is die 55ste [[soera]], of hoofstuk, van die [[Koran]]. Dit bevat 78 [[ajat]], of verse. Dit is nie heeltemal duidelik of die hoofstuk uit die [[Mekka]]anse of [[Medina|Medinese]] tydperk kom nie. ==Opsomming== Die naam van die soera kom uit vers&nbsp;1. Die goddelike naam "ar-Rahman" verskyn ook in die openingsteks voor elke soera, buiten [[soera 9]] ("In die Naam van Allah, die Barmhartige, die Genadige.")<ref name="Koran">Die Heilige Quran. In Afrikaans vertaal deur Imam M.A. Baker. Uitgegee deur IDM (Islamic Dawah Movement of Southern Africa) Publications. {{ISBN|978-0-620-60451-2}}</ref> Daar is 'n meningsverskil oor of die hoofstuk uit die Mekkaanse of Medinese tydperk kom. Abdel Haleem het dit in sy vertaling van die Koran as Medinees gekategoriseer,<ref name="Haleem, The Qur’an, 353">Haleem, ''The Qur’an'', 353.</ref><ref>{{Cite book|title=Theodor Nöldeke: Geschichte des Qorans. Verlag der Dieterichschen Buchhandlung, Göttingen, 1860, pp. 107-108 ff.}}</ref> maar die meeste [[Moslems]]e geleerdes plaas dit in die Mekkaanse tydperk.<ref>{{Cite book|title=The Message of the Quran, M. Asad, 1982, Introduction Surah ar-Rahman|quote=Although most of the commentators regard this surah as a Meccan revelation, Zamakhshari and (among the later scholars) Suyuti ascribe it to the Medina period. Baydawi leaves the question open, and adds that parts of it may have been revealed before and parts after the Prophet's hijrah to Medina. Some authorities are of the opinion that it followed immediately upon surah 13 ("Thunder"): an opinion which is not very helpful since that surah, too, cannot be assigned to either of the two periods with any degree of certainty.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/sure/55-rahman-suresi|title=Directorate of Religious Affairs, Introduction Surah ar-Rahman|quote=This Surah was revealed in the Meccan Period. [Original] Mekke döneminde inmiştir.}}</ref> Die hoofstuk kan temasties in rofweg drie afdelings verdeel word.<ref name="structure">{{cite web |title=Surah Ar-Rahman 55:46-78 - Towards Understanding the Quran - Quran Translation Commentary - Tafheem ul Quran |url=https://www.islamicstudies.info/tafheem.php?sura=55&verse=46&to=78 |website=www.islamicstudies.info |access-date=20 November 2022 |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120075621/https://www.islamicstudies.info/tafheem.php?sura=55&verse=46&to=78 |url-status=dead }}</ref> *Vers 1-30 vertel van [[Allah|God]] se skeppeingsvermoë en genade. *Vers 31-45 beskryf die oordeelsdag en die vreeslike straf wat op ongelowiges wag. *Vers 46-78, daarenteen, beskryf die beloning van die gelowiges in die Paradys. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Ar-Rahman}} {{Soera|55|Al-'Kamar|Al-Wa'ki'a}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rahman}} [[Kategorie:Hoofstukke van die Koran]] k1oc94uvibx41f7bp0vwcny2k8dkvb8 100 397283 2974836 2915814 2026-10-02T18:30:13Z SpesBona 2720 - Vrouekrieketwêreldbeker 2025; + Krieketwêreldbeker 2027 2974836 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Prime Minister Sheikh Hasina With ICC Women's T20 World Cup Trophy 2024-05-05 (PID-0008760) (cropped).jpg|regs|150px|Die T20I-vrouewêreldbekertrofee waarom meegeding word]] * Die [[Internasionale Krieketraad]] en [[Krieket Suid-Afrika]] maak in [[Kaapstad]] die [[Krieketwêreldbeker 2027]] se wedstrydskedule bekend; dié toernooi sal op 2 Oktober in [[Windhoek]] begin en die eindstryd sal ná ses weke se wedstryde in [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]] en [[Namibië]] op 21 November op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word. * In die eindstryd van die '''[[T20I-vrouewêreldbeker 2026]]''' op [[Lord’s]] in [[Londen]] verslaan [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vir die gasvroue [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] met sewe paaltjies en palm sodoende sy sewende [[T20I-vrouewêreldbeker]]titel in. [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] en [[Wes-Indiese nasionale vrouekrieketspan|Wes-Indië]] was die ander twee semi-finaliste. * In die eindstryd van die [[T20I-wêreldbeker 2026]] op die Narendra Modi-stadion in [[Ahmedabad]] verslaan die medegasheer en verdedigende wêreldkampioen [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] vir [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] met 96 lopies en palm sodoende sy derde [[T20I-wêreldbeker]]titel in. [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] en [[Proteas|Suid-Afrika]] was die ander twee semi-finaliste. * Die [[Internasionale Krieketraad]] het die [[Krieketwêreldbeker 2027]] se datums bekend gemaak; dié toernooi sal op 4 Oktober begin en die eindstryd sal ná sewe weke se wedstryde op 21 November op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word. * Die verdedigende kampioen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] behou [[die As]]-urn, nadat hulle die 2025–26-tuisreeks teen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] met 4–1 wen. <noinclude> [[Kategorie:Portaal:Krieket|Nuus]] </noinclude> gwal4d3toskfc3ozrqs08gagwnzff36 0 398581 2975016 2717413 2026-10-03T11:57:37Z TommyG 17899 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Stationary Box.jpg]] → [[File:Office supplies box.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Stationery refers to paper products; these are office supplies. 2975016 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Office supplies box.jpg|duimnael|Verskillende items skryfbehoeftes wat by 'n kantoor gebruik word.]] [[Lêer:Vănphòngphẩm-InsideStationeryShop03012009606.jpg|duimnael|Binne 'n skryfbehoeftewinkel in [[Hanoi]].]] '''Skryfbehoeftes''' verwys na kommersieel vervaardigde skryfmateriaal, insluitend gesnyde papier, koeverte, skryfwerktuie, deurlopendevormpapier en ander [[kantoorbenodigdhede]].<ref>Peter Beal, red., "Stationery", ''A Dictionary of English Manuscript Terminology, 1450–2000'' (Oxford: Oxford University Press, 2008 [2011 aanlyn]).</ref> Skryfbehoeftes sluit materiaal in waarop met die hand geskryf moet word (bv. briefpapier) of deur toerusting soos [[Rekenaardrukker|rekenaardrukkers]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Skryfbehoeftes]] 3kj5mdexyqmmenmiuekoe39e52hnevu 0 406469 2974854 2690628 2026-10-02T19:58:55Z DavidsKenan 212091 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2974854 wikitext text/x-wiki [[Lêer:USO-Sale Sharks - 20131205 - Ballon flottant.jpg|duimnael|280px|USO-Sale Sharks in 2013]] '''Sale Sharks''' is 'n professionele [[rugby]]klub van [[Groter Manchester]], [[Engeland]]. Hulle speel in die Premierliga, Engeland se top-afdeling van rugby. Die klub is oorspronklik in 1861 as '''Sale Football Club''' gestig, tans 'n bekende amateurklub. Hulle het die bynaam '''Sharks''' in 1999 aangeneem. Sedert 2012 speel hulle hul tuiswedstryde by die AJ Bell-stadion in Barton-upon-Irwell, Salford. Tussen 1905 en 2003 het hulle by Heywoodweg in Sale gespeel, voordat hulle na Edgeley Park in [[Stockport]] verhuis het waar hulle tot 2012 gebly het. Hul tradisionele kleure is blou en wit. Sale het vier belangrike trofeë gewen. Hulle was die Premierliga Rugbykampioene in 2005–06, en het die Europese Rugbyuitdaagbeker in 2001–02, 2004–05 en die Premierskap Rugbybeker in 2019/20 gewen. Hulle het ook die RFU-kampioenskap in 1994 gewen. In die 2021–22 Premierliga Rugbyseisoen het Sale sesde geëindig, wat hulle die voorreg gegee het om aan die 2022–23 Europese Rugbykampioenskappe deel te neem. Die Direkteur van Rugby is Alex Sanderson wat in Januarie 2021 aangestel is na die vertrek van Steve Diamond in Desember 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.salesharks.com/2021/01/15/sale-sharks-appoint-alex-sanderson-as-director-of-rugby/|title=Sale Sharks appoint Alex Sanderson as Director of Rugby|date=15 January 2021|website=Sale Sharks|language=en|access-date=2021-01-15}}</ref> == Geskiedenis == === 1861-1990's === Die klub is in 1861 gestig en is een van die oudste klubs in Engelse rugby. Deur hul geskiedenis was hulle een van die voorste rugbyklubs in [[Noord-Engeland]]. Sale het in 1905 by Heywoodweg ingetrek en het daar gebly tot in 2003. Sale was onoorwonne in 26 wedstryde, met 24 gewen en twee gelykop in 1911. Alhoewel Pat Davies gereken word as Sale se eerste internasionale speler, nadat hy gekies is om vir Engeland in 1927 te speel, was dit GAM Isherwood wat Sale se eerste verteenwoordiger in 'n internasionale toetswedstryd was, toe hy in al drie toetse van die 1910 Britse toer na Suid-Afrika op skrumskakel gespeel het. Die klub het deurgaans internasionale spelers verskaf en het gedurende die 1930's een van sy mees dominante tydperke gehad, deur spelers van die kaliber van Hal Sever (Engeland), Claude Davey en Wilf Wooller (Wallis) en Ken Fyfe (Skotland) in te span. Daar was geen verbasing toe hulle die 1936 Middlesex Sewes uitgeskakel het nie. Sale het vir 15 agtereenvolgende seisoene die hoofrol in County Cup-rugby oorheers toe hulle van 1972 tot 1987 in al die bekerwedstryde onoorwonne was. Gedurende hierdie tydperk het Sale meegeding om die Engelse klubkampioen te wees. In hul eerste jaar, een nadat die eerste kompetisie in 1971 afgeskop het, het hulle die halfeindronde gehaal net om teen die uiteindelike wenners [[Coventry]] met 35–6 te verloor. ==Professionele era== Gedurende die negentigerjare, ten spyte van opwindende vertonings onder Paul Turner, en sy opvolger John Mitchell, het beide klub en veld gesukkel om 'n greep te behou op die veeleisende kommersiële en finansiële realiteite benodig vir die bestuur van 'n professionele rugbyklub. Sale het 20 000 ondersteuners na Twickenham geneem vir die 1997 Pilkingtonbeker-eindstryd, maar Leicester het 'n fout-geteisterde wedstryd met 9–3 gewen. Hierdie belangstelling het vinnig vervaag en die verwagte toenemende skare het nooit gerealiseer nie en relegasie uit die Premierafdeling het gedreig totdat die rugbyspeler en plaaslike sakeman Brian Kennedy laat in die 1999–2000-seisoen tot die klub se redding gekom het. Sedertdien is die klub op 'n gesonde finansiële voet. Van die veld af is Peter Deakin uit Warrington Wolves rugbyliga gewerf as uitvoerende hoof om die vaardighede wat hy by die Bradford Bulls en [[Saracens]] opgedoen het aan te wend. Hy het 'n onmiddellike impak gemaak om die klub se profiel te verhoog totdat hy deur die ernstige siekte getref is wat in Februarie 2003 sy lewe geëis het. Sukses is nie onmiddellik behaal nie; Sale Sharks het in die eerste twee jaar van die nuwe Millennium elfde en tiende in die 12-sterk Premierliga-tabel geëindig. Dit het die afrigtingsvennootskap van twee voormalige Sale-spelers, Jim Mallinder en Steve Diamond, geverg om 'n span op die been te bring wat in 2002 naaswenners was en vir die Heinekenbeker gekwalifiseer het. Gekontrakteerde spelers het ooreengestem met die verhoogde profiel van die klub. Die kaptein van Skotland, Bryan Redpath, is vergesel deur Stuart Pinkerton, Barry Stewart, Graeme Bond, Jason White en Andrew Sheridan. Die klub het hom toe gewend tot die rykdom van talent, wat tot dusver grootliks onontgin was in rugbyliga. Apollo Perelini, bekend as "The Terminator" vir sy kompromislose styl, het hom by Sale Sharks aangesluit die dag nadat hy St. Helens gehelp het om in die Superliga Grootfinaal op Old Trafford te wen. Die media het daarmee baljaar toe Jason Robinson, moontlik die opwindendste vleuel in die wêreld in enige kode, van Wigan Warriors na Sale verskuif het. In 2002 het die span ook die Europese Uitdaagbeker in Oxford se Kassam-stadion verower en Pontypridd met 25–22 verslaan. Latere Mallinder-dae het die klub weer op Twickenham in 2004 gesien, met 'n naelskraapse verloor teen die Valke in die Powergenbeker-eindstryd. In die somer van 2004 het Jim Mallinder Sale verlaat om 'n pos in die RFU se Nasionale Akademie op te neem. Ná Mallinder se vertrek het Sale die voormalige Franse internasionaal Philippe Saint-André aangestel, wat onlangs vir die vakante pos as afrigter van Wallis afgekeur is. Met 'n nuwe toestroming van spelers, insluitend die Franse internasionale spelers, het Sébastien Bruno en Sébastien Chabal egter vir Saint-André en Sale gehelp om die 2005 Europese Uitdaagbeker weer in Oxford te wen, hierdie keer 27–3 teen Pau, vir die tweede keer in drie jaar. === 2005–06 seisoen: kampioene === Nuwe toevoegings tot die groep vir die 2005–06-seisoen het die Franse stut Lionel Faure, die Samoaanse agterspeler Elvis Seveali'i en die Walliese agtsteman Nathan Bonner-Evans ingesluit. Voortbouend op hul Europese Uitdaagbeker-sukses, het Sale 16 wedstryde uit 22 gewen om twee wedstryde voor die einde reeds boaan die tabel te eindig. In die halfeindstryd teen London Wasps het hulle 22–12 gewen. Hulle het die 2006 Premierliga-titel gewen met 'n oorwinning van 45–20 teen [[Leicester Tigers]]. === 2006–2009 === Na die sukses van die 2005–06-seisoen het baie by die klub gehoop op 'n herhaling. 'n Beseringskrisis het egter ontstaan. Meer en meer beserings is oor die volgende maande opgedoen totdat Sale met slegs 17 van 'n 38-span wat geskik was om in hul laaste Heinekenbeker-wedstryd teen Ospreys te speel, oorgebly het. In 2007–08 was dit Wêreldbeker-jaar so die klub was sonder sommige van hul groot name. Sale het James Jennings as die nuwe uitvoerende hoof en Dean Schofield as die nuwe kaptein aangestel. Sale het goeie spelers gekontrakteer, insluitend Luke McAlister van die Blues in Nieu-Seeland. Die seisoen was op en af. Suksesse ingesluit; Leicester Tigers vir die eerste keer tuis en weg te klop. Die laagtepunte was egter nie om vir die halfeindronde in die Premierliga te kwalifiseer of 'n trofee te wen nie. Op 19 Augustus 2008 is Juan Martín Fernández Lobbe aangekondig as die kaptein vir die nuwe seisoen, wat Jason White vervang wat nog van 'n besering herstel het. 'n Nuwe Premierskap-rekord van vier wedstryde sonder om 'n drie te laat uitlek, is aan die begin van die seisoen opgestel, hierdie wedstryde was Newcastle (A), Saracens (H), Bristol (A) en Gloucester (H). Sale is in die groepfase uit die Europese Beker geskakel. Ten spyte van 'n oorwinning oor Clermont, het 'n nederlaag tuis teen Munster, 'n nederlaag teen Montauban en Munster wat die Sharks in Ierland geklop het, gelei tot 'n uitval. Charlie Hodgson is op Donderdag 30 April 2009 aangewys as die speler van die jaar by die klub se einde-van-seisoen-toekennings. Philippe Saint-André het aan die einde van die 2008–09-seisoen uit sy pos as Direkteur van Rugby bedank. Saam met die vertrek van Saint-André het 'n aantal sleutelspelers aangekondig dat hul tyd by Sale verby was. Kaptein Juan Martín Fernández Lobbe en kultusfiguur Sébastien Chabal het almal aan die einde van die seisoen van die klub afskeid geneem. === 2009–2013: Byna relegasie === Vir die 2009–10-seisoen is Kingsley Jones van Hoofafrigter tot Direkteur van Rugby bevorder; die voormalige vleuel van Sale, Jason Robinson, het hoofafrigter geword. Sale het 'n teleurstellende 2009–10-seisoen gehad, en het 11de in die Premierliga geëindig en eers op die voorlaaste naweek van die seisoen veiligheid van relegasie verseker. Sale se Heinekenbeker- veldtog het ook in teleurstelling geëindig. Die hoogtepunte van die veldtog was 'n oorwinning van 27–26 tuis teen Cardiff en oorwinnings tuis en weg teen Harlequins. Daar is veranderinge aangebring in die afrigtingspan. Keith-Roach het uit sy pligte getree nadat hy besluit het hy kan hom nie tot 'n voltydse rol verbind nie. Robinson, wat oorspronklik geen voorneme gehad het om af te rig nie, maar op die klub se versoek om hulp gereageer het, het die klub verlaat. Die voormalige All Black-voorspeler Mike Brewer het Robinson as hoofafrigter vervang, terwyl Jones as Direkteur van Rugby gebly het. In Desember 2010, ná slegs agt maande in die rol, is Brewer as hoofafrigter afgedank. Die afrigter van die Akademie, Pete Anglesea, het op 'n tydelike grondslag as eerstespanafrigter oorgeneem tot die einde van die seisoen, wat Sale tot 'n 10de plek gelei het. In die 2011–12-voorseisoen is die voormalige speler Steve Diamond as voorsitter aangekondig. Onmiddellik het 'n opknapping van die speel- en afrigtingspan begin, genaamd "Diamond's Revolution". Sale het die seisoen goed begin, maar vorm het in die laaste helfte van die veldtog wankel, en Tony Hanks is as hoofafrigter afgedank ná 'n nederlaag teen Saracens. Aan die einde van die seisoen het Sale Gloucester en Bath tot die sesde plek in die Premierliga geklop, wat beteken dat hulle vir die Heinekenbeker in die 2012–13-seisoen gekwalifiseer het. Gedurende die somer van 2012 het Sale verhuis van Edgeley Park, hul tuiste sedert 2003, na die nuutgeboude Salford City Stadium (nou herdoop na AJ Bell-stadion), om met die Salford City Reds te deel. Bryan Redpath is bevestig as die direkteur van rugby voor die 2012-’13-seisoen, maar na hul swakste begin ooit in 'n seisoen toe hulle hul eerste sewe ligawedstryde verloor het, is Redpath as Direkteur van Rugby verwyder. John Mitchell was kortliks in beheer vir 'n maand. === 2012–2020: Steve Diamond-era === Sale het 'n teleurstellende 2012–13-seisoen by hul nuwe stadion beleef, en het die grootste deel van die seisoen in die relegasieplek deurgebring voordat hul algeheel 10de geëindig het. Mark Cueto het die voormalige Sale-spanmaat Steve Hanley, as voorste driedrukker in die premierskap, met sy 76ste drie oorgeneem. Hul eerste oorwinning van die seisoen was teen Cardiff Blues in die Heinekenbeker, wat ook hul enigste oorwinning van die jaar se Heinekenbeker was, toe hul onderaan hul poel geëindig het. In die LV-beker in die uitklopfase het hulle Saracens in die halfeindstryd geklop, maar in die eindstryd teen Harlequins met 14–31 verloor. Die 2013-’14-seisoen het ’n groot verbetering getoon vanaf die vorige seisoen. Sale het die seisoen in die sesde plek afgesluit, 'n plek in die uitspeelkompetisie misgeloop, maar kon daarin slaag om kwalifisering tot die eerste Europese Rugbykampioenskapbeker te verseker. Hulle het ook daarin geslaag om die kwarteindronde van die Europese Uitdaagbeker te haal, waar hulle teen Northampton Saints verloor het. Sale se suksesse in die seisoen het die Engelse nasionale span se hoofafrigter, Stuart Lancaster, aangespoor om ses Sale-spelers in die groep in te roep om in die somertoer te speel. Vir die 2014–15-seisoen het Sale in die sewende plek in die Aviva Premierliga geëindig, terwyl hulle onderaan hul poel in die Europese Rugbykampioenebeker geëindig het, nadat hulle Munster, Saracens en Clermont Auvergne in die AJ Bell-stadion getroef het. Die uitblinkers vir hierdie veldtog was akademie-hoopvolles Mike Haley en Josh Beaumont wat gereelde eerstespanspelers geword het, en Josh is opgeroep vir die Engelse span vir die Engeland XV wat in Mei teen die Barbarians gespeel het en selfs 'n drie gedruk het. Van die 2015-2016- tot die 2019-2020-seisoene was Sale gereelde midvelders. Met vyfde hul hoogste en tiende hul laagste plek in hierdie tydperk. Die klub is in Junie 2016 oorgeneem deur 'n beleggingsgroep onder leiding van Simon Orange. In Desember 2020 moes Steve Diamond die klub verlaat weens familiesake. Hy het die klub na drie wedstryde in die 2020–21 Premierliga-seisoen verlaat nadat die span wat twee van daardie wedstryde gewen het. Oor sy tyd by Sale het Diamond gesê: “Ek het saam met Simon (Oranje) en Ged (Mason) 'n fantastiese bestuurspan gevorm, 'n puik klub, werklik soliede fondamente gebou en ek het gedink dis tyd vir my om opsy te staan en ander mense in te laat op wat my beste tyd was." === 2021 – tans: Die Alex Sanderson-era === In Januarie 2021 het Sale bevestig dat Saracens se voorspeler-afrigter, Alex Sanderson, die rol van direkteur van rugby by die klub oorgeneem het. Die 41-jarige het sy senior speelloopbaan in 1998 by Sale Sharks begin, nadat hy juniorrugby by die plaaslike klub Littleborough gespeel het. Hy het voortgegaan om 90 keer vir die klub uit te draf, met sy leierseienskappe wat hom die klubkapteinskap besorg het. Alex het gesê: "Ek sluit by 'n klub aan waarvan ek alles weet sedert my tyd hier, maar dinge het sedert daai dae massief aanbeweeg en die geleentheid om terug te keer huis toe en iets spesiaals te bereik, was net te goed om van die hand te wys." Die Sharks het 3de in die Gallagher Premierliga geëindig. 'n Halfeindstryd weg teen Exeter Chiefs het 'n verloor van 40–30 tot gevolg gehad. In die Heineken Kampioenebeker nadat Sale 8ste geëindig het met een punt, het Sale Scarlets in die ronde met 57–14 verslaan, wat tot 'n laaste-agt-weg gelykop in La Rochelle opgebou het, wat gelei het tot 'n nederlaag van 45–21. Daardie seisoen het die akademie-hoopvolles Sam Dugdale, Bevan Rodd, Arron Reed en Raffi Quirke almal gereelde eerstespanspelers geword. == Bekende oud-spelers == Die volgende Sale-spelers is gekies vir die [[Britse en Ierse Leeus|Leeus]]-toere terwyl hulle lede van die klub was: * G.A.M. Isherwood (1910 toer na Suid-Afrika) * William Michael Patterson (1959) * Peter Stagg (1968) * Fran Cotton (1980) * Steve Smith (1983) * Jason Robinson (2001 & 2005) * Andy Titterrell (2005) * Charlie Hodgson (2005) * Mark Cueto (2005) * Jason White (2005) * Andrew Sheridan (2005 & 2009) * Tom Curry (2021 Britse & Ierse Leeus toer na Suid-Afrika) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Engeland]] [[Kategorie:Rugbyspanne]] eloi29kukswgs9xep5d75t96noqejqy 0 412287 2974896 2716049 2026-10-02T21:54:31Z ~2026-52972-98 215525 /* */ 1997-. 2974896 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Soon-Yi Previn |titel = |kleur = |beeld = Soon Yi Previn at the Tribeca Film Festival.jpg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Previn in 2009. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Geboortenaam |1 = Oh Soon-hee |opskrif2 = Gebore |2 = Omstreeks {{GDEO|1970|10|8|mf=yes}}, [[Seoel]], [[Suid-Korea]] |opskrif3 = Nasionaliteit |3 = [[Amerika]]ans |opskrif4 = Eggenoot |4 = [[Woody Allen]] (1997-) |opskrif5 = Moeder |5 = [[Mia Farrow]] |opskrif6 = Vader |6 = [[André Previn]] |opskrif7 = Kinders |7 = 2 (aangeneem) |opskrif8 = Koreaanse naam |8 = 순이 프레빈 |opskrif9 = Latynse spelling |9 = Sun-i Peurebin / Suni Pŭrepin |opskrif10 = |10 = }} '''Soon-Yi Previn''' (gebore omstreeks 8 Oktober 1970 as '''Oh Soon-hee''', [[Koreaans]]: 오순희) is die aangenome dogter van die aktrise [[Mia Farrow]] en musikant [[André Previn]]. Sy is getroud met die rolprentregisseur [[Woody Allen]], saam met wie sy twee kinders aangeneem het. Volgens Previn en Allen het hulle hulle verhouding begin nadat hy sy verbintenis van 10 jaar met Farrow beëindig het, toe Previn 21 jaar oud was. Hulle verhouding het in 1992 voorbladnuus geword. ==Vroeë lewe== Soon-Yi Previn is in [[Suid-Korea]] gebore. Sy is op 12 Februarie 1976 verlate in [[Seoel]] gekry en tydelik in 'n plaaslike instelling geplaas. Toe die owerhede nie haar ouers of familie kon opspoor nie, is sy in 'n kinderhuis geplaas. 'n Gesinshof het vir haar 'n wettige geboortesertifikaat uitgereik met die geboortedatum 8 Oktober 1970.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1TYoAQAAIAAJ&q=%22Soon+Hee+Oh,+aka+Soon+Yi+Oh%22|title=United States Congressional serial set|date=1977|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UPBIAQAAMAAJ&q=%22October+8%22|title=Congressional Serial Set|date=1978|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 'n Beenskandering tydens haar aanneming het bepaal sy is tussen vyf en sewe jaar oud.<ref name=vanityfair1992>{{cite magazine| url=http://www.vanityfair.com/magazine/1992/11/farrow199211|title=Mia's Story|first=Maureen|last=Orth| magazine=Vanity Fair|date=November 1992}}</ref> Previn het vertel sy het as jong kind op straat gelewe en kos in asblikke gekry.<ref name=vulture2018>{{cite web|url=http://www.vulture.com/2018/09/soon-yi-previn-speaks.html|title=Introducing Soon-Yi Previn [interview]|first=Daphne |last=Merkin|work=Vulture.com|date=September 16, 2018}}</ref> In 1978 het Farrow en haar man van destyds, [[André Previn]], Soon-Yi aangeneem en na die [[VSA]] geneem.<ref name=NYPost>{{cite web|url=https://nypost.com/2012/01/08/the-quiet-victory-of-mia-the-kids-woody-left-behind/|title=The quiet victory of Mia & the kids Woody left behind|last=Callahan|first=Maureen|date=January 8, 2012|website=New York Post|access-date=November 25, 2016}}</ref> Farrow en Previn se huwelik het in 1979 geëindig. In 1980 het Farrow 'n langtermynverhouding met Woody Allen aangeknoop.<ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.com/woody-allen-wife-soon-yi-their-bizarre-history-ronan-farrow-addresses-sex-abuse-2367707|title=Woody,Allen Wife Soon-Yi And Their Bizarre History: Ronan Farrow Addresses Sex Abuse Allegations At Cannes|date=May 11, 2016|first=Maria|last=Vultaggio|newspaper=International Business Times|access-date=November 25, 2016}}</ref> Allen het later ook twee van Farrow se aangenome kinders aangeneem: Dylan Farrow en Moses Farrow. In 1987 het Mia Farrow die lewe geskenk aan Ronan Farrow, Allen se biologiese seun. Previn het aan die Drew-universiteit studeer<ref>{{cite web|title=Drew University - Profile, Rankings and Data|url=https://www.usnews.com/best-colleges/drew-university-2603|work=U.S. News & World Report|issue=Best Colleges}}</ref><ref name="jezebel1">{{cite web|url=https://jezebel.com/all-mias-children-the-tangled-branches-of-the-farrow-1516793360|title=All Mia's Children: The Tangled Branches of the Farrow Family Tree|last=Morrissey|first=Tracie Egan|work=Jezebel|date=February 10, 2014|access-date=January 2, 2021}}</ref> en 'n MA-graad in spesiale opvoeding aan die Columbia-universiteit behaal.<ref name=VanityFair>{{Cite news|url=http://www.vanityfair.com/magazine/1992/11/farrow199211|title=Mia's Story|last=Orth|first=Maureen|newspaper=Vanity Fair|access-date=November 25, 2016}}</ref> In haar tienerjare het sy 'n rol sonder krediet vertolk in Allen se ''Hannah and Her Sisters'' (1986), waarin Mia Farrow ook gespeel het. Sy was ook 'n ekstra in [[Paul Mazursky]] se rolprent van 1991, ''Scenes from a Mall'',<ref name=VanityFair/> waarin Allen ook was. In 1997 het sy saam met Allen in die dokumentêr ''Wild Man Blues'' (1997) verskyn.<ref>{{Cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/wild-man-blues-1998|title=Wild Man Blues Movie Review & Film Summary (1998) {{!}} Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|website=www.rogerebert.com|language=en|access-date=2023-05-26}}</ref> In 1992 het Previn gesê Farrow het haar fisiek mishandel.<ref name=newsweek>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/soon-yi-speaks-lets-not-get-hysterical-197958|title=Soon-Yi Speaks: 'Let's Not Get Hysterical'|work=Newsweek|date=August 30, 1992|access-date=September 15, 2018}}</ref> In 2018 het haar broer Moses Farrow gesê hy is ook fisiek deur Farrow mishandel.<ref>{{cite web|url=https://ronanfarrowletter.wordpress.com/2018/01/04/moses-farrow-speaks-out/|title=Moses Farrow Speaks Out|date=January 4, 2018}}</ref> ==Verhouding met Woody Allen == [[Beeld:Woody Allen Soon Yi Previn in Venice - GianAngelo Pistoia.jpg|thumb|240px|Woody Allen en Soon-Yi Previn in 1996 in [[Venesië]].]] In Januarie 1992 het Farrow op naakfoto's van Previn afgekom in Allen se huis. Allen, toe 56, het vir Farrow gesê hy het die foto's die vorige dag geneem, omtrent twee weke nadat hy en Previn die eerste keer seks gehad het.<ref>{{cite news|last1=Perez-Pena|first1=Richard|title=Nude Photographs Are Focus Of Woody Allen's Testimony|url= https://www.nytimes.com/1993/03/23/nyregion/nude-photographs-are-focus-of-woody-allen-s-testimony.html|work=The New York Times|date=March 23, 1993|archive-date=January 17, 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180117221845/https://www.nytimes.com/1993/03/23/nyregion/nude-photographs-are-focus-of-woody-allen-s-testimony.html|url-status=live}}</ref> Volgens Farrow het sy die verhouding met Allen in 1992 verbeek nadat sy van die affair uitgevind het.<ref>{{cite news|last=Tait|first=Robert|date=May 5, 2016|title=Woody Allen 'immune' to criticism over affair with former partner's daughter|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/05/woody-allen-immune-to-criticism-over-affair-with-former-partners/|newspaper=The Telegraph}}</ref><ref name=VanityFair/> Previn en Allen ontken dit en sê Allen en Farrow was nie meer by mekaar betrokke toe Farrow op die foto's afkom nie.<ref name=newsweek/> Volgens die geboortesertifikaat wat die hof in Seoel uitgereik het, het Previn in Oktober 1991 21 geword.<ref name="vulture2018" /><ref>{{Cite web|title=A SON SPEAKS OUT|first=Moses|last=Farrow|url=http://mosesfarrow.blogspot.com/2018/05/a-son-speaks-out-by-moses-farrow.html|access-date=March 2, 2021|website=A SON SPEAKS OUT By Moses Farrow}}</ref><ref name=":1">{{cite web|last=Rao|first=Sonia|date=March 1, 2021|title='Allen v. Farrow': 5 takeaways from the second episode, which focuses on Soon-Yi Previn|url=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/03/01/woody-allen-dylan-farrow-hbo-documentary/|newspaper=The Washington Post}}</ref> Die geregtelike ondersoek wat gedoen is in die toesigsaak tussen Farrow en Allen het tot die gevolgtrekking gekom die seksuele verhouding tussen Allen en Previn het in Desember 1991 begin.<ref name=Leagle>{{Cite web|url=https://www.leagle.com/decision/1994524197ad2d3271461|title=ALLEN v. FARROW |publisher=Leagle|language=en|access-date=December 1, 2019}}</ref> Mia Farrow se vriende sê dit kon in die noordelike lente of somer van 1991 begin het, voordat Previn 21 was.<ref name="vanityfair1992" /><ref name=":1" /> Toe die twee se verhouding in 1992 op die lappe kom, was dit die hoogtepunt van die skindernuus in die geelpers.<ref>{{cite magazine|url=http://ew.com/article/2000/02/18/unruly-life-woody-allen-2/|title=The Unruly Life of Woody Allen|magazine=Entertainment Weekly|first=L.S.|last=Klepp|date=February 18, 2000|access-date=January 2, 2021}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Soon-Yi Previn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Previn, Soon-Yi}} [[Kategorie:Geboortes in 1970]] 5typ59m8s6yp65tyvmqv8szzhwz2q8q 0 417614 2974984 2959136 2026-10-03T09:50:43Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974984 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Hubble Tuning Fork diagram.svg|thumb|300px|Die stemvurktipe diagram van die [[Edwin Hubble|Hubble]]-reeks.]] Die '''morfologiese klassifikasie van sterrestelsels''' is 'n stelsel wat deur [[sterrekundige]]s gebruik word om [[sterrestelsel]]s in groepe in te deel volgens hulle visuele voorkoms. Daar is baie skemas om dit te doen, waarvan die bekendste een die Hubble-reeks is wat deur [[Edwin Hubble]] opgestel en later deur Gérard de Vaucouleurs en Allan Sandage uitgebrei is. Die klassifikasie en morfologie van sterrestelsels word nou egter hoofsaaklik met behulp van rekenaarmetodes en fisiese morfologie hanteer. ==Hubble-reeks== [[Beeld:UGC12591 Hubble 4000.jpg|thumb|Die [[spiraalsterrestelsel]] UGC 12591 word geklassifiseer as 'n S0/Sa-stelsel.<ref>{{cite web|title=A remarkable galactic hybrid|url=https://www.spacetelescope.org/images/potw1709a/|website=www.spacetelescope.org|access-date=27 February 2017}}</ref>]] Die Hubble-reeks is 'n morfologiese klassifikasieskema vir sterrestelsels wat [[Edwin Hubble]] in 1926 uitgevind het.<ref name="hubble26a">{{cite journal |last=Hubble |first=E. P. |author-link=Edwin Hubble |date=1926 |title=Extra-galactic nebulae |journal=Contributions from the Mount Wilson Observatory / Carnegie Institution of Washington |volume=324 |pages=1–49|bibcode = 1926CMWCI.324....1H }}</ref><ref>{{cite book |last=Hubble |first=E. P. |title=The Realm of the Nebulae |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.212163 |date=1936 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |lccn=36018182}}</ref> Dit staan dikwels informeel as die "Hubble-stemvurk" bekend vanweë die vorm daarvan. Hubble se skema deel sterrestelsels in drie breë klasse in na aanleiding van hulle fisiese voorkoms (oorspronklik op fotoplate):<ref name="spacetelescope">{{Cite web|url=https://www.spacetelescope.org/images/heic9902o/|title=The Hubble tuning fork – classification of galaxies|last=|website=www.spacetelescope.org|language=en|access-date=2019-02-06}}</ref> * [[Elliptiese sterrestelsel]]s het 'n gladde ligverspreiding sonder bepaalde eienskappe en lyk soos [[ellips]]e (ovaalvormig) op foto's. Hulle word aangedui met die letter "E", gevolg deur 'n heelgetal ''n'' wat hulle graad van elliptisiteit in die lug verteenwoordig.<ref>{{Cite book|title=Galactic Astronomy|url=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn|last=Binney|first=James|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=978-0-691-02565-0|location=Princeton}}</ref> Die spesifieke elliptisiteit hang af van die verhouding tussen die lang as (a) en kort as (b), dus:<ref>{{cite web | title=Elliptical Galaxy | website=COSMOS – The SAO Encyclopedia of Astronomy | url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/E/elliptical+galaxy | access-date=2020-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201020173000/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/E/elliptical+galaxy | archive-date=2020-10-20 | url-status=dead }}</ref> :: <math>E = 10 \times \left( 1-\frac{b}{a} \right)</math> * [[Spiraalsterrestelsel]]s bestaan uit 'n afgeplatte skyf, met sterre wat 'n spiraalstruktuur met (gewoonlik) twee arms vorm, en 'n sentrale konsentrasie sterre bekend as die [[galaktiese bol]]. Hulle lyk baie soos 'n elliptiese stelsel en kry die simbool "S". Rofweg die helfte van alle spiraalstelsels het 'n staafagtige struktuur wat van die bol af strek. Dié stelsels kry die simbool "SB". * [[Lensvormige sterrestelsel]]s (met die aanwysing S0) het ook 'n sentrale bol, omring deur 'n skyfagtige struktuur, maar sonder enige sigbare spiraalstruktuur of veel stervormende aktiwiteit.<ref>{{Cite web|url=http://cas.sdss.org/dr2/en/proj/basic/galaxies/lenticular.asp|title=Lenticular Galaxies|website=cas.sdss.org|access-date=2019-02-06|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202092440/http://cas.sdss.org/dr2/en/proj/basic/galaxies/lenticular.asp|url-status=dead}}</ref> [[Beeld:The Hubble Sequence throughout the Universe's history.jpg|thumb|300px|Die Hubble-reeks deur die geskiedenis van die [[heelal]].<ref>{{cite news|title=Hubble explores the origins of modern galaxies|url=http://www.spacetelescope.org/news/heic1315/|access-date=20 August 2013|newspaper=ESA/Hubble Press Release}}</ref>]] Dié breë klasse kan uitgebrei word vir 'n fyner onderskeid van voorkoms om ander soorte stelsels in te sluit soos [[onreëlmatige sterrestelsel]]s, wat geen duidelike reëlmatige struktuur het nie.<ref name="spacetelescope"/> Die Hubble-reeks word dikwels voorgestel in die vorm van 'n tweetandvurk, met die elliptiese stelsels aan die linkerkant (met die graad van elliptisiteit wat van links na regs toeneem) en die spiraalstelsels met en sonder stawe wat die twee parallelle tande van die vurk regs vorm. Lensvormige stelsels word tussenin geplaas, waar die twee tande en die "handvatsel" bymekaarkom.<ref>{{Cite web|url=http://www.jb.man.ac.uk/distance/exploring/course/strobel/galaxy/galaxya.htm|title=Galaxies|website=www.jb.man.ac.uk|access-date=2019-02-06}}</ref> Dit is tot vandag die algemeens gebruikte stelsel vir die klassifikasie van sterrestelsels, in beide professionele navorsing en amateursterrekunde.<ref>{{Cite web|url=http://svn.ari.uni-heidelberg.de/svn/edu/trunk/aida_03_galaxies/en/en_aida_03_galaxies.pdf|title=THE HUBBLE SEQUENCE|last=Iafrate|first=G.|website=uni-heidelberg.de|access-date=2019-02-06}}</ref> In June 2019 het burgerwetenskaplikes deur die projek Galaxy Zoo egter berig die gewone Hubble-klassifikasie, veral wat spiraalstelsels betref, het dalk nodig om bygewerk te word.<ref name="EA-20190611">{{cite news |author=Royal Astronomical Society |title=Citizen scientists re-tune Hubble's galaxy classification |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-06/ras-csr061119.php |date=11 June 2019 |work=EurekAlert! |access-date=11 June 2019 |archive-date=11 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611165824/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-06/ras-csr061119.php |url-status=dead }}</ref><ref name="MNRAS-20190430">{{cite journal |author=Masters, Karen L.|display-authors=et al. |title=Galaxy Zoo: unwinding the winding problem – observations of spiral bulge prominence and arm pitch angles suggest local spiral galaxies are winding |url=https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/487/2/1808/5482087 |date=30 April 2019 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=487 |issue=2 |pages=1808–1820 |doi=10.1093/mnras/stz1153 |arxiv=1904.11436 |bibcode=2019MNRAS.487.1808M |access-date=12 June 2019 |doi-access=free }}</ref> ==De Vaucouleurs-stelsel== [[Beeld:Hubble - de Vaucouleurs Galaxy Morphology Diagram.png|thumb|250px|Die Hubble-De Vaucouleurs-diagram van sterrestelsels se morfologie.]] [[Beeld:Galaxy morphology.jpg|thumb|200px]] [[Beeld:NGC 6782 I HST2002.jpg|thumb|200px|NGC 6782: 'n spiraalsterrestelsel (tipe SB(r)0/a) met drie ringe met verskillende radiusse en 'n staaf.]] [[Beeld:NGC 7793SpitzerFull.jpg|thumb|200px|NGC 7793: 'n spiraalstelsel van tipe SA(s)d.]] [[Beeld:Large.mc.arp.750pix.jpg|thumb|200px|Die [[Groot Magellaanse Wolk]]: 'n tipe SBm-stelsel.]] Die De Vaucouleurs-stelsel vir die klassifikasie van sterrestelsels is 'n algemeen gebruikte uitbreiding van die Hubble-reeks wat in 1959 die eerste keer deur Gérard de Vaucouleurs beskryf is.<ref>{{cite book |last=De Vaucouleurs |first=G. |chapter=Classification and Morphology of External Galaxies |date=1959 |title=Astrophysik IV: Sternsysteme / Astrophysics IV: Stellar Systems |journal=Handbuch der Physik |series=Handbuch der Physik / Encyclopedia of Physics |volume=53 |pages=275–310|doi=10.1007/978-3-642-45932-0_7 |bibcode = 1959HDP....53..275D |isbn=978-3-642-45934-4 }}</ref> De Vaucouleurs het gereken Hubble se tweedimensionele klassifikasie van spraalstelsels, gebaseer op die losheid van die spiraalarms en die teenwoordigheid of afwesigheid van 'n staaf, beskryf nie die hele omvang van waargenome stelselvorms nie. Hy het gedink veral ringe en lense is belangrike strukturele komponente van spiraalsterrestelsels.<ref name="binney_merrifield">{{cite book |last=Binney |first=J. |author2=Merrifield, M. |title=Galactic Astronomy |url=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn |date=1998 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-02565-0}}</ref> Die De Vaucouleurs-stelsel behou Hubble se basiese verdeling van sterrestelsels in elliptiese, lensvormige, spiraal- en onreëlmatige stelsels. Hy het egter 'n vollediger klassifikasiestelsel vir spiraalstelsels geskep, gabaseer op drie morfologiese eienskappe:<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/galaxy|title=Galaxy – Types of galaxies|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-02-06}}</ref> :'''Stawe'''. Sterrestelsels word verdeel op grond van die teenwoordigheid of afwesigheid van 'n sentrale staaf. De Vaucouleurs het die aanduiding SA bygevoeg vir spiraalstelsels sonder 'n staaf om aan te pas by Hubble se aanduiding van SB vir stelsels met 'n staaf. Hy het ook voorsiening gemaak vir 'n intermediêre klas, SAB, met swak stawe.<ref name="Class">{{cite journal|last=de Vaucouleurs|first=Gérard|title=Revised Classification of 1500 Bright Galaxies|journal=Astrophysical Journal Supplement|date=April 1963|volume=8|page=31|doi=10.1086/190084|bibcode = 1963ApJS....8...31D }}</ref> Lensvormige stelsels word ook geklassifiseer as sonder 'n staaf (SA0) of met 'n staaf (SB0). Die aanduiding S0 word gereserveer vir sterrestelsels waar dit onmoontlik is om te sê of daar 'n staaf teenwoordig is of nie (gewoonlik omdat hulle van die [[Aarde]] af van die kant gesien word). :'''Ringe'''. Sterrestelsels word verdeel in dié met ringagtige strukture (aangedui met ‘(r)’) en dié sonder ringe (‘(s)’). Sogenaamde oorgangstelsels kry die aanduiding (rs).<ref name="Class"/> :'''Spiraalarms'''. Nes in Hubbble se reeks word spiraalsterrestelsels in 'n klas gedeel op grond van die losheid van die spiraalarms. Die De Vaucouleurs-skema brei Hubble se stemvurk uit om vir verskeie bykomende klasse voorsiening te maak: ::'''Sd (SBd)''' – verspreide, gebreekte arms wat uit individuele [[sterreswerm]]s en [[newel]]s bestaan; daar is 'n baie dowwe galaktiese bol ::'''Sm (SBm)''' – onreëlmatige voorkoms, sonder 'n bol ::'''Im''' – hoogs onreëlmatige stelsel :Die meeste sterrestelsels in dié drie klasse is in Hubble se oorspronklike skema as Irr I geklassifiseer. Daarbenewens bevat die klas Sd sommige stelsels in Hubble se Sc-klas. Stelsels in die klasse Sm en Im word genoem “Magellaanse” spiraalstelsels en onreëlmatige stelsels, na aanleiding van die [[Magellaanse Wolke]]. Die Groot Magellaanse Wolk is tipe SBm en die Klein Magellaanse Wolk 'n onreëlmatige stelsel (Im). Die verskillende elemente van die klassifikasieskema word gekombineer – in die volgorde waarin hulle gelys word – om die volle klassifikasie van die sterrestelsel te gee. 'n Spiraalstelsel met 'n swak staaf, los arms en 'n ring word geklassifiseer as SAB(r)c. Visueel kan die De Vaucouleurs-stelsel voorgestel word as 'n [[Driedimensioneel|driedimensionele]] weergawe van die Hubble-stemvurk, met spiraalarms op die ''x''-as, stawe op die ''y''-as en ringe op die ''z''-as.<ref name="deVaucouleurs1994">{{cite journal |last=De Vaucouleurs |first=G. |date=1994 |title=Global Physical Parameters of Galaxies |url=https://www.stsci.edu/stsci/meetings/galaxy-morphology/proceedings/devaucouleurs.ps |format=PostScript |journal=Proceedings of "Quantifying Galaxy Morphology at High Redshift", A Workshop Held at the Space Telescope Science Institute, Baltimore MD, April 27-29 1994 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817141814/http://www.stsci.edu/institute/conference/galaxy-morphology/devaucouleurs.ps |archive-date=2018-08-17 |access-date=2008-01-02}}</ref> ===Numeriese Hubble-fase=== De Vaucouleurs het ook [[Syfer|numeriese waardes]] toegeken aan elke klas sterrestelsel in sy skema. Waardes van die numeriese Hubble-fase ''T'' loop van -6 tot +10, met negatiewe waardes vir vroeë soorte sterrestelsels (elliptiese en lensvormige stelsels) en positiewe waardes vir latere soorte (spiraal- en onreëlmatige stelsels).<ref>{{Cite web|url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Tinsley/Tinsley1.html|title=Qualitative and Quantitative Classifications of Galaxies|website=ned.ipac.caltech.edu|access-date=2019-02-06}}</ref> Elliptiese sterrestelsels word in drie "fases" ingedeel: kompakte (cE), normale (E) en latere stelsels (E⁺). Lensvormige stelsels word op soortgelyke wyse verdeel in vroeë (S^-), intermediêre (S⁰) en latere soorte (S⁺). Onreëlmatige stelsels kan van die Magellaanse (''T'' = 10) of kompakte soort (''T'' = 11) wees. {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 1em auto;" |+ Numeriese Hubble-fase !Hubble-fase ''T'' | -6 | -5 | -4 | -3 | -2 | -1 | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |- !De Vaucouleurs-klas<ref name="deVaucouleurs1994"/> | cE | E | E⁺ | S0^- | S0⁰ | S0⁺ | S0/a | Sa | Sab | Sb | Sbc | Sc | Scd | Sd | Sdm | Sm | Im | |- !Benaderde Hubble-klas<ref>{{cite book |last=Binney |first=J. |author2=Merrifield, M. |title=Galactic Astronomy |url=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn |date=1998 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-02565-0}}</ref> | colspan="3" align="center" | E | colspan="3" align="center" | S0 | S0/a | Sa | Sa-b | Sb | Sb-c | colspan="3" align="center" | Sc | Sc-Irr | colspan="2" align="center" | Irr I |- |} ==Yerkes-skema (of Morgan-skema)== Die Yerkes-skema is deur die Amerikaanse sterrekundige William Wilson Morgan geskep. Saam met Philip Keenan het Morgan ook die [[Sterreklassifikasie#Yerkes-klassifikasie|MK-stelsel]] geskep vir die [[Sterreklassifikasie|klassifikasie van sterre]] deur middel van hulle spektrums. Die Yerkes-skema gebruik die spektrums van sterre in die sterrestelsel om die stelsel te klassifiseer: die vorm, werklik en skynbaar; en die graad van die sentrale konsentrasie.<ref>{{Cite web|url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/CLASSIFICATION/yc.html|title=The Yerkes Classification|website=ned.ipac.caltech.edu|access-date=2019-02-06}}</ref> {| class="wikitable" !Spektraaltipe !Verduideliking |- | a || Prominente A-sterre |- | af || Prominente A-F-sterre |- | f || Prominente F-sterre |- | fg || Prominente F-G-sterre |- | g || Prominente G-sterre |- | gk || Prominente G-K-sterre |- | k || Prominente K-sterre |} {| class="wikitable" !Galaktiese vorm !Verduideliking |- | B || Spiraal met staaf |- | D || Simmetrie sonder duidelike spiraal- of elliptiese struktuur |- | E || Ellipties |- | Ep || Ellipties met stofabsorpsie |- | I || Onreëlmatig |- | L || Lae oppervlakhelderheid |- | N || Klein, helder kern |- | S || Spiraal |} {| class="wikitable" ! Helling !! Verduideliking |- | 1 || Stelsel reg van voor gesien |- | 2 || |- | 3 || |- | 4 || |- | 5 || |- | 6 || |- | 7 || Stelsel van die kant af gesien |} So word die [[Andromeda-sterrestelsel]] as kS5 geklassifiseer.<ref>{{Cite web|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/galaxy_classification.html|title=galaxy classification|last=Darling|first=David|website=www.daviddarling.info|access-date=2019-02-06}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/classify.html Galaxies and the Universe] – 'n inleiding tot die klassifikasie van sterrestelsels * [http://www.ipac.caltech.edu/2mass/gallery/galmorph/ Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas], T.H. Jarrett * [https://archive.today/20121205083205/http://sings.stsci.edu/Publications/sings_poster.html The Spitzer Infrared Nearby Galaxies Survey (SINGS) Hubble Tuning-Fork], [http://sings.stsci.edu/ SINGS] Spitzer Space Telescope Legacy Science Project {{CommonsKategorie-inlyn|Galaxy morphological classification}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Galaxy morphological classification}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterrestelsels]] fj4d1wqywnz2qa46e92hczjoiaeanp6 0 417766 2974870 2970536 2026-10-02T20:52:04Z Jcb 223 2974870 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tiger oats 01.jpg|duimnael|350px|Die Tiger Oats-gebou (2014)<br /><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] [[Lêer:Tiger oats 02.jpg|duimnael|350px|Aansig op die hoek van Graan- en Corporationstraat (2014). Die mure van die voorste geboutjie met die trappie is ondertussen al afgebreek.<br /><small>Erkenning: Christopher Murphy</small>]] Die '''Tiger Oats-gebou''' is 'n bouval geleë langs die treinspoor, op die hoek van Graan- en Corporationstraat, [[Moorreesburg]].<ref name="Courant.2017.1feb" /> Dit staan sedert 1906. == Aanloop == In Julie 1886 word die Kaffrarian Steam Milling Company in [[King William’s Town]] gestig. Daniel Bolton Redler kom in Suid-Afrika aan om in 1903 (of 1904) John James Whitaker as besturende direkteur op te volg.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, pp. 237-238</ref> Redler het hom as meulenaar bekwaam.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 136</ref> In die 1890’s kom Frederick John Collier in Natal aan met sy £50 000 erfgeld om te belê. Sy pa was doenig in die meelbedryf in [[Somerset]], Engeland, waar Collier gebore is. Maar Frederick het self sy eie onderneming bedryf. In Durban ontmoet Collier vir Arthur May, van die meelinvoermaatskappy Arthur May & Co., wat oor vier takke en agente in [[New York]] en [[Londen]] beskik het. Collier koop by hierdie besigheid in en bemoei hom met die plaaslike bedrywighede. Hy bring ’n meul op die been wat later sou opgaan in Union Flour Mills, wat daarna deur Premier oorgeneem sou word.<ref name="Frankel.1988.134">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 134</ref> Arthur May & Co. trek voordeel uit die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Anglo-Boereoorlog]]. Maar Collier is glo ’n moeilike mens om mee saam te werk en die verhouding versuur; gevolglik besluit hy en Arthur May om die vennootskap enkele jare ná die oorlog maar te ontbind. Wie egter al die bates moet kry bly ’n netelige kwessie, en Isador Kahn, ’n hoogaangeskrewe graanmakelaar van Johannesburg, se hulp word ingeroep om die geskil te besleg. Daar is besluit dat Arthur May al die bates moet kry, maar Collier moet uitkoop. Op sy beurt moet Collier ’n ooreenkoms teken om nie met May in Natal mee te ding nie.<ref name="Frankel.1988.134" /> In die Staatskoerant van Natal word daar op 18 April 1905 te kenne gegee dat die vennootskap tussen Arthur George May en Frederick John Collier ontbind het. Arthur May and Co. Merchants en sy takke in Durban, Oos-Londen, Lourenço Marques, Johannesburg, Pretoria, Salisbury, New York, Montreal, Buenos Ayres en Melbourne (Australië) het op 30 November 1904 ontbind, en alle skuldeisers moet hul eise voor 30 Junie 1905 indien. May behou egter die takke in Durban, Oos-Londen, Johannesburg, Lourenço Marques, Montreal en Melbourne en gaan sy gang.<ref>[https://web.archive.org/web/20250515201512/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/27861/page/8830/data.pdf ''The London Gazette''. 1905. p. 8830.]</ref> Arthur May & Co. word later omgedoop tot die Union Flour Milling Company.<ref name="Frankel.1988.134" /> Collier begeef hom in die wattelbedryf, waarvan hy absoluut geen ervaring het nie (wattelbas bevat tannien, wat in die [[Leer (stof)|leerlooiery]] gebruik word om die regte kleur en tekstuur te verkry).<ref name="Frankel.1988.134" /> Uiteindelik kom Moorreesburg nou ter sprake. == Collier neem African Compressed Fodder Company oor == === Agtergrond === Op Saterdag, 10 September 1904, verskyn daar op bladsy 3 van ''De Zuid Afrikaan'' die volgende kennisgewing:<ref>[https://web.archive.org/web/20250311161640/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4214/za-1904-09-10.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3]</ref> {{cquote| EEN PUBLIEKE VERGADERING zal te Moorreesburg gehouden worden op Vrijdag, 16 September, om 3 uur n.m., om de wenschelijkheid te bespreken ter oprichting eener Zuid Afrikansche Geperst Voeder Maatschappij om onze eigene graan te bewerken.<br /> D.W. Krynauw.}} Collier word deur Alfred Marshall genader. Marshall en Gustav Mauritz Ljungdahl het “kort na die oorlog” (dus, nadat die treinspoor gelê is en nadat bogenoemde vergadering plaasgevind het) ’n onderneminkie op Moorreesburg op die been gebring wat kuilvoer uit lusern, boontjies (waarskynlik gemaalde boontjiemeel van minderwaardige of kalanderbesmette boontjies, wat tog voedsaam is) en grashooi gemaak het. Dit het bekend gestaan as Manna. Hierdie Manna-kuilvoer is bedink deur John Martin Cuthbert O’Grady, 'n produktehandelaar van Commissionerstraat 139 in Johannesburg. Dit is op 13 Junie 1905 gepatenteer. Op 4 Augustus 1905 word die helfte van die patentereg afgestaan aan Ljungdahl, met ten doel dat laasgenoemde en Marshall op Moorreesburg die African Compressed Fodder Company kon bedryf.<ref name="Frankel.1988.134" /> O'Grady en die African Compressed Fodder Company kon dus albei Manna maak. Volgens Rudy Frankel kon geen aktes ná Oktober 1905 verder gevind word nie (betreffende Ljungdahl, Manna of die naam African Compressed Fodder Company). Marshall het teen dié tyd met Charles Stevens in vennootskap getree en noem die onderneming voortaan die "Cereal Manufacturing Company".<ref name="Frankel.1988.134" /> Dit wil voorkom of Collier bykans onmiddellik om finansiering gevra is, want hy moes om en by 1905/1906 die onderneming gekoop het. Terselfdertyd het Collier in vennootskap getree met Charles Stevens. Stevens het ’n veeplaas in Swaziland gehad, wat ’n moontlike afsetgebied vir die kuilvoer was. Deur hierdie vennootskap kon genoeg geld bekom word om die onderneming op Moorreesburg nou uit te koop. Omrede kalwer- en koeimeelformules steeds in 1913 onder die Tiger-naam geregistreer is, kan mens van die standpunt uitgaan dat die maatskappy vir ’n lang ruk nog kuilvoer (van welke aard dan ook) gemaak het.<ref name="Frankel.1988.134" /><ref name="Courant.2017.1feb" /> En tog, kyk mens na die staatsverslae, is die naam "African Compressed Fodder Company" nog gebruik in 1907/1908, toe daar die spoortariewe bespreek is wat die maatskappy benadeel het. Hier was Alfred Marshall die verteenwoordiger van die maatskappy. Onder die naam "African Compressed Fodder Company" is hawerprodukte gemaak.<ref name="Minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_Evidence_with_Index/5k8oVHh4qKUC?hl=af&gbpv=1&dq=%22african+compressed+fodder+company%22&pg=PA583&printsec=frontcover Custom Tariff Commission. 1908. Minutes of Evidence. 1907/1908, bl. 583]</ref> Ook by die maandelikse vergadering van die Malmesbury Afdelingsraad wat op 24 September 1907 gehou is, staan geskryf: "Brieven voorgelegd van de Afrikaanse geperst voeder maatschappij, te Moorreesburg, betreffende belastingen verschuldigd".<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4164/za-1907-10-19.pdf?sequence=8&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1907. 19 Oktober:3, kolom 2]</ref> Nietemin, teen 1905/1906 was hawermout in Suid-Afrika nog ingevoer en veral geliefd as ontbyt. Die Engelse was nou nie juis besonder lief vir mieliepap nie. En net daar kry Collier ’n blink gedagte: hy gaan self hawermout maak. Op Moorreesburg. Kort na die oorname van die onderneming gaan Collier vir ’n paar jaar op sy wêreldtoer – op sy reis kyk hy bietjie na die masjinerie en meule wat in Amerika, Kanada, Australië, Hongarye, Rusland en Brittanje gebruik word.<ref name="Frankel.1988.134" /> === Aanbou === Op 21 Augustus 1905, byna 'n jaar ná die kennisgewing van die openbare vergadering om Moorreesburgers se belangstelling te peil, word 'n paar reëls deur 'n korrespondent geskryf aan ''De Zuid-Afrikaan'' (wat op 26 Augustus geplaas word), onder die hofie "Moorreesburg". Daar word melding gemaak van die reën, van 'n gebou van meneer Abrams wat voltooi is en 'n groter skool wat aangebou gaan word, asook meer rondom die sieleheil van die gemeenskap. Tussenin kry mens ook te lese (nouliks leesbaar):<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> {{cquote| [Maar wij] hopen van beter, daar er<br /> [........] groot gebouw opgericht<br /> [........] een kompagnie van Johan-<br /> [nesburg]. }} 'n Korrespondent se plasing verskyn in ''De Zuid-Afrikaan'' op 31 Augustus 1905, op bl. 4, kolom 4, waarin die grond voorberei word vir die fondasies. Ook was kuilvoer ("geperst voeder") die aanvanklik beoogde produk:<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-31.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. Moorreesburg. 31 Augustus:4]</ref> {{cquote| '''Moorreesburg''' Mijnheer, - Zo als u weet is er een maatschappij gevormd om '''geperst voeder''' te vervaardigen. Deze firma heeft hier grond aangekocht en is voornemens '''een vier verdieping fabriek te bouwen'''. Reeds is men begonnen de grond gereed te maken en de fondamenten te graven. Van het Spoorweg Departement is verkregen 't recht tot het aanleggen van een taklijntje naar het eigendom. Het plan is de trucks binnen de werken te laden en te ontladen. Maar om op hun eigendom te komen moeten zij een straat of weg kruisen en daartoe hadden zij het konsent van het plaatselik bestuur nodig. Het dorpsbestuur heeft geweigerd een kruising toe te laten op grond dat het een gevaarlik precedent mag blijken, daar andere firma's ook later kruisingen mogen vragen en het wagenverkeer zeer gestremd kan worden. Ook acht men het niet in het publiek belang, dat een siding (stopplek), gegeven worde aan een private maatschappij, die daar door bevoordeeld wordt boven andere firma's en private personen. Ook zou het toestaan van gerieven aan een grote firma het daarstellen van meer akkomodatie voor het publiek niet verhaasten, maar vertragen. Het gouvernement kan echter een "siding" geven op gouvernements grond, dat veel gerief zal geven aan het publiek, en de maatschappij op gelijke voet met de meeste bevoordeelde firma's plaatsen, n.l. dat zij slechts zal moeten laden en ontladen over een straat van 50 voet. Een publieke vergadering, die bijgewoond werd door een groot getal boeren en anderen, werd l.l. [laastleden] Zaterdag gehouden in verband met dezelfde zaak, toen de volgende resolutie (P. Basson – J.Lochner) met algemene stemmen werd aangenomen: "Aangezien het toestaan van een "siding" aan de Compressed Forage Company de deur zal openen voor andere bezigheden om ook sidings te vragen en alzo het wagenverkeer zal stremmen, acht deze vergadering het zeer onwenselik een "siding toe te staan en protesteert ten sterkste daar tegen". }} In ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn die volgende uittreksel op 10 Februarie 1906, bladsy 7, kolom 1:<ref name="DeZuidafrikaan.1906.10feb.7">[https://web.archive.org/web/20250504203152/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4213/za-1906-02-10.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 10 Februarie:7]</ref> {{cquote| 7 Februarie 1906.<br /> Gelieve zo goed te zijn onderstaand stukje in uw veel gelezen blad te plaatsen.<br /> Moorreesburg schijnt een grote plek te worden, want daar bouwt men dat huizen verrijzen als paddestoelen uit de grond. Ik denk, dat over twee maanden het mooie, nieuwe gebouw van de Compressed Fodder Company en die nieuwe school zullen klaar zijn. }} Moorreesburg is in rep en roer. Ekstra treine loop volop en is net nie daartoe in staat om goedere gou genoeg te vervoer nie. Daar is reeds al gepraat oor 'n daaglikse trein wat na die Kaap moet loop – maar dinge kom net nie tot 'n punt nie. Boonop word goedere op trokke wat swaar gelaai is dikwels by Malmesbury afgehaak, en dit moet maar daar bly staan tot daar weer 'n geskikte geleentheid kom om die goedere verder te vervoer. Daar is ook nie genoeg personeel op Moorreesburg se stasie om die goedere so spoedig moontlik af te laai nie. Die "neringdoenden" (winkeliers; kleinhandelaars), asook die "Kapenaren" wat aan die fabriek en skool bou, word hierdeur benadeel. Die werkers het die voorliefde om na werk 'n glas "ticky"-bier by een van die drie kroeë op die dorp te gaan drink, en die korrespondent vind dit erg rampsalig – veral gegewe die berugte Februarie-hitte op Moorreesburg – dat hierdie werkers dikwels vir drie dae nie 'n glas "ticky"-bier kan koop nie. Daar is na raming reeds 2&nbsp;000 blankes en net soveel bruin mense op Moorreesburg, lui die berig, maar die dorp bly steeds sonder sy eie munisipaliteit en ook sonder 'n landdros. Daar is maar een voetkonstabel wat wet en orde moet handhaaf.<ref name="DeZuidafrikaan.1906.10feb.7" /> 'n Paar maande later verskyn nog 'n korrespondensiebrief in ''De Zuid-Afrikaan'' op 7 Junie 1906, bladsy 3, kolom 2; die tersaaklike woorde is:<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4229/za-1906-06-07.pdf?sequence=3&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg. 7 Junie:3]</ref> {{cquote| 2 Junie, 1906.<br /> […]<br /> Ons dorpje verfraaid door ettelike nette private woonhuizen, een stevig uitziende fabriek voor het vervaardigen van geperst voeder, en 't laatst, doch niet 't minst, een schoolgebouw, krijgt nu een net en zindelik aanzien.<br /> […] }} === Impak === Op 11 Oktober 1904, byna 'n maand nadat 'n vergadering oor 'n voorgestelde kuilvoeraanleg gehou is, word nog geskryf: "Ons dorpie is taamlik aan die groei; vreemdelinge wat jare lank nie hier was nie staan verbaas wanneer hulle hier aankom en sien watter vooruitgang ons dorp gemaak het."<ref>[https://web.archive.org/web/20250510195451/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4215/za-1904-10-11.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1904. Moorreesburg. 11 Oktober:4, kolom 8]</ref> Salig onbewus van 'n vierverdiepingfabriek wat nog sou kom. Die boujaar van die fabriek, 1906, val ook net te netjies saam met die petisie, gerig aan die goewerneur Sir Walters Francis Hely-Hutchingson, wat op bl. 2 verskyn in ''De Zuid-Afrikaan'' op 10 April 1906. Die inwoners en stemgeregtigdes wil nou, ingevolge Wet 45 van 1882, die dorpsraad tot munisipaliteit verhef, en die volgende redes word verstrek; Moorreesburg:<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> * Is nou die tweede vernaamste dorp in die Afdeling Malmesbury * Maak nou die spilpunt van 'n welvarende graandistrik uit, met 'n snelgroeiende bevolking * Word met ander hoofdorpe deur spoorlyn verbind * Dien as trekpleister vir groot maatskappye, asook geboue met 'n duur erfwaarde. Derhalwe is die dorpsbestuur nie meer geskik of voldoende om in die behoeftes (van so 'n omvang) te voorsien nie. Die petisie is reeds onderteken deur 83 individue. Op 20 April 1906 stoot die dorpsbestuur die belasting op vaste eiendomme op; ingevolge Seksie 16 van Wet 29 van 1881. Betaalbaar is 'n pennie vir elke pond wat elke stuk grond werd is. Die belasting moet op die 25ste Mei 1906 inbetaal wees by die Kantoor van de Afdelingsraad te Malmesbury. Vergeleke hiermee was die Afdelingsraad Clanwilliam se heffing in dieselfde tydperk wel 1¼ pennie per pond. Clanwilliam sit net baie duideliker uiteen waarheen die geld gaan: 'n stuiwer (halfpennie) word vir die hoofweë gebruik, 'n stuiwer vir "de Afdelingswegen en andere doeleinden" en 'n oortjie (kwartpennie) word betaal aan die skoolraad van Clanwilliam vir skooldoeleindes.<ref>[https://web.archive.org/web/20250508171136/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-21.pdf?sequence=9&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Afdeling Malmesbury. 21 April:8, kolom 3 en 4]</ref>Aan die ander kant het die dorpsrade van Darling (1 pennie per pond) en Riebeek Kasteel (halfpennie per pond) ook hul belastings in Meimaand opgestoot. In dieselfde asem het die dorpsbestuur van Moorreesburg die oninbare belastings van 1904 (altesaam 5 pond 8 sjielings 1 pennie) afgeskryf.<ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4226/za-1906-05-29.pdf?sequence=13&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Afdelingsraden: Malmesbury. 29 Mei, bl. 6, kolom 1]</ref> Hierdie gegewens is van belang, want op 30 Oktober 1906 word by die maandelikse vergadering van die Afdeling Malmesbury vermeld die African Compressed Fodder Company betwis die erfwaarde van sy grond: "De Afr. Compr. Fodder Co., van Moorreesburg, objekteerde tegen de schatting van £15,000 en vroeg, door middel van de prokureur Kotze, een reduktie aan. De valueerders werden opgeroepen om hun inzichten te kennen te geven en er werd eenparig besloten om de valuatie tot op £10,000 te stellen." <ref>[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4237/za-1906-11-17.pdf?sequence=8&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Malmesbury. 17 November:10, kolom 1]</ref> Seker die grootste ironie van Moorreesburg is dat sy welvaart en ontwikkeling binne so 'n kort bestek opgeskiet het, dat die treinwaens, die staat, die administrasie, die polisiediens, die regswese en selfs nie eens die poswese kon byhou nie. In Oktober 1909 word gestel [[Piketberg]] het nie eens 'n kwart van die handelskrag van Moorreesburg nie, maar daardie dorp kry elke dag pos. Moorreesburg, wat 'n paar maande tevore munisipale status gekry het, wat soveel te méér aanspraak kan maak op daaglikse pos, moet maar tevrede wees met pos drie maal per week. Dr. Du Toit, die plaaslike burgemeester en voorsitter, sê by een onderneming op die dorp is die posverkeer van so 'n aard dat die weeklikse besteding van die posseëls alleen £5 is. Versend mens 'n brief aan Kaapstad op 'n Saterdag vanaf Moorreesburg, dan sal jy geen antwoord kry voor Woensdag nie. Maar tussen die Kaap en Johannesburg, is dit 'n ander storie: pos jy jou brief op 'n Saterdagmôre, kan jy Woensdag 'n antwoord terugverwag. Die traagheid van die poswese werk absoluut stremmend in op die dorp se ekonomie. Die voorstel om 'n poskardiens in te voer het die owerhede summier geweier. Nou is die volgende stap om die parlementlede wat hul verteenwoordig te ontmoet, en hiervoor is daar drie afgevaardiges van die dorp gestuur: die here D. Krynauw, E. Starke en Collier.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510184847/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4181/za-1909-10-19.pdf?sequence=8&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan.'' 1909. Moorreesburg. 19 Oktober:7, kolom 3]</ref> === Verdere ontwikkeling en uitdagings === Die Tiger-embleem kan besigtig word in die Staatskoerant van 7 Desember 1906. Daar staan ook onderaan die bladsy:<ref name="trademark">[https://play.google.com/books/reader?id=d8QzAQAAMAAJ&pg=GBS.PA1998 The Cape of Good Hope Government Gazette. 1906. Trade Marks Registration. 7 December. p. 1998]</ref> {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:left;" | | We hereby give notice that we intend, on and after the 11th of January, 1907, to apply to the Registrar of Deeds for the resignation of Alfred Marshall and Gustav Mauritz Ljungdahl, trading as The African Compressed Fodder Company, of Moorreesburg, Cape Colony, Merchants, as the Proprietors of the Trade Mark represented above, this day lodged and deposited by us in the Office of the said Registrar of Deeds in Cape Town, for inspection, according to the provisions of Act No. 22 of 1877; and we desire that the said Trade Mark shall be registered in respect of the following description of Goods, that is to say: All goods included in Class 12, except Tea. Dated at Cape Town, this 24th day of November, 1906. |} Die Tiger-naam kon nie op tee gebruik word nie, omdat "Tiger Tea" nog op 5 September 1906 bemark is deur gebroeders McDougall van Manchester, Engeland.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=d8QzAQAAMAAJ&pg=GBS.PA1073 The Cape of Good Hope Government Gazette. 1906. Trade Marks Registration. 5 September. p. 1073]</ref> As daar na die embleem gekyk word, lyk die vollengte dier, met genoeg verbeelding (en sonder die strepe), nogal na ’n luiperd. Daar is ook diegene, soos die destydse besturende direkteur (Clive Apsey) van die Jungle Oats by Maitland, wat hartgrondig daarvan oortuig is dat die naam Tiger sy herkoms kan terugvoer na die ou Afrikaanse naam "tijger", later "tier" vir ’n [[Kaapse luiperd]]. Die kop-embleem wat vandag nog deur Tiger Brands Limited gebruik word, put sy inspirasie uit die tekening deur Charles Edward Turner van Engeland. Dit is op 25 Oktober 1910 op sy naam en Collier s’n by Stationers Hall registreer.<ref name="Frankel.1988.135">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 135</ref> Collier het sy fabriek met van die modernste masjinerie toegerus; sodat geen mensehande hoegenaamd met die hawermout of hawermeel in aanraking sou kom nie – byna ondenkbaar vir daardie tyd. In die ''Cape Colony: It's History, Commerce, Industries and Resources'' (1910/1911), word die meul omskryf as 'n baksteengebou met vier verdiepings; 90 voet lank, 50 voet breed (ongeveer 27 meter x 15 meter). Die stoor is gebou op betonpylers met 'n houtvloer, wat aan beide kante 'n vierkant van 200 voet (omtrent 61 meter) beslaan.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=hh5BAQAAIAAJ&pg=GBS.PA142 ''Cape Colony: It's History, Commerce, Industries and Resources''. 1910/1911. The Cereal Manufacturing Co, p. 142]</ref> Op bladsy 141 is daar ook foto's van die gebou en die skure te sien.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=hh5BAQAAIAAJ&pg=GBS.PA141 ''Cape Colony: It's History, Commerce, Industries and Resources''. 1910/1911. The Cereal Manufacturing Co, p. 141]</ref> Frankel erken in sy outobiografie: toe die fabriek in die vroeë 1970’s heeltemal oorgedoen is, was die gehalte van die verpakkings- en etiketteermasjinerie volgens die eietydse standaarde nog so goed, dat daar geen rede was om hulle enigsins te vervang nie.<ref name="Frankel.1988.135" /> Ieder geval, op 1 Desember 1908 verskyn die volgende gedeelte in 'n artikel in ''De Zuid-Afrikaan'' (bl. 8, kolom 5), nadat die redakteur die korrespondent op die dorp bietjie gepols het wat op die dorp aangaan:<ref name="dezuidafrikaan.1908.1des.8">[https://web.archive.org/web/20250504142330/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4167/za-1908-12-01.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1908. Moorreesburg. 1 December:8]</ref> {{cquote| '''Handel en nijverheid''' Enige jaren reeds is een maatschappij bezig hier de nodige gebouwen en machinerie op te richten voor het vervaardigen van fijn gesnede, aangemaakt, geperst voeder, een ideaal veevoeder, geschikt voor uitvoer. Gedurende de laatste maanden heeft de maatschappij zich meer bepaaldelik toegelegd op het vervaardigen van havermeel en platgedrukte haver, om de plaats in te nemen van het ingevoerde artikel, dat aan de onbijttafel wordt gebruikt. Wanneer men bedenkt, dat het veel gemakkeliker is haver te produceren dan koren, en daarbij weet, dat haver een zeer gezond voedsel is, dan moeten wij de oprichting van zulk een haverfabriek toejuichen. Immers een markt wordt geopend voor onze haver, die als voeder te veel geproduceerd wordt, en een uitkomst wordt gevonden waar wij te min koren hebben, n.l., door haver in de plaats te kunnen eten. Is het artikel goed? Op deze vraag hebben sommigen reeds bevestigend geantwoord en anderen ontkennend. De heer Collier, die de onderneming geldelik steunt, maar vooral in de laatste tijd persoonlik met alle kracht tracht, de zaak een sukses te maken, zegt: "Tot hier toe hebben wij slechts proefnemingen gemaakt, maar binnenkort zullen wij een artikel leveren, beter dan 'Quaker Oats' of 'H.O.' of enige andere soort ingevoerde haver." Het nieuwe toestel tot het maken van de "Flaked Oats" is reeds in werking, en ik heb reeds een 100 lb. zak van de "Flaked Breakfast Oats" gezien. Het ziet er zo mals uit en verspreidt zulk een heerlike geur, dat de mond ervan watert. Behalve in zakken wordt het ook in 50 lb. vaten gelevered en in kisten, bevattende 7 lb. blikken, in kisten bevattende 2 lb. kartons en 2, 5, 7 en 10 lb. zakjes. De maatschappij maakt ook grof, middelmatig en fijn havermeel. Moorreesburg en het distrikt kunnen er dankbaar voor zijn, dat de fabriek hier opgericht is en werk verschaft aan een menigte gekleurde en blanke arbeiders, en de vervaardigers kunnen trots zijn op een artikel, dat niet behoeft onder te doen voor enig soortgelijk ingevoerd produkt. }} In 1908 begin die produksie van die hawerprodukte, en uitstallings vind plaas by die Randse Paasskou en die landbouskoue te Kimberley en Port Elizabeth. Collier het veral te kampe met die vooroordeel jeens goedere wat in Suid-Afrika vervaardig is (en die neerbuigende houding teenoor alles wat koloniaal is) en moes met aggressiewe bemarkingstrategieë uithaal en wys. Om daardie rede voer hy teen 1911 tog maar pêrelgort / pêrelgars in as die nuutste toevoeging tot sy reeks produkte.<ref name="Frankel.1988.135" /> Verder was dit nog 'n paar jaar voor [[Uniewording]] in 1910. Die Kaapkolonie kon netsowel 'n vreemde land gewees het: daar was nog geen eenvormige spoor- en vragtarief na die onderskeie 'provinsies' nie. En hierdie tariewe was voelbaar.<ref name="Minutes1908" /> Volgens Alfred Marshall kan die fabriek meer as genoeg hawermeel en hawermoutpap vir die ganse Suid-Afrika onder Britse vlag lewer. Die publiek verlang wel dat die produkte mooi verpak word in blikke en kartonne (wat wel in die kolonie vervaardig word en dus die binnelandse mark aanhelp) en nie in sakke of vate ("barrels") nie. Nou kom die spoorweë en sê nee, hulle vervoer goedere teen die 3de klastarief, bedoelende, die hawermout moet nou in sakke en vate verpak word, wat lomp is, maklik breek, mors en op die koop toe onnodige ruimte in beslag neem, bloot om die produk nou teen min of meer kosprys rond te karwei. Die maatskappy op Moorreesburg kom egter te staan voor die hoë lone in die Kaapkolonie, asook die aksynsbelasting wat goedere uit Europa bevoordeel.<ref name="Minutes1908" /> Marshall skets die volgende scenario:<ref name="Minutes1908" /><br /> Die vragvervoer van hawermeel en hawermout vanaf die fabriek op Moorreesburg tot in Johannesburg (verpak in blikke of karton) in kissies, kos 7 pond 15 sjielings per Britse ton of 2 000 lbs.<ref name="Minutes1908" /><br /> Sou dit in die sakke of vate verpak wees, soos die owerheid dit voorskryf, kos dit 3 pond, 5 sjielings 4 pennies per Britse ton of 2 000 lbs.<ref name="Minutes1908" /> Stel dit nou teenoor die ingevoerde hawermeel en Quaker Oats wat vanaf Delagoabaai in Mosambiek na Johannesburg versend word: selfs met aksynsbelasting ingesluit, kos dit 5 pond per 2 240 lbs.<ref name="Minutes1908" /> Marshall stel nou voor die tarief op die ingevoerde produk moet gehef word, en die Suid-Afrikaanse produk moet verpak en vervoer word soos die Suid-Afrikaanse verbruiker dit wil hê.<ref name="Minutes1908" /> Die uitsluitsel hiervan kom mens te wete in ''De Zuid-Afrikaan'' op 22 Julie 1909:<ref name="dezuidafrikaan.1909.22julie.7">[https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4178/za-1909-07-22.pdf?sequence=9&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. De Z.A. Nat Unie. 1909. 22 Julie:7, kolom 2.]</ref> Of daar enigsins 'n kansgelykheid bestaan vir die verkoop van koloniale hawermeel, wys Sir Pieter Bam daarop dat die spoorwegtariewe van die Westelike Provinsie na die Transvaal hoër was as vir die ingevoerde produk wat deur sekere hawens na Transvaal versend is. Die sekretaris van die Mafeking-sentrum, mnr. J.R. Algie, het hieroor aan die spoorwegdepartement geskryf. Hy kry ten antwoord dat die departement nie die tariewe gaan verminder nie. Die Mafeking-sentrum antwoord daarop aan die hawermeelfabriek te Moorreesburg, dat daar onder hierdie omstandighede geen kans is om die artikel in die distrik te verkoop nie, en dat die plaaslike handelaars in Transvaal geen ander keuse het as om terug te gryp na die ingevoerde produk nie.<ref name="dezuidafrikaan.1909.22julie.7" /> (En dit voorspel niks goeds vir Moorreesburg nie.) Dit verklaar waarskynlik waarom daar 'n pleidooi aan die regering en publiek gerig word op 3 Augustus 1909 in ''De Zuid-Afrikaan'':<ref>[https://web.archive.org/web/20250510141247/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4179/za-1909-08-03.pdf?sequence=1&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1909. Moorreesburg. 3 Augustus:8, kolom 3]</ref> {{cquote| '''Algemeen.'''<br /> […]<br /> De "Cereal Manufacturing Co." gaat nog voort haverhooi te verwerken in ideaal veevoeder, en wegens de mate van persing aangebracht en de zindelike wijze, waarop die opgemaakt wordt, is het ook gemakkelik en ekonomies om vervoerd te worden per spoor, schip of transportwagen. Men is nu begonnen gort te maken, die er goed uitziet, even smakelik is als de ingevoerde en die sneller zacht kookt. Van de gerolde haver en de verschillende soorten havermeel behoeft geen melding gemaakt te worden, daar die al genoegzaam bekend zijn. Vele handen vinden hier daardoor werk en de fabriek is, als het ware, een werkverschaffing voor vele armen, die anders werkeloos zouden zijn. De onderneming verdient gewis de ondersteuning van de regering en het publiek. }} Skaars 'n week sedert Bam se woorde op papier verewig is, verskyn daar sommer twee advertensies in die einste ''De Zuid-Afrikaan'' (29 Julie 1909). Die Cereal Manufacturing Company spits hom solank op die Kaapse mark toe en deel gratis resepteboeke saam met die proefpakkies uit. As die winkel in die buurt nie Tiger Brand-produkte verkoop nie, kon mens net hulle name en adresse stuur aan die "Cereal Manufacturing Company".<ref name="dezuidafrikaan.29julie.4.5">[https://web.archive.org/web/20250510164838/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4178/za-1909-07-29.pdf?sequence=12&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1909. 29 Julie: bl. 4 (kolom 8), bl. 6 (kolom 7)]</ref> Advertensie 1 lui so:<ref name="dezuidafrikaan.29julie.4.5" /> {{cquote| '''Havermeel, "Tiger Brand"'''<br /> De havermout, enz. gefabriceerd door de "Cereal Manufacturing Company," is een artiekel, dat grote opgang heeft gemaakt in Zuid-Afrika. Het leent er zich toe uitstekende havermeelkoekjes ervan te bakken, een eksellente soep ervan te koken en een ideale verfrissende zomerdrank ervan te breiden. De "Cereal Manufacturing Co." van Moorreesburg, K.K., heeft een recepteboek gepubliseerd en zal aan enige dame, die erom schrijft, een eksemplaar ervan, bevattende over de vijftig nieuwe en originele recepten voor het maken van soep, koeken, poddings en "entrees" gratis toezenden. Degenen van onze lezers, die nog niet het "Tiger Brand" Gerold Wit Ontbijt Havermeel beproefd hebben, worden uitgenodigd hun namen en adressen aan de "Cereal Manufacturing Co." Moorreesburg, K.K. te zenden, wanneer zij per ommegaande een goed monster van dit uitmuntend graan ontbijt voedsel zullen ontvangen. }} Advertensie 2 lui so:<ref name="dezuidafrikaan.29julie.4.5" /> {{cquote| '''Havermeel "Scones"'''<br /> Neem een bordvol koud havermeel porridge en kneed in zoveel meel tot het stijf genoeg is om uit te rollen; voeg erbij zout naar smaak. Vorm in ronde of drie-hoekige "scones", bak in een vrij warme oven en alvoren op te dissen, snijd zo in tweeën en besmeer so goed met boter. Dit is een ekonomiese manier om koude porridge op te gebruiken. De belangrijkste hoenigheid om van dit recept een sukses te maken, is om zorg te dragen, dat de "porridge" van "Tiger Brand" Havermeel gemaakt is. Indien uw plaatselike handelaar geen "Tiger Brand" Havermeel voorradig heeft, zend zijn naam en adres tezamen met uw eigen naam en adres aan de "Cereal Manufacturing Company," van Moorreesburg, K.K., en gij zult per ommegaande een ruim monster "Tiger Brand" Havermeel ontvangen, tezamen met een goed gedrukt boek met recepten, waarin aangegeven wordt hoe havermeel op drie-en-vijftig verschillende manieren gebruikt kan worden. }} == Collier kry ’n nuwe vennoot == Collier kry in 1910 nog ’n vennoot by: Daniel Bolton Redler. Frankel vermoed Collier het van Redler te hore gekom deur sy broer, Arnold Redler, hoof van Redler Patents Ltd. Sharpness te Gloucester, wat later moontlik die masjinerie kon verskaf het om die gort by Moorreesburg te kook en te steriliseer.<ref name="Frankel.1988.135" /> Hoe dan ook, in 1910 word Daniel Bolton Redler, nog voor hy enigsins kon bedank, deur die Kaffrarian Steam Milling Company in die pad gesteek, op grond van ontrouheid teenoor die onderneming. Moontlik het Collier vir Redler genader en die bestuur het snuf in die neus gekry.<ref name="Frankel.1988.136">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 136</ref> In ''De Zuid-Afrikaan'' van onder meer 8 Februarie 1910, 24 Februarie 1910, 15 Maart 1910 en 31 Maart 1910 verskyn 'n advertensie wat as koerantberig verbloem is, getiteld 'De Opinie van Professor Hahn', wat ongetwyfeld skimp op 'Quaker Oats' wat 'n ingevoerde produk was: {{cquote| Professor P. Daniel Hahn, de welbekende professor in de scheikunde, heeft onlangs verscheidene monsters van "Tiger Oats" geanaliseerd, ten einde te zien of zij gelijk waren aan het ingevoerde havermeel. De geleerde professor somt de resultaten van de verskillende analysen, door hem gedaan, als volgt op: - Het is niet te verwonderen, dat de "Tiger Oats," gekweekt in dit zonnige land, allergunstigt vergeleken kan worden met het beste en rijkste geïmporterde havermeel, omdat de "Tiger Oats," zoveel als 85.55 percent (vijf-en-tachtig) en een halve delen in elke honderd delen) bestanddelen bevatten, die omgezet worden in bloed, vlees en vet. De "Tiger Brand" is bereid geworden met de grootste zorg, zoals bewezen wordt door de grote oplosbaarheid, opslorpingsvermogen en verteerbaarheid van het gekookte Havermeel. Het is dus een eksellent voedsel voor zuigelingen en invaliden, zowel als voor de gezonden en robusten, die hun fisiese kracht en sterkte moeten handhaven. Ik beschouw de "Tiger Brand" het best bereide Havermeel voor de ontbijttafel, en beveel ten sterkste aan dit merk als een hoogst voedzaam en gemakkelik verteerbaar voedsel – (Get.) P. Daniel Hahn, Ph.D., M.A. Professor in de Scheikunde. "Tiger Oats," waarvan Professor Hahn zo enthusiasties spreekt, is een volkomen Zuid-Afrikaans graan, daar het gekweekt en gemalen wordt in de voortdurende zonneschijn van Moorreesburg, K.K. Enigeen van onze lezers, die een volledige en komplete lijst van de analysen van Professor Hahn moge verlangen, kan het op aanvrage van de "Cereal Manufacturing Co." van Moorreesburg, K.K. verkrijgen. }} In antwoord daarop het die konkurrent, 'Quaker Oats', op 5 April 1910 in ''De Zuid-Afrikaan'' ook die stem laat hoor van "de hoogste mediese autoriteit over voedsels", Sir James Crichton Brown, LL.D.-FRS. van Londen (duidelik nie van hier rond nie), om hul ontbytpap te bemark. Boonop word die Skotte as voorbeeldverbruiker voorgehou – dalk doelbewus, omdat die waarskynlike leser, net soos die Skotte, tot die arbeidsmag behoort het en ook Calvinisties was. Vroeg in 1911 word die onderneming registreer met Collier as voorsitter en Redler as besturende direkteur. Dit gaan voor die wind.<ref name="Frankel.1988.136" /> In die jaar 1911 het die Cereal Manufacturing Company omtrent 200 000 sakke hawer per jaar benodig om aan die vraag en aanbod te voldoen. Benewens die duplisering van die bestaande aanleg, word ook 'n nuwe aanleg vir kuilvoer en pêrelgars-produksie monteer. Op hierdie stadium is uitvoere nog toekomsmusiek. Van die klagtes wat opklink (uit die boer se oogpunt) is die aankoop van nuwe en goeie gehaltesaad teen 'n billike prys – asook vakkundige kennis wat nie so geredelik beskikbaar is nie; op sy beurt het die handelaars weer gekla oor die verouderde en duur metodes wat by die ploeg, saai en oes aangewend word.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/AJI-AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=%22cereal+manufacturing+company%22+moorreesburg&pg=PA479&printsec=frontcover Union of South Africa Department of Agriculture. 1912. Report with Appendices for the period 31 May 1910 to 31st December 1911. p. 479]</ref> ''The South African Railways''-tydskrif van November 1911 vind dit verblydend hoe daar nou minder hawermout van die Unie van Suid-Afrika uitgevoer word (tekenend van 'n binnelandse mark wat aan die ontwikkel is), maar ook dat 'n onderneming by Moorreesburg tot stand kom waar hawermeel en hawerprodukte soos 'Tiger Oats' en 'Jungle Oats' aan die ontwikkel is.<ref>{{Cite web |url=https://railways.haarhoff.co.za/issue/113/page/54 |title=''The South African Railways Magazine''. 1911. The Principles of Railway Rates. November 5(11): 1784–1786. |access-date=17 Maart 2025 |archive-date=27 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327100610/https://railways.haarhoff.co.za/issue/113/page/54 |url-status=dead }}</ref> Die meule trek ook die buiteland se aandag. Op 10 November 1913 staan daar in ''[[:fr:La Dépêche coloniale et maritime|La Dépêche coloniale et maritime]]'':<ref>{{fr}}[https://www.retronews.fr/journal/la-depeche-coloniale/10-novembre-1913/1989/5163968/2?from=%2Fsearch%23allTerms%3Dmoorreesburg%26sort%3Dscore%26publishedBounds%3Dfrom%26indexedBounds%3Dfrom%26page%3D1%26searchIn%3Dall%26total%3D19&index=3 ''La Dépêche coloniale''. 1913. Nouvelles Coloniales Anglaises. 10 novembre, p. 2]</ref> {| class=wikitable style="max-width:40em;" | valign="top" align="center"| '''Frans''' | valign="top" align="center"| '''Afrikaans''' |- | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | Bien que l'Afrique du Sud ne produise pas autant de céréales qu'elle en devrait fournir, il est agréable de constater qu'il existe aujourd'hui d'importants moulins bien aménagés à Moorreesburg, où se préparent la farine d'avoine, les farines de potage et l'orge perlé, en quantités considérables. | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | Al lewer Suid-Afrika nie soveel graan soos dit moet nie, is dit verblydend om te sien dat daar nou groot, goed toegeruste meulens in Moorreesburg staan, waar daar aansienlike hoeveelhede hawermout, sopmeel en pêrelgars verwerk word. |} In 1919 sluit Peter Murray King hom by hulle aan; hy moes ’n kantoor op Durban gaan oopmaak en beman. Toe hy eendag sy besoek op Moorreesburg kom aflê, ondervind hy ’n haaksheid tussen Collier en Redler.<ref name="Frankel.1988.136" /> In April 1920 word die Cereal Manufacturing Company genoop om tydelik te sluit, omdat die hawer te duur is. Na bewering kan dit toegeskryf word aan “the completion of a successful corner”, bedoelende, iemand, of ’n maatskappy, het op 'n manier al die hawer opgekoop.<ref name="Frankel.1988.136" /> Luidens 'n verslag gedateer 27 Januarie 1920, moes die owerheid ingryp en die produktehandelaar dwing om 30 000 sakke hawer (byna die helfte van sy voorraad) aan die Cereal Manufacturing Company op Moorreesburg te verkoop teen 13 sjielings, 1 pennie per sak, sonder enige spoorgeld wat bygevoeg sou word. Aanvanklik het die produktehandelaar die Cereal Manufacturing Company tussen 17 sjielings, 6 pennies tot 18 sjielings, 6 pennies per sak gevra. Rente is nie ingereken by die verkoopprysvasstelling deur die staat nie, aangesien die produktehandelaar reeds, te oordeel aan die geweldige vrag wat verkoop is, enorme wins gemaak het.<ref name="interim">[https://www.google.co.za/books/edition/Miscellaneous_Acts_and_Proclamations/PCsrAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=%22cereal%20manufacturing%20company%22&pg=RA6-PA9&printsec=frontcover Interim Report: Cost of Living Commission. 27 Januarie 1920.]</ref> Uit die verbruiker se oogpunt is weer gevra hoekom die verkoopprys op die winkelrak nou maar net 'n skamele 3 sjielings minder per kissie hawermout beteken. Dit blyk dat die hawer in die fabriek reeds uitgeput was, maar nogtans was die verkoopprys van die Tiger Oats 11 sjielings goedkoper as die Quaker Oats wat 'n ingevoerde produk is.<ref name="interim" /> Wat hawerhooi betref, is 'n soortgelyke uitkopery begin Desember 1919 opgemerk (met die afleweringsdatum wat tot Oktober 1920 sou strek), maar met een verskil – daar was nog hoegenaamd geen hawerhooi in die verkoper se besit nie; dit was dus suiwer spekulasie op papierstrokies, en iemand sou net "ter goede trou" aan die vraag moes voldoen. Dit het die pryse die hoogte ingejaag. Sulke spekulasie het dikwels nie slegs by hawerhooi gebly nie, maar ook hawer, mielies, koring, ens.<ref name="interim" /> In November 1920 is die fabriek weer in bedryf.<ref name="Courant.2017.1feb" /> Redler het die hawermout aanvanklik as “babakos” afgemaak, maar die bovermelde krisis het hom anders laat besin. Jungle Oats was dan van die begin af ook ’n topverkoper.<ref name="Frankel.1988.136" /> == Collier en Redler se paaie skei == Collier begin weer sy ou streke uithaal wat Arthur May destyds moes verduur. Hierdie keer het die saak in die hof gaan draai. Dit skyn in 1911 het Collier die saak "Cereal Manufacturing Company" ten dorpe Moorreesburg voortgesit of oorgeneem ("carried on the business" is 'n vae omskrywing). Collier betrek teen die begin van 1911 vir Redler wat van nering 'n kenner in die meulenaarsbedryf was. Redler en Collier kom na onderhandeling skriftelik op 11 April 1911 ooreen dat Redler die bestuurder van die Cereal Manufacturing Company met ingang 12 April 1911 word. Redler word hiermee heelwat vrye teuels en baie aantreklike vergoedingsvoorwaardes belowe.<ref name="hofsaak1923">Redler v. Collier and The Cereal Manufacturing Co. Ltd. In: Russell, A.F, Swift, G.M., Gutsche, C, Sutton, G.G. 1924. ''South African Law Reports.'' Cape Town: Cape Provincial Division Decisions of the Supreme Court of South Africa (Cape of Good Hope Provincial Decision), pp. 458-466</ref> Ook, lui die ooreenkoms, sou Collier binne vier maande die Cereal Manufacturing Company in 'n aandelemaatskappy met beperkte aanspreeklikheid omskep. Uit die £100 000 nominale kapitaal {{voetnota|[[WAT]]: "die aandelekapitaal wat, kragtens sy oprigtingsakte deur 'n maatskappy uitgereik mag word"}} sou Collier ook 55 000 aandele ter beskikking stel teen 'n nominale waarde van £1 per aandeel; na agting van elkeen se belang. Redler sou ook besturende direkteur van die maatskappy word, teen 'n salaris van £50 per maand, asook toebedeel word met 'n 50 persent kommissie op die nettowins van die maatskappy. Hierdie kommissie sou egter weer in aandele van die maatskappy belê word, wat Collier ooreengekom het om aan Redler te verkoop, tot Redler se belange in die aandelekapitaal dié van Collier geëwenaar het.<ref name="hofsaak1923" /> Collier kon egter ter enige tyd, indien goeie rede hom voorgedoen het, die ooreenkoms sonder kennisgewing beëindig.<ref name="hofsaak1923" /> Die Cereal Manufacturing Company Limited is op 30 Junie 1911 ingelyf, met 'n nominale kapitaal ter waarde van £100 000, waarvan 55 000 aandele teen £1 per aandeel ter beskikking gestel is aan Collier of sy benoemdes. 200 hiervan is op aandrang van Collier aan ene Zingel toegesê. Die res van die aandele is aan enkelpersone toegewys om die getal lede vol te maak soos die maatskappywet dit vereis het. Daar moes drie direkteure dien – in hierdie geval Collier, Redler en Zingel. 'n Direkteur moes ten minste 200 aandele hê om in aanmerking te kom, en elke jaar moes een direkteur (wat nooit Collier sou wees nie – so is gestipuleer) uittree. In wese was daar net twee direkteure altyd aan die stuur van sake.<ref name="hofsaak1923" /> In Julie 1911 het die twee partye (Redler teenoor Collier en Zingel) 'n ooreenkoms gesluit wat baie ooreenstem met die ooreenkoms wat op 11 April 1911 aangegaan is.<ref name="hofsaak1923" /> Terselfdertyd het Collier en Redler hul eie ooreenkoms gesluit wat sou verseker dat Redler voorkeur sou geniet om aandele by Collier te koop. Dit sou egter net solank duur tot die meerderheid van die direkteure en/of aandeelhouers goeie rede kon vind om hierdie ooreenkoms tussen die Redler en Collier te beëindig. Op 12 Julie 1911 kom daar egter nog 'n voorwaardetjie by, waarmee Collier homself sou vasteken: Collier het in 'n brief aan Redler geskryf, solank as wat die maatskappy 'n skoon wins toon van ses persent, sou hy, wat Collier is, nie Redler se ooreenkoms met die maatskappy beëindig nie.<ref name="hofsaak1923" /> In die praktyk het al bogenoemde beteken dat Zingel as direkteur heraangestel is by die algemene jaarvergadering in Desember 1911, hoewel dit lyk of hy nie by enige direksievergadering opgedaag het nie. Daarom is hy ook nie herverkies nie. Met ander woorde, Collier en Redler word, en bly, die enigste direkteure tot 1922 toe.<ref name="hofsaak1923" /> Al het 'n brand 'n deel van die fabriek in 1914 beskadig, en al moes daar inderhaas 'n noodoplossing gesoek word, gaan die maatskappy van krag tot krag – die [[Eerste Wêreldoorlog]] bring groot wins mee.<ref name="hofsaak1923" /> In November 1918 word die dividende teen 'n 6%-koers per jaar vanaf 1 Julie 1911 tot 30 November 1917 bereken. Collier het 6 752 aandele aan Redler oorgedra. Hierdie nuwe aandele beteken 'n magdom meer geld vir Redler. Daarom vind mens op 20 Maart 1919 dat Redler in die 1918-jaar alleen (wat op 30 November 1918 geëindig het) £17 874 deur dividende verdien het. En hierdie geld word in nog meer aandele belê, soos die ooreenkoms was. Op 20 Maart 1919 word besluit die volgende winsverdeling moet op 31 Mei 1919 plaasvind. Hierdie tydperk alleen lewer vir Redler £23 606 op. Toe Redler dus, soos die ooreenkoms dit goedkeur, sy 5 231 aandele by Collier wou koop, wou Collier dit nie verkoop nie. Redler het iewers teen die einde van 1919 of begin 1920 'n klag teen Collier gaan indien, en Collier moes maar besgee.<ref name="hofsaak1923" /> Van daardie dag af woed daar gereeld geskille tussen die twee direkteure oor winsverdeling en hoe die fabriek opgeknap/herstel ("reconditioned") moes word. En hierdie magstryd sou hom kort voor lank in die hof uitwoed.<ref name="hofsaak1923" /> Toe Collier in April 1923 regstappe begin het om besluite van 'n aandeelhouersvergadering nietig te verklaar, het Redler 'n teenaansoek ingedien om die maatskappy te likwideer.<ref name="hofsaak1923" /> Die hof het Collier se aansoek toegestaan en Redler se aansoek vir eers uitgestel. Dit sou hierdie twee partye twee maande tyd gun om hul geskille uit te stryk of 'n skikkingsooreenkoms te bereik. Maar hulle het nie.<ref name="hofsaak1923" /> Hier volg 'n opsomming van die binnegevegte wat aanleiding gegee het tot die hofsaak op '''29 Mei 1923''':<ref name="hofsaak1923" /> * Die nominale kapitaal was £100 000. Daarvan is 55 000 aandele uitgereik en elke aandeel was £1. * Redler het 27 397 aandele besit en Collier (of die Financial Trust Company, waar hy aan die stuur was) 27 399 aandele. Die oorblywende aandele het so uitgesien: 200 aandele is toegewys aan iemand wat deur Collier benoem is (Zingel). Vier ander enkelpersone besit elkeen een aandeel. * Die hof bevind die maatskappy is streng gesproke 'n ''de facto'' vennootskap wat onder die dekmantel van 'n privaatmaatskappy bedryf word. * Redler en Collier kon die afgelope vier jaar geen ooreenkoms bereik betreffende die winsverdeling nie. * Redler en Collier praat nie met mekaar nie; daar is skynbaar ook geen vooruitsig dat hulle om die beswil van die maatskappy hul strydbyl gaan begrawe nie. * Die twee direkteure vertrou mekaar nie meer nie; elkeen wil aan die stuur van die maatskappy staan. * Die bestuur van die maatskappy het ondertussen tot stilstand geruk; die onderhandelings het 'n dooie punt bereik. Sonder die toestemming van die twee grootste aandeelhouers is Tiger Oats in wese stuurloos. * Collier het gepoog om Redler uit sy pos as direkteur te probeer werk, wat teenstrydig is met die ooreenkoms wat aangegaan is. * Collier het op onregmatige wyse die verklaring van dividende probeer verhoed en die funksionering van die maatskappy ontwrig. * Collier het geweier om sy toestemming vir die herstel/oordoen van die fabriek te gee, wat aansienlike verlies vir die fabriek en albei partye in die hand gewerk het. * Collier staan die aansoek om likwidasie teen. Die hof vind dit, deur uit 'n gevallestudie aan te haal, onnodig dat die twee partye mekaar deur lywige beëdigde verklarings probeer beswadder in 'n poging om die hof oor te haal om tussenbeide te tree. Al wat die hof wil hê is 'n blote aanduiding dat die twee partye vertroue in mekaar verloor het (of dat dit onmoontlik geword het), maar dat dit nie uit eiebelang spruit nie.<ref name="hofsaak1923" /> Die hof lig net die volgende hoofgeskilpunte tussen Collier en Redler in hierdie beëdigde verklarings uit:<ref name="hofsaak1923" /> : 1. Al is die oogmerk van die maatskappy om 'n wins te toon, en al is daar teen 30 November 1922 'n surplus van £81 201 op die boeke, en al is daar aansienlike wins sedert 1918 gemaak, kon Collier en Redler sedert 1919 nie tot 'n vergelyk kom oor die dividendverdeling nie. In paragraaf 6 van Collier se beëdigde verklaring van 5 Maart 1923 word aangevoer dat £50 000 uit hierdie £81 201 nodig is om die nuwe materiaal mee aan te koop en £40 000 om die voorgestelde fabriek by Maitland mee op te rig en toe te rus. : 2. Reeds in 1921 het Hudson die maatskappy aangeraai om die fabriek in orde te kry. Die enjin was in so 'n toestand dat dit 'n lewensgevaar vir die werknemers ingehou het, maar ook aan die winste begin knaag het. Redler het op 'n besluit aangedring, maar kon tot geen vergelyk met Collier kom om iets tot uitvoering te bring nie. : 3. In weerwil van sy brief gedateer 12 Julie 1911, wil Collier vir Redler uit sy pos as besturende direkteur verwyder. Bloot omdat hy aandring op meer administratiewe en bestuursbevoegdheid. Sedert 29 Januarie 1923 praat die twee glad nie met mekaar nie, en duur die vyandige gesindheid voort, al het die hof hulle ook twee maande grasie gegee om die saak te besleg. In sy beëdigde verklaring van 17 Mei 1923 stel Collier voor: indien Zingel as direkteur sou aanbly, kan 'n derde onafhanklike persoon as direkteur aangestel word; die naam mnr. Orpen het by die verhoor opgeklink. Vir die hof is hierdie besluit ter elfder ure geen aanduiding of mnr. Orpen daartoe sou instem om onder sulke gespanne en onuithoudbare omstandighede 'n pos te beklee nie. So 'n pos sou eintlik net geskep wees om 'n soort arbitrasie te probeer beding, maar Collier het self, soos reeds aangedui, ook skuld aan hierdie onderstrominge. Mnr. Davids benadruk namens Collier die gebeure tydens die vergaderings: toe Redler nie daarin kon slaag om op "onbehoorlike wyse" die beheer van die maatskappy oor te neem tydens die aandeelhouersvergaderings op 29 Januarie 1923 en direkteursvergadering op 2 Februarie 1923 nie, toe eers het hy aansoek gedoen om die maatskappy te likwideer – om sodoende sy sin te kry. Maar die hof bevind hierdie lange aanloop is op die spits gedryf by die vergaderings op 29 Januarie 1923 – Collier is hier ewe aandadig.<ref name="hofsaak1923" /> In paragraaf 7 van Redler se beëdigde verklaring gedagteken 7 Februarie 1923, stel hy dit uitdruklik dat hy geen direksie- of aandeelhouersvergadering meer sal belê of bywoon nie. Redler wil hê wat hom toekom, en as Collier homself deur sy eie kontrak en beloftes vasgeteken het, is dit nie Redler se skuld nie.<ref name="hofsaak1923" /> Mevrou Annie Pethick Redler het met haar eie aansoek gepoog om die likwidasie te keer, maar omdat sy slegs één aandeel in die maatskappy besit het, is haar aansoek van die hand gewys. Sy moes, op die koop toe, haar eie regskoste dra.<ref name="hofsaak1923" /> Die hof betreur dit dat so 'n winsgewende maatskappy, wat soveel vir die dorp beteken ("which is so useful to the community"), gelikwideer moet word, maar hy het geen ander keuse nie. Gerald D'Arcy Orpen en Harold William Abbott word hiermee as die likwidateurs aangewys.<ref name="hofsaak1923" /> Die hof het beslis: die Cereal Manufacturing Company moet likwideer word. Al die bates word toegewys aan die hoogste bieder tussen hierdie twee litigante<ref name="Frankel.1988.136" /> (of 'n derde party kon ook 'n aanbod maak).<ref name="hofsaak1923" /> Redler se aanbod was aansienlik hoër as Collier s'n. Hy tree as wenner uit die stryd en weer ondergaan die hawermoutfabriek ’n naamsverandering: “The Tiger Oats Company (Incorporating the Cereal Manufacturing Co.)” <ref name="Frankel.1988.136" /> Maar moenie glo Collier stap stert tussen die bene weg nie. In Kaapstad stig hy ’n konkurrent: die Western Cereal Company Limited, met ’n kapitaal van £100 000. Collier word die voorsitter, maar trek kort daarna Londen toe.<ref name="Frankel.1988.136" /> Onthou nou dat Collier nie in Natal met May mag meegeding het nie. Nie dat dit veel saak sou maak nie, want Natal is, net soos die Kaap, nou ’n provinsie van die Unie van Suid-Afrika, en nie meer ’n aparte kolonie nie. Maar die skade wat kon gevolg het, moet tog in ag geneem word. Collier se besturende direkteur hier te lande, William Henry Zingel, begin meedoënloos die pryse van hul Pioneer Oats te verlaag, véél laer as dié van Jungle Oats of dié van die ingevoerde Quaker Oats.<ref name="Frankel.1988.136" /> Radeloos gaan klop Redler aan by mnr. Reichman van die Old Church Grocer in Pleinstraat, Johannesburg.<ref name="Frankel.1988.136" /> Reichman telegrafeer Collier in Londen. Collier besef die skade wat hierdie praktyk van Zingel aan sy eie besigheid kon berokken en verkoop die Western Cereal Company Limited sonder meer aan Bokomo, oftewel De Boeren Ko-operatieve Molen Maatschappy Beperkt. Daarna staan die produk steeds bekend as Pioneer Oats.<ref name="Frankel.1988.137">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 137</ref> == Die verskuiwing na Maitland == Geen, maar géén rede word deur Frankel in sy outobiografie verstrek waarom Redler in 1926 besluit het om 'n nuwe fabriek by [[Maitland]] in die Kaap te bou nie.<ref name="Frankel.1988.137" /> Ook nie hoekom, soos in die beëdigde verklaring van 5 Maart 1923 hierbo vermeld, daar reeds planne was om 'n nuwe fabriek daar op te rig nie.<ref name="hofsaak1923" /> Let wel: hierdie stuk grond is volgens Rudy Frankel, reeds "enkele jare" voor 1926 al aangeskaf. Uiteindelik sal daar die meul opgerig word, met bergplek by.<ref name="Frankel.1988.137" /> Daar word aangevoer dat die aanvraag na die produk die meule in Moorreesburg se kapasiteit in 1930 oorskry het.<ref name="Courant.2017.1feb" /> Iets wat min of meer in ’n bemarkingsartikel herhaal word.<ref>''Rapport''. 2024. Staatmakers bly boaan inkopielyste. 25 Februarie, bl. 15: ''[…] en teen 1930 is 'n tweede meul in Maitland in bedryf geneem toe die vraag té groot geword het.''</ref> Of was dit toe te skryf aan die [[Wet van die remmende voorsprong]]? Die grond op Maitland het 55 akker (of omtrent 22,3 hektaar) beslaan en is in 50 lappies grond opgedeel. 5 daarvan is vir die meule opsy gesit en heelwat van die grond was nog nie verkoop nie. Die meul is in 1929 voltooi en het oor die modernste graansuiers beskik: sy broer Arnold het die graansuiers ontwerp, asook die voerbande wat graan vanaf die treinwaens kon afskep. Die graansuiers se bergingskapasiteit was 10 000 (Engelse) ton elk. Die grootste op daardie stadium in die Unie. Die graansuiers is in bedryf geneem in 1930, maar die meul eers in 1931. Sonder probleme was die meul in Maitland ook nie – omrede hy so te sê op seevlak was, het die vog by die opslagplek (‘granary’) ingesypel.<ref name="Frankel.1988.137" /> Lochner glo in 1979 dit is die dorpsraad van Moorreesburg wat grootliks vir die verskuiwing verantwoordelik gehou moet word:<ref name="Lochner">Lochner, J.J. 1979. Die ontwikkeling van die dorp. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 72-73</ref> {| border=1 cellpadding=4 style="border-collapse: collapse; border: 1px solid var(--base-color);" |- style="vertical-align:top;text-align:left;" | | In September 1924 bied die Kerkraad die Stadsraad 'n stuk grond aan voor Huis van Heerde op voorwaarde dat dit tot 'n park ontwikkel moet word. Die aanbod is aanvaar. In die suidwestelike hoek van die grond is toe 'n boorgat geboor en 'n groot reservoir gebou om nie net die park nie, maar ook die sentrale deel van die dorp van water te voorsien. Ons mag dit vandag eienaardig vind dat die reservoir nie op 'n hoër geleë deel van die dorp gebou is om aan die hele dorp water te verskaf nie, maar ons moet in gedagte hou dat Steynsburg nog nie deel van die dorp was nie. Die skema is in 1925 voltooi en het ongeveer R2 000 gekos. Die reservoir staan vandag nog daar. Voordat hierdie skema aangepak is, het Tiger Oats aangebied om al die materiaal te verskaf as die Stadsraad sou inwillig om water van die Bergrivier af aan te lê, maar die aanbod is van die hand gewys. Die rede vir die aanbiedinge vir die verskaffing van krag en water was dat Tiger Oats se krag vir die fabriek deur stoomenjins ontwikkel moes word en die brak water van die dorp het die masjiene laat roes. In 1931 het Tiger Oats toe voor die probleem te staan gekom om nuwe masjiene te installeer of om hulle fabriek te verskuif. Die nuwe masjiene sou in elk geval weer oproes en toe het die direksie besluit om die fabriek na Maitland te verskuif en net 'n klein afdeling van die fabriek het hier agtergebly. Die verskuiwing was 'n geweldige ramp vir die dorp, want al die sektore van die gemeenskap het daaronder gely. Die Standard Bank alleen moes 10 van sy 16 personeellede prysgee. Wat sou dit nie vir Moorreesburg beteken het as die fabrieke in Maitland vandag hier gestaan het nie? Of wil ons liewer die rustige landelikheid van ons dorp behou? |} Ander glo weer die droogte en roes van die Depressiejare was hiervoor verantwoordelik, en tog is daar elemente in Lochner se siening hierbo wat deurslaan:<ref>Schoeman, C. 1998. ''100 Jaar van Rugby: Die verhaal van Moorreesburg Rugbyklub. 1898–1998.'' Moorreesburg: Moorreesburg Rugbyklub, bl. 28</ref> {{cquote| Gedurende die vroeë dertigerjare breek egter baie moeilike jare vir die land aan en Moorreesburg word ook nie gespaar nie, met droogte en roes in die koring wat die mense van die omgewing swaar getref het. Teen 1932 was die skrif reeds aan die muur; Tiger Oats se masjiene het begin roes as gevolg van die brak ondergrondse water en die kragvoorsiening was te swak vir die uitbreidende fabriek, en gevolglik is die grootste deel van die fabriek na Maitland verskuif. Die meeste van die werkers is saam met die fabriek na Maitland verplaas, plaaslike sakemanne moes verskeie werknemers afdank en Standard Bank moes tien van sy klerke prysgee. }} Albei bogenoemde sienings beskou die Depressiejare moontlik as die beginpunt van die Tiger Oats-fabriek se ondergang. Die Groot Depressie het egter almal geraak en die graanpryse moes laat sak word. Redler word in 1935 siek en sterf in 1940, terwyl die Tweede Wêreldoorlog oorsee woed. Al is daar reeds ’n ander besturende direkteur in die tuig met sy afsterwe, was die maatskappy sonder Redler so te sê koersloos. Dit begin later bietjie neuk, want die meeste van die aandele was in die eiendom self gesteek, wat beteken die eiendom moes verkoop word. Mnr. C.W.A. Coulter (prokureur en parlementslid vir Tuine, Kaapstad), die eksekuteur, was dus gretig om die onderneming (dus, Maitland én Moorreesburg se eiendomme saam) te verkoop om sodoende likiditeit te verkry en die laaste wense van die testateur uit te voer.<ref name="Frankel.1988.137" /> Coulter het Sir [[Ernest Oppenheimer]] van Anglo American in 1944 gekontak, om te hoor of hy dalk belang sou stel. Op sy beurt het Oppenheimer vir Rudy Frankel gekontak. Dit is hoe die Frankels by Tiger Oats betrokke geraak het.<ref name="Frankel.1988.131">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 131</ref> == Verandering aan die makro-ekonomiese tendense vanaf die 1900’s tot die 1940’s == Tot en met die 1920-1930’s was alle ekonomiese bedrywighede so te sê heeltemal laissez-faire, of dan, heeltemal ’n vrye mark. Pryse het gewissel na gelang van vraag en aanbod, en of jy van die klant se gesig hou, al dan nie. Uit daardie verskil en spekulasie het die produktehandelaars (die veredelde naam vir 'n smous met 'n winkel) munt geslaan. Die boer was dus uitgelewer aan sy eie onkunde en algehele gebrek aan bemarkingsvermoë. Daar was wel graansuiers (van die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens) waar mens jou graan kon laat gradeer, weeg, skoonmaak en oppot en verseker het, waarna die boer ’n sertifikaat of bewyslewering verkry het om die graan enige tyd te gaan verkoop wanneer die tyd, die prys en die saak reg was. Teoreties gesproke. In die praktyk is die bewys net so weer by produktehandelaars ingelewer om so gou moontlik die skuld wat deur die jaar opgehoop het te gaan delg. Met hierdie sertifikaat het die produktehandelaars verder gewoeker.<ref name="Frankel.1988.34.35">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 34-35.</ref> Ook het hierdie handelaars en meulenaars dikwels graan vanuit die binneland ingevoer om die valse indruk by die plaaslike en oningeligte boere te skep dat daar oorgenoeg, of liewer, ’n oorskot graan was. Sodoende het die boere maar die graan teen ’n lae prys verkoop, want hy was onder druk om sy skuld te delg. Kartelle onder die meulenaars wat saamgespan het teen watter prys die graan aangekoop sou word, is ook nie uitgesluit nie.<ref name="Richter" /> ’n Mens moet wel in ag neem dat die eerste Suid-Afrikaanse koöperasies eers ná 1902 ontstaan het, want teen 1907 was daar vyftig koöperasies in die Kaapkolonie alleen, vir onder meer wynkelders, suiwelfabrieke en wolondernemings, maar nog geen graankoöperasie nie. Eers in 1912 is die Westelike Graanboere Koöperatiewe Vereniging (Wesgraan) in die lewe geroep. Hulle sou ’n eie meul aankoop om hul eie lede se graan aan te koop. De Boeren Ko-operatieve Molen Maatschappy Beperk (Bokomo) is daarom op 6 Februarie 1919 gestig.<ref name="Richter">Richter, G. 2010. ''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo'' (1652–2009) Stellenbosch: African Sun Media, p.35-36</ref> Die doel van die koöperasies was om ’n einde te maak aan hierdie lukrake prysskommelinge, sodat almal dieselfde prys vir dieselfde graad koring kon betaal. 'n Paar deskundiges is so die graanlande ingestuur, na die wolke laat kyk en dan is bereken hoeveel die graan se prys min of meer werd sou wees. Die einddoel was ook om die kloof te dig tussen die prys wat die verbruiker moet betaal, en die prys wat die boer vir sy produk betaal is.<ref name="Frankel.1988.35">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 35</ref> Met die koms van die Groot Depressie en die groot droogte, het koöperasies toenemend boere probeer oorhaal om hul graan aan die koöperasie te verkoop en by hul graansuiers op te pot. [[Barry Hertzog|Generaal J.B.M. Hertzog]] het ook in 1930 die Minister van Landbou, generaal Jan Kemp, die opdrag gegee om die graanboere te help om hul produkte deur middel van koöperasies te beheer.<ref>Richter, G. 2010.''Geskiedenis van die Koringbedryf vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652–2009)'' Stellenbosch: African Sun Media, p.73</ref><ref name="Frankel.1988.76.77">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 76-77</ref> Die koöperasies was egter nie heeltemal onaantasbaar nie. 'n Boer kon vir ’n tyd lank steeds besluit die prys by 'n produktehandelaar is beter en sy graan daar gaan verkoop. As die Sentrale Agentskap vir Koöperatiewe Verenigings reeds ’n ooreenkoms gesluit het met die uitvoerders en die koöperasies het hul bietjie misgis met die lojaliteit van die boere (soos in 1934 gebeur het onder die mielies) en daar is skielik nie die berekende produk nie, dan was daar moeilikheid vir die koöperasies, wat weer afgewentel het na die lede toe.<ref name="Frankel.1988.76.77">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 76-77</ref> Aangesien spekulasie deur die prysvasstelling van die graanpryse en die rustof nou so te sê tot ’n einde gekom het, ontstaan ’n nuwe geleentheid – nywerhede, die belegging in nywerhede, en die uitkoop van nywerhede.<ref name="Frankel.1988.111">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 111</ref> Ernest Oppenheimer sou byvoorbeeld aandele in Frankel & Co. belê, wat tot voordeel vir die myne kon strek. Waar daar myne is, is daar myners, en myners moet voedsame kos eet. En hierdie voedsel kan dus teen baie billiker pryse bekom word.<ref name="Frankel.1988.182">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 182</ref> Terselfdertyd kon Frankel & Co. steeds ander goedere aan groothandelaars voorsien en versprei. Oppenheimer was bereid om £60 000 in Frankel & Co. as aandele te belê, maar op twee voorwaardes: eerstens moes Frankel & Co. van Newtown, Johannesburg saamsmelt met Tiger Oats, in Maitland en tweedens moes die nuwe onderneming geregistreer word as ’n openbare maatskappy.<ref name="Frankel.1988.132">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 132</ref> == Tiger Oats word gekoop == Al die bates van Maitland, wat ook die eiendom van die fabriek op Moorreesburg ingesluit het, voor die oorname, is in 1944 gewaardeer op £157&nbsp;000.<ref name="Frankel.1988.137" /> Coulter was bereid om £450&nbsp;000 van Anglo American te aanvaar, maar Anglo American se teenaanbod was £425&nbsp;000. Op die ou end het Coulter die aanbod van Anglo American op die 4de Julie 1944 aanvaar. Wat die naam betref het Rudy Frankel “National Milling Company & Tiger Oats Company” voorgestel. Anglo American het net die naam omgedraai: “Tiger Oats and National Milling Company Limited”,<ref name="Frankel.1988.139">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 139-140</ref> duidend op 'n openbare maatskappy. Dit is wat die naam sou bly tot en met Frankel se aftrede in 1984, wat daarna Tiger Oats Limited geword het. En ook maar net omdat die handelsregister in die 1980’s van mening was “Tiger” kan slegs met hawermout vereenselwig word.<ref name="Frankel.1988.410">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 410</ref> Vandag is Tiger Oats Limited natuurlik Tiger Brands Limited. Die samesmelting het op '''21 September 1944''' plaasgevind.<ref name="Frankel.1988.411">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 411</ref> Anglo American sou sy aandele van kleiner ondernemings in 1958 begin verkoop om kontant los te maak; daaronder tel Tiger Oats ook.<ref name="Frankel.1988.193">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 193</ref> In sy outobiografie in 1988 verskaf Frankel ook 'n briefhoof wat in 1944 gebruik is tydens die totstandkoming van die Tiger Oats and National Milling Company Limited. Op bl. 137 beeld dit [https://archive.is/iO4WU die fabriek uit].<ref name="Frankel.1988.137" /> == Verdere makro-ekonomiese veranderinge vanaf Republiekwording tot einde 1980's == Republiekwording in 1961 gaan met drastiese veranderinge in die daaropvolgende dekades gepaard. Groothandelaars en algemene handelaars word verdring deur supermarkte (Tiger se lewering aan Indiese groothandelaars in Natal eindig in 1967).<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 230; 320</ref> Die toeloop van nuwe intrekkers vanaf die platteland na die groot stede lyk onstuitbaar. Ook die inkomste onder swart stedelinge beteken groter verbruikersbesteding, en dus, 'n groter mark.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 240</ref> Afgesien van die buitelandse sanksies weens Apartheid, het die maatskappy ook die oliekrisis om te trotseer; so ook die spoortariewe wat styg.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref> Waar dit nog in die 1900’s heeltemal sin sou gemaak het om jou meul in die middel van die [[Swartland]] by die bron/grondstof op te rig, omrede die algemene bevolking nog yl oor die platteland versprei was, en spoorvervoer die gerieflikste vragvervoermiddel was, lyk dinge teen die middel van die 20ste eeu heelwat anders. Al hierdie faktore beteken nou dat die meulens, met die tonne meel tot hul beskikking, outomaties in dieselfde sin as bakkerye gebruik moet word,<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 242</ref> en hierdie bakkerye moet wees waar die grootste mark is om brandstof te bespaar. Net so sou dit onsinnig wees om Sunshine D, die kunsbotter, vanaf die Kaap elke keer spoorlangs Transvaal toe te stuur, omrede 40% van die mark juis in Transvaal te vinde was. Daarom is 'n aanleg in Randfontein oopgemaak.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 333</ref> Verder word ‘rasionalisering’ die nuwe modewoord: Tiger het teen 1988 net 41 bakkerye oor waarvan party tot 100&nbsp;000 brode per dag bak. Die res moet sluit. Tiger se aandeel tot die Suid-Afrikaanse bakbedryf was in 1988 omtrent 20%.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 373</ref> Ander omgewingsfaktore speel ook 'n rol. Reeds in 1967 word die kantoor in Newtown, waarin hul vader gewerk het, met groot sentimentele gevoel deur die Frankels gesluit, grootliks omrede die kantoor te klein geword het, Newtown 'n oorgangsone geword het, en die strate druk verkeer ervaar. Dit word 'n bergplek<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 250-251</ref> Heelwat veranderinge vind in die Kaap ook plaas. Rainbow Chicken ('n vertakking van Tiger Oats) maak 'n aanleg naby [[Worcester]] oop. Meadow Feeds (nog 'n vertakking van Tiger Oats) maak naby die [[Bergrivier]] buitekant die [[Paarl]] oop. Maitland was te naby aan die see en die uitbreiding is beperk. Rondom Maitland is heelwat van die omliggende plaasgrond vir woonbuurte aangewys; die boere is dus al verder uit die stadsgrense die binneland in, wat afleweringskoste duurder gemaak het. Meadow Feeds in die Paarl is ook 'n hanetreetjie van Rainbow Chicken af. Daar was sprake dat die [[Hugenotetonnel|Du Toit’s Kloof-tonnel]] binnekort sou oopmaak. En ook, soos die Wet van die Remmende Voorsprong dit wil hê, is dit dikwels makliker en goedkoper om groter en beter fasiliteite nuut aan te bou as om alles eers te sloop of stelselmatig te vervang. En dit sluit die installering en gebruik van rekenaars in.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 290</ref> Hierdie ontwikkeling duur vanaf 1974 tot 1978.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 290-291</ref> Wat dit vir Moorreesburg beteken het: Maitland is opgeknap in 1972 en 1973. Die ou hawermoutmeul daar is stuk-stuk oorgebou. In 1974 het Tiger se tegniese direkteur, Peter Thomas, te hore gekom van 'n koringmeul wat teen 'n appel en 'n ei in die Noord-Kaap te koop is. Die oorspronklike plan was toe om hierdie meul, met sy meulreg, na Moorreesburg toe te skuif. Om daarvoor plek te maak, is die gesplete ertjie- en gortaanlegte (wat Redler nog jare gelede daar by Moorreesburg agtergelaat het) verskuif na Maitland.<ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Maar weer – tye verander. Die koringmeul moes nou naby die verbruikers (lees: die meeste eters) wees. In 1977 word besluit om die koringmeul dus eerder na Maitland toe te skuif. Die fasiliteite was daar moderner, en die silo’s wat voorheen vir die voermeul gebruik is, aansienlik groter. Dit was die einde van die ontwikkelingsprogram vir Maitland.<ref name="Frankel.1988.293" /> In 1978 word die koringmeul in Maitland, wat oorspronklik vir Moorreesburg bestem was, in gebruik geneem.<ref name="Frankel.1988.293" /> Dit kan dus tereg beskou word as die jaar toe die doodsklok vir Moorreesburg se fabriek kliphard begin lui het. Nog 'n moontlike faktor: in 1982 koop Barlo Rand Limited vir Tiger Oats uit. Barlo is in die beginjare na die oorname nogal baie krities oor die doen en late van die onderskeie vertakkings van Tiger Oats, en staar hul blind teen korttermynwins op papier. Telkemale moes Frankel verduidelik dat die onderskeie fabrieke hul maer jare en hul vet jare beleef, net soos die natuur dit gewil het.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 399.</ref> Dit spreek uit lewenservaring: Hy het eenmaal so 'n toets gedop toe hy 'n vis-inmaakfabriek gekoop en in 1955 weer verkoop het; twee jaar later was daar weer volop vis, en Frankel het spyt gekry dat hy die onderneming (met goedkeuring van die direksie) wel verkoop het.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 197</ref> Rudy Frankel tree in 1984 op 76-jarige leeftyd af; dit is 40 jaar nadat hy Tiger Oats in 1944 gekoop het.<ref name="Frankel.1988.410" /><ref name="Frankel.1988.411" /> Jungle Oats by Maitland stel in Julie 1985 Oatso Easy bekend, 'n produk wat in die eerste drie jaar veral onder kinders baie gewild is. Hiervoor moes 'n spesiale aanleg van oorsee af ingevoer en installeer word, met die nodige lisensie.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 294</ref> Dit kan as net nog 'n laaste geleentheid gesien word wat van die fabriek op Moorreesburg ontneem is. Blykbaar het die Tiger Oats-fabriek in die jaar 1987 gesluit.<ref name="Courant.2017.1feb">[https://issuu.com/diecourant/docs/die_courant_swartland_en_bergrivier_4d75fd1e5c7d70/3 ''Dié Courant''. 2017. 'Tier' van Moorreesburg onder die hamer. 1 Februarie, bl. 3.]</ref> == Ná die sluiting == In '''1998''' reik die gewese Nasionale Monumenteraad (nou die [[Suid-Afrikaanse Erfenishulpbronagentskap]], SAEHA) die volgende verklaring uit:<ref name="Murphy2014">[https://web.archive.org/web/20160817162730/http://www.heritagechroniclesa.org/projects.html Murphy, C. 2014. A request to have the works declared a Provincial Heritage Site. ''Heritage Chronicle SA.'' 26 September.]</ref><ref name="Murphy2016">[https://web.archive.org/web/20160317162245/http://theheritageportal.co.za/article/tiger-brands-heritage-danger Murphy, C. 2016. Tiger Brands Heritage in Danger. 3 March.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250512093055/https://www.weskusheritage.org/blog/tiger-oats-moorreesburg Murphy, C. 2016. Tiger Oats, Moorreesburg. Weskus Heritage. 28 October]</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Engels ! scope="col" style="width: 300px;" | Vertaalpoging |- |The National Monuments Council is most interested in the building complex as a whole, both the corrugated iron structure, as well as the permanent brick and stone building, and the chimney across the road. In our opinion the complex is as significant as some of the (few) remaining industrial buildings in Cape Town, and I refer particularly to the Old Castle Brewery in Woodstock and the historical buildings in the Breweries Complex in Newlands, which has been successfully restored by the well known architect, G Fagan, and is now a historical monument. Buildings of this type are becoming increasingly rare in this country and a fine example such as this is worthy of preservation. In many European countries as well as the United Kingdom and America, industrial buildings are highly valued and are re-used in a number of creative and exciting ways; these have proved to be an extremely valuable asset to local tourism. The NMC would certainly not be prepared to consider approving the demolition of the Old Tiger Oats buildings in Moorreesburg and would suggest that the potential for creative re-use and restoration/renovation of the complex be explored.<br />Signed: Laura Robinson<br /> Dated: 27 August 1998<br />||Die Nasionale Monumenteraad heg groot waarde aan die gebouekompleks in sy geheel; waaronder inbegrepe die vaste baksteengebou, die riffelsinkstruktuur daarnaas, asook die skoorsteen oorkant die straat. Ons meen die kompleks is van ewe wesenlike belang as enkele van die (weinig)oorblywende nywerheidsgeboue in Kaapstad; hiermee verwys ek spesifiek na die Old Castle-brouery te Woodstock en die historiese geboue binne die Brouery-kompleks in Newlands wat deur die vermaarde argitek, [[Gawie Fagan]], gerestoureer is en nou as historiese monument dien. Dwarsoor die land raak soortgelyke geboue al hoe skaarser – 'n mooi voorbeeld soos hierdie verdien om bewaar te word. Nywerheidsgeboue word in vele Europese lande, die Verenigde Koninkryk en Amerika hoog aangeslaan, weer op velerlei kreatiewe en opwindende wyse benut, en blyk 'n uiters waardevolle aanwins vir die plaaslike toerisme te wees. Die sloop van die Ou Tiger Oats-gebou te Moorreesburg kan dus geensins die goedkeuring van die NMR wegdra nie; derhalwe moet die potensiaal van die gebou liewer deur middel van sy restourasie, vernuwing en herbenutting ontsluit word. |} '''24 Maart 2000''': Luidens die ''Cape Times''-artikel op hierdie dag en datum is die Swartland Erfenisstigting "vroeër die maand" in die lewe geroep.<ref>[https://www.heritagechroniclesa.org/uploads/2/8/4/8/2848804/talisman_5.pdf ''Heritage Talisman''. 2009. Heritage Day: What do we have to celebrate in the Swartland? September:1]</ref> '''2001''': Wat Weskus-Beleggingsinisiatiewe betref, het die 1998-Beleggingskonferensie toe nie die groot geld van buite gelok soos daar gehoop is nie. Om daardie rede het kleinskaalse projekte ontstaan wat dan uit die omliggende omgewing self gefinansier sou word. Blykbaar was die Tiger Oats-gebou een van hulle. Die Tiger Oats Company het glo die Tiger Oats-gebou bewillig om omgebou te word in 'n erfenissentrum wat dan 'n soort nodale punt sou uitmaak binne die algehele Weskus-Toerismestreek. Boonop sou hier allerlei soorte handwerkies en snuisterytjies verkoop word.<ref>[https://web.archive.org/web/20240911165854/https://open.uct.ac.za/server/api/core/bitstreams/e8633c36-ac0c-4344-9e51-5c43310265d1/content Bek, D. & Taylor, I. 2001. Evaluation of Spatial Development Initiatives: Case Studies of the Maputo Development Corridor and the West Coast Investment Initiative. No 01/52. UCT: Development Policy Research Unit University of Cape Town, August, p. 21]: '''Moorreesburg regional craft centre/living heritage centre (Tiger Oats)''': The Tiger Oats company have made a historic building available for the development of a regional heritage centre which will be a "nodal point" within the wider West Coast tourism product range.</ref> In '''2002''' word die fabriek aan J.J. Dempers Meesterbouers van die Paarl verkoop.<ref name="Courant.2017.1feb" /> '''2004:''' In sy heel laaste (derde) uitgawe van ''The Old Buildings of the Cape'' lewer Hans Fransen die volgende kommentaar (as een van die enkele geboue uitgesonder wat vir bewaring oorweeg kan word): Net buitekant die beboude gebied staan die vervalle vierverdieping fabrieksgebou van baksteen, met daarnaas ’n drie- en tweeverdieping toevoeging. Elkeen skyn “Georgiaanse” afmetings te hê, met staalraamvensters wat eweredig gespasieer is. 'n Seldsame voorbeeld van die nywerheidsboukuns uit die begin van die vorige eeu. Die ouderdom is nog onbekend, maar die kompleks verskyn wel op ’n [https://archive.is/HUt9K panoramafoto van T.D. Ravenscroft].<ref>Fransen, H. et al. 2004. Moorreesburg. In: ''The Old Buildings of the Cape.'' Cape Town: Jonathan Ball Publishers, p. 345: TIGER MILLING. Just outside the built-up area and now derelict, the impressive brick-built four-storey factory building, with a three- and two-storeyed addition, all of somewhat 'Georgian' proportions with regularly spaced steel windows. It is a now rare example of early-century industrial architecture. Its precise age has not been established, but the complex appears on a Ravenscroft panorama.''</ref> In die September-uitgawe van die ''Heritage Talisman'' verbind die Swartland Erfenisstigting hul daartoe om op regskennisgewings, wat die kultuurerfenis van die streek kan skaad, te reageer. Onder die enkele voorbeelde wat uitgelig word, is die Tiger Oats-gebou. In 'n paragrafie word slegs vermeld die sloop van die gebou is reeds deur die SAEHA verbied. Nietemin word die kompleks nie onderhou nie en gaan agteruit. Die stigting sal die situasie bly monitor.<ref>[https://web.archive.org/web/20200924184759/https://www.heritagechroniclesa.org/uploads/2/8/4/8/2848804/talisman_1.pdf ''Heritage Talisman''. 2004. A different approach. September:1]</ref> Die Swartland Erfenisstigting het in hierdie jaar ook Erfenis Wes-Kaap en die SAEHA gevra om ondersoek in te stel en op te tree. Volgens die Swartland Erfenisstigting is hier duidelik van "opsetlike verwaarlosing" te sprake en die skuldige eienaar(s) moet voor stok gekry word. Die probleem is: daar bestaan reeds hierdie wanopvatting dat die Swartland geen belangrike boukuns van geskiedkundige aard te bied het nie, en hierdie verwaarlosing versterk net daardie denkbeeld. As die een eienaar eers aan die kaak gestel is, en tot verantwoording geroep word, dan sal die ander in hul spore trap.<ref name="Murphy2014" /> '''1 Desember 2005''': Die streekskoerant, ''[[Swartlander|Die Swartlander]]'', onthul die betreurenswaardige toestand van die gebou, maar ontlok feitlik geen reaksie nie.<ref name="Murphy2014" /> '''2006''': 'n Kolom word afgestaan in die Junie-uitgawe van die ''Heritage Talisman'', waarin vermeld word daar het geen verbetering ingetree nie. Die vandalisme, verwering, die stelselmatige aftakeling, stroping en verkoop van boumateriaal duur onverpoosd voort. Laura Robinson se verklaring hierbo word weer in oënskou geneem: as mense in Londen, New York en Parys hul bouvallige krotbuurte in woonstelle kan omskep – wat keer Moorreesburg? Of wat van die ontluikende filmbedryf in die Kaap wat altyd 'n filmstel soek wat goedkoop, gerieflik en ruimer is as wat die stad te bied het? Te oordeel aan wat Woodstock en Newlands al vermag het – waarom staan Moorreesburg agteruit? Voorts word die leser net weer ingelig dat SAEHA wel oor die "opsetlike verwaarlosing" genader is om die saak verder te voer.<ref>[https://web.archive.org/web/20200924165259/https://www.heritagechroniclesa.org/uploads/2/8/4/8/2848804/talisman_2.pdf ''Heritage Talisman''. 2006. Selected Project 2: The Old Tiger Oats Buildings, Moorreesburg. June:2]</ref> Volgens 'n beslissingsakte op 26 Junie 2006 van Erfenis Wes-Kaap sal die Beboude Omgewing- en Landskapkomitee (BelCom) enige sloping van die gebou weier. Aansoek moet ook gedoen word om tot Provinsiale Erfenisgebied verklaar te word en sodoende beskerming te geniet.<ref name="Murphy2014" /><ref name="Murphy2016" /> '''2007''': In die Maart-uitgawe van die ''Heritage Talisman'' word die leser meegedeel: op aandrang van die Swartland Erfenisstigting het die Erfenis Wes-Kaap voorlopig die gebou beskerm, en bied verdere beskerming deur die wet indien die saak verder gevoer wil word. Dit was in '''2006''' . Die Swartland Erfenisstigting is die opdrag gegee om die eienaars hiervan te verwittig.<ref>[https://web.archive.org/web/20200924172658/https://www.heritagechroniclesa.org/uploads/2/8/4/8/2848804/talisman_3.pdf ''Heritage Talisman''. 2007. Project Update. The Old Tiger Oats Buildings, Moorreesburg. March:3]</ref> In 2007 kom die Tiger Oats-gebou in die besit van Moorreesburgse Koringboere Beperk (MKB).<ref name="Courant.2017.1feb" /> In 'n Google Straataansig-beeld van April 2010 is daar 'n bordjie met die MKB-logo duidelik aangebring wat in al drie amptelike tale van die Wes-Kaap sê: ''Privaat eiendom. Oortreders sal vervolg word.''<ref>[https://www.google.com/maps/@-33.1524405,18.6703883,3a,18.6y,83.92h,94.46t/data=!3m8!1e1!3m6!1sNzHYwLXAFBdD_NoUY7_Aag!2e0!5s20100401T000000!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D-4.464792136008796%26panoid%3DNzHYwLXAFBdD_NoUY7_Aag%26yaw%3D83.92457740298525!7i13312!8i6656?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDQyOS4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google Streetview, Graanstraat, Moorreesburg. April 2010]</ref> '''2014''': Die toestand, volgens Christopher Murphy, het sedert 1998 nie in die minste verbeter nie. Hy begin hom die vraag afvra of die stukture nie met opset verwaarloos word totdat daar geen ander keuse meer oorbly as om die geboue noodwendig te sloop nie. Maar kragtens die Nasionale Erfenishulpbronnewet is 'n permit wat deur die tersaaklike erfenisliggaam uitgereik is hiervoor nodig, andersins is dit onwettige praktyk. Verder betreur Murphy steeds hoe die Tiger Oats-gebou, maar so ook die spoorwegstasie, so erg vervalle raak dat dit onbruikbaar raak. Weer dink hy aan die geboue op die waterfront van Londen (dink [[Canary Wharf]]) en New York wat opgeknap, ingerig en gesogte blyplekke geword het.<ref name="Murphy2014" /> '''3 Maart 2016''': In ''The Heritage Portal'' skryf Murphy feitlik presies dieselfde woorde as in 2014 oor [wat veelseggend is], behalwe dat, sedert BelCom sy besluit duidelik uitgeklaar het, daar geen opvolgwerk gedoen is nie.<ref name="Murphy2014" /> '''18 Mei 2016''': 'n Uitstalling by die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg is geopen wat die geskiedenis van die Tiger Oats-gebou uitbeeld.<ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/368/12 ''Dié Courant''. 2016. Foto-onderskrif. 27 April: 12.]: […] Besoek gerus vanaf 18 Mei die Koringbedryfmuseum op Moorreesburg vir die Tiger Oats uitstalling.</ref><ref>[https://issuu.com/diecourant/docs/die_courant_swartland_25_mei_2016_3/4 ''Dié Courant''. 2016. Tiger Oats-gebou onder die vergrootglas. 25 Mei:4]: […] 'n Uitstalling oor die geskiedenis van die Tiger Oats-gebou in Moorreesburg is verlede week in die Koringbedryfmuseum op dié dorp geopen. Die gebou, deesdae in besit van Overberg Agri is geleë op die hoek van Graan- en Corporationstraat en op die munisipale waardasies as 'n bouval beskryf.</ref> Op '''15 Februarie 2017''' kom die Tiger Oats-gebou onder die hamer. Die veilingsmaatskappy van Somerset-Wes, die Michael James Organisation, waardeer die grondwaarde (wat ongeveer 7 000&nbsp;m² beslaan)<ref name="Courant.2017.22feb" /> alleen op R736 000.<ref name="Courant.2017.1feb" /> Daar was egter geen reserweprys ten tyde van die veiling nie, en daar was slegs een enkele bieër, 'n inwoner van Moorreesburg self. In die berig van ''Dié Courant'', gedagteken 22 Februarie, stel die voornemende koper dit duidelik dat hy nie wil hê die gebou tot niet moet gaan nie, en behoue moet bly. Hy was dus nie van plan om die gebou te laat sloop nie.<ref name="Courant.2017.22feb">[https://issuu.com/diecourant/docs/408_die_courant_bergrivier/2 ''Dié Courant''. 'Tier' se toekoms nou bepaal. 22 Februarie 2017, bl. 2]</ref> Murphy spreek die hoop uit van 'n nuwe hoofstuk wat aangebreek het, want dié gebou het al baie deurgemaak. Nie alleen is die deure, vloere en vensters al verkwansel nie, maar dit het al dwelmhandelaars getrek, en selfs plakkers het vantevore al hul intrek daar geneem.<ref name="Murphy2017">[https://web.archive.org/web/20170223070006/http://www.theheritageportal.co.za/notice/tiger-oats-complex-moorreesburg-sold-public-auction Murphy, C. 2017. Tiger Oats Complex in Moorreesburg Sold by Public Auction. ''The Heritage Portal.'' 16 February.]</ref> Daar was ook sprake van 'n moordsaak.<ref name="Murphy2014" /><ref name="Murphy2016" /><ref name="Murphy2017" /> Luitenant-kolonel Ricky van Schalkwyk was sedert 1 Oktober 2001 takbevelvoerder van die Moorreesburg-speurtak. Met sy vertrek in 2020 na die Vredendal-speurtak, onthou hy van die belangrikste sake in sy dienstyd op Moorreesburg: "Nog 'n saak was toe 'n man in die Tiger Oats-gebou dood aangetref is en vyf jeugdiges saam twee volwassenes vir die moord aangekeer is".<ref>[https://archive.is/mMqsq Swart, M. 2020. Ricky gereed vir nuwe taak. ''Netwerk24''. 23 Junie.]</ref> Die afslaer het wel te kenne gegee dat Erfenis Wes-Kaap deeglik ingelig is oor die erfeniswaarde van die gebou en vir enige veranderinge moet 'n permit by die organisasie verkry word. 'n Gebou moet egter 'n funksie hê – en hier lê die kruks, aldus Murphy.<ref name="Murphy2017" /> In '''April 2018''' was daar 'n Duitser wat saam met 'n spannetjie van Kaapstad 'n bietjie ''urbex'' (verkenning op verbode terreine) gaan doen het by die Tiger Oats-gebou (daar is ook foto's by).<ref>[https://archive.is/npbgX Reise Pionier: Urban Exploration in Kapstadt]</ref> Hier volg sy ondervindinge en insae hoe die plek daar uitsien: {{cquote| Die gebou is grotendeels afgebreek en in 'n verlate toestand. Dis jammer, want die baksteengebou met die skoorsteen is klassieke industriële argitektuur uit die laat-19de eeu. Die buitefasade staan nog, maar daar is geen vloere of trappe meer nie. 'n Paar staalpilare waarteen 'n groot vat met 'n volume van omtrent 5&nbsp;m³ vasgeval het – dit lyk nie veilig nie en herinner mens net hoe die produksieprosesse vroeër van bo na onder gevoer is. Alles wat selfs net naastenby lyk of dit as boumateriaal gebruik kon word, is verwyder. Pleks daarvan is daar graffiti teen die mure en oorblyfsels van klere, slaapplekke en vuurmaakplekke. Nadat die fabriek gesluit het, het 'n moord hier plaasgevind. En dis hoekom ons hier is. Verrassing! Daar is geen inligting hieroor op die internet nie. Gewapen met 'n foneemgenerator, SB7-radioskandeerder, K2- en trippelveld-EMF's, REM-pod, klankopnemer en infrarooikameras, probeer Shaun kontak maak met die gees van die afgestorwene en ander entiteite wat teenwoordig mag wees. Ons wag in spanning en met gemengde gevoelens. Daar is baie geleenthede om met ons te kommunikeer. Maar: geen vlermuise, geen bewegende voorwerpe of klopgeluide nie. Onverstaanbare stukkies woorde, 'n flikkerende flitslig en 'n paar verskrikte voëls. Oor die algemeen, niks wat werklik as "bonatuurlik" beskou kan word nie. Ons gesels bietjie met Kat, wat elke Vrydag oor paranormale onderwerpe op haar webwerf Goth in the Big City skryf. En toe gaan ons huis toe. }} '''31 Maart 2023''': In antwoord op Kennisgewing 53/2022/2023, waarin Munisipaliteit Swartland die publiek inlig omtrent die wysiging van sy Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk,<ref>[https://web.archive.org/web/20240701123518if_/http://www.swartland.org.za/media/docs/2023/Ontwikkelingsdienste_2023/Kennisgewings_20222023/Notice_55.pdf Munisipaliteit Swartland Kennisgewing 53/2022/2023]</ref> lewer die Moorreesburg Sakekamer die volgende kommentaar betreffende die Tiger Oats-gebou:<ref>[https://web.archive.org/web/20240821111450if_/https://www.moorreesburgsakekamer.co.za/laaiaf/Moorreesburg_Ruimtelike_Ontwikkeling_Kommentaar.pdf Moorreesburg Sakekamer repliek: Kommentaar ten opsigte van Swartland Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk met spesifieke verwysing na Moorreesburg.]</ref> {{cquote| K. Tiger Oats-gebou<br /> i. Die ou Tiger Oats-gebou is 'n bekende baken in Moorreesburg en het 'n baie ryke geskiedenis. Die gebou het oor die jare agteruitgegaan en onlangs is die gebou deur 'n privaatpersoon bekom om moontlik te ontwikkel.<br /> ii. Die sakekamer versoek dat SM [Swartland Munisipaliteit] enige voorstelle ten opsigte van die bewaring van hierdie landmerk met ons bespreek en waar moontlik enige advies gee t.o.v. ontwikkeling. SM is seker bekend met die Old Biscuit Mill in die Kaap wat ontwikkel is en baie gewild is vir plaaslike inwoners en toeriste. }} '''4 Mei 2025''': Tot op hierdie datum het mense hulle maar laat lei deur die uiterlike van die gebou self, of deur die skrywe van J. J. Lochner. Die geskatte datum het voorheen gewissel tussen "c. 1896"<ref>[https://web.archive.org/web/20250512081742/https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes_mob.php?bldgid=14880 Artefacts.co.za : Tiger Brands Complex.]</ref> en "1902". Lochner het byvoorbeeld die volgende geskryf (die opening van die spoorlyn is eweneens onjuis):<ref name="Lochner" /> {{cquote| In 1902 is die spoorweg verleng van Malmesbury na Moorreesburg en die eerste trein kon met groot opgewondenheid en gejuig verwelkom word. Dit was die eerste trein wat baie van die inwoners gesien het. In dieselfde jaar open die Tiger Oats Cereal Company, beter bekend as die Kompenie, die eerste fabriek op Moorreesburg. }} '''12 Junie 2026''': Christopher Murphy kondig sy uittrede aan as voorsitter van die Riebeekvallei-museumkomitee. Die voormalige voorsitter van die Swartland Erfenisstigting het sedert die vroeë 2000's hom daartoe verbind om die streek se historiese geboue te beskerm. Met sy uittrede herinner hy hom nog in die besonder aan die Tiger Oats-gebou op Moorreesburg. Al het erfenisopnames sedert 1998 die gebou se historiese waarde uitgewys, is die struktuur nooit formeel as amptelike erfenisterrein geregistreer of daartoe verklaar nie. Sodoende kon niks verhoed het dat die oorspronklike boumateriaal, soos die balke en vensters, op 'n plaaslike veiling verkoop is nie. Toe Murphy op 'n dag deur 'n oproep uit die Paarl van die veiling te hore kom, het hy hom na die terrein gehaas, maar dit was reeds gedane sake. Murphy het ook daarop gewys hoe streekserfenisprojekte oor die algemeen onder druk verkeer weens 'n kwynende aantal gemeenskapsvrywilligers. Teen Mei 2026 het die bestuurskomitee van die Riebeekvallei-museum tot slegs twee lede gekrimp, wat gelei het tot die tydelike sluiting van die fasiliteit toe geen nuwe bestuurslede gevind kon word nie.<ref>[https://diecourant.co.za/2026/06/12/murphy-wil-stokkie-oorhandig/ ''Die Courant''. 2026. Murphy wil stokkie oorhandig. 12 Junie.]</ref> [[Lêer:Radio Oveberg 16 September 2026.mp3|right|Radio Overberg. 2026. Ommi Tafel-podsending. 16 September.]] === Nalatenskap === [[Lêer:Tigeroatsreklame1928.JPG|duimnael|150px|Advertensie waarin Moorreesburg Rugbyklub ondersteun word.<ref name="Schoeman15">Schoeman, C. 1998. ''100 Jaar van Rugby: Die verhaal van Moorreesburg Rugbyklub. 1898–1998.'' Moorreesburg: Moorreesburg Rugbyklub, bl. 15</ref>]] * Die Rugbyklub van Moorreesburg staan bekend as Die Tiere, vernoem na die Tiger Oats-fabriek. In die amptelike boek van die Moorreesburg Rugbyklub (1998) word die standpunt gehuldig, in strenge navolging van Lochner, dat die fabriek in 1902 gebou is:<ref>Schoeman, C. 1998. ''100 Jaar van Rugby: Die verhaal van Moorreesburg Rugbyklub. 1898–1998.'' Moorreesburg: Moorreesburg Rugbyklub, bl. 10-12</ref> {{cquote| Rugby is vir die eerste keer in Moorreesburg gespeel in dieselfde jaar dat die dorp formeel as 'n dorp geproklameer is, naamlik in 1898. […] Slegs vier jaar na die nederige begin van rugby op Moorreesburg het twee belangrike gebeurtenisse die ontwikkeling van die dorp en terselfdertyd die rugbyklub 'n groot hupstoot gegee, naamlik die opening van die spoorweg na die dorp en die oprigting van die Tiger Oats Cereal Company in Moorreesburg. […] Terselfdertyd het die stigting van die Tiger Oats Cereal Company baie bygedra tot die uitbouing van die dorp. Sy besturende direkteur, mnr. Wheeler het die belange van Moorreesburg op die hart gedra en die onderneming het 'n groot invloed op al die sektore van die gemeenskap uitgeoefen. Dit was dan ook na aanleiding van Tiger Oats dat Moorreesburg se spelers as Die Tiere bekend geword het en gou 'n krag in die streek geword het. }} Wat chronologie betref kan hierdie bewoording verwarring meebring. Die mnr. Wheeler hier ter sprake is William Henry Wheeler (almal het hom wel as "Mr. Wheeler" geken).<ref name="Frankel.1988.145.146">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 145-146</ref> Hy is in Engeland gebore, word in sy vroeë twintigerjare die bestuurder van 'n meul in Londen, en ook later lektor in maaltegnologie, asook die tegniese redakteur van ''Trade Journal'' (waartoe hy heelwat artikels bydra). Op uitnodiging kom hy in November 1936 na Suid-Afrika en word besturende direkteur van Tiger Oats Co. in 1938.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Wie_is_wie_in_Suid_Afrika/l9buRILhMmMC?hl=af&gbpv=1&bsq=%22in%201938%20%2C%20after%20he%20had%20disposed%20of%20his%20interests%20in%20England%22&dq=%22in%201938%20%2C%20after%20he%20had%20disposed%20of%20his%20interests%20in%20England%22&printsec=frontcover Wie Was Wie? 1960. s.v. Wheeler, William Henry. Johannesburg: Vitae Uitgewers, bl. 542]</ref> Rudy Frankel en sy vrou, Nora, ontmoet Wheeler teen middel-1944 as die besturende direkteur van ''Maitland'', toe Tiger Oats aangekoop is. Wheeler het hom veral toegespits op die ensieme en om die meule so doeltreffend en seepglad moontlik te laat loop. Wheeler het in Maart 1961 afgetree, maar het nie sy vrou daarvan vertel nie en net elke dag oudergewoonte na sy kantoor toe gekom – nou as konsultant, tot en met 30 September 1966. Hy sterf in Februarie 1979. Frankel se indruk van sy persoonlikheid is egter dié van 'n "somber individu", vergeleke met die mense-mens en joviale Skot, Peter Murray King.<ref name="Frankel.1988.145.146" /> 'n Naam waarop eintlik ingegaan moet word, is Jim Shipp, want hy was jare lank die besturende direkteur van die Moorreesburg-tak.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 190.</ref> In 1928 verskyn 'n advertensie in ''Die Burger'' met die volgende bewoording, wat direk na Die Tiere verwys:<ref name="Schoeman15" /> {{cquote| '''Die Onoorwinlikes''' Hierdie jaar het Moorreesburg – die huis van die beroemde Tiger-hawermout – 'n Rugby-span voortgebring wat ongeëwenaard in die plattelandse distrikte is. Ons, die vervaardigers van Tiger-hawermout, is nie min trots daarop om hul sukses bekend te maak nie, want ons voel dat hul sukses tot 'n sekere mate te danke is aan die feit dat hulle van die distrik kom waar die gesondste ontbytvoedsel in Afrika gekweek word. As dit die enigste oorwinning was waarna ons kan verwys, is ons nog meer geregverdig om trots te wees. Maar ons het ander oorwinnings op ons krediet. In 1906 het die beroemde Springbokspan deur die Britse Eilande getoer. Saam met hulle het hul genoeg Tiger-hawermout geneem wat vir elke man vir elke ontbyt gedurende die toer genoeg sou wees. Hulle sukses was merkwaardig en ons mag sê dat dit tot 'n groot mate te danke was aan hul uithoudingsvermoë, wat hulle elke dag uit Suid-Afrika se nasionale ontbytvoedsel verkry het. Vandag probeer ons om nog meer Onoorwinlike Springbokke groot te maak. Duisende klein Suid-Afrikanertjies verkry elke oggend gesondheid, krag en uithoudingsvermoë uit Tiger-hawermout. As u eie klein seuntjie – of is dit 'n dogtertjie! - nie onder die groot leër van eters van Tiger-hawermout is nie, wil ons hê dat u hom or haar moet inskryf vir die leër van onoorwinlikes. U sal die aanwerwingskantoor by u kruidenier vind. }} Soos die leë Tiger Oats-gebou, is ook die 1906-datum omgeef met enigma. Want sowel Frankel<ref name="Frankel.1988.135" /> as ''De Zuid-Afrikaan''<ref name="dezuidafrikaan.1908.1des.8" /> voer aan die eerste hawermoutprodukte is in 1908 gemaak. En tog, as mens in ag neem dat Alfred Marshall voor die tariewekommissie sy saak gestel het – 'n sitting wat byna drie weke sedert 3 tot 18 Desember 1907 vir alle nywerhede in die Kaapkolonie geduur het – dan moes die African Compressed Fodder Company reeds hawermoutprodukte voor 1908 gemaak het.<ref name="Minutes1908" /> Wat die Tiger-handelsmerk egter betref, is die aankondiging om registrasie eers November 1906 gemaak,<ref name="trademark" /> toe die Springboktoerspan lankal op September 1906 met die skip, ''The Gascon'', in South Hampton aangekom het.<ref>[https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/international-rugby/the-1st-south-africa-tour-to-the-uk-and-france-1906-07 World Rugby Museum. 2019. The 1st South Africa Tour to the UK and France 1906-07. 20 September.]</ref> == Notas == {{notas}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{Koördinate|33|09|08.8|S|18|40|14|O|region:ZA_type:city_source:afwiki|aansig=titel}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Moorreesburg]] be4yexh2aoi8djixix55lcvjvvdi04i 0 428804 2974922 2970341 2026-10-03T05:02:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974922 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van [[Kultusrolprent|kultusrolprente]]''' wat alfabeties volgens titel georganiseer is. Sien [[Lys van kultusrolprente]] vir die hooflys. {{A-Z multibladsy lys|Lys van kultusrolprente}} {| class="wikitable sortable" |- ! Rolprent titel !! Jaar !! Regisseur !! Verwysings |- | ''Le Salaire de la Peur'' (''The Wages of Fear'') || 1953 || Henri-Georges Clouzot || <ref>http://www.leblogtvnews.com/2015/01/a-voir-sur-arte-le-film-culte-le-salaire-de-la-peur-et-son-remake-americain.html</ref> |- | ''Salò o le 120 giornate di Sodoma'' (''Salò, or the 120 Days of Sodom'') || 1975 || Pier Paolo Pasolini || <ref name="cultographies1" /><ref>{{Cite web |url=http://www.cambridgescholars.com/download/sample/58205 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 2 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802140213/http://www.cambridgescholars.com/download/sample/58205 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Salt of the Earth'' || 1954 || Herbert J. Biberman || <ref name="Peary2" /><ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1986/04/10/movies/new-life-on-video-for-blacklisted-film.html |title=NEW LIFE ON VIDEO FOR BLACKLISTED FILM |last=Harmetz |first=Aljean |work=The New York Times |date=10 April 1986 |access-date=7 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211720/https://www.nytimes.com/1986/04/10/movies/new-life-on-video-for-blacklisted-film.html |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Samurai Cop'' || 1991 || Greg Hantanka || <ref>{{cite web |last=Azevedo |first=Jeremy |url=http://www.vice.com/en_uk/read/samurai-cop-matt-hannon-interview-908 |title=We Met the Star of 'Samurai Cop', One of the Best (and Worst) Action Movies of All Time &#124; VICE &#124; United Kingdom |publisher=VICE |date=10 September 2014 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010185830/http://www.vice.com/en_uk/read/samurai-cop-matt-hannon-interview-908 |archive-date=10 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sankofa'' || 1993 || Haile Gerima || <ref>{{cite web |url=http://m.gicafrica.diplo.de/Vertretung/suedafrika-dz/en/__pr/2015/10/10-Spirit-of-the-Dead.html?archive=3707644 |title=German Information Centre Africa – Namibian Premiere of cult classic Sankofa |publisher=M.gicafrica.diplo.de |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101133/http://m.gicafrica.diplo.de/Vertretung/suedafrika-dz/en/__pr/2015/10/10-Spirit-of-the-Dead.html?archive=3707644 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=2qcvQCbLsv4C&pg=PA79&lpg=PA79&dq=african+cult+film+sankofa&source=bl&ots=v0zU521DQj&sig=0bac8iGry1O95_7TYyYi5bUMGuE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiOrM6vqr_JAhXGtRoKHZblCuEQ6AEIRTAF#v=onepage&q=african%20cult%20film%20sankofa&f=false |title=Encountering Modernity: Twentieth Century South African Cinemas – Keyan G. Tomaselli – Google Boeken |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2015-12-18}}</ref><ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=IHaT0EAHlscC&pg=PA178&lpg=PA178&dq=african+cult+film+sankofa&source=bl&ots=F7fhZwzqyM&sig=OikZ4Dyb-gfWzy22alTG9vbgdVg&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiOrM6vqr_JAhXGtRoKHZblCuEQ6AEIUjAH#v=onepage&q=african%20cult%20film%20sankofa&f=false |title=Africans and the Politics of Popular Culture – Toyin Falola, Augustine Agwuele – Google Boeken |publisher=Books.google.com |access-date=18 Desember 2015 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409170600/https://books.google.com/books?id=IHaT0EAHlscC |archive-date=9 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Sandlot'' || 1993 || David M. Evans || <ref>{{cite web |last=Eakin |first=Marah |url=http://www.avclub.com/article/ithe-sandloti-ilittle-big-leaguei-and-irookie-of-t-63395 |title=The Sandlot, Little Big League, and Rookie Of The Year |date=14 Oktober 2011 |access-date=8 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611220039/http://www.avclub.com/article/ithe-sandloti-ilittle-big-leaguei-and-irookie-of-t-63395 |archive-date=11 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Santa Claus Conquers the Martians'' || 1964 || Nicholas Webster || <ref name="Bubbeo">{{cite news |last=Bubbeo |first=Daniel |title='Santa Claus Conquers the Martians': Cult favorite coming to Long Island theaters |work=Newsday |date=29 November 2013 |url=http://www.newsday.com/entertainment/movies/santa-claus-conquers-the-martians-cult-favorite-coming-to-long-island-theaters-1.6506396 |access-date=3 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920045620/https://www.newsday.com/entertainment/movies/santa-claus-conquers-the-martians-cult-favorite-coming-to-long-island-theaters-1.6506396 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Santa Sangre'' || 1989 || Alejandro Jodorowsky || <ref>{{cite web|last=Buckley|first=Heather|title="SANTA SANGRE" (DVD/Blu-ray Review)|url=http://www.fangoria.com/index.php/reviews/movies/3235-santa-sangre-dvdblu-ray-review|work=Fangoria|accessdate=22 April 2013|archive-date=15 Junie 2013|archive-url=https://archive.is/20130615090524/http://www.fangoria.com/index.php/reviews/movies/3235-santa-sangre-dvdblu-ray-review|url-status=dead}}</ref> |- | ''Sátántangó'' (''Satan's Tango'') || 1994 || Béla Tarr || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Sátántangó |url=http://www.avclub.com/articles/satantango,41563/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908201155/http://www.avclub.com/articles/satantango,41563/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Say Anything...'' || 1989 || Cameron Crowe || <ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/1695094/jonh-cusack-say-anything/ |title=John Cusack (Almost) Re-Creates 'Say Anything' Boom Box Scene At Peter Gabriel Show |publisher=MTV |date=8 Oktober 2012 |first=Gil |last=Kaufman |access-date=10 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914030636/http://www.mtv.com/news/1695094/jonh-cusack-say-anything/ |archive-date=14 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sayonara CP'' (''Goodbye CP'') || 1972 || Kazuo Hara || <ref>http://www.conectas.org/en/actions/sur-journal/issue/14/1000410-a-porta-aberta-cinco-filmes-que-marcaram-e-fundaram-as-representacoes-dos-direitos-humanos-para-pessoas-com-deficiencia</ref> |- | ''Scarface'' || 1983 || Brian De Palma || <ref name="EWCult" /> |- | ''Scanners'' || 1981 || [[David Cronenberg]]|| <ref name="cultographies.com" /><ref>{{cite web |last=Belanger |first=Ashley |url=http://www.orlandoweekly.com/Blogs/archives/2015/10/08/david-cronenbergs-scanners-is-an-eye-popping-treat-for-sci-fi-lovers-at-the-enzian |title=David Cronenberg's 'Scanners' is an eye-popping treat for sci-fi lovers at the Enzian &#124; Blogs |publisher=Orlando Weekly |date=9 Oktober 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920045420/https://www.orlandoweekly.com/Blogs/archives/2015/10/08/david-cronenbergs-scanners-is-an-eye-popping-treat-for-sci-fi-lovers-at-the-enzian |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Scarlet Empress'' || 1934 || Josef von Sternberg || <ref name="Peary1" /> |- | ''Schizopolis'' || 1996 || Steven Soderbergh || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Schizopolis |url=http://www.avclub.com/articles/schizopolis,57620/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909015820/http://www.avclub.com/articles/schizopolis,57620/ |archive-date= 9 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Science of Sleep'' || 2002 || Michel Gondry || <ref>http://www.avclub.com/article/michel-gondrys-next-film-about-teenage-runaways-203225</ref> |- | ''Scorpio Rising'' || 1964 || Kenneth Anger || <ref name="Cult2" /> |- | ''Scott Pilgrim vs. the World'' || 2010 || Edgar Wright || <ref>{{cite web |last=Mercer |first=Benjamin |title='Scott Pilgrim vs. the World': From Box Office Flop to Cult Classic? |url=http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2010/11/scott-pilgrim-vs-the-world-from-box-office-flop-to-cult-classic/66453/ |work=The Atlantic |access-date=17 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626191220/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2010/11/scott-pilgrim-vs-the-world-from-box-office-flop-to-cult-classic/66453/ |archive-date=26 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Scream'' || 1996 || Wes Craven || <ref>{{cite news |last=Webster |first=Paul |title=French link murders to cult film |url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/jun/09/filmnews.paulwebster |work=The Guardian |access-date=25 April 2013 |location=London |date=10 Junie 2002 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427064806/http://www.guardian.co.uk/world/2002/jun/09/filmnews.paulwebster |archive-date=27 April 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Searchers'' || 1956 || John Ford || <ref name="Peary1" /> |- | ''Seconds'' || 1966 || John Frankenheimer || <ref name="Peary3" /><ref>{{cite news |last=Tenner |first=Edward |title=A Second Life for Seconds, the 1966 Cult Classic That Made Audiences Sick |url=http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2013/08/a-second-life-for-em-seconds-em-the-1966-cult-classic-that-made-audiences-sick/278930/ |date=22 Augustus 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511094545/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2013/08/a-second-life-for-em-seconds-em-the-1966-cult-classic-that-made-audiences-sick/278930/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Secret of NIMH'' || 1982 || Don Bluth || <ref>{{cite web |url=http://www.cataroo.com/DBnimh.html |title=Don Bluth NIMH |publisher=Cataroo.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030190240/http://www.cataroo.com/DBnimh.html |archive-date=30 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Secretary'' || 2002 || Steven Shainberg || <ref>http://www.vanityfair.com/hollywood/2015/01/fifty-shades-of-grey-secretary-marketing-campaign</ref><ref>{{Cite web |url=http://bombmagazine.org/article/2848/steven-shainberg |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=25 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125180815/http://bombmagazine.org/article/2848/steven-shainberg |url-status=dead }}</ref> |- | ''Sedmikrásky'' (''Daisies'') || 1966 || Věra Chytilová || <ref name="old.bfi.org.uk" /> |- | ''Sei donne per l'assassino'' (''Blood and Black Lace'') || 1964 || Mario Bava || <ref>{{Cite web |url=http://www.fashioninfilm.com/film/blood-and-black-lace-sei-donne-per-lassassino/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409031927/http://www.fashioninfilm.com/film/blood-and-black-lace-sei-donne-per-lassassino/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Seksmisja'' (''Sexmission'') || 1984 || Juliusz Machulski || <ref>{{Cite web |url=http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/9 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=15 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415022201/http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/9 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Sen to Chihiro no Kamikakushi'' (''Spirited Away'') || 2001 || [[Hayao Miyazaki]] || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Spirited Away |url=http://www.avclub.com/articles/spirited-away,26708/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103114545/http://www.avclub.com/articles/spirited-away,26708/ |archive-date=3 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sennen Joyu'' (''Millennium Actress'') || 2001 || Satoshi Kon || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Millennium Actress |url=http://www.avclub.com/articles/millennium-actress,27341/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908193217/http://www.avclub.com/articles/millennium-actress,27341/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Serenity'' || 2005 || Joss Whedon || <ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8157067/Joss-Whedon-The-man-behind-the-Buffy-series.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Daisy |last=Dunn |title=Joss Whedon: The man behind the Buffy series |date=24 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705162657/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8157067/Joss-Whedon-The-man-behind-the-Buffy-series.html |archive-date=5 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Serial Mom'' || 1994 || John Waters || <ref>{{cite web |last=Vice |first=Jeff |title=John Waters on John Waters |url=http://www.deseretnews.com/article/650198227/John-Waters-on-John-Waters.html?pg=all |work=Deseret News |access-date=17 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920040209/https://www.deseretnews.com/article/650198227/John-Waters-on-John-Waters.html?pg=all |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Series 7: The Contenders'' || 2001 || Daniel Minahan || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The New Cult Canon Series 7: The Contenders |url=http://www.avclub.com/articles/series-7-the-contenders,50672/ |work=The A.V. Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002134948/http://www.avclub.com/articles/series-7-the-contenders,50672/ |archive-date=2 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Session 9'' || 2001 || Brad Anderson || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Session 9 |url=http://www.avclub.com/articles/session-9,48220/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121223042419/http://www.avclub.com/articles/session-9%2C48220/ |archive-date=23 Desember 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Seven Servants'' || 1996 || Daryush Shokof || <ref>{{Cite web |url=http://www.coreentertainment.ca/events/detail/smokey-joes-cafe |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108083925/http://www.coreentertainment.ca/events/detail/smokey-joes-cafe |url-status=dead }}</ref> |- | ''Sextette'' || 1978 || Ken Hughes || <ref>{{cite web |url=http://westhollywoodwives.com/tag/sextette/ |title=Account Suspended |publisher=Westhollywoodwives.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064640/http://westhollywoodwives.com/tag/sextette/ |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rollingstone.com/culture/lists/cult-classics-a-z#index |title=Cult Classics: A to Z |publisher=Rollingstone.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119084634/http://www.rollingstone.com/culture/lists/cult-classics-a-z#index |archive-date=19 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sexy Beast'' || 2000 || Jonathan Glazer || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Sexy Beast |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-sexy-beast,2411/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529213945/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-sexy-beast%2C2411/ |archive-date=29 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Shadows'' || 1959 || John Cassavetes || <ref>https://books.google.be/books?id=SRia-uAcQzMC&pg=PA13&lpg=PA13&dq=shadows+john+cassavetes+cult+film&source=bl&ots=f5_WKehr7m&sig=TafnC1NGLV21-iBcVRFA-djJjKk&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwi_noPdgInKAhULOxQKHb9bDaQ4ChDoAQgzMAQ#v=onepage&q=shadows%20john%20cassavetes%20cult%20film&f=false</ref><ref>http://fandomania.com/john-cassavetess-shadows-the-quintessential-independent-film/</ref> |- | ''Shadow of the Vampire'' || 2000 || E. Elias Merhige || <ref>http://www.theguardian.com/film/gallery/2013/aug/07/sirens-sinners-weimar-cinema-in-pictures</ref> |- | ''Shakes the Clown'' || 1992 || Bobcat Goldthwait || <ref>{{cite web |last=Rabin |first=Nathan |title=Interview: Bobcat Goldthwait |url=http://www.avclub.com/articles/bobcat-goldthwait,31890/ |work=AV Club |access-date=25 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921140815/http://www.avclub.com/articles/bobcat-goldthwait,31890/ |archive-date=21 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Shallow Grave'' || 1994 || Danny Boyle || <ref>{{cite web |url=http://www.theskinny.co.uk/festivals/edinburgh-festivals/film/edinburgh-international-film-festival-2009 |title=Edinburgh International Film Festival 2009 |publisher=The Skinny |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011323/https://www.theskinny.co.uk/festivals/edinburgh-festivals/film/edinburgh-international-film-festival-2009 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sharknado'' || 2013 || Anthony C. Ferrante || <ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2013/08/03/entertainment-us-sharknado-idUSBRE97200H20130803 |title=TV film 'Sharknado' inches to cult status with midnight shofwings |last=Kelsey |first=Eric |work=Reuters |date=2 Augustus 2013 |access-date=31 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924183546/http://www.reuters.com/article/2013/08/03/entertainment-us-sharknado-idUSBRE97200H20130803 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Shaun of the Dead'' || 2004 || Edgar Wright || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Shaun of the Dead |url=http://www.avclub.com/articles/shaun-of-the-dead,61446/ |work=AV Club |access-date=25 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131116013236/http://www.avclub.com/articles/shaun-of-the-dead,61446/ |archive-date=16 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''[[The Shawshank Redemption]]'' || 1994 || Frank Darabont || <ref name="EWCult" /> |- | ''Shin Seiki Evangerion Gekijō-ban: Ea/Magokoro o, Kimi ni'' (''The End of Evangelion'') || 1997 || Hideaki Anno, Kazuya Tsurumaki || <ref>{{Cite journal|url = http://intensitiescultmedia.files.wordpress.com/2013/07/producing-transnational-cult-media-neon-genesis-evangelion-and-ghost-in-the-shell-in-circulation-brian-ruh.pdf|title = Producing Transnational Cult Media: Neon Genesis Evangelion and Ghost in the Shell in Circulation|last = Ruh|first = Brian|date = 2013|journal = Intensities |accessdate = |doi = }}</ref> |- | ''[[The Shining (film)|The Shining]]'' || 1980 || [[Stanley Kubrick]]|| <ref>{{cite web|last=Rodriguez |first=Rene |url=http://www.miamiherald.com/entertainment/movies-news-reviews/reeling-with-rene-rodriguez/article1948854.html |title=The cult of ‘The Shining’ |publisher=Miami Herald |date=2013-04-06 |accessdate=2015-12-18}}</ref><ref>{{cite web |url=http://metro.co.uk/2015/10/23/the-hotel-that-inspired-the-shining-is-to-become-a-horror-museum-5458746/ |title=The Stanley Hotel that inspired The Shining to become horror museum &#124; Metro News |publisher=Metro.co.uk |date=23 Oktober 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920050001/https://metro.co.uk/2015/10/23/the-hotel-that-inspired-the-shining-is-to-become-a-horror-museum-5458746/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Shivers'' || 1975 || [[David Cronenberg]]|| <ref>{{cite web |url=https://www.winnipegfilmgroup.com/event/canadian-horror-double-bill-shivers-and-prom-night/2014-10-31/ |title=Upcoming Events &#124; Canadian Horror Double Bill: Shivers and Prom Night |publisher=Winnipeg Film Group |date=31 Oktober 2014 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220135937/https://www.winnipegfilmgroup.com/event/canadian-horror-double-bill-shivers-and-prom-night/2014-10-31/ |archive-date=20 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Shock Corridor'' || 1963 || Samuel Fuller || <ref name="Peary1" /> |- | ''Shock Treatment'' || 1981 || Jim Sharman || <ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/markkermode/2011/09/shock_treatment.html |title=Shock Treatment |last=Kermode |first=Mark |authorlink=Mark Kermode |date=16 September 2011 |access-date=25 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905043142/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/markkermode/2011/09/shock_treatment.html |archive-date=5 September 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sholay'' || 1975 || Ramesh Sippy || <ref name="Cult2" /><ref>{{cite news |url=http://m.rediff.com/movies/2002/aug/09dinesh.htm |title=Why Sholay is a cult classic |last=Raheja |first=Dinesh |work=Rediff.com |date=9 Augustus 2002 |access-date=22 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026035158/http://m.rediff.com/movies/2002/aug/09dinesh.htm |archive-date=26 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Shoot 'Em Up'' || 2007 || Michael Davis || <ref>{{cite web|url=http://www.screendaily.com/shoot-em-up/4034215.article|title=Shoot 'Em Up|last=Grierson|first=Tim|work=Screen Daily|date=30 August 2007|accessdate=19 July 2014}}</ref> |- | ''The Shooting'' || 1966 || Monte Hellman || <ref name="Peary1" /> |- | ''Shortbus'' || 2006 || John Cameron Mitchell || <ref>http://www.critic.co.nz/culture/article/3146/shortbus-2006</ref> |- | ''Shoto Pisu'' (''Short Peace'') || 2013 || Shuhei Morita, Katsuhiro Otomo, Hiroaki Ando, Hajime Katoki, en Yohei Kataoka || <ref name="tasteofcinema2" /> |- | ''Showdown in Little Tokyo'' || 1991 || Mark L. Lester || <ref>{{cite news|title= A Resurgence of Interest in Films of Brandon Lee|publisher= The Los Angeles Times|date=1993-04-09|url= http://articles.latimes.com/1993-04-09/entertainment/ca-20800_1_brandon-lee|accessdate=3 December 2010 |first=Dennis|last=Hunt}}</ref> |- | ''Showgirls'' || 1995 || Paul Verhoeven || <ref name="Boston" /><ref>http://www.vanityfair.com/culture/2015/05/showgirls-20-anniversary-las-vegas</ref> |- | ''Shurayuki-hime'' (''Lady Snowblood'') || 1973 || Toshiya Fujita || <ref>{{cite web |url=https://www.criterion.com/boxsets/1154-the-complete-lady-snowblood |title=The Complete Lady Snowblood – The Criterion Collection |publisher=Criterion.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624104758/https://www.criterion.com/boxsets/1154-the-complete-lady-snowblood |archive-date=24 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sid & Nancy'' || 1986 || Alex Cox || <ref>http://www.shortlist.com/entertainment/music/10-best-music-biopics</ref> |- | ''The Signal'' || 2007 || David Bruckner, Dan Bush, Jacob Gentry || <ref>{{cite web|url=http://www.dreadcentral.com/news/40390/excl-video-and-photos-screamfest-premieres-tucker-dale-vs-evil-and-my-super-psycho-sweet-|title=Excl. Video and Photos: Screamfest Premieres of Tucker & Dale vs. Evil and My Super Psycho Sweet 16 Part 2|last=Decker|first=Sean|work=Dread Central|date=18 October 2010|accessdate=19 July 2014}}</ref> |- | ''Siin me oleme!'' (''Here we are!'') || 1979 || Sulev Nõmmik || <ref>{{Cite web |url=http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/14 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=14 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170414222453/http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/14 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Silent Night, Deadly Night'' || 1984 || Charles Sellier || <ref name="flavorwire3">{{cite web |last=Bailey |first=Jason |url=http://flavorwire.com/493459/so-bad-its-good-its-christmas-time-and-garbage-day-in-silent-night-deadly-night-part-2 |title=Silent Night, Deadly Night Part 2: So Bad It’s Good |publisher=Flavorwire |date=12 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916081039/http://flavorwire.com/493459/so-bad-its-good-its-christmas-time-and-garbage-day-in-silent-night-deadly-night-part-2 |archive-date=16 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Silent Night, Deadly Night Part 2'' || 1987 || Lee Harry || <ref name="flavorwire3" /><ref>{{cite web |last=Klein |first=Brennan |url=http://www.joblo.com/horror-movies/news/eric-freeman-has-plans-for-a-true-silent-night-deadly-night-sequel-541 |title=Eric Freeman has plans for a Silent Night Deadly Night 2 sequel – Horror Movie News &#124; Arrow in the Head |publisher=Joblo.com |date=12 Augustus 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211455/http://www.joblo.com/horror-movies/news/eric-freeman-has-plans-for-a-true-silent-night-deadly-night-sequel-541 |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Silent Running'' || 1972 || Douglas Trumbull || <ref>{{cite news |last=French |first=Philip |title=Silent Running |url=http://www.guardian.co.uk/film/2011/nov/27/silent-running-french-classic-dvd |work=The Guardian |access-date=23 April 2013 |location=London |date=27 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231201814/http://www.guardian.co.uk/film/2011/nov/27/silent-running-french-classic-dvd |archive-date=31 Desember 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sin City'' || 2005 || Frank Miller, Robert Rodriguez, Quentin Tarantino || <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/sin-city-a-dame-to-kill-for-movie-review/article6385720.ece|title=Sin City: A Dame to Kill For{{Spaced ndash}}censored city|last=Kamit|first=Sudish|accessdate=6 September 2014|date=15 Februarie 2015|location=Chennai, Indië|work=The Hindu|archive-date=20 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011009/https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/sin-city-a-dame-to-kill-for-movie-review/article6385720.ece|url-status=dead}}</ref> |- | ''Singapore Sling: O Anthropos pou Agapise ena Ptoma'' (ook verkort tot ''Singapore Sling'') || 1990 || Nikos Nikolaidis || <ref>{{cite web |url=http://metro.co.uk/2008/06/22/singapore-sling-18-207547/ |title=Singapore Sling (18) |last=Rudd |first=Amy |work=Metro UK |date=22 Junie 2008 |access-date=7 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011250/https://metro.co.uk/2008/06/22/singapore-sling-18-207547/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Un Singe en Hiver'' (''A Monkey in Winter'') || 1962 || Henri Verneuil || <ref>http://archives.lesoir.be/deces-henri-verneuil-realisateur-francais-est-mort-vend_t-20020112-Z0LDN1.html</ref> |- | ''Sint'' (''Saint (Nick)'') || 2010 || Dick Maas || <ref>{{cite web |author=Todd Brown |url=http://twitchfilm.com/2010/11/saint-nick-is-coming-and-hes-not-happy-new-tv-spot-for-dick-maas-sint.html |title=Saint Nick Is Coming. And He's Not Happy. New TV Spot For Dick Maas' SINT |publisher=Twitchfilm.com |date=2010-11-05 |accessdate=2015-12-18 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208160150/http://twitchfilm.com/2010/11/saint-nick-is-coming-and-hes-not-happy-new-tv-spot-for-dick-maas-sint.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{nl}} http://www.parool.nl/parool/nl/21/FILM/article/detail/1070431/2010/12/08/Film-Sint-verkocht-aan-het-buitenland.dhtml</ref> |- | ''Sissi'' || 1955 || Ernst Marischka || <ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=GPUWPW3BRAUC&pg=PA341&lpg=PA341&dq=Sissi+romy+schneider+cult+classic&source=bl&ots=CJJi8bOntU&sig=kobvBTpxQiRQqIFVhXd2LR4YCdc&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiGitXOz6jJAhXMtxQKHQyJBRAQ6AEIQjAF#v=onepage&q=Sissi%20romy%20schneider%20cult%20classic&f=false |title=A Companion to German Cinema – Terri Ginsberg, Andrea Mensch – Google Boeken |publisher=Books.google.be |date=2012-02-13 |accessdate=2015-12-18}}</ref> |- | ''Sisters'' || 1973 || Brian De Palma || <ref name="nerve.com" /> |- | ''Six-String Samurai'' || 1998 || Lance Mungia || <ref>{{cite web |last=Vice |first=Jeff |title=`Six-String Samurai' has its moments |url=http://www.deseretnews.com/article/658893/Six-String-Samurai-has-its-moments.html?pg=all |work=Deseret News |access-date=23 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920040207/https://www.deseretnews.com/article/658893/Six-String-Samurai-has-its-moments.html?pg=all |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Det sjunde inseglet'' (''The Seventh Seal'') || 1957 || [[Ingmar Bergman]]|| <ref name="Peary2" /> |- | ''Skidoo'' || 1968 || Otto Preminger || <ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=2xJMBAAAQBAJ&pg=PA22&lpg=PA22&dq=erich+von+stroheim+cult+film&source=bl&ots=o5mSD4Tmj0&sig=P36C1GkNfD0j1eSyeB_eFWefqBA&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwja1627geDJAhWDvxQKHduNA2UQ6AEIVzAI#v=onepage&q=erich%20von%20stroheim%20cult%20film&f=false |title=Film + Travel North America, South America: Traveling the World Through Your … - Museyon, - Google Boeken |publisher=Books.google.be |date= |accessdate=2015-12-18}}</ref> |- | ''Slacker'' || 1991 || Richard Linklater || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Slacker |url=http://www.avclub.com/articles/slacker,32471/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530073024/http://www.avclub.com/articles/slacker%2C32471/ |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Slap Shot'' || 1977 || George Roy Hill || <ref>{{cite news |last=Mandak |first=Joe |title=Hockey returning to Johnstown, Pa., inspiration for cult movie hit 'Slap Shot' |url=http://news.yahoo.com/hockey-returning-johnstown-pa-inspiration-cult-movie-hit-132837696--spt.html |access-date=14 April 2013 |newspaper=Yahoo News |date=3 Mei 2012 |agency=Associated Press |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003007/http://news.yahoo.com/hockey-returning-johnstown-pa-inspiration-cult-movie-hit-132837696--spt.html |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''SLC Punk!'' || 1998 || James Merendino || <ref>{{cite web |last=Mendyuk |first=Bridjet |title=SLC Punk! 2: Punk’s Dead to be released by the end of 2014, details |url=http://www.altpress.com/news/entry/slc_punk_2_punks_dead_to_be_released_by_the_end_of_2014_details |work=Alternative Press |access-date=10 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702201937/http://www.altpress.com/news/entry/slc_punk_2_punks_dead_to_be_released_by_the_end_of_2014_details |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sleepaway Camp'' || 1983 || Robert Hiltzik || <ref>{{cite web |author=Don Kaye |url=http://www.denofgeek.us/movies/sleepaway-camp/235963/robert-hiltzik-talks-the-making-of-slasher-classic-sleepaway-camp |title=Robert Hiltzik Talks the Making of Slasher Classic Sleepaway Camp &#124; Den of Geek |publisher=Denofgeek.us |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203030119/http://www.denofgeek.us/movies/sleepaway-camp/235963/robert-hiltzik-talks-the-making-of-slasher-classic-sleepaway-camp |archive-date=3 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sleeper'' || 1973 || [[Woody Allen]]|| <ref name="newsweek1" /> |- | ''Slither'' || 2006 || James Gunn || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Slither |url=http://www.avclub.com/articles/slither,54872/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014180728/http://www.avclub.com/articles/slither,54872/ |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Snakes On A Plane'' || 2006 || David R. Ellis || <ref>http://www.academia.edu/775936/Snakes_on_a_Plane_and_the_prefabricated_cult_film</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ew.com/article/2006/04/07/how-did-snakes-plane-become-cult-movie-2006 |title=argiefkopie |access-date= 7 Mei 2025 |archive-date=11 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111041552/http://www.ew.com/article/2006/04/07/how-did-snakes-plane-become-cult-movie-2006 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Snatch'' || 2000 || [[Guy Ritchie]] || <ref>{{cite web |last=Ritt |first=Megan |title=Cinema Sounds: Snatch |url=http://consequenceofsound.net/2010/01/cinema-sounds-snatch/ |access-date=20 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920045432/https://consequenceofsound.net/2010/01/cinema-sounds-snatch/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''So I Married An Axe Murderer'' || 1993 || Thomas Schlamme || <ref>{{Cite web |url=https://tribecafilm.com/stories/20-years-of-love |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=26 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126220944/https://tribecafilm.com/stories/20-years-of-love |url-status=dead }}</ref> |- | ''Society'' || 1989 || Brian Yuzna || <ref>{{cite web|last=Kirst|first=Brian|title=Brian Yuzna: High on "SOCIETY"|url=http://www.fangoria.com/index.php/moviestv/fearful-features/8194-brian-yuzna-high-on-society|work=Fangoria|accessdate=21 April 2013|archive-date=11 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130411220657/http://fangoria.com/index.php/moviestv/fearful-features/8194-brian-yuzna-high-on-society|url-status=dead}}</ref> |- | ''Solaris'' || 1972 || Andrei Tarkovsky || <ref name="news.bbc.co.uk" /> |- | ''Sólo Con Tu Pareja'' (''Love in the Time of Hysteria'') || 1991 || Alfonso Cuarón || <ref>https://books.google.be/books?id=dWX4AAAAQBAJ&pg=PA278&lpg=PA278&dq=cult+film+amores+perros&source=bl&ots=PZJnjcJ-ub&sig=afZI2LBdz_jFLxdYybBWPjuR97o&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjr35e195LKAhUHLg8KHVQHATAQ6AEINDAD#v=onepage&q=cult%20film%20amores%20perros&f=false</ref> |- | ''Some Like It Hot'' || 1959 || Billy Wilder || <ref name="Peary3" /> |- | ''[[Somewhere in Time]]'' || 1980 || Jeannot Szwarc || <ref>{{cite web |url=http://www.tcm.com/this-month/article/18749%7c0/Somewhere-in-Time.html |title=Somewhere in Time |publisher=Tcm.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720074556/http://www.tcm.com/this-month/article/18749%7C0/Somewhere-in-Time.html |archive-date=20 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sonachine'' (''Sonatine'') || 1993 || [[Takeshi Kitano]]|| <ref name="simpson" /><ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Sonatine |url=http://www.avclub.com/article/the-new-cult-canon-isonatinei-2418 |work=AV Club |access-date=6 Dec 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814062121/http://www.avclub.com/article/the-new-cult-canon-isonatinei-2418 |archive-date=14 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Song Remains the Same'' || 1976 || Peter Clifton and Joe Massot || <ref>http://ultimateclassicrock.com/led-zeppelin-the-song-remains-the-same-premieres/</ref> |- | ''Songs from the Second Floor'' || 2000 || Roy Andersson || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Songs from te Second Floor |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-songs-from-the-second-floor,2476/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529152306/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-songs-from-the-second-floor%2C2476/ |archive-date=29 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sonnenallee'' || 1999 || Leander Haußmann || <ref>https://books.google.be/books?id=vd99mw5j6fEC&pg=PA81&lpg=PA81&dq=die+blechtrommel+cult+film&source=bl&ots=RDD5yqCLHQ&sig=U4AqMGckYHnSWbShcS2xneYAUOY&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjSmJedlsPKAhXFIA8KHdHBDWkQ6AEISTAH#v=onepage&q=die%20blechtrommel%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''Sons of the Desert'' || 1933 || William A. Seiter || <ref name="Peary3" /> |- | ''The Sound of Music'' || 1965 || Robert Wise || <ref name="cultographies1" /> |- | ''South Park: Bigger, Longer & Uncut'' || 1999 || Trey Parker || <ref name="simpson" /> |- | ''Soy Cuba'' (''I Am Cuba'') || 1964 || Mikhail Kalatozov || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=I Am Cuba |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-i-am-cuba,2282/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528165722/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-i-am-cuba%2C2282/ |archive-date=28 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Soylent Green'' || 1973 || Richard Fleischer || <ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/movies/person/94233/Charlton-Heston/biography |title=Charlton Heston |last=Brannan |first=Sandra |work=Rovi Corporation |access-date=11 Desember 2014 |via=The New York Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304234836/http://www.nytimes.com/movies/person/94233/Charlton-Heston/biography |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Space Is The Place'' || 1974 || John Coney || <ref>{{cite web |url=http://thekey.xpn.org/2015/05/20/sun-ra/ |title=Celebrating the 40th anniversary of Sun Ra's cult film, Space Is The Place &#124; The Key |publisher=Thekey.xpn.org |date=20 Mei 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920010951/http://thekey.xpn.org/2015/05/20/sun-ra/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=Carlson |first=Russell |url=http://jazztimes.com/articles/14371-sun-ra-s-space-is-the-place-bad-and-beautiful |title=Jazz Articles: Sun Ra's Space is the Place: Bad and Beautiful – By Russell Carlson — Jazz Articles |publisher=Jazztimes.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161102205010/http://jazztimes.com/articles/14371-sun-ra-s-space-is-the-place-bad-and-beautiful |archive-date= 2 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Spaceballs'' || 1987 || [[Mel Brooks]]|| <ref>{{cite web |url=http://www.allmovie.com/work/spaceballs-45901 |title=Spaceballs – Cast, Reviews, Summary, and Awards – AllRovi |publisher=Allmovie.com |date=24 Junie 1987 |access-date=12 Augustus 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207002632/http://allmovie.com/work/spaceballs-45901 |archive-date=7 Februarie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Speed Racer'' || 2008 || The Wachowskis || <ref>{{cite web |last1=Groner |first1=Danny |title=5. 'Speed Racer – Biggest Movie Flops of All Time |url=http://thefw.com/speed-racer-movie-flops/ |website=The FW |access-date=16 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211334/http://thefw.com/speed-racer-movie-flops/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Spetters'' || 1980 || Paul Verhoeven || <ref>{{Cite web |url=http://www.elinea.nl/artikel/acteur-maarten-spanjer-ik-vind-aardigheid-geen-geweldige-eigenschap |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 7 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207202757/http://www.elinea.nl/artikel/acteur-maarten-spanjer-ik-vind-aardigheid-geen-geweldige-eigenschap |url-status=dead }}</ref> |- | ''Spider Baby'' || 1968 || Jack Hill || <ref>{{cite web|last=Gingold|first=Michael|title=Argento series, "CARRIE" with Laurie, "SCALENE" and more in NYC|url=http://www.fangoria.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6423:argento-ser|work=Fangoria|accessdate=22 April 2013|archive-date=20 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011601/https://fangoria.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6423:argento-ser|url-status=dead}}</ref> |- | ''Spalovač mrtvol'' (''The Cremator'') || 1989 || Juraj Herz || <ref>https://books.google.be/books?id=ifQ2Nu2iKcEC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=great+dictator+cult+film&source=bl&ots=FsrxZrZ2Fu&sig=H5SszW_gZNQ0xHn-dG4DTq2I6po&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjys_TP47nKAhXBGA8KHZrGCDEQ6AEIMzAD#v=onepage&q=cult&f=false</ref> |- | ''Splice'' || 2009 || Vincenzo Natali || <ref name="cultsurvey.org" /> |- | ''Spoorloos'' (''The Vanishing'') || 1988 || George Sluizer || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The Vanishing |url=http://www.avclub.com/articles/the-vanishing,56891/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925224437/http://www.avclub.com/articles/the-vanishing%2C56891/ |archive-date=25 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Spring Breakers'' || 2012 || Harmony Korine || <ref>{{cite web |date=18 Maart 2013 |url=http://www.contactmusic.com/news/spring-breakers-trailer-selena-gomez_3560943 |title=Is Record Breaking 'Spring Breakers' A Cult Movie In The Making? |work=Contactmusic.com |access-date=5 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121042101/http://www.contactmusic.com/news/spring-breakers-trailer-selena-gomez_3560943 |archive-date=21 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Srpski film'' (''A Serbian Film'') || 2011 || Srđan Spasojević || <ref name="cultsurvey.org">{{cite web |url=http://www.cultsurvey.org/most_polarizing_cults.shtml |title=British Film Institute: What is the Latest, Newest, Future Cult Film? And the Winner is...In Bruges! What are the most polarizing cults today? |publisher=Cultsurvey.org |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630033956/http://www.cultsurvey.org/most_polarizing_cults.shtml |archive-date=30 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''A Star Is Born'' || 1954 || Moss Hart || <ref name="Peary3" /> |- | ''Stardust Memories'' || 1980 || [[Woody Allen]]|| <ref>{{Cite web |url=http://genome.ch.bbc.co.uk/ea2c6bea94454037b19c22db8ce33f5d |title=argiefkopie |access-date= 7 Mei 2025 |archive-date= 5 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205121755/http://genome.ch.bbc.co.uk/ea2c6bea94454037b19c22db8ce33f5d |url-status=dead }}</ref> |- | ''Starship Troopers'' || 1997 || Paul Verhoeven || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Starship Troopers |url=http://www.avclub.com/articles/starship-troopers,41966/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131116044259/http://www.avclub.com/articles/starship-troopers,41966/ |archive-date=16 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Star Wars Holiday Special'' || 1978 || Steve Binder || <ref name="terl" /> |- | ''The Stepfather'' || 1987 || Joseph Ruben || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The Stepfather |url=http://www.avclub.com/articles/the-stepfather,34123/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908193237/http://www.avclub.com/articles/the-stepfather,34123/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Stepford Wives'' || 1975 || Bryan Forbes || <ref>{{cite web |url=http://www.theweek.co.uk/uk-news/52924/bryan-forbes-dies-stepford-wives |title=Bryan Forbes: british director behind cult classic movie Stepford Wives &#124; News &#124; The Week UK |publisher=Theweek.co.uk |date=9 Mei 2013 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042242/http://www.theweek.co.uk/uk-news/52924/bryan-forbes-dies-stepford-wives |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Stilyagi'' (''Hipsters'') || 2008 || Valery Todorovsky || <ref name="rbth.com" /> |- | ''Stone'' || 1974 || Sandy Harbutt || <ref name="autogenerated1" /> |- | ''Stop Making Sense'' || 1984 || Jonathan Demme || <ref name="nerve.com" /> |- | ''Strange Days'' || 1995 || Kathryn Bigelow || <ref>{{cite web |last=Ulaby |first=Neda |title=Female Directors, Still A Scarce Movie Commodity |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106402458 |work=NPR |access-date=24 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210091826/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106402458 |archive-date=10 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Stranger than Paradise'' || 1984 || Jim Jarmusch || <ref name="ftvstudy5" /><ref name="filmsite1" /><ref name="EWCult" /> |- | ''Straw Dogs'' || 1971 || Sam Peckinpah || <ref>{{cite web |url=http://emanuellevy.com/review/straw-dogs/ |title=Straw Dogs: Unnecessary Film |last=Levy |first=Emanuel |authorlink=Emanuel Levy |work=EmanuelLevy.com |date=13 September 2011 |access-date=10 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211243/http://emanuellevy.com/review/straw-dogs/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Streets of Fire'' || 1984 || Walter Hill || <ref>{{cite news |last=Kilian |first=Michael |title=Once In Love With Acting |url=http://articles.chicagotribune.com/1992-07-12/features/9203030147_1_pare-classic-rock-film-street |work=Chicago Tribune |access-date=21 April 2013 |date=12 Julie 1992 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072101/http://articles.chicagotribune.com/1992-07-12/features/9203030147_1_pare-classic-rock-film-street |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Stuck'' || 2007 || Stuart Gordon || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Stuck |url=http://www.avclub.com/articles/stuck,31897/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908201211/http://www.avclub.com/articles/stuck,31897/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Stuff'' || 1985 || Larry Cohen || <ref>{{Cite web |url=http://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2014/05/the-100-best-b-movies-of-all-time.html?p=4 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=23 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323105259/http://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2014/05/the-100-best-b-movies-of-all-time.html?p=4 |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Stunt Man'' || 1980 || Richard Rush || <ref name="Peary3" /> |- | ''Suddenly'' || 1954 || Lewis Allen || <ref>{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2002/jul/24/entertainment/et-king24/3 |title=argiefkopie |access-date= 7 Mei 2025 |archive-date= 2 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202062039/http://articles.latimes.com/2002/jul/24/entertainment/et-king24/3 |url-status=dead}}</ref> |- | ''Sullivan's Travels'' || 1942 || Preston Sturges || <ref name="Peary2" /> |- | ''Sundown: The Vampire in Retreat'' || 1989 || Anthony Hickox || <ref>{{cite web |url=http://www.film.com/movies/on-dvd-sundown-the-vampire-in-retreat-a-lost-campy-fave-rises-from-the-grave |title=On DVD: Sundown: The Vampire in Retreat — A Lost Campy Fave Rises from the Grave |last=Cargill |first=C. Robert |work=Film.com |date=3 Oktober 2008 |access-date=20 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213932/http://www.film.com/movies/on-dvd-sundown-the-vampire-in-retreat-a-lost-campy-fave-rises-from-the-grave |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sunset Boulevard'' || 1950 || Billy Wilder || <ref name="Peary1" /> |- | ''Sunshine Daydream'' || 1972 || John Norris || <ref>{{cite web |author=Mark Smotroff |url=http://audiophilereview.com/audiophile-music/basking-in-sunshine-legendary-1972-grateful-dead-concert-documentary-finally-released.html |title=Basking in Sunshine: Legendary 1972 Grateful Dead Concert / Documentary Finally Released |publisher=Audiophile Review |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107154606/https://audiophilereview.com/audiophile-music/basking-in-sunshine-legendary-1972-grateful-dead-concert-documentary-finally-released.html |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Super Fly'' || 1972 || Gordon Parks jr. || <ref name="Cult2" /> |- | ''Super Mario Bros.'' || 1993 || Rocky Morton, Annabel Jankel || <ref>{{cite web |last=O'Neal |first=Sean |title=Here's the Super Mario Bros. movie sequel someone wanted in comic form |url=http://www.avclub.com/article/heres-the-emsuper-mario-bros-emmovie-sequel-someon-102169 |access-date=26 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701012525/http://www.avclub.com/article/heres-the-emsuper-mario-bros-emmovie-sequel-someon-102169 |archive-date=1 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Super Troopers'' || 2001 || Jay Chandrasekhar || <ref>{{cite web |last=Anderton |first=Ethan |title='Super Troopers 2' Has a Script and Studio But Still Needs Financing |url=http://www.firstshowing.net/2014/super-troopers-2-has-a-script-studio-but-still-needs-financing/ |work=firstshowing.net |access-date=19 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211346/http://www.firstshowing.net/2014/super-troopers-2-has-a-script-studio-but-still-needs-financing/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Superstar: The Karen Carpenter Story'' || 1987 || Todd Haynes || <ref name="EWCult" /> |- | ''Supervixens'' || 1975 || Russ Meyer || <ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1472362/Russ-Meyer.html |title=Russ Meyer |publisher=Telegraph |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011242/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1472362/Russ-Meyer.html |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Surakshaa'' (''Protection'') || 1979 || Ravikant Nagaich || <ref name="google1" /> |- | ''Suspiria'' || 1977 || Dario Argento || <ref>{{cite web|last=Berriman|first=Ian|title=FREAKSHOW Suspiria|url=http://www.sfx.co.uk/2010/06/07/freakshow-suspiria/|work=SFX Magazine|accessdate=22 April 2013|archive-date=24 Augustus 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824102828/http://www.sfx.co.uk/2010/06/07/freakshow-suspiria/|url-status=dead}}</ref> |- | ''Swades'' (''We, the People'') || 2004 || Ashutosh Gowariker || <ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/article2322557.ece |title=Intoxicated with second love! |last=Mahaan |first=Deepak |work=The Hindu |date=4 Augustus 2011 |access-date=22 April 2015 |location=Chennai, India |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125115617/http://www.thehindu.com/features/cinema/article2322557.ece |archive-date=25 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Swarm'' || 1978 || Irwin Allen || <ref name="player.todayfm.com">{{Cite web |url=http://player.todayfm.com/Our-Top-5-Creepy-Crawly-Movies |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527112750/https://player.todayfm.com/Our-Top-5-Creepy-Crawly-Movies |url-status=dead }}</ref> |- | ''Sweet Sweetback's Baadasssss Song'' || 1971 || Melvin Van Peebles || <ref>{{cite web |last=Berman |first=Judy |url=http://flavorwire.com/207433/10-cult-filmmakers-everyone-should-know/8 |title=10 Cult Filmmakers Everyone Should Know &#124; Flavorwire &#124; Page 8 |publisher=Flavorwire |date=9 September 2011 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211415/http://flavorwire.com/207433/10-cult-filmmakers-everyone-should-know/8 |archive-date=19 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Swingers'' || 1996 || Doug Liman || <ref>http://screencrush.com/swingers-then-and-now/</ref> |- | ''Switchblade Sisters'' || 1975 || Jack Hill || <ref>{{cite web |url=http://thechronicleherald.ca/artslife/1229828-lots-of-laughs-in-lineup-at-fringe |title=Lots of laughs in lineup at Fringe &#124; The Chronicle Herald |publisher=Thechronicleherald.ca |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211654/http://www.thechronicleherald.ca/artslife/1229828-lots-of-laughs-in-lineup-at-fringe/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sylvia Scarlett'' || 1935 || George Cukor || <ref name="Peary1" /> |- | ''Sympathy for the Devil'' (ook bekend as ''One Plus One'') || 1968 || Jean-Luc Godard || <ref>{{Cite web |url=http://canadianart.ca/must-sees/adam_pendleton/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=26 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226051830/http://canadianart.ca/must-sees/adam_pendleton/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Synecdoche, New York'' || 2008 || Charlie Kaufman || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Synecdoche, New York |url=http://www.avclub.com/articles/synecdoche-new-york,38324/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530201922/http://www.avclub.com/articles/synecdoche-new-york%2C38324/ |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Peary1">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1981 | title=Cult Movies: The Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmoviesclassi0000pear | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51647-7 }}</ref> <ref name="Peary2">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1983 | title=Cult Movies 2: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmovies250mor0000pear | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51632-3 }}</ref> <ref name="Peary3">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1989 | title=Cult Movies 3: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmovies350mor0000dann | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-283-99806-5 }}</ref> <ref name="simpson">{{cite book | last=Simpson | first=Paul | year=2010 | title=The Rough Guide to Cult Movies: The Good, the Bad and the Very Weird | url=https://archive.org/details/roughguidetocult0000unse | edition=3rd | publisher=[[Rough Guides]] | isbn=978-1-84836-213-0 }}</ref> }} cria4gfkpknu5v2jv5xldlvz3y7v69z 0 456380 2974748 2925296 2026-10-02T12:41:39Z MrKeefeJohn 130440 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Con Wes Anderson e Noah Baumbach (cropped)2.jpg]] → [[File:Wes Anderson e Noah Baumbact.jpg]] 2974748 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | eretitelvoorvoegsel = | naam = Wes Anderson | eretitelagtervoegsel = | beeld = Wes Anderson-7541.jpg | beeld_regop = | dwarsformaat = | beeldonderskrif = Anderson in 2025. | geboortenaam = Wesley Wales Anderson | geboortedatum = {{GDEO|1969|5|1|df=yes}} | geboorteplek = [[Houston]], [[Texas]] | sterfdatum = <!-- {{Sterfdatum en ouderdom|JJJJ|MM|DD|JJJJ|MM|DD}} (geboortedatum gevolg deur sterfdatum) --> | sterfplek = | doodsoorsaak = | rusplek = | rusplekkoördinate = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | plek_begrawe = <!-- mag gebruik word i.p.v. "resting_place" en "resting_place_coordinates" --> | plek_begrawe_koördinate = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | nasionaliteit = | alma_mater = Universiteit van Texas in Austin (B.A.) | beroep = {{plainlist| * Rolprentregisseur * Rolprentvervaadiger * Draaiboekskrywer }} | jare_aktief = 1994-tans | eggenoot = Juman Malouf | kinders = 1 }} '''Wesley Wales Anderson''' (gebore 1 Mei 1969) is 'n [[Amerika]]anse rolprentregisseur en {{nowrap|-vervaardiger}}. Die temas van sy rolprente is leed, die verlies van onskuld en disfunksionele gesinne. Vanweë sy prente se eksentrisiteit, besonderse visuele en vertelstyl<ref>{{cite web | title = The Unique Filmmaking Style of Wes Anderson | url = https://latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-ca-0701-wes-anderson,0,7555417.photogallery | work=The Los Angeles Times | date = June 28, 2012 | access-date = October 18, 2013 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20131025210054/http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-ca-0701-wes-anderson,0,7555417.photogallery | archive-date = October 25, 2013 | df = mdy-all }}</ref> en die gereelde gebruik van 'n [[Ensemblerolprent|ensemble van topakteurs]] het resensente Anderson al as 'n ''auteur'' ('n kunstenaar met 'n kenmerkende styl) beskryf. Drie van sy prente – ''[[Moonrise Kingdom]]'' (2012), ''The Royal Tenenbaums'' (2001) en ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' (2014) – het op BBC Culture se lys van 100 beste rolprente van die 21ste eeu verskyn.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/culture/story/20160819-the-21st-centurys-100-greatest-films |title=The 21st Century's 100 greatest films |work=BBC |date=August 23, 2016 |access-date=December 15, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131124228/http://www.bbc.com/culture/story/20160819-the-21st-centurys-100-greatest-films |archive-date=January 31, 2017 }}</ref> Anderson het lof ingepalm vir sy vroeë prente ''Bottle Rocket'' (1996) en ''Rushmore'' (1998). Hy het in dié tyd dikwels saam met die broers [[Luke Wilson|Luke]] en [[Owen Wilson]] saamgewerk en sy vervaardigingsmaatskappy American Empirical Pictures gestig.<ref>{{cite web|url=https://variety.com/exec/wes-anderson|title=Wes Anderson|website=Variety|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428071137/http://variety.com/exec/wes-anderson/|archive-date=April 28, 2017|date=November 13, 2013}}</ref> Hy het 'n [[Oscar]]-benoeming ontvang vir beste oorspronklike draaiboek vir ''The Royal Tenenbaums'' (2001). Sy volgende prente het ingesluit ''The Life Aquatic with Steve Zissou'' (2004), ''[[The Darjeeling Limited]]'' (2007) en ''Fantastic Mr. Fox'' (2009), sy eerste stopraampie-animasieprent ('n tegniek waarin voorwerpe fisiek effens gemanipuleer word tussen individueel gefotografeerde raampies). Hy is vir laasgenoemde benoem vir 'n Oscar vir die beste animasierolprent. Daarna het ''Moonrise Kingdom'' (2012) gevolg, waarvoor hy sy tweede Oscar-benoeming vir beste oorspronklike draaiboek gekry het. Vir sy prent ''The Grand Budapest Hotel'' (2014) het hy sy eerste Oscar-benoeming gekry vir beste regisseur en beste rolprent, asook sy derde benoeming vir beste oorspronklike draaiboek. Hy het ook 'n [[Bafta]] vir beste oorspronklike draaiboek gewen.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2015/feb/08/baftas-2015-boyhood-wins-top-honours-but-grand-budapest-hotel-checks-out-with-most|title= Baftas 2015: Boyhood wins top honours but Grand Budapest Hotel checks out with most|website= The Guardian|date= February 8, 2015|access-date= November 13, 2020}}</ref> Latere werke sluit in sy tweede stopraampie-animasieprent, ''Isle of Dogs'' (2018), waarvoor hy die Silwerbeer (op die [[Berlinale]]) vir beste regisseur gewen het, asook 'n benoeming vir beste animasierolprent.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2018/02/berlin-film-festival-2018-winners-announced-full-list-1202302218/|title=Berlin Film Festival Winners: 'Touch Me Not' Is Golden Bear; Wes Anderson Takes Best Director For 'Isle Of Dogs' – Full List|last=Tartaglione|first=Nancy|date=February 24, 2018|website=Deadline Hollywood|access-date=February 25, 2018}}</ref> Dit is gevolg deur ''The French Dispatch'' (2021), ''[[Asteroid City]]'' (2023) en ''The Phoenician Scheme'' (2025). Anderson het ook die Oscar vir beste kortfilm gewen vir ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar (rolprent)|The Wonderful Story of Henry Sugar]]'' (2023). ==Vroeë lewe en opvoeding== Wesley Wales Anderson is op 1 Mei 1969 in [[Houston]], [[Texas]], gebore as die seun van Melver Leonard Anderson, wat in advertensies en [[openbare betrekkinge]] gewerk het,<ref name="Wes Anderson | Yahoo Bio">{{cite web | title = Wes Anderson | url = https://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800024310/bio | website = Yahoo Movies | year = 2010 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20111225112854/http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800024310/bio | archive-date = December 25, 2011 | df = mdy-all }}</ref><ref name="Wes Anderson Returns To Form With Mr. Fox | Times London">{{cite news | title = Wes Anderson returns to form with Mr Fox | url = https://www.thetimes.com/article/wes-anderson-returns-to-form-with-mr-fox-mf8zbldrm9x | work = The Times | year = 2009}}</ref> en Texas Anne Anderson (gebore Burroughs),<ref>{{Cite web |title=Texas Anderson Obituary (1934 - 2024) - Houston, TX - Houston Chronicle |url=https://www.legacy.com/us/obituaries/houstonchronicle/name/texas-anderson-obituary?id=56465591 |access-date=2025-05-28 |website=Legacy.com}}</ref> ’n [[eiendomsagent]] en [[argeoloog]].<ref name="Texas B. Anderson Realtor Biography | Greenwood King Properties">{{cite web | title = Texas B. Anderson Realtor Biography | url = http://houstonrealestate.greenwoodking.com/sites/gk_new/dispAgentBio.cfm?publicid=ANDERSOT | archive-url = https://web.archive.org/web/20150920142918/http://houstonrealestate.greenwoodking.com/sites/gk_new/dispAgentBio.cfm?publicid=ANDERSOT | url-status = dead | archive-date = September 20, 2015 | publisher = Greenwood King Properties | access-date = October 29, 2015 }}</ref> Sy ouers is geskei toe hy agt jaar oud was.<ref name="telegraph2014">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/10644172/Wes-Anderson-interview.html |title=Wes Anderson interview |work=The Daily Telegraph |date=February 19, 2014 |first=Robbie |last=Collin |access-date=December 19, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220060853/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/10644172/Wes-Anderson-interview.html |archive-date=December 20, 2014 }}</ref> Hy het in 1987 aan St. John's School in Houston gematrikuleer, wat hy later as ’n prominente ligging in die rolprent ''Rushmore'' gebruik het.<ref>{{cite web | title = Tour Wes Anderson's High School AKA the Set of Rushmore | url = https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/06/tour-wes-andersons-high-school-aka-the-set-of-rushmore/258752/ | work=The Atlantic | access-date = October 18, 2013 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20120702061112/http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/06/tour-wes-andersons-high-school-aka-the-set-of-rushmore/258752/ | archive-date = July 2, 2012 | df = mdy-all }}</ref> As kind het Anderson [[stilrolprent]]e met sy pa se Super 8-kamera gemaak waarin sy broers en vriende gespeel het, hoewel sy eerste ambisie was om ’n [[skrywer]] te word.<ref name="telegraph2014" /><ref name="wildwildwes" /> Anderson het deeltyds as ’n bioskoopprojeksionis by die Hogg-gedenkouditorium gewerk terwyl hy die Universiteit van Texas in Austin bygewoon het, waar hy in 1989 sy kamermaat<ref>{{Cite web|date=March 29, 2018|title=Obvious History: Wes Anderson and Owen Wilson staged a break-in in their apartment|url=https://www.interviewmagazine.com/film/obvious-history-wes-anderson-owen-wilson-staged-break-apartment|access-date=March 5, 2021|website=Interview Magazine|language=en-US}}</ref> en toekomstige medewerker [[Owen Wilson]] ontmoet het.<ref name="telegraph2014" /><ref>{{cite web |url=http://www.biography.com/people/owen-wilson-16242100 |title=Owen Wilson |access-date=October 17, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002101216/http://www.biography.com/people/owen-wilson-16242100 |archive-date=October 2, 2013 }}</ref> In 1991 het hy met ’n [[Baccalaureus Artium]] met ’n hoofvak in [[filosofie]] gegradueer.<ref>{{Cite web|title=Wes Anderson|url=https://www.biography.com/filmmaker/wes-anderson|access-date=March 5, 2021|website=Biography|date=August 14, 2019 |language=en-us}}</ref><ref name="wildwildwes">{{cite magazine |url=https://newyorker.com/magazine/2009/11/02/wild-wild-wes |title=Wild, Wild Wes |magazine=The New Yorker |date=November 2, 2009 |access-date=December 19, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927074125/http://www.newyorker.com/magazine/2009/11/02/wild-wild-wes |archive-date=September 27, 2014 }}</ref> == Loopbaan == === 1990’s === Anderson se eerste rolprent was ''Bottle Rocket'' (1996), gebaseer op ’n kortfilm met dieselfde naam wat hy saam met Luke en Owen Wilson gemaak het. Dit is ’n misdaadfliek oor ’n groep jong Texane wat groot rooftogte wil uitvoer. Dit het goeie resensies gekry, maar het swak by die loket gevaar.<ref name="Mojo">{{cite web| title = Bottle Rocket| website=Box Office Mojo| url = https://boxofficemojo.com/movies/?id=bottlerocket.htm| access-date = August 7, 2007| url-status = live| archive-url = https://web.archive.org/web/20070930215852/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bottlerocket.htm| archive-date = September 30, 2007| df = mdy-all}}</ref><ref name=rtbottle>{{cite web |url=https://rottentomatoes.com/m/bottle_rocket/ |title=Bottle Rocket |website=Rotten Tomatoes |access-date=December 26, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230163732/http://www.rottentomatoes.com/m/bottle_rocket/ |archive-date=December 30, 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://empireonline.com/features/wes-anderson|title=Film By Film: Wes Anderson On Wes Anderson|date=March 2014|work=Empire Magazine|access-date=March 6, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306040556/http://www.empireonline.com/features/wes-anderson|archive-date=March 6, 2014}}</ref> Sy volgende rolprent was ''Rushmore'' (1998), ’n eienaardige komedie oor ’n hoërskoolleerling se verliefdheid op ’n laerskoolonderwyseres, met [[Jason Schwartzman]], [[Bill Murray]] en [[Olivia Williams]] in die hoofrolle. Dit was ’n finansiële sukses.<ref name=rtrushmore>{{cite web |url=https://rottentomatoes.com/m/rushmore/ |title=Rushmore |website=Rotten Tomatoes |access-date=December 26, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130206225601/http://www.rottentomatoes.com/m/rushmore/ |archive-date=February 6, 2013 }}</ref> Murray het in baie van Anderson se daaropvolgende rolprente verskyn. By die Independent Spirit Awards van 1999 het Anderson die prys vir beste regisseur gewen en Murray die prys vir beste manlike byspeler. Murray is ook benoem vir die [[Golden Globe]] vir beste manlike byspeler in 'n rolprent. In 2000 het die rolprentvervaardiger [[Martin Scorsese]] ''Bottle Rocket'' en ''Rushmore'' geprys.<ref name="Martin Scorsese">{{cite web | last = Scorsese | first = Martin | author-link = Martin Scorsese | title = Wes Anderson | url = http://www.esquire.com/features/wes-anderson-0300 | work=Esquire | date = March 2000 | access-date = July 31, 2011 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20120130040849/http://www.esquire.com/features/wes-anderson-0300 | archive-date = January 30, 2012 | df = mdy-all }}</ref> Sedert die uitreiking het ''Rushmore'' kultusstatus bereik, en in 2016 is die rolprent gekies vir bewaring deur die [[Library of Congress]] in die Verenigde State se nasionale rolprentregister.<ref>{{cite news| url=https://www.newsweek.com/rushmore-lion-king-library-congress-film-registry-532395 | title='Rushmore' and 'The Lion King' among films added to the Library of Congress Film Registry | date=December 15, 2016 | work= Newsweek |last=Bort| first=Ryan | access-date=November 22, 2019}}</ref> ===2000’s=== [[Beeld:Wes Anderson.JPG|180px|thumb|Anderson in 2005 by die Berlynse Rolprentfees.]] Anderson se volgende komediedrama, ''The Royal Tenenbaums'', is in 2001 uitgereik. Dit fokus op ’n suksesvolle, artistieke New Yorkse familie en hulle verstoteling-patriarg, gespeel deur [[Gene Hackman]]. [[Anjelica Huston]] is die eksvrou en [[Ben Stiller]], [[Luke Wilson]] en [[Gwyneth Paltrow]] die kinders. Die rolprent was ’n sukses by die loket en het goeie resensies gekry. Dit was Anderson se grootste finansiële sukses tot ''Moonrise Kingdom'', en het meer as $50&nbsp;miljoen in plaaslike loketontvangste verdien. ''The Royal Tenenbaums'' is vir ’n [[Oscar]] benoem en is deur ’n peiling van die rolprenttydskrif ''Empire'' as die 159ste beste rolprent nóg aangewys.<ref>{{cite web|title=EMPIRE's 500 Greatest Movies of All Time|url=https://empireonline.com/500/|magazine=Empire |access-date=July 5, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722000418/http://www.empireonline.com/500/|archive-date=July 22, 2012|df=mdy-all}}</ref> [[Beeld:Wes Anderson e Noah Baumbact.jpg|thumb|links|180px|Anderson en Noah Baumbach in 2006.]] Anderson se volgende vollengterolprent was ''The Life Aquatic with Steve Zissou'' (2004), oor die [[Jacques Cousteau]]-agtige vervaardiger van dokumentêre rolprente, gespeel deur Bill Murray. In die rolprent is ook Owen Wilson, [[Cate Blanchett]], [[Willem Dafoe]], [[Jeff Goldblum]], Anjelica Huston en [[Michael Gambon]] te sien. Die ontvangs was minder gunstig as vir ''The Royal Tenenbaums''.<ref>{{cite web|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|title=The Life Aquatic with Steve Zissou|date=2004|url=https://www.rottentomatoes.com/m/life_aquatic}}</ref><ref>{{cite web|publisher=The Numbers|url=https://www.the-numbers.com/movie/Life-Aquatic-with-Steve-Zissou-The#tab=summary|title=The Life Aquatic with Steve Zissou|date=2004}}</ref> ''The Darjeeling Limited'' (2007) handel oor drie emosioneel vervreemde broers wat saam per trein deur [[Indië]] reis. Dit weerspieël die dramatieser toon van ''The Royal Tenenbaums'', maar het soortgelyke resensies ontvang as ''The Life Aquatic with Steve Zissou''. Anderson het erken hy is na Indië om die rolprent te verfilm deels as ’n huldeblyk aan die Indiese rolprentmaker Satyajit Ray, wie se “flieks my ander rolprente ook op verskillende maniere geïnspireer het”. (Die rolprent is aan hom opgedra.)<ref name="The Statesman">{{cite web | title = On Ray's Trail | url = http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=172929&usrsess=1 | work=The Statesman | access-date = October 19, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080103071501/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=172929&usrsess=1 |archive-date = January 3, 2008}}</ref> Ook in die rolprent te sien is Jason Schwartzman, Owen Wilson, [[Adrien Brody]], en die draaiboek is deur Anderson, Schwartzman en Roman Coppola geskryf.<ref name="Production Weekly">{{cite web|title=Wilson & Anderson reminisce over a cup of Darjeeling |url=http://productionweekly.com/2006/08/02/wilson-and-anderson-reminisce-over-a-cup-of-darjeeling/ |work=Production Weekly |date=August 2006 |access-date=August 22, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070114002957/http://productionweekly.com/2006/08/02/wilson-and-anderson-reminisce-over-a-cup-of-darjeeling/ |archive-date=January 14, 2007 }}</ref> === 2010's === [[Beeld:Isle of Dogs - Press Conference 2.jpg|thumb|links|240px|Anderson, Koyu Rankin, [[Liev Schreiber]], [[Jeff Goldblum]], Kunichi Nomura en die paneelmoderator Anatol Weber by die nuuskonferensie van ''Isle of Dogs'' op die Berlinale 2018.]] In 2012 is Anderson se prent ''Moonrise Kingdom'' uitgereik. Sy debuut was op die [[Cannes-rolprentfees]], waar dit om die [[Palme d'Or]] meegeding het.<ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/03/wes-anderson-moonrise-kingdom-opening-cannes.html|title=Wes Anderson|access-date=May 20, 2012|work=Los Angeles Times|date=March 8, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517175250/http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/03/wes-anderson-moonrise-kingdom-opening-cannes.html|archive-date=May 17, 2012}}</ref> Die fliek is ’n grootwordkomedie wat op ’n fiktiewe dorp in [[New England]] afspeel. Dit bevat [[Ensemblerolprent|ensemble-optredes]] deur Bill Murray, [[Edward Norton]], [[Bruce Willis]], [[Frances McDormand]] en [[Tilda Swinton]]. Die prent is kenmerkend van Anderson se styl en het vir hom nog ’n Oscar-benoeming vir sy draaiboek besorg. Die film was ook ’n finansiële sukses en het $68,3&nbsp;miljoen by die loket verdien, terwyl sy begroting slegs $16&nbsp;miljoen was. [[Beeld:MJK 08478 Wes Anderson (Opening Gala Berlinale 2018).jpg|thumb|180px|Anderson in 2018.]] In 2014 is Anderson se volgende prent, ''[[The Grand Budapest Hotel]]'', uitgereik. Die akteurs daarin is [[Ralph Fiennes]], [[Tony Revolori]], [[Saoirse Ronan]], Jeff Goldblum, Willem Dafoe, [[F. Murray Abraham]] en verskeie van Anderson se gereelde medewerkers, onder andere Murray, Owen Wilson, Swinton en Schwartzman.<ref>{{cite web|last=Eisenberg|first=Eric|title=Wes Anderson Says The Grand Budapest Hotel Is Mostly Set in the Late 1920s|url=https://cinemablend.com/new/Wes-Anderson-Says-Grand-Budapest-Hotel-Mostly-Set-Late-1920s-33862.html|website=Cinema Blend|access-date=November 18, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121129021622/http://www.cinemablend.com/new/Wes-Anderson-Says-Grand-Budapest-Hotel-Mostly-Set-Late-1920s-33862.html|archive-date=November 29, 2012|date=October 31, 2012}}</ref> Dit speel hoofsaaklik in die 1930’s af en volg die avonture van M. Gustave, die hotel se consierge, wat ’n "wonderlike bespotting van die geskiedenis maak, en die gruwels daarvan verdraai met ’n reeks grappies en skelm gebare”, volgens ''[[The New York Times]]''.<ref>{{cite news|last=Scott|first=A. O.|date=March 6, 2014|access-date=September 25, 2014|url=https://www.nytimes.com/2014/03/07/movies/wes-andersons-grand-budapest-hotel-is-a-complex-caper.html|title=Bittersweet Chocolate on the Pillow – Wes Anderson's 'Grand Budapest Hotel' Is a Complex Caper|newspaper=[[New York Times]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022182811/http://www.nytimes.com/2014/03/07/movies/wes-andersons-grand-budapest-hotel-is-a-complex-caper.html|archive-date=October 22, 2014}}</ref> Die prent is een van Anderson se grootste suksesse. Dit het wêreldwyd 'n bruto inkomste van byna $175&nbsp;miljoen gehad en is vir tientalle pryse benoem, insluitend nege Oscars. Dit het vier daarvan gewen: vir beste produksie-ontwerp, beste kostuumontwerp, beste grimering en beste oorspronklike musiek.<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2278388/awards?ref_=tt_ql_4|title=IMDb: The Grand Budapest Hotel (2014) – Awards|website=[[IMDb]]|access-date=March 7, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150302145350/http://www.imdb.com/title/tt2278388/awards?ref_=tt_ql_4|archive-date=March 2, 2015}}</ref> Een van die benoemings was Anderson se eerste vir beste regisseur. Die regisseur het daarna teruggekeer na stopraampie-animasie met ''Isle of Dogs''.<ref>{{cite web|url=https://uk.ign.com/articles/2015/10/12/wes-anderson-to-direct-stop-motion-animated-film-about-dogs|title=Wes Anderson to Direct Stop-Motion Animated Film About Dogs|date=October 12, 2015|access-date=December 21, 2016}}</ref> Dit is in Maart/April 2018 uitgereik.<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/movies/2016/12/21/wes-anderson-isle-of-dogs/|title=Wes Anderson officially announces new animated film Isle of Dogs|last=Derschowitz|first=Jessica|date=December 21, 2016|access-date=December 21, 2016|magazine=Entertainment Weekly|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222043702/http://ew.com/movies/2016/12/21/wes-anderson-isle-of-dogs/|archive-date=December 22, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://collider.com/wes-anderson-new-movie-animated/|title=Wes Anderson Confirms His Stop-Motion Animated Dog Movie Is In Production|last=Cabin|first=Chris|date=October 27, 2016|website=Collider|access-date=December 21, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220043158/http://collider.com/wes-anderson-new-movie-animated/|archive-date=December 20, 2016}}</ref> Die prent is vir Oscars benoem vir beste animasieprent en beste oorspronklike musiek.<ref>{{cite web | date = January 22, 2019 | author = <!-- Variety Staff byline --> | title = Oscar Nominations 2019: The Complete List | work = Variety | url = https://variety.com/2019/film/news/oscar-nominations-2019-list-1203112405/ }}</ref> === 2020's === Anderson se rolprent ''The French Dispatch'' speel in die naoorlogse [[Frankryk]] af. Die akteurs [[Benicio del Toro]], [[Jeffrey Wright]], Bill Murray, [[Frances McDormand]], Owen Wilson, Willem Dafoe, Adrien Brody, Tilda Swinton en [[Timothée Chalamet]] speel daarin. Die uitreiking daarvan is vertraag weens die [[covid-19-pandemie]], en die première was eindelik op 12 Julie 2021 op die Cannes-rolprentfees. Dit is op 22 Oktober 2021 in die [[VSA]] uitgereik.<ref name=":2">{{Cite web|last=Rubin|first=Rebecca|date=May 27, 2021|title=Wes Anderson's 'The French Dispatch' Sets New Theatrical Release Date|url=https://variety.com/2021/film/news/wes-anderson-french-dispatch-release-date-2-1234982978/|access-date=May 27, 2021|website=Variety|language=en-US}}</ref> In November 2021 het Anderson die verfilming van ''[[Asteroid City]]'' voltooi, maar min besonderhede is aan die pers bekend gemaak.<ref>{{Cite journal|last=Burch|first=Noel|date=1979|title=Film's Institutional Mode of Representation and the Soviet Response|url=http://dx.doi.org/10.2307/778236|journal=October|volume=11|pages=77–96|doi=10.2307/778236|jstor=778236|issn=0162-2870|url-access=subscription}}</ref> ’n Groot deel van die prent is geskiet in die [[Spanje|Spaanse]] stad Chinchón, waar ’n reusestel gebou is wat [[Monument Valley]] naboots.<ref>{{Cite web|last=Dazed|date=May 16, 2021|title=Wes Anderson is shooting a new film in Spain this summer|url=https://www.dazeddigital.com/film-tv/article/52792/1/wes-anderson-is-shooting-a-new-film-in-spain-madrid-this-summer|access-date=June 7, 2021|website=Dazed|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Belinchón|first=Gregorio|date=May 14, 2021|title=Wes Anderson rodará su nueva película en Madrid|url=https://elpais.com/cultura/2021-05-14/wes-anderson-rodara-su-nueva-pelicula-en-madrid.html|access-date=May 16, 2021|website=EL PAÍS|language=es}}</ref> {{beeldgroep2|perrow = 3 |total_width=400 |align=left |image1=Jason Schwartzman in 2018 by Sachyn Mital (cropped 2).jpg| |image2=Tilda Swinton Viennale 2018.jpg| |image3=Adrien Brody-61584.jpg| | footer = Van heel links: [[Jason Schwartzman]], [[Tilda Swinton]] en [[Adrien Brody]] is van die akteurs in'' [[Asteroid City]]''. Hulle verskyn ook in baie van Anderson se ander flieks.}} Die akteurs is onder andere [[Tom Hanks]], [[Scarlett Johansson]], Adrien Brody, Tilda Swinton, [[Bryan Cranston]], [[Jeff Goldblum]], [[Hope Davis]] en [[Jeffrey Wright]].<ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/film/bill-murray-confirms-new-film-with-wes-anderson-is-called-asteroid-city-3067222|title= Bill Murray confirms new film with Wes Anderson is called 'Asteroid City'|website= NME|accessdate= January 7, 2021}}</ref> Sy première was op die Cannes-rolprentfees van 2023, en op 16 Junie is dit in die VSA uitgereik. Dit het oor die algemeen positiewe resensies ontvang. Anderson het daarna ’n verfilming van [[Roald Dahl]] se kortverhaalbundel ''The Wonderful Story of Henry Sugar and Six More'' vir [[Netflix]] geregisseer. Die kortfilm van 41 minute getiteld ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar (rolprent)|The Wonderful Story of Henry Sugar]]'' se première was op die Venesiese Internasionale Rolprentfees van 2023. Dit het goeie resensies gekry. Dit is gevolg deur ’n beperkte uitreiking in die VSA op 20 September en ’n Netflix-première op 27 September 2023. Die akteurs is onder andere [[Benedict Cumberbatch]], [[Dev Patel]], [[Ralph Fiennes]] en [[Ben Kingsley]].<ref name="Leishman">{{cite web |last=Leishman |first=Rachel |date=January 6, 2022 |title=Wes Anderson to Direct Roald Dahl's 'The Wonderful Story of Henry Sugar,' Starring Benedict Cumberbatch |url=https://collider.com/wes-anderson-benedict-cumberbatch-rolad-dahl-movie-the-wonderful-story-of-henry-sugar-netflix/ |website=Collider}}</ref><ref>{{cite web |title=Wes Anderson To Direct Adaptation Of Roald Dahl's 'The Wonderful Story Of Henry Sugar' Starring Benedict Cumberbatch, Ralph Fiennes, Dev Patel And Ben Kingsley |url=https://deadline.com/2022/01/wes-anderson-roald-dahls-the-wonderful-story-of-henry-sugar-benedict-cumberbatch-ralph-fiennes-dev-patel-and-ben-kingsleyt-1234906196/ |accessdate=January 7, 2021 |website=Deadline Hollywood}}</ref> Anderson het ook drie ander kortfilms in 2023 op Netflix uitgereik wat op Dahl se werk geskoei is: ''The Swan'', ''The Rat Catcher'' en ''Poison''.<ref>{{Cite web |title=You're Invited to a Wonderful Week of New Wes Anderson Shorts This September |url=https://www.netflix.com/tudum/articles/wes-anderson-netflix-short-films |access-date=2023-09-04 |website=Netflix Tudum |language=en}}</ref> Hulle is elk 16 minute lank. ''The Wonderful Story of Henry Sugar'' het 'n Oscar gewen; wat Anderson se eerste een was.<ref>{{Cite web |last1=Lang |first1=Brent |last2=Moreau |first2=Jordan |date=January 23, 2024 |title=Oscar Nominations 2024: 'Oppenheimer' Dominates With 13 Nods, 'Poor Things' Follows With 11 |url=https://variety.com/2024/film/awards/oscar-nominations-2024-list-1235877798/ |access-date=January 26, 2024 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Die vier kortfilms is gekombineer in een antologieprent met die titel ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More]]'', wat op 15 Maart 2024 op Netflix uitgereik is.<ref>{{Cite web |title=Watch: Wes Anderson's 'Wonderful Story of Henry Sugar and Three More' anthology gets trailer - UPI.com |url=https://www.upi.com/Entertainment_News/Movies/2024/03/11/Wonderful-Story-Henry-Sugar-Three-More-trailer-Wes-Anderson-Roald-Dahl-Netflix-Oscars/9651710170974/ |access-date=2024-03-14 |website=UPI |language=en}}</ref> Anderson se mees onlangse prent, getiteld ''The Phoenician Scheme'', is op 30 Mei 2025 in die VSA uitgereik nadat die première vroeër die maand op die Cannes-rolprentfees was. Die akteurs sluit in Benicio del Toro, Mia Threapleton, [[Riz Ahmed]], Tom Hanks, [[Michael Cera]], Bryan Cranston en [[Mathieu Amalric]]. Die prent is oor die algemeen gunstig deur resensente ontvang. Dit is ook vir 'n Palme d'Or benoem.<ref>{{Cite web |date=10 April 2025 |title=The films of the Official Selection 2025 |url=https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/the-films-of-the-official-selection-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250410110719/https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/the-films-of-the-official-selection-2025/ |archive-date=10 April 2025 |access-date=27 April 2025 |website=Festival de Cannes |language=en-US}}</ref> ==Styl en regietegnieke== ===Rolprentinvloede=== Anderson se rolprentinvloede sluit in [[Pedro Almodóvar]],<ref>{{cite news |url=https://elpais.com/elpais/2018/02/28/tentaciones/1519805727_344194.html |title=Wes Anderson: "Almodóvar me influyó mucho para crear los Tenenbaums" |access-date=March 20, 2018 |newspaper=El País |date=March 2, 2018 |last1=Bernal |first1=Fernando }}</ref> [[Satyajit Ray]],<ref name="The Statesman"/> Hal Ashby,<ref>{{cite web|first=Matt Zoller|last=Seitz|url=http://www.movingimagesource.us/articles/the-substance-of-style-pt-3-20090406|title=The Substance of Style, Pt 3. Examining the Wes Anderson–Hal Ashby connection|website=Moving Image Source|date=April 6, 2009|access-date=September 25, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321184012/http://www.movingimagesource.us/articles/the-substance-of-style-pt-3-20090406|archive-date=March 21, 2015}}</ref> [[Roman Polanski]]<ref>{{cite web|url=https://hollywoodreporter.com/news/moonrise-kingdom-wes-anderson-kubrick-polanski-335930|title='Moonrise Kingdom' Director Wes Anderson on 'Stealing' From Kubrick, Polanski|work=The Hollywood Reporter|date=June 11, 2012|access-date=February 20, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621052919/http://www.hollywoodreporter.com/news/moonrise-kingdom-wes-anderson-kubrick-polanski-335930|archive-date=June 21, 2012}}</ref> en Elem Klimov.<ref name="welcome">{{Cite web |title=Welcome, or No Trespassing (1964) - Watch Online |url=http://34.224.84.218/movies/welcome-or-no-trespassing-1964/ |access-date=2024-03-08 |website=Russian Film Hub |language=en-US }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In ’n onderhoud op die Amerikaanse [[televisie]]program ''Today'' het die akteur Bryan Cranston insig gegee in Anderson se proses. Cranston het gesê:<ref>{{cite web|url=https://today.com/video/bryan-cranston-talks-new-movie-retirement-rumors-dance-moves-182147141968|title=Bryan Cranston Talks New Movie, Retirement Rumors, Dance Moves |date=June 14, 2023|access-date=June 14, 2023}}</ref> {{blockquote|Al die akteurs bly in dieselde hotel. Ons eet elke aand saam aan een tafel met Wes en al die gaste; dit is soos 'n akteurskamp{{nbsp}}... Op ’n Wes Anderson-fliek is daar geen woonwaens, geen kleedkamers nie{{nbsp}}... daar is geen hiërargie, geen roeplys nie – jy is net gereed om omstreeks 9:30, 10:00 in die oggend te begin. Jy spring saam met hom in sy gholfkarretjie of in ’n minibus en jy ry stel toe{{nbsp}}... jy kuier saam met almal sodat jy nooit weet of jy in ’n toneel ingeroep gaan word nie. Hy het so ’n vriendelike en vrygewige gees{{nbsp}}... ook in sy persoonlike lewe. Almal verdien dieselfde hoeveelheid geld. Jy daag net op en daar gaan jy. Soms het jy dalk ’n klein ondersteunende rol in ’n toneel, en ander kere weer vertolk jy die hoofrol in ’n rolprent.}} Anderson het ’n unieke regiestyl wat daartoe gelei het dat verskeie resensente hom as ’n ''auteur'' beskou.<ref>{{cite magazine |url=https://newyorker.com/magazine/2009/11/02/wild-wild-wes |title=Wild, Wild Wes |last=Brody |first=Richard |magazine=The New Yorker |date=November 2, 2009 |access-date=December 15, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927074125/http://www.newyorker.com/magazine/2009/11/02/wild-wild-wes |archive-date=September 27, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://theconversation.com/wes-anderson-is-one-of-cinemas-great-auteurs-discuss-25198 |title=Wes Anderson is one of cinema's great auteurs: discuss |last1=Redmond |first1=Sean |last2=Batty |first2=Craig |work=The Conversation |date=April 9, 2014 |access-date=December 15, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220195719/http://theconversation.com/wes-anderson-is-one-of-cinemas-great-auteurs-discuss-25198 |archive-date=December 20, 2016 }}</ref> Hy word beskou as ’n sentrale figuur in die Amerikaanse eksentrieke rolprentbedryf.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomsbury.com/uk/american-eccentric-cinema-9781501336935/|title=American Eccentric Cinema|website=Bloomsbury Publishing}}</ref> ’n Groot aantal ooreenkomste is opgemerk tussen Anderson se werk en die 1984-rolprent ''The Hotel New Hampshire'', ’n eksentrieke komediedrama geskryf en geregisseer deur Tony Richardson wat ’n ensemblerolverdeling bevat het, insluitend [[Jodie Foster]], [[Beau Bridges]], [[Rob Lowe]], [[Nastassja Kinski]], [[Amanda Plummer]], [[Matthew Modine]] en [[Seth Green]] in sy rolprentdebuut.<ref>{{Cite web |title=The Hotel New Hampshire |url=https://www.filmlinc.org/films/the-hotel-new-hampshire/ |access-date=2023-09-23 |website=Film at Lincoln Center |language=en}}</ref> Die [[Sowjetunie|Sowjet]]komedierolprent ''Welkom, of Toegang Verbode'' deur Elem Klimof (1964) is uitgewys as een belangrike bron van inspirasie vir Anderson, spesifiek sy “kamerawerk, storieverteltegnieke en bekorende wispelturigheid”.<ref name="welcome" /> ===Temas en stories=== [[Beeld:Moonrise_Kingdom_Cannes_2012.jpg|thumb|320px|Anderson (derde van regs met die pienk hemp) in 2012 saam met die akteurs van "[[Moonrise Kingdom]]" op die [[Cannes-rolprentfees]].]] Anderson se werk word as [[Postmodernisme|postmodernisties]] geklassifiseer vanweë sy nostalgiese aandag aan detail, sy ondermyning van hoofstroomkonvensies van narratief, sy verwysings na verskillende genres binne dieselfde prent en sy liefde vir eksentrieke karakters met komplekse seksuele identiteite.<ref>{{Cite web |date=December 22, 2016 |title=Elements of Mise en Scene in Postmodern Cinema |url=https://www.hlc-cultcritic.com/elements-mise-en-scene-postmodern-cinema/ |access-date=April 8, 2022 |website=Cult Critic |language=en-US |archive-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416080634/https://www.hlc-cultcritic.com/elements-mise-en-scene-postmodern-cinema/ |url-status=dead }}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dilley |first=Whitney Crothers |url=https://cup.columbia.edu/book/the-cinema-of-wes-anderson/9780231180696 |title=The Cinema of Wes Anderson: Bringing Nostalgia to Life |date=2017 |publisher=Wallflower Press |isbn=978-0-231-54320-0}}}</ref> Hy het meestal komedies met 'n vinnige tempo geregisseer wat gekenmerk word deur ernstiger of melancholiese elemente. Temas is dikwels gesentreer op rou, die verlies van onskuld, disfunksionele gesinne, ouerlike verlating, egbreuk, wedywering tussen sibbes, gekompliseerde romanse en onwaarskynlike vriendskappe. Sy rolprente is ongewoon karaktergedrewe en word bespot én geprys met terme soos “literêre geek chic”.<ref>{{Cite web|url=https://www.denofgeek.com/movies/the-grand-budapest-hotel/29600/the-james-clayton-column-wes-anderson-and-auteurs-with-an-identity|title=The James Clayton Column: Wes Anderson and auteurs with an identity|website=Den of Geek|date=March 7, 2014|language=en|access-date=January 29, 2020}}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiewire.com/2015/09/ranked-wes-andersons-most-memorable-characters-259352/|title=Ranked: Wes Anderson's Most Memorable Characters|first1=Jessica|last1=Kiang|first2=Oliver|last2=Lyttelton|date=September 24, 2015|website=IndieWire|language=en|access-date=January 29, 2020|last3=Lyttelton|first3=Oliver|archive-date=June 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606103208/http://www.indiewire.com/2015/09/ranked-wes-andersons-most-memorable-characters-259352/|url-status=dead}}}</ref> Hulle storielyne bevat dikwels diefstalle en onverwagte verdwynings, met ’n neiging om ruim uit die rooftoggenre te leen.<ref>{{cite web |last=Klein |first=Joshua |url=http://www.theyshootpictures.com/andersonwes.htm |title=Wes Anderson |website =They Shoot Pictures, Don't They? |access-date=July 28, 2014 |display-authors=etal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810053008/http://www.theyshootpictures.com/andersonwes.htm |archive-date=August 10, 2014 }}}</ref> ===Visuele styl=== Volgens Alex Buono<ref>{{cite web |last=Buono |first=Alex |url=http://www.alex-buono.com/how-we-did-it-snl-the-midnight-coterie-of-sinister-intruders/ |title=How We Did It: The Midnight Coterie of Sinister Intruders |website =www.alex-buono.com |access-date=July 28, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709114539/http://www.alex-buono.com/how-we-did-it-snl-the-midnight-coterie-of-sinister-intruders/ |archive-date=July 9, 2014 }}}</ref> is Anderson bekend vir die uitgebreide gebruik van platruimtekamerabewegings (wat tonele tweedimensioneel laat lyk),<ref>{{cite web |last1=Hue |first1=Tran |title=What Is Flat Space In Film? Trust The Answer |url=https://ecurrencythailand.com/what-is-flat-space-in-film-trust-the-answer/ |website=ecurrencythailand.com |date=June 5, 2023 |access-date=10 November 2023}}}</ref> simmetriese komposisies, die vinnige, skudderige zoem op onderwerpe,<ref>{{cite web |last1=Baker |first1=Logan |title=Video Editing: Snap Zooms Should Never Be a Snap Decision |url=https://www.premiumbeat.com/blog/snap-zoom-in-video-editing/ |website=PremiumBeat |date=December 2016 |access-date=10 November 2023}}}</ref> stadige aksie-stap-skote, ’n doelbewus beperkte kleurpalet en 'n handgemaakte kunsrigting wat dikwels miniatuurmodelle gebruik. Hierdie stilistiese keuses gee sy rolprente ’n kenmerkende voorkoms wat al uitgebreide besprekings, kritiese studie en parodie ontlok het. Baie skrywers, resensente en Anderson self het al opgemerk dat dit sy rolprente die gevoel van “selfstandige wêrelde” of ’n “skaalmodelhuishouding” gee.<ref>{{cite web |last=Chabon |first=Michael |url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2013/jan/31/wes-anderson-worlds/ |title=Wes Anderson's Worlds |work=New York Review of Books |access-date=July 28, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729013751/http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2013/jan/31/wes-anderson-worlds/ |archive-date=July 29, 2014 |date=January 31, 2013 }}}</ref> In 2019 het die maatskappy Murals Wallpaper ’n reeks muurpapier bekendgestel wat geïnspireer is deur die visuele ontwerp van Anderson se rolprente.<ref>{{cite news |title=Wes Anderson gets a wallpaper collection – let the over-decorating begin! |url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2019/apr/24/wes-anderson-wallpaper-decorating-homes-interiors-jj-abrams-david-lynch |newspaper=The Guardian |date=April 24, 2019}}}</ref> Sedert ''The Life Aquatic with Steve Zissou'' maak Anderson meer staat op stopraampie-animasie en miniatuurmodelle, en het hy selfs al volledige rolprente met stopraampie-animasie gemaak, soos ''Fantastic Mr. Fox'' en ''Isle of Dogs''.<ref>{{cite web |last=Vera |first=Noel |url=http://www.bworldonline.com/weekender/content.php?id=86473 |title=Courtesan au chocolat |work=Businessworld |access-date=July 28, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221554/http://www.bworldonline.com/weekender/content.php?id=86473 |archive-date=September 23, 2015 }}}</ref> ===Klankbane=== Anderson gebruik dikwels popmusiek uit die 1960’s en 1970’s op die klankbane van sy rolprente, en een groep of musikant is geneig om elke klankbaan te oorheers, soos [[Cat Stevens]] in ''Rushmore'', die Duitse sanger Nico in ''The Royal Tenenbaums'', [[David Bowie]] in ''The Life Aquatic with Steve Zissou'' en die [[Beach Boys]] in ''Fantastic Mr. Fox''. In ''The Grand Budapest Hotel'', wat hoofsaaklik in die 1930’s afspeel, word popmusiek vermy ten gunste van musiek deur [[Alexandre Desplat]]. Dié het vir die klankbaan 'n [[Oscar]] vir beste oorspronklike musiek, 'n [[Bafta]] vir beste rolprentmusiek en 'n World Soundtrack Award vir beste oorspronklike musiek van die jaar gewen. ===Herhaalde medewerkers=== Anderson se rolprente bevat dikwels oor en oor dieselfde akteurs, insluitend die Wilson-broers ([[Owen Wilson|Owen]], [[Luke Wilson|Luke]] en Andrew), [[Bill Murray]], [[Jason Schwartzman]], [[Anjelica Huston]], [[Willem Dafoe]], [[Jeff Goldblum]], [[Edward Norton]], [[Adrien Brody]], [[Bob Balaban]], [[Tony Revolori]] en [[Tilda Swinton]].<ref>{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/actors-in-most-wes-anderson-movies-bill-murray-owen-wilson-2018-3 |title=The actors who have appeared in the most Wes Anderson films — from Bill Murray to Owen Wilson |last=Gottlieb|first=Meryl |date=March 21, 2018|access-date=August 4, 2021}}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://screenrant.com/french-dispatch-recurring-wes-anderson-collaborators/ |title=10 Recurring Wes Anderson Collaborators Also In The French Dispatch |last=Munton|first=Rebecca|date=May 20, 2021|access-date=August 4, 2021}}}</ref> Mark Mothersbaugh het Anderson se eerste vier rolprente gekomponeer en Alexandre Desplat die volgende ses.<ref>{{Cite web|title=Directors' Trademarks: Wes Anderson|url=https://www.cinelinx.com/movie-news/movie-stuff/directors-trademarks-wes-anderson/|access-date=August 7, 2021|website=Cinelinx|date=June 1, 2018|archive-date=October 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028150530/https://www.cinelinx.com/movie-news/movie-stuff/directors-trademarks-wes-anderson/|url-status=dead}}}</ref> Randall Poster dien sedert ''Rushmore'' as musiektoesighouer vir al Anderson se rolprente. Anderson het draaiboeke saam met Noah Baumbach, Roman Coppola en Hugo Guinness geskryf. Sy rolprente word dikwels deur Steven Rales gefinansier deur sy produksiemaatskappy Indian Paintbrush.<ref>{{cite web |last1=Eisler |first1=Kim |title=What's a DC Billionaire Doing Aboard The Darjeeling Limited? |url=https://www.washingtonian.com/2007/12/11/whats-a-dc-billionaire-doing-aboard-the-darjeeling-limited/ |website=Washingtonian.com |access-date=April 2, 2023 |date=December 11, 2007}}}</ref> ==Filmografie== {| class="wikitable" |+Geregisseer ! Jaar ! Titel |- | 1996 | ''Bottle Rocket'' |- | 1998 | ''Rushmore'' |- | 2001 | ''The Royal Tenenbaums'' |- | 2004 | ''The Life Aquatic with Steve Zissou'' |- | 2007 | ''[[The Darjeeling Limited]]'' |- | 2009 | ''Fantastic Mr. Fox'' |- | 2012 | ''[[Moonrise Kingdom]]'' |- | 2014 | ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' |- | 2018 | ''Isle of Dogs'' |- | 2021 | ''The French Dispatch of the Liberty, Kansas Evening Sun'' |- |2023 | ''[[Asteroid City]]'' |- |2024 | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More]]'' |- | 2025 | ''The Phoenician Scheme'' |} ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Wes Anderson}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Wes Anderson}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse regisseurs]] f84ibvcphplidkxpriggpwhlqzxsihl 3 458155 2974909 2878239 2026-10-03T02:15:46Z EmausBot 18510 dubbele aanstuur na [[Gebruikerbespreking:Gabriel Agíou-Dimitríou]] reggemaak 2974909 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:Gabriel Agíou-Dimitríou]] 4uf8hxdjgbuwt0rieg37o43a7roe0cl 2 458180 2974931 2887117 2026-10-03T06:12:13Z Gaius le Roux 203341 Teks is bygevoeg. 2974931 wikitext text/x-wiki Ek was (met onderbrekings) van September 1981 tot Desember 2016 'n taalpraktisyn by verskillende instansies. Dit het die vertaling (meestal uit Engels na Afrikaans), die proeflees en redigering (laasgenoemde twee hoofsaaklik Afrikaans maar ook Engels) van verskillende soorte tekste behels. Ek het met onder andere jaarverslae en tegniese, regs- en finansiële tekste gewerk. My stokperdjie het van 1974 tot 2017 uit die neem van foto's van plaaslike en oorsese vliegtuie bestaan. Ek het 'n redelike wye belangstelling - van klein privaat vliegtuie tot militêre en lugrederyvliegtuie. Deesdae doen ek navorsing oor die lugvaart en versamel inligting in dokumente op my rekenaar. Ek versamel die nagevorste inligting in "boeke", wat byvoorbeeld uit die volgende onderwerpe bestaan: lugskoue, lugrederye, skroefvliegtuie (onder andere die Dakota), gepreserveerde vliegtuie, lugmagte en die vliegtuie van die TBVC-lande. Ek het nou ook begin om in Afrikaans op Wikipedia te skryf. Ek het verskeie artikels geskep en ook verskillende saadjies uitgebrei. Sover het ek die artikel oor die Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum aangevul en 'n splinternuwe (kort) artikel oor die term ''nasel'' gepubliseer. Ek het die bestaande artikel oor die Atlas Cheetah van die Suid-Afrikaanse Lugmag aangevul en die saadjie oor die Douglas Aircraft Company uitgebrei. Ek het 'n nuwe artkel oor die Suid-Afrikaanse Lugdiens-museum geskep. Ek het inligting oor die Douglas DC-3 versamel en het die bestaande artikel uitgebrei. Ander artikels waaraan ek gewerk het, sluit die volgende in: Aviation Traders Carvair, Douglas C-47, Douglas DC-4, DC-5, DC-6 en DC-7, die FAAM BAE 146, 'n artikel oor nommers in die lugvaart, die NAMC YS-11 en Polokwane Internasionale Lughawe. Wat die Suid-Afrikaanse Lugmag betref, het ek aan 2 Eskader, 28 Eskader, LMB Dunnottar, Hoedspruit, Langebaanweg en Pietersburg en die Sentrale Vliegskool asook die Silwer Valke gewerk. Ek het ook 'n artikel oor die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis in Saxonwold geskep. Verder het ek bydraes gelewer soos die Lockheed Aircraft Corporation en Lockheed Constellation, Electra, Lodestar en Ventura asook vlerkkonfigurasie. My jongste artikel (3 Oktober 2026) handel oor militêre vliegtuie. Ek het vir 'n kort tydperk op Jan Smuts-lughawe (as deel van die Spoorwegtaalburo se taalkantoor) gewerk, maar was nooit direk in die lugvaartbedryf betrokke nie. Ek het van my geboorte tot 1981 in die Kaapse Skiereiland gebly, van 1979 tot 1981 in Durban gebly en bly van 1981 tot nou aan die Witwatersrand/in Gauteng. Tans bly ek in die Krugersdorpomgewing (Mogale City). mmb19500lffvgi7kypt2tfeda23nn29 2 458375 2974841 2974647 2026-10-02T18:47:17Z Skudubaby 203625 Created draft 4 2974841 wikitext text/x-wiki [[User:Skudubaby DRAFT2|Draft 2]] [[User:Skudubaby DRAFT3|Draft 3]] [[User:Skudubay DRAFT4|Draft 4]] 0exedzsofizf1hjcaanfs9fjxlsde6j 0 458970 2974979 2974705 2026-10-03T09:45:06Z Aliwal2012 39067 /* Vrye oefening */ VO3 2974979 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;" | {{BH-VLAG}} 2026 Formule 1 [[Gulf Air]]<br/>Bahreinse Grand Prix in Maleisië |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Sepang.svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>4 Oktober 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Sepang Internasionale Renbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small> </small> | <small> </small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small> </small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste ronde</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small> </small> | <small> </small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small> </small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |- | '''<small>1</small>''' || <small> </small> || <small> </small> |- | '''<small>2</small>''' || <small> </small> || <small> </small> |- | '''<small>3</small>''' || <small> </small> || <small> </small> |} Aanvanklik sou die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Bahreinse Grand Prix]]''' op 12 April 2026 op die [[Bahrein Internasionale Renbaan]] te [[Sakhir]] in [[Bahrein]] plaasgevind het. Op 13 Maart 2026 het die bestuur van Formule 1 aangekondig dat die wedren gekanselleer is weens die aanvalle deur [[Israel]] en die [[Verenigde State]] op [[Iran]] en die [[Iran-oorlog in 2026|oorlogskonflik in die Midde-Ooste]] wat daarna ontvou het.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.gelderlander.nl/meer-sport/formule-1-gaat-races-in-bahrein-en-saoedi-arabie-van-de-kalender-halen-wegens-oorlog-in-het-midden-oosten~a386afd3/ |titel=Formule 1 gaan sy wedrenne in Bahrein en Saoedi-Arabië van die kalender skrap weens die oorlog in die Midde-Ooste |website=gelderlander.nl |datum= 13 Maart 2026}}</ref> Op 26 Julie 2026 is aangekondig dat die Bahreinse Grand Prix van Sakhir na die [[Sepang Internasionale Renbaan]] in Sepang, [[Maleisië]], verskuif word, waar die [[Maleisiese Grand Prix]] laas in 2017 gehou is. Die wedren op 4 Oktober sal amptelik as die '''Gulf Air Bahreinse Grand Prix in Maleisië''' bekend staan.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6404438/formule-1-in-oktober-naar-maleisie-als-vervanger-afgelaste-gp-bahrein.html |titel=Formule 1 in Oktober na Maleisië as vervanger vir afgelaste GP Bahrein |website=nu.nl |datum=2026-07-26}}</ref> Dit sal die sestiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1308/bahrain/practice/1 |titel=Formula 1 Gulf Air Bahrain Grand Prix in Malaysia 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-10-02}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:37.520 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:37.903 |- !3 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:38.303 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:38.367 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:38.580 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1308/bahrain/practice/2 |titel=Formula 1 Gulf Air Bahrain Grand Prix in Malaysia 2026 – Practice 2 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-10-02}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:37.528 |- !2 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:37.627 |- !3 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:37.665 |- !4 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:37.785 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:37.833 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1308/bahrain/practice/3 |titel=Formula 1 Gulf Air Bahrain Grand Prix in Malaysia 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-10-03}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:36.302 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:36.580 |- !3 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:36.860 |- !4 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:36.912 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:37.016 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !K1 !K2 !K3 !Rooster |- !1 | align=center| | | | | | | align=center|1 |- !2 | align=center| | | | | | | align=center|2 |- !3 | align=center| | | | | | | align=center|3 |- !4 | align=center| | | | | | | align=center|4 |- !5 | align=center| | | | | | | align=center|5 |- !6 | align=center| | | | | | | align=center|6 |- !7 | align=center| | | | | | | align=center|7 |- !8 | align=center| | | | | | | align=center|8 |- !9 | align=center| | | | | | | align=center|9 |- !10 | align=center| | | | | | | align=center|10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center|11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center|12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center|13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center|14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center|15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center|16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center|17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center|18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center|19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center|20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center|21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center|22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|302 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|236 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|199 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|179 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|163 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|86 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|37 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|20 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|7 |- !17 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|7 |- !18 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|538 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|378 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|263 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|83 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|27 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|12 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Bahreinse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Bahrein]] 33n69u0grsaterr6j0cybolji63ww4r 3 459012 2974939 2885673 2026-10-03T07:17:33Z EmausBot 18510 Gebroken doorverwijzing gecorrigeerd door aanpassing naar hernoemde doelpagina [[Gebruikerbespreking:Renamed user f695d59d9bb4952de7ac43d2848a299b]] 2974939 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:Renamed user f695d59d9bb4952de7ac43d2848a299b]] ttjoxbmbwap6uuexfaj6fzer8etn887 0 462223 2974964 2918895 2026-10-03T09:07:57Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974964 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | direction = vertical | image1 = France in XXI Century. War cars.jpg | image2 = France in XXI Century. Military cyclists.jpg | total_width = 250 | footer = Hierdie illustrasies, geskep in 1910, beeld 'n visioenêre perspektief uit op die potensiële evolusie van militêre voertuie en motorfietse teen die jaar 2000. }} '''Militêre fiksie''' is 'n [[subgenre]] van [[wetenskapfiksie]] of [[alternatiewe geskiedenis]], wat fokus op [[militêr]]e aktiwiteite, soos [[oorlog]], [[gevegte]], [[veg]]; of militêre lewe.<ref name=Birt-MilFic /><ref name=CareerAuthors-MilFic /><ref name=LB-20161221/><ref name=Guardian-20141022/> == Sien ook == * [[Krygsgeskiedenis]] * [[Militêre wetenskapfiksie]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=Birt-MilFic>{{cite web |url= https://www.autumnwriting.com/whats-in-a-genre-military-fiction/ |title= What's in a Genre: Military Fiction |date= 9 January 2015 |website= Autumn Writing |author= Autumn M. Birt |access-date= 4 Junie 2026 |archive-date= 31 Julie 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230731070834/https://www.autumnwriting.com/whats-in-a-genre-military-fiction/ |url-status= dead }}</ref> <ref name=CareerAuthors-MilFic>{{cite web |url= https://careerauthors.com/what-you-need-to-know-military-fiction/ |title= What You Need to Know Before You Leap into Military Fiction |date= 29 May 2019 |author= Brian Andrews |publisher= Career Authors }}</ref> <ref name=LB-20161221>{{cite web |url= https://lewtonbus.net/reviews/the-star-wars-on-film-rogue-one-and-sci-fi-warfare/ |title= The Star Wars on Film: ROGUE ONE And Sci-Fi Warfare |author= Allen Strickland |date= 21 December 2016 |publisher= Lewton Bus |access-date= 4 Junie 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20241202022351/https://lewtonbus.net/reviews/the-star-wars-on-film-rogue-one-and-sci-fi-warfare/ |archive-date= 2 Desember 2024 |url-status= dead }}</ref> <ref name=Guardian-20141022>{{cite news |url= https://www.rawstory.com/the-military-entertainment-complex-call-of-duty-makers-have-close-ties-with-the-pentagon/ |title= The military-entertainment complex: Call of Duty makers have close ties with the Pentagon |author= Simon Parkin |newspaper= The Guardian |publisher= Raw Story |date= 22 October 2014 }}</ref> }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Militêre fiksie| ]] jxeaui116jfvortjnwwuamz1um8ts7k 0 464334 2974875 2967630 2026-10-02T20:53:54Z Jcb 223 2974875 wikitext text/x-wiki Die '''[[1975 Formule Een-seisoen|1975]] [[Formule Een]] [[Oostenrykse Grand Prix]]''' is op [[17 Augustus]] [[1975]] op die Österreichring in [[Oostenryk]] gehou. Dit was die twaalfde wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 9 |{{IT-VLAG}} '''[[Vittorio Brambilla]]''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | 0:57:56.69 | 8 | '''4½''' |- ! 2 | 24 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 27.03 | 2 | '''3''' |- ! 3 | 16 |{{GB-VLAG}} '''[[Tom Pryce]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 34.85 | 15 | '''2''' |- ! 4 | 2 | {{DE-VLAG}} '''[[Jochen Mass]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 1:12.66 | 9 | '''1½''' |- ! 5 | 5 | {{SE-VLAG}} '''[[Ronnie Peterson]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 1:23.33 | 13 | '''1''' |- ! 6 | 12 |{{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 29 | + 1:30.28 | 1 | '''½''' |- ! 7 | 11 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 29 | + 1:39.07 | 5 | &nbsp; |- ! 8 | 3 | [[Beeld:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px]] [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 10 | &nbsp; |- ! 9 | 1 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 3 | &nbsp; |- ! 10 | 18 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 18 | &nbsp; |- ! 11 | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 7 | &nbsp; |- ! 12 | 31 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 23 | &nbsp; |- ! 13 | 25 | {{DE-VLAG}} [[Brett Lunger]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 17 | &nbsp; |- ! 14 | 7 | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 11 | &nbsp; |- ! 15 | 23 | {{GB-VLAG}} [[Tony Brise]] | [[Embassy Hill|Hill]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 16 | &nbsp; |- ! 16 | 22 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Embassy Hill|Hill]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 27 | + 2 Rondes | 25 | &nbsp; |- ! 17 | 29 | {{IT-VLAG}} [[Lella Lombardi]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 26 | + 3 Rondes | 21 | &nbsp; |- ! NC | 33 |{{NL-VLAG}} [[Roelof Wunderink]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Nie geklassifiseer | 27 | &nbsp; |- ! NF | 32 |{{AT-VLAG}} [[Harald Ertl]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 23 | Elektriese probleem | 26 | &nbsp; |- ! NF | 21 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Frank Williams Racing Cars|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 21 | Hantering | 12 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{BR-VLAG}} [[Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 17 | Enjin | 6 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{CH-VLAG}} [[Jo Vonlanthen]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 14 | Enjin | 28 | &nbsp; |- ! NF | 10 | {{DE-VLAG}} [[Hans-Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 10 | Ongeluk | 4 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Matra (automerk)|Matra]] | 10 | Inspuiting | 14 | &nbsp; |- ! NF | 14 | {{GB-VLAG}} [[Bob Evans]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 2 | Enjin | 24 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Parnelli]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Ongeluk | 19 | &nbsp; |- ! NC | 28 | {{US-VLAG}} [[Mark Donohue]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Fatale ongeluk | 20 | &nbsp; |- ! NC | 6 | {{GB-VLAG}} [[Brian Henton]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Ongeluk | 22 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Oostenrykse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1975|Oostenryk]] m4s55uplw8tkkc9zzjjfpudehfoth8y 2974927 2974875 2026-10-03T06:11:34Z Aliwal2012 39067 Wysiging deur [[Special:Contributions/Jcb|Jcb]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Aliwal2012|Aliwal2012]] 2967630 wikitext text/x-wiki Die '''[[1975 Formule Een-seisoen|1975]] [[Formule Een]] [[Oostenrykse Grand Prix]]''' is op [[17 Augustus]] [[1975]] op die Österreichring in [[Oostenryk]] gehou. Dit was die twaalfde wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 9 |{{IT-VLAG}} '''[[Vittorio Brambilla]]''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | 0:57:56.69 | 8 | '''4½''' |- ! 2 | 24 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 27.03 | 2 | '''3''' |- ! 3 | 16 |{{GB-VLAG}} '''[[Tom Pryce]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 34.85 | 15 | '''2''' |- ! 4 | 2 | {{DE-VLAG}} '''[[Jochen Mass]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 1:12.66 | 9 | '''1½''' |- ! 5 | 5 | {{SE-VLAG}} '''[[Ronnie Peterson]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 1:23.33 | 13 | '''1''' |- ! 6 | 12 |{{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 29 | + 1:30.28 | 1 | '''½''' |- ! 7 | 11 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 29 | + 1:39.07 | 5 | &nbsp; |- ! 8 | 3 | [[Beeld:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px]] [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 10 | &nbsp; |- ! 9 | 1 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 3 | &nbsp; |- ! 10 | 18 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 18 | &nbsp; |- ! 11 | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 7 | &nbsp; |- ! 12 | 31 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 23 | &nbsp; |- ! 13 | 25 | {{DE-VLAG}} [[Brett Lunger]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 17 | &nbsp; |- ! 14 | 7 | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 11 | &nbsp; |- ! 15 | 23 | {{GB-VLAG}} [[Tony Brise]] | [[Embassy Hill|Hill]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | + 1 Ronde | 16 | &nbsp; |- ! 16 | 22 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Embassy Hill|Hill]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 27 | + 2 Rondes | 25 | &nbsp; |- ! 17 | 29 | {{IT-VLAG}} [[Lella Lombardi]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 26 | + 3 Rondes | 21 | &nbsp; |- ! NC | 33 |{{NL-VLAG}} [[Roelof Wunderink]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Nie geklassifiseer | 27 | &nbsp; |- ! NF | 32 |{{AT-VLAG}} [[Harald Ertl]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 23 | Elektriese probleem | 26 | &nbsp; |- ! NF | 21 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Frank Williams Racing Cars|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 21 | Hantering | 12 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{BR-VLAG}} [[Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 17 | Enjin | 6 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{CH-VLAG}} [[Jo Vonlanthen]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 14 | Enjin | 28 | &nbsp; |- ! NF | 10 | {{DE-VLAG}} [[Hans-Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 10 | Ongeluk | 4 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Matra (automerk)|Matra]] | 10 | Inspuiting | 14 | &nbsp; |- ! NF | 14 | {{GB-VLAG}} [[Bob Evans]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 2 | Enjin | 24 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Parnelli]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Ongeluk | 19 | &nbsp; |- ! NC | 28 | {{US-VLAG}} [[Mark Donohue]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Fatale ongeluk | 20 | &nbsp; |- ! NC | 6 | {{GB-VLAG}} [[Brian Henton]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Ongeluk | 22 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Oostenrykse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1975|Oostenryk ]] odgg9xak3hwu5jxx6w3l29nysnkj36e 0 464383 2974925 2966485 2026-10-03T06:07:43Z Aliwal2012 39067 2974925 wikitext text/x-wiki Die '''[[1975 Formule Een-seisoen|1975]] [[Spaanse Grand Prix]]''' is op 27 April 1975 op die [[Montjuïc-renbaan]] naby [[Barcelona]], Spanje gehou. Dit was die vierde wedren van die seisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Rondes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 2 | {{DE-VLAG}} '''[[Jochen Mass]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | 42:53.7 | 11 | '''4½''' |- ! 2 | 6 | {{BE-VLAG}} '''[[Jacky Ickx]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 1.1 | 16 | '''3''' |- ! 3 | 7 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 28 | + 1 Ronde | 15 | '''2''' |- ! 4 | 17 | {{FR-VLAG}} '''[[Jean-Pierre Jarier]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 28 | + 1 Ronde | 10 | '''1½''' |- ! 5 | 9 | {{IT-VLAG}} '''[[Vittorio Brambilla]]''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 28 | + 1 Ronde | 5 | '''1''' |- ! 6 | 10 | {{IT-VLAG}} '''Lella Lombardi''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 27 | + 2 Rondes | 24 | '''½''' |- ! 7 | 21 | {{GB-VLAG}} Tony Brise | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 27 | + 2 Rondes | 18 | &nbsp; |- ! 8 | 18 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 26 | + 3 Rondes | 6 | &nbsp; |- ! NC | 11 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 25 | Nie geklassifiseer | 2 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Ongeluk | 9 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Ongeluk | 14 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 23 | Ongeluk | 8 | &nbsp; |- ! NF | 5 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 23 | Suspensie | 12 | &nbsp; |- ! NF | 31 | {{NL-VLAG}} [[Roelof Wunderink]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 20 | Transmissie | 19 | &nbsp; |- ! NC | 23 |{{FR-VLAG}} [[François Migault]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 18 | Nie geklassifiseer | 22 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Parnelli]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 16 | Suspensie | 4 | &nbsp; |- ! NF | 14 | {{GB-VLAG}} [[Bob Evans]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 7 | Brandstofstelsel | 23 | &nbsp; |- ! NF | 24 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 6 | Ongeluk | 3 | &nbsp; |- ! NF | 3 | [[Beeld:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px]] [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Enjin | 13 | &nbsp; |- ! NF | 28 | {{US-VLAG}} [[Mark Donohue]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Ongeluk | 17 | &nbsp; |- ! NF | 25 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Ongeluk | 20 | &nbsp; |- ! NF | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Ongeluk | 7 | &nbsp; |- ! WD | 30 | {{BR-VLAG}} [[Wilson Fittipaldi]] | [[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Onttrek | 21 | &nbsp; |- ! WD | 20 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Onttrek | 25 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 0 | Ongeluk | 1 | &nbsp; |- ! DNS | 1 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Nie weggespring | 26 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1975|Spanje]] hmky70d0mjgmsswk1sb7sef8ierar9u 2974926 2974925 2026-10-03T06:08:55Z Aliwal2012 39067 2974926 wikitext text/x-wiki Die '''[[1975 Formule Een-seisoen|1975]] [[Spaanse Grand Prix]]''' is op 27 April 1975 op die [[Montjuïc-renbaan]] naby [[Barcelona]], Spanje gehou. Dit was die vierde wedren van die seisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Rondes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 2 | {{DE-VLAG}} '''[[Jochen Mass]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | 42:53.7 | 11 | '''4½''' |- ! 2 | 6 | {{BE-VLAG}} '''[[Jacky Ickx]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 29 | + 1.1 | 16 | '''3''' |- ! 3 | 7 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 28 | + 1 Ronde | 15 | '''2''' |- ! 4 | 17 | {{FR-VLAG}} '''[[Jean-Pierre Jarier]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 28 | + 1 Ronde | 10 | '''1½''' |- ! 5 | 9 | {{IT-VLAG}} '''[[Vittorio Brambilla]]''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 28 | + 1 Ronde | 5 | '''1''' |- ! 6 | 10 | {{IT-VLAG}} '''Lella Lombardi''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 27 | + 2 Rondes | 24 | '''½''' |- ! 7 | 21 | {{GB-VLAG}} Tony Brise | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 27 | + 2 Rondes | 18 | &nbsp; |- ! 8 | 18 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 26 | + 3 Rondes | 6 | &nbsp; |- ! NC | 11 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 25 | Nie geklassifiseer | 2 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Ongeluk | 9 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Ongeluk | 14 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 23 | Ongeluk | 8 | &nbsp; |- ! NF | 5 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 23 | Suspensie | 12 | &nbsp; |- ! NF | 31 | {{NL-VLAG}} [[Roelof Wunderink]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 20 | Transmissie | 19 | &nbsp; |- ! NC | 23 |{{FR-VLAG}} [[François Migault]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 18 | Nie geklassifiseer | 22 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Parnelli]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 16 | Suspensie | 4 | &nbsp; |- ! NF | 14 | {{GB-VLAG}} [[Bob Evans]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 7 | Brandstofstelsel | 23 | &nbsp; |- ! NF | 24 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 6 | Ongeluk | 3 | &nbsp; |- ! NF | 3 | [[Beeld:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px]] [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Enjin | 13 | &nbsp; |- ! NF | 28 | {{US-VLAG}} [[Mark Donohue]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Ongeluk | 17 | &nbsp; |- ! NF | 25 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Ongeluk | 20 | &nbsp; |- ! NF | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Ongeluk | 7 | &nbsp; |- ! WD | 30 | {{BR-VLAG}} [[Wilson Fittipaldi]] | [[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Onttrek | 21 | &nbsp; |- ! WD | 20 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Onttrek | 25 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 0 | Ongeluk | 1 | &nbsp; |- ! DNS | 1 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Nie weggespring | 26 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1975|Spanje ]] 3kvg81h5makoes21hd16015ej318rmr 4 465069 2974943 2926801 2026-10-03T07:18:13Z EmausBot 18510 Gebroken doorverwijzing gecorrigeerd door aanpassing naar hernoemde doelpagina [[Konsep:Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] 2974943 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Konsep:Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)#Verenigde State]] t4vab6vh8aj5mlm0wispq2k38u130y6 4 465070 2974942 2926812 2026-10-03T07:18:03Z EmausBot 18510 Gebroken doorverwijzing gecorrigeerd door aanpassing naar hernoemde doelpagina [[Konsep:Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] 2974942 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Konsep:Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)#Suid-Afrika]] d922sy7manltczktnogfie7o1ll9t6g 4 465071 2974941 2926819 2026-10-03T07:17:53Z EmausBot 18510 Gebroken doorverwijzing gecorrigeerd door aanpassing naar hernoemde doelpagina [[Konsep:Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] 2974941 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Konsep:Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)#Gebruik Afrikaans]] lpf53cqliilvxvfa1nmzhdg560rj5cp 4 465072 2974940 2926820 2026-10-03T07:17:43Z EmausBot 18510 Gebroken doorverwijzing gecorrigeerd door aanpassing naar hernoemde doelpagina [[Konsep:Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] 2974940 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Konsep:Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)#Gebruik Afrikaans]] lpf53cqliilvxvfa1nmzhdg560rj5cp 0 468386 2974884 2967812 2026-10-02T21:13:30Z Jcb 223 2974884 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | birth_place = [[Zeerust]], [[Transvaal|Wes-Transvaal]]<br />[[Unie van Suid-Afrika]] | birth_name = Carl Gerhardus Niehaus | image = Carl Niehaus, August 2024 (cropped).jpg | caption = Niehaus in 2024 | alt = 'n Man wat sit, met 'n wit baard, 'n swart bofbalpet, swart dikraambrille en 'n rooi golfhemp | party = [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (sedert 2023) | otherparty = African Radical Economic Transformation Alliance (2023)<br />[[African National Congress]] (1980-2022) | honorific_prefix = Die Edele | honorific_suffix = [[Parlement van Suid-Afrika|LP]] | office = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_start1 = 1994 | term_end1 = 1996 | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|12|25}} | alma_mater = [[Universiteit van Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Noluthando Mdluli|2022}}<br />{{Huwelik|Jansie Lourens|1986|2002|reason=divorced}} }} '''Carl Gerhardus Niehaus''' (gebore 25 Desember 1959) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verteenwoordig. Hy was voorheen nasionale woordvoerder van die [[African National Congress]] (ANC) en is in Desember 2022 weens wangedrag uit dié party gesit. Hy het in Desember 2023 by die EFF aangesluit en is in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|Mei 2024]] tot die Nasionale Vergadering verkies. Niehaus is in 'n [[Afrikaners|Afrikaner]]gesin in [[Transvaal|Wes-Transvaal]] gebore. Hy het as student by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak en in 1980 by die ANC se ondergrondse struktuur aangesluit. Tussen November 1983 en Maart 1991 is hy in die gevangenis aangehou op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] wat met sy aktivisme verband gehou het, en veral met 'n ANC-komplot om die Johannesburgse gasfabriek te saboteer. Ná sy vrylating uit die gevangenis het hy 'n invloedryke figuur in die ANC geword. Nadat hy 'n tyd lank die party se woordvoerder tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|oorgang ná apartheid]] was, was hy van 1994 tot 1996 lid van die Nasionale Vergadering, van 1996 tot 2000 [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] en van 1994 tot 1997 lid van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee. In November 2008 het hy as die party se nasionale woordvoerder na die ANC se mediakantoor teruggekeer. In Februarie 2009 het hy egter uit dié amp bedank en 'n reeks onreëlmatighede bely wat hy weens sy persoonlike finansiële probleme gepleeg het. Hy het in 2017 na die politieke voorpunt teruggekeer as nasionale woordvoerder van die [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging. Van 2019 was hy ook in die Luthuli-huis werksaam as 'n personeellid in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]]. In dié tydperk het hy gereeld met die ANC-leierskap gebots oor sy openlike steun aan die voormalige president [[Jacob Zuma]] en aan die Zuma-gerigte program van radikale ekonomiese transformasie (RET). Sy pro-Zuma-uitlatings in die openbaar het in Julie 2021 tot die skorsing van sy ANC-lidmaatskap gelei en uiteindelik, in Desember 2022, tot sy uitsetting uit die party. Daarna het hy sy eie kortstondige politieke platforms gestig – die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) en die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA) – voordat hy in Desember 2023 by die EFF aangesluit het. == Vroeë lewe en aktivisme == Niehaus is op 25 Desember 1959 in [[Zeerust]], 'n dorpie in die voormalige [[Transvaal|Wes-Transvaal]] (nou deel van die provinsie [[Noordwes]]), gebore.<ref name=":4">{{Cite book |last=Niehaus |first=Carl |title=Om te veg vir hoop |publisher=Human & Rousseau |year=1993 |isbn=0798132027 |location=Kaapstad |pages=108, 131}}</ref><ref name=":7">{{Cite news |date=8 November 2018 |title=The Indaba Show: A conversation with Carl Niehaus |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/the-indaba-show-a-conversation-with-carl-niehaus-958dc5b0-20fb-4a42-ab72-7b7457f0b4b5 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Sy ouers, Carl Niehaus en Magrieta Arlow, was werkersklas-[[Afrikaners]];<ref>{{Cite web |last=Koko |first=Khaya |date=2023-01-06 |title=Carl Niehaus, the saviour of black volk |url=https://mg.co.za/thought-leader/opinion/2023-01-06-carl-niehaus-the-saviour-of-black-volk/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref><ref name=":3" /> sy pa was 'n spoorwegklerk.<ref name=":8">{{Cite news |last=Sparks |first=Allister |date=25 November 1983 |title=S. African Whites Sentenced To Prison for Guerrilla Work |url=https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |url-status=dead |archive-date=2017-08-28 |access-date=14 Junie 2024 |work=Washington Post |language=en}}</ref> Volgens sy weergawe het hulle later die verregse [[Konserwatiewe Party]] gesteun,<ref name=":0">{{Cite web |date=30 Julie 2017 |title=Carl Niehaus: monopoly capital or bust in Ballito? |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-07-29-monopoly-capital-or-bust-in-ballito/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> en hulle het hom [[Christene|Christelik]] in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] grootgemaak.<ref name=":0" /> Hy was inderwaarheid 'n tyd lank van voorneme om [[dominee]] te word.<ref name=":0" /> Nadat sy gesin na [[Johannesburg]] verhuis het, het hy vrywilligerstoere van die kerk na [[Soweto]] onderneem, waar hy as tienerseun ontsteld was oor die swart inwoners se lewensomstandighede;<ref name=":0" /> hy het later gesê dat hy tot die oortuiging gekom het dat [[apartheid]] [[kettery]] was.<ref name=":7" /> Hy het as student aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]], waar hy [[teologie]] studeer het, by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak.<ref name=":10">{{Cite web |date=17 Februarie 2011 |title=Carl Niehaus |url=https://www.sahistory.org.za/people/carl-niehaus |access-date=2024-06-14 |website=South African History Online |language=en}}</ref> In sy finale studiejaar, in 1980, het hy die Nederduitse Gereformeerde Kerk verlaat as protes teen hul standpunt oor apartheid; hy het in die plek daarvan by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Afrika aangesluit en as diaken in die swart [[Township|township]] [[Alexandra]] gedien.<ref name=":10" /> In Julie 1980 het hy by die ondergrondse struktuur van die [[African National Congress]] (ANC) aangesluit, wat destyds 'n verbode organisasie was.<ref name=":10" /> Daar is later gesê dat sy politieke styl "vreeslik radikaal, byna [[Stalinisme|Stalinisties]]" was.<ref name="Evans">{{Cite web |last=Evans |first=Sarah |date=14 Junie 2019 |title=The fantastical Carl Niehaus rises again |url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/the-fantastical-carl-niehaus-rises-again-20190613 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Kort voor sy finale eksamens in 1980 is Niehaus weens sy politieke bedrywighede uit die Randse Afrikaanse Universiteit gesit, onder meer omdat hy "[[Nelson Mandela|Free Mandela]]"-plakkate op die kampus opgeplak het.<ref name=":10" /> Daarna het hy by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] ingeskryf om sy graad te voltooi.<ref name=":11">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Niehaus: Yet more lies on CV |url=https://witness.co.za/archive/2009/02/18/niehaus-yet-more-lies-on-cv-20150430/ |access-date=2024-06-14 |website=The Witness |language=en}}</ref> === Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding === {{Aanhalingskas | quote = Aan die een kant is daar die geweld wat in die Suid-Afrikaanse samelewing geïnstitusionaliseer is. Aan die ander kant is daar die soort geweld wat die ANC gebruik. Dis nie dat die ANC dit geniet om bomme te laat ontplof nie. Dit is deur die Suid-Afrikaanse regering daartoe gedwing, en so lank as wat die situasie voortduur, sal bomme aanhou ontplof. | source = – Niehaus getuig oor die ANC se gewapende stryd, November 1983<ref name=":13" /> | align = right | width = 25em }} In Augustus 1983 is Niehaus en sy meisie, Jansie Lourens, gearresteer en op aanklagte van [[hoogverraad]] en verwante politieke misdade aangekla.<ref name=":12">{{Cite news |last=Cowell |first=Alan |date=1983-11-13 |title=Two Afrikaners on Trial for Treason |url=https://www.nytimes.com/1983/11/13/world/two-afrikaners-on-trial-for-treason.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Weens die beskuldigdes se agtergrond het die saak "vyandigheid, verbystering en aansienlike belangstelling" onder wit gehore ontlok.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 November 1983 |title=A white South African joins the 'black struggle' – and pays the price |url=https://www.csmonitor.com/1983/1128/112845.html |access-date=2024-06-14 |work=Christian Science Monitor |language=en |issn=0882-7729}}</ref> Tydens hul verhoor in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|Hooggeregshof]] was die staat se hoofgetuie Robert Whitecross, Niehaus en Lourens se medehuisbewoner. In sy getuienis het hy aan die lig gebring dat hy in 1980 deur Craig Williamson vir die Veiligheidstak gewerf is en dat hy in werklikheid 'n polisieadjudant-offisier was.<ref name=":12" /><ref name=":8" /> Whitecross kon onder meer uitvoerige getuienis lewer dat Niehaus by verkenning van die Johannesburgse gasfabriek betrokke was, klaarblyklik as deel van 'n ANC-komplot om [[Sabotasie|sabotasie]] daar te pleeg. Whitecross het Niehaus op 'n verkenningstog vergesel wat deur ander polisiebeamptes afgeneem is; Niehaus het ook die foto's wat hy van die terrein geneem het aan Whitecross gegee.<ref name=":12" /> Niehaus het onskuldig gepleit op die aanklag van hoogverraad, maar in die hof het hy openlik sy steun aan die ANC verklaar en was hy verder onboetvaardig.<ref name=":8" /><ref name=":13" /> Die hof het bevind dat Niehaus, benewens die verkenning by die gasfabriek, politieke pamflette versprei het, ANC-lede gehelp het om die land onwettig te ontvlug en gekodeerde boodskappe tussen ANC-lede vervoer het. Op 25 November 1983 is hy skuldig bevind en tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref name=":8" /> Volgens die verslaggewer [[Allister Sparks]], wat in die hofsaal was, het Niehaus ''Amandla!'' uitgeroep voordat hy in aanhouding weggelei is.<ref name=":8" /> Hy is in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria-Sentraal-gevangenis]] aangehou<ref>{{Cite news |last=Wren |first=Christopher S. |date=1992-10-11 |title=Apartheid's Children: Afrikaner Writers Today |url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/books/apartheid-s-children-afrikaner-writers-today.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> en het meer as sewe jaar van sy vonnis uitgedien voordat hy op 20 Maart 1991 vrygelaat is.<ref name=":4" /> In 2008 het ''[[LitNet]]'' 'n blog deur Niehaus gepubliseer – geskryf in die vorm van 'n oop brief aan sy jong dogter – waarin hy beskryf het hoe hy die nag voordat die Hooggeregshof hom in 1983 skuldig bevind het, deur ander aangehoudenes groepsverkrag is.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2008 |title=Niehaus tells of prison horror |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-tells-of-prison-horror-404595 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Joernaliste het dié weergawe sedertdien bevraagteken weens 'n gebrek aan ondersteunende bewyse.<ref>{{Cite web |last=Scholtz |first=Leopold |date=16 Februarie 2009 |title=Niehaus lied over doctorate |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-over-doctorate-20090216 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> In Februarie 2021<ref>{{Cite web |last=Ho |first=Ufrieda |date=2021-02-15 |title=Carl Niehaus forced to retract part of affidavit at Neil Aggett inquest |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-16-carl-niehaus-forced-to-retract-part-of-affidavit-at-neil-aggett-inquest/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus by die geregtelike doodsondersoek na Neil Aggett se dood in aanhouding getuig; hy is kruisondervra oor die inhoud van 'n beëdigde verklaring wat hy oor sy ervaring van [[Marteling|marteling]] in aanhouding ingedien het.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=13 Februarie 2020 |title=Carl Niehaus to be subpoenaed to appear at inquiry into Aggett's death |url=https://www.iol.co.za/news/politics/carl-niehaus-to-be-subpoenaed-to-appear-at-inquiry-into-aggetts-death-42641260 |access-date=16 November 2020 |website=Independent Online |language=en}}</ref> === Opleiding === Terwyl hy in die gevangenis was, het Niehaus per korrespondensie teologie deur die [[Universiteit van Suid-Afrika]] gestudeer en sowel 'n baccalaureusgraad as 'n honneursgraad voltooi.<ref name=":2" /> Volgens berigte was hy die beste student in sy honneursklas.<ref>{{Cite web |date=2009-02-23 |title=Niehaus a top performer at Unisa, claims professor |url=https://mg.co.za/article/2009-02-23-niehaus-a-top-performer-at-unisa-claims-professor/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Tot 2009 het Niehaus se curriculum vitae en amptelike profiel ook beweer dat hy sy eerste baccalaureusgraad voor sy arrestasie aan die Universiteit van die Witwatersrand voltooi het en dat hy later 'n meesters- en 'n doktorsgraad in teologie aan die [[Universiteit Utrecht]] verwerf het. Joernaliste het ontdek dat hy nie een van hierdie grade voltooi het nie.<ref name=":11" /><ref name=":2" /> == Loopbaan in die African National Congress == === Demokratiese oorgang: 1991-1994 === Ná sy vrylating uit die gevangenis het Niehaus aktief geword in die [[African National Congress]] (ANC), wat kort tevore deur die apartheidsregering ontban is tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|onderhandelinge om apartheid te beëindig]]. Volgens sy amptelike biografie is hy aangestel in die ANC se Provinsiale Uitvoerende Komitee in PWV, in sy Onderhandelingskommissie en aan die hoof van sy nasionale mediaskakeleenheid, waar hy as woordvoerder van [[Nelson Mandela]] gedien het.<ref name=":2" /> === Vroeë demokratiese tydperk: 1994-2009 === In Suid-Afrika se [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing]] in April 1994 is Niehaus verkies om die ANC in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]], die laerhuis van die nuwe [[Parlement van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Parlement]], te verteenwoordig. Hy was voorsitter van die Parlement se Portefeuljekomitee oor Korrektiewe Dienste tydens die Eerste Parlement.<ref name=":2">{{Cite web |date=20 Februarie 2009 |title=Fact Check: Carl Niehaus |url=https://www.news24.com/news24/fact-check-carl-niehaus-20090218 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Daarby het hy in Desember 1994 die ANC se 49ste Nasionale Konferensie bygewoon, waar hy vir 'n termyn van drie jaar tot die party se Nasionale Uitvoerende Komitee verkies is; volgens die aantal stemme wat hy ontvang het, was hy 20ste uit die 60 kandidate wat tot die komitee verkies is.<ref>{{Cite web |title=49th National Conference: National Executive Committee Voting Results |url=https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109172547/https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |archive-date=2021-11-09 |access-date=2021-12-04 |website=ANC |language=en}}</ref> Laat in 1996, voor die einde van die parlementêre termyn, het president Mandela Niehaus aangestel om [[Zach de Beer]] as [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] op te volg.<ref name="Gov1" /><ref>{{Cite web |date=1996-11-09 |title=The Indian Ocean Newsletter: Carl Niehaus |url=https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/1996/11/09/carl-niehaus,40128-art |access-date=2024-06-14 |website=Africa Intelligence |language=en}}</ref> Terwyl hy in Nederland was, was hy hoof van die Suid-Afrikaanse afvaardiging na die Organisasie vir die Verbod op Chemiese Wapens in [[Den Haag]].<ref name=":2" /> Aan die einde van sy diplomatieke diens in die middel van 2000 het [[Beatrix van Nederland|koningin Beatrix van Nederland]] hom tot Ridder Grootkruis in die Orde van Oranje-Nassau geslaan.<ref name=":2" /><ref>{{Cite news |date=19 Mei 2000 |title=Niehaus Gets Top Netherlands Award |url=https://allafrica.com/stories/200005190148.html |access-date=14 Junie 2024 |work=AllAfrica |via=Panafrican News Agency |language=en}}</ref> Hy het ook die Universiteit Utrecht se Internasionale Medalje ontvang.<ref>{{Cite web |title=Internationale medailles |url=http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527024705/http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-date=2009-05-27 |access-date=2024-06-14 |website=Universiteit Utrecht |language=nl}}</ref> Ná sy terugkeer na Suid-Afrika het Niehaus met ingang van 1 Junie 2000 uitvoerende direkteur van die Nasionale Instituut vir Misdaadvoorkoming en die Herintegrasie van Oortreders (Nicro) geword.<ref>{{Cite news |date=27 April 2000 |title=Carl Niehaus lands top Nicro job |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-lands-top-nicro-job-35753 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Op [[Versoeningsdag]] 2000 het Niehaus en Mary Burton tydens 'n byeenkoms in die St. George's-katedraal in Kaapstad die Home For All-inisiatief van stapel gestuur, wat [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] opgeroep het om tot nasionale versoening by te dra deur die skade van apartheid in die openbaar te erken en te herstel.<ref>{{Cite news |date=2000-12-16 |title=White S Africans urge reconciliation |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1073546.stm |access-date=2024-06-14 |work=BBC News |language=en}}</ref> Niehaus en Burton was medeskrywers van 'n "Verklaring van Verbintenis deur Wit Suid-Afrikaners" in dieselfde gees.<ref name=":3">{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2021-02-11 |title=Carl Niehaus against the world |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-12-carl-niehaus-against-the-world/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hoewel dit deur meer as 900 prominente wit Suid-Afrikaners onderteken is,<ref>{{Cite web |date=27 Februarie 2001 |title=Home for All endorsed by 900 |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html |url-status=dead |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}} [http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html Alternatiewe URL]</ref> is dit deur ander heftig verkleineer.<ref>{{Cite web |last=Hawthorne |first=Peter |date=8 Januarie 2001 |title=The Trouble with "Sorry" |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110012036/http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-date=2007-11-10 |access-date=2024-06-14 |website=TIME Europe |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2000-12-12 |title=To apologise, or not to apologise? |url=https://mg.co.za/article/2000-12-12-to-apologise-or-not-to-apologise/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Niehaus het later gesê dat die ontvangs van die inisiatief – "verwerping en 'n hele klomp bespotting" – 'n groot rol gespeel het in "die verharding van my sienings oor die kwessie van [[Wit oppergesag|wit rassisme]]".<ref name=":3" /> In 2001 het Niehaus Nicro verlaat om 'n vennoot te word by die professionele-dienstefirma Deloitte & Touche, wat destyds 'n Nederlandse toonbank van stapel gestuur het.<ref>{{Cite web |date=2001-08-18 |title=Establishment of new Dutch desk at Deloitte & Touche |url=https://www.itweb.co.za/article/establishment-of-new-dutch-desk-at-deloitte-amp-touche/DZQ587VJegN7zXy2 |access-date=2024-06-14 |website=ITWeb |language=en}}</ref> Hy het in 2003 uit dié pos bedank en daarna 'n reeks kortstondige poste beklee: die [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Presidensie]] het hom gekontrakteer om in 2004 aan sy Dekade van Demokrasie-vierings te werk; hy was uitvoerende hoof en woordvoerder van [[Ray McCauley]] se Rhema-kerk van 2004 tot sy bedanking in 2005;<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Neels |date=13 Maart 2005 |title=Niehaus quits Rhema |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-quits-rhema-20050313 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> en laastens was hy vir die laaste sewe maande van 2005 uitvoerende hoof van die Gauteng Economic Development Agency (GEDA), 'n departement van die [[Gauteng|Gautengse provinsiale regering]].<ref name=":6">{{Cite web |last=Joubert |first=Pearlie |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Niehaus admits fraud |url=http://www.mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809104702/https://mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-date=2019-08-09 |access-date=2009-02-13 |website=Mail & Guardian |language=en}}</ref> In November 2008, tydens die ANC se veldtog vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], het Niehaus na die ANC se kommunikasiedepartement teruggekeer toe hy as die party se tweede nasionale woordvoerder aangestel is, waar hy saam met [[Jessie Duarte]] gewerk het.<ref>{{Cite web |date=11 November 2008 |title=ANC Media Liaison Team |url=http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220122354/http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-date=2009-02-20 |access-date=2024-06-14 |website=African National Congress |language=en}}</ref> Volgens berigte is hy vir die pos deur die ANC se sekretaris-generaal, [[Gwede Mantashe]], gewerf.<ref name=":6" /> Die ''[[Daily Maverick]]'' het gesê dat hy "volgens byna alle weergawes baie goed" in die werk was.<ref name=":3" /> Hy was egter net iets meer as drie maande in die pos: op 13 Februarie 2009 het die pers die berig oor Niehaus se finansiële probleme en verwante [[Bedrog|bedrog]] gepubliseer (sien [[#Oneerlikheidskandale|hieronder]]),<ref name=":6" /> en Mantashe het aangekondig dat die party Niehaus se bedanking as woordvoerder aanvaar het.<ref name="iAfrica1" /> === Steun vir RET: 2017-2022 === Niehaus was die grootste deel van die volgende dekade weg van die politieke voorpunt; volgens sy weergawe het hy konsultasiewerk gedoen en sy oorblywende skuld bestuur.<ref name=":0" /> In 2017 het hy weer op die voorgrond getree as nasionale woordvoerder van die ANC-geaffilieerde [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging (MKMVA) en as 'n gereelde kommentator op ANN7.<ref name=":0" /> Hy het ook 'n belangrike lobbyis geword in [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] se veldtog om as ANC-president verkies te word.<ref name=":14">{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2017-10-24 |title=Unforgiven: The extraordinary tale of Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-25-unforgiven-the-extraordinary-tale-of-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Dlamini-Zuma het by die ANC se 54ste Nasionale Konferensie in Desember 2017 teen [[Cyril Ramaphosa]] verloor, maar Niehaus is nietemin 'n rol in Ramaphosa se nuwe administrasie gegee: van Januarie 2019 het hy in die Luthuli-huis in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]], gewerk.<ref name="Evans" /> Oor die volgende drie jaar het MKMVA en Niehaus self toenemend in konflik gekom met die Nasionale Uitvoerende Komitee onder Ramaphosa se leiding. Niehaus was die stem van MKMVA se stryd om samesmelting in 'n nuwe en meer geformaliseerde struktuur vir veterane te weerstaan.<ref>{{Cite web |last=Leshwiti-Jones |first=Pule |date=14 Junie 2021 |title='The MKMVA will not disband' says Kebby Maphatsoe after meeting with Mantashe goes awry |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/the-mkmva-will-not-disband-says-kebby-maphatsoe-after-meeting-with-mantashe-goes-awry-20210614 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy het ook sy persoonlike en MKMVA-platforms gebruik om die voormalige president [[Jacob Zuma]], teen wie korrupsie-aanklagte ingebring is, te verdedig,<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Nivashni |date=6 April 2018 |title=I'll support Zuma no matter what' says Carl Niehaus outside court |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2018-04-06-ill-support-zuma-no-matter-what-says-carl-niehaus-outside-court/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=15 Februarie 2021 |title=Carl Niehaus uses ANC podium to defend Zuma's defiance of Zondo Commission |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-uses-anc-podium-to-defend-zumas-defiance-of-zondo-commission-20210215 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> om die ANC se leierskap aan te val,<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=19 Januarie 2021 |title=ANC wants to suspend Niehaus from his job for attacking a party leader |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-carl-niehaus-suspended-from-his-anc-job-for-attacking-a-party-leader-20210119 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Power shift at Luthuli House |url=https://mg.co.za/politics/2021-01-21-power-shift-at-luthuli-house/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> en om 'n ideologiese program van sogenaamde radikale ekonomiese transformasie te bevorder.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2021-03-14 |title=Carl Niehaus tables radical economic transformation plan ahead of Ace Magashule's campaign for ANC president |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-03-14-carl-niehaus-tables-radical-economic-transformation-plan-ahead-of-ace-magashules-campaign-for-anc-president/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=11 Maart 2021 |title=RET faction vow to remain in the ANC, criticise party discussion documents and call for axing of Cele |url=https://www.news24.com/citypress/politics/ret-faction-vow-to-remain-in-the-anc-criticise-party-discussion-documents-and-call-for-axing-of-cele-20210311 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> In 2018 het MKMVA hom gedistansieer van opmerkings wat Niehaus oor die grondvraagstuk en die bestuur van die Ingonyama Trust gemaak het.<ref>{{Cite web |date=2018-07-08 |title=MKMVA apologises to ANC for Carl Niehaus' apology to king |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/mkmva-apologises-to-anc-for-carl-niehaus-apology-to-king/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> [[File:Jacob Zuma, 2009 World Economic Forum on Africa-1 (cropped).jpg|thumb|Niehaus is 'n onwrikbare verdediger van die voormalige president [[Jacob Zuma]]]] Hierdie botsing het in Julie 2021 'n hoogtepunt bereik toe die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] Zuma se inhegtenisneming op aanklagte van [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|minagting van die hof]] beveel het. Niehaus het by MKMVA aangesluit in militante teenstand teen die hof se bevel; tydens een van 'n reeks byeenkomste buite Zuma se Nkandla-woning het hy aan die pers gesê dat MKMVA "'n menslike skild" om Zuma sou vorm om hom teen inhegtenisneming te beskerm, en hy het "gewaarsku" dat Zuma se gevangenisstraf "onstabiliteit en onrus" sou veroorsaak.<ref>{{Cite web |last=Amashabalala |first=Mawande |date=2 Julie 2021 |title=MK vets will form 'human shield' around Zuma, says Carl Niehaus |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-02-mk-vets-will-form-human-shield-around-zuma-says-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Op 7 Julie het die ANC formele dissiplinêre aanklagte teen Niehaus ingebring, met die bewering dat opmerkings wat hy by Nkandla gemaak het die ANC se dissiplinêre reëls oortree het.<ref>{{Cite web |last=Tandwa |first=Lizeka |date=2021-07-07 |title=ANC suspends MKMVA spokesperson Carl Niehaus |url=https://mg.co.za/politics/2021-07-07-anc-suspends-mkmva-spokesperson-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Sy ANC-lidmaatskap is geskors hangende 'n dissiplinêre verhoor.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2021-07-07 |title=Carl Niehaus suspended from ANC for inflammatory speeches — other members are not far behind |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-07-carl-niehaus-suspended-from-anc-for-inflammatory-speeches-other-members-are-not-far-behind/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die volgende dag het Niehaus weer by Zuma se ondersteuners aangesluit by 'n betoging buite die Estcourt-korrektiewe sentrum, waar Zuma in die gevangenis was; hy is onmiddellik deur die plaaslike [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] gearresteer omdat hy die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|Covid-19-inperkingsreëls]] oortree het, hoewel hy kort daarna met 'n boete van [[Suid-Afrikaanse rand|R]]3 000 vrygelaat is.<ref>{{Cite web |last=Letshwiti-Jones |first=Pule |date=8 Julie 2021 |title='You address no one, you' – cops tell Zuma ally Carl Niehaus as they arrest him outside Estcourt prison |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/you-address-no-one-you-cops-tell-zuma-ally-carl-niehaus-as-they-arrest-him-outside-estcourt-prison-20210708 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=17 Augustus 2021 |title=Niehaus plans to challenge lockdown arrest, fine in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/niehaus-plans-to-challenge-lockdown-arrest-fine-in-court-20210817 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Terwyl Niehaus op sy dissiplinêre verhoor gewag het, is hy ook as ANC-personeellid afgedank: op 9 September is hy summier uit sy pos in die sekretaris-generaal se kantoor ontslaan nadat hy nóg 'n uittartende openbare verklaring gemaak het.<ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=9 September 2021 |title=Niehaus fired, told to fetch belongings from Luthuli House |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-fired-told-to-fetch-belongings-from-luthuli-house-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=9 September 2021 |title=ANC boots Carl Niehaus from Luthuli House for allegedly making false statements |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/suspended-anc-member-carl-niehaus-now-fired-as-luthuli-house-employee-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ANC-woordvoerder [[Pule Mabe]] het gesê dat sy gedrag "verdelend, opportunisties en anti-ANC" was.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=ANC fires Carl Niehaus as a party employee |url=https://mg.co.za/politics/2021-09-09-anc-fires-carl-niehaus-as-a-party-employee/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Maart 2022 is hy verhinder om by MKMVA se opvolgerorganisasie aan te sluit op grond daarvan dat hy nooit 'n lid van [[Umkhonto we Sizwe]] was nie.<ref>{{Cite web |last=Makhafola |first=Getrude |date=2022-03-10 |title=Carl the toy soldier? Niehaus fails Umkhonto we Sizwe credentials test |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/carl-niehaus-was-political-prisoner-not-mk-fails-test/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=12 Maart 2022 |title=Carl Niehaus insists he is an MK veteran: 'We didn't have years of training, we got crash courses' |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-insists-he-is-an-mk-veteran-we-didnt-have-years-of-training-we-got-crash-courses-20220312 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die dissiplinêre verrigtinge, wat teen Niehaus in sy hoedanigheid as ANC-lid ingestel is, is intussen eers op 12 Desember 2022 afgehandel, toe die ANC se Nasionale Dissiplinêre Komitee Niehaus aan wangedrag skuldig bevind en hom uit die ANC gesit het.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=12 Desember 2022 |title=Former president Jacob Zuma's staunch ally Carl Niehaus expelled from the ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/former-president-jacob-zumas-staunch-ally-carl-niehaus-expelled-from-the-anc-20221212 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Niehaus het onmiddellik geappelleer.<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2022-12-12 |title='I am still an ANC member', says sacked troublemaker Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-12-12-i-am-still-an-anc-member-says-perennial-troublemaker-carl-niehaus-after-party-gives-him-the-boot/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Op 23 Desember, ná die ANC se [[55ste Nasionale Konferensie van die African National Congress|55ste Nasionale Konferensie]], het Niehaus sy "bedanking" uit die ANC aangekondig en gesê dat hy 'n appèl teen sy uitsetting nie verder sou voer nie.<ref>{{Cite web |last=Gerber |first=Jan |date=23 Desember 2022 |title=Already-expelled Carl Niehaus 'resigns' from ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/already-expelled-carl-niehaus-resigns-from-anc-20221223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Loopbaan in opposisiepolitiek == === RETMO en ARETA: 2023 === Minder as 'n maand ná sy uitsetting uit die ANC, in 'n [[Twitter|Twitter Space]] op 11 Januarie 2023,<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2023-01-11 |title=Carl Niehaus launches Radical Economic Transformation Movement |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-01-12-carl-niehaus-launches-radical-economic-transformation-movement/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus die stigting van die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) aangekondig.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Carl Niehaus launches RET Movement, says it could become a political party |url=https://mg.co.za/politics/2023-01-10-carl-niehaus-launches-ret-movement-says-it-could-become-a-political-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die beweging is gestig om vir radikale ekonomiese transformasie te lobby, en Niehaus, as sy voorsitter, het 'n tienpuntbeleidsplatform uiteengesit wat grondonteiening sonder vergoeding, teenstand teen die privatisering van staatsondernemings en strenger grensbeheer ingesluit het.<ref name=":1">{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=5 Februarie 2023 |title=Niehaus' RET movement woos ANC members |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-ret-movement-woos-anc-members-20230204 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> Die ''[[City Press]]'' het berig dat twee prominente Zuma-bondgenote, Magashule en [[Tony Yengeni]], 'n groot rol in die stigting van die beweging gespeel het.<ref name=":1" /> Op 22 Februarie is RETMO vervang deur die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA), 'n politieke party wat Niehaus tydens 'n geleentheid in [[Johannesburg]] van stapel gestuur het; hy het gesê die party sou oorweeg om aan die volgende verkiesing deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=23 Februarie 2023 |title=Carl Niehaus lambasts 'ideological hollowing out of ANC' as he launches ARETA |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/carl-niehaus-lambasts-ideological-hollowing-out-of-anc-as-he-launches-areta-20230223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> ARETA het die volgende maand aan die sogenaamde Nasionale Afsluiting deelgeneem.<ref>{{Cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=20 Maart 2023 |title=Carl Niehaus says deployment of law enforcers reminiscent of 1976 Soweto uprising |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-03-20-carl-niehaus-says-deployment-of-law-enforcers-reminiscent-of-1976-soweto-uprising/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Die party was egter kortstondig: Niehaus het dit op 14 Desember 2023 laat vaar toe hy aangekondig het dat hy by die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) sou aansluit.<ref>{{Cite web |last=Nemakonde |first=Vhahangwele |date=2023-12-25 |title=Carl Niehaus says he doesn't regret joining EFF: 'Stop the patronising messages' |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/cal-niehaus-does-not-regret-joing-eff/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Desember 2023 |title=Carl Niehaus finally acknowledges that he and his party of three people have no future |url=https://www.news24.com/citypress/voices/carl-niehaus-finally-acknowledged-that-he-and-his-party-of-three-people-have-no-future-as-a-political-party-20231217 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> === Ekonomiese Vryheidsvegters: 2023–hede === As nuwe lid van die EFF het Niehaus gerugte ontken dat hy van plan was om na Zuma se nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe-party]] oor te loop,<ref>{{Cite web |last=Mafisa |first=Itumeleng |date=2024-04-11 |title='I am happy with the EFF': Niehaus denies ditching red berets to join MK party |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/elections/i-am-happy-with-the-eff-niehaus-denies-joining-mk-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> en in Maart 2024 het die EFF aangekondig dat Niehaus 27ste op sy partylys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van Mei 2024]] sou wees.<ref>{{Cite web |last=Macupe |first=Bongekile |date=26 Maart 2024 |title=Out with the old, in with the new: Carl Niehaus sitting pretty at number 27 on EFF's list for Parliament |url=https://www.news24.com/news24/politics/out-with-the-old-in-with-the-old-carl-niehaus-sitting-pretty-at-number-27-on-effs-list-for-parliament-20240326 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy is tot 'n EFF-setel verkies en op 14 Junie 2024 as lid van die Nasionale Vergadering ingesweer.<ref>{{Cite web |last=Kgobotlo |first=Boitumelo |date=2024-06-14 |title=Carl Niehaus elated as he is sworn in as EFF MP |url=https://sundayworld.co.za/news/carl-niehaus-elated-as-he-is-sworn-in-as-eff-mp/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday World |language=en}}</ref> == Oneerlikheidskandale == In Februarie 2009 het die ''[[Mail & Guardian]]'' se Pearlie Joubert 'n lang blootleggingsberig oor Niehaus se "breë spoor van slegte skuld en gebroke beloftes" gepubliseer.<ref name=":6" /> In dieselfde artikel, toe Joubert hom daarmee gekonfronteer het, het hy 'n reeks onreëlmatighede bely en erken dat hy 'n herhaaldelike oorbesteder was en dat hy sy laaste paar werke – by Deloitte & Touche, die Rhema-kerk en GEDA – weens die wanbestuur van sy persoonlike skuld en voortgesette leen verlaat het. In die geval van GEDA het hy erken dat hy probeer het om 'n persoonlike lening te bekom met 'n bedrogspul-brief waarop hy die handtekeninge van vier Gautengse provinsiale ministers ([[Paul Mashatile]], Ignatius Jacobs, [[Angie Motshekga]] en Khabisi Mosunkutu) vervals het; hy het bedank nadat hy die bedrog aan minister Mashatile bely het.<ref name=":6" /><ref name="Times1" /> Hy het verdere bewerings betwis dat sy kontrak van 2004 met die Presidensie vroeg beëindig is weens bewerings van finansiële onreëlmatighede. {{Aanhalingskas | quote = Die meeste van wat jy my mee gekonfronteer het, is waar. Ek wens dit was nie so nie. Ek het reusagtige foute gemaak en ek het baie mense vreeslik teleurgestel. Ek het geen illusies dat as jy hierdie artikel publiseer, dit die einde van my loopbaan sal beteken nie. Ek het mense soos Saki Macozoma, [[Cyril Ramaphosa]], [[Tokyo Sexwale]], [[Gill Marcus]], [[Pallo Jordan]] en Rick Menell gevra om my finansieel te help. Ek was neergeslaan en uitgeput. Sommige van hulle het my geld gegee en sommige nie. Ek is vreeslik in die skuld. Ek het ook geld van Brett Kebble ontvang ... Die ANC-werk is 'n lewensredder vir my en dinge het nou op 'n vreeslike manier verkeerd geloop. Ek moet betroubaar wees om my werk te doen. Ek leef onder geen illusies oor wat hierdie artikel aan my lewe kan doen nie. Ek wens ek kon die klok terugdraai. | source = – Niehaus se bekentenis aan die ''[[Mail & Guardian]]'', Februarie 2009<ref name=":6" /> | align = right | width = 25em }} Niehaus se bekentenis het onmiddellik 'n groot nuusberig geword,<ref>{{Cite news |last=Hamlyn |first=Michael |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Carl confesses all |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2469491,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215073322/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0%2C%2C2-7-12_2469491%2C00.html |archive-date=15 Februarie 2009 |work=News24 |language=en}}</ref> en hy het later dieselfde dag as ANC-woordvoerder bedank.<ref name="iAfrica1" /> Intussen het ander mediahuise hul eie ondersoeke na Niehaus se sake begin en nuwe bewerings gepubliseer, onder meer dat hy valslik beweer het dat sy suster oorlede is om 'n vlugkaartjie in besigheidsklas van 'n regsfirma te bekom waar hy [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB]]-konsultasiewerk gedoen het,<ref>{{Cite news |date=14 Februarie 2009 |title=Niehaus fraud: ANC knew all about it |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-fraud-anc-knew-all-about-it-434520 |access-date=16 November 2020 |work=Independent Online |language=en}}</ref> en dat hy valslik beweer het dat hy [[Leukemie|leukemie]] het om 'n gratis vakansie na [[Mauritius]] van 'n reisagentskap te bekom.<ref name=":15">{{Cite web |date=17 Februarie 2009 |title=Niehaus 'lied to get free holiday' |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-to-get-free-holiday-20090217 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Times'' het beraam dat hy meer as [[Suid-Afrikaanse rand|R]]4,4 miljoen in die skuld was,<ref>{{Cite web |last1=la Grange |first1=Borrie |last2=Ncana |first2=Nkululeko |date=19 Februarie 2009 |title=Niehaus owes R4.5m |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222212355/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |archive-date=22 Februarie 2009 |access-date=2009-02-20 |website=The Times |language=en}}</ref> hoewel die ANC-geaffilieerde sakeman Vivian Reddy in die openbaar gesê het dat hy Niehaus finansieel sou ondersteun.<ref>{{Cite news |date=16 Februarie 2009 |title=Zuma ally rescues Niehaus |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-ally-rescues-niehaus-434649 |access-date=16 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-02-21 |title=Rescue Reddy's cash cures |url=https://mg.co.za/article/2009-02-21-rescue-reddys-cash-cures/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Ook in dié tydperk het ''[[Beeld]]'' die berig gepubliseer dat Niehaus op sy curriculum vitae gelieg het.<ref name=":15" /> Niehaus se finansiële sake het in later jare steeds mediabelangstelling gelok. Op 1 Mei 2012 het hy sy eerste onderhoud sedert die skandaal van Februarie 2009 gegee toe hy op John Robbie se geselsprogram op Radio 702 verskyn het om aan te kondig dat hy al sy skuld terugbetaal het en verwag het om in "'n formele pos" in die ANC-administrasie aangestel te word.<ref>{{Cite web |date=2012-05-04 |title=Never-say-die Niehaus: The lies keep coming |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-neversaydie-niehaus/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die ANC het laasgenoemde bewering ontken, en verskeie krediteure het na vore gekom om eersgenoemde te betwis, onder wie adjunkminister [[Derek Hanekom]],<ref>{{Cite web |date=3 Mei 2012 |title=Niehaus has not repaid debts |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-has-not-repaid-debts-20120503 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> die ANC-geaffilieerde vakbond SACCAWU<ref>{{Cite news |date=21 Mei 2012 |title=Niehaus still owes union pile of cash, says curator |url=https://www.iol.co.za/sundayindependent/news/niehaus-still-owes-union-pile-of-cash-says-curator-1301047 |access-date=16 Junie 2024 |work=Sunday Independent |language=en}}</ref> en Niehaus se voormalige huisbaas in [[Midrand]].<ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus 'still owing' his former landlord |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/2012-05-11-niehaus-still-owing-his-former-landlord/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus owes landlord thousands |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-owes-landlord-thousands-20120511 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Mail & Guardian'' het ook berig dat Niehaus laat in 2011 'n klein bedrag geld van adjunkminister van justisie [[Andries Nel]] ontvang het, na bewering om die begrafniskoste van Niehaus se pa te dek, wat tot verwarring gelei het toe Nel na Zeerust gegaan het om sy meelewing te betoon maar geen begrafnis gevind het nie. Niehaus het gesê dit was 'n miskommunikasie.<ref name=":16">{{Cite news |last=Underhill |first=Glynnis |date=4 Mei 2012 |title=Three weddings and a funeral |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330023819/https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |archive-date=2021-03-30 |access-date=16 November 2020 |work=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Desember 2017, nadat Niehaus na politieke prominensie teruggekeer het, het die ''[[Sunday Times]]'' se Toby Shapshak berig dat Niehaus R4,3 miljoen vir twee gehuurde woonstelle in [[Sandton]] geskuld het en dat hy, in 'n poging om regsstappe oor die skuld te vermy, sy krediteure valslik meegedeel het dat sy ma oorlede is en dat hy op die punt was om haar boedel te erf.<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=Carl 'of the dead and debt' cooks up scheme to avoid R4m bill |url=https://www.timeslive.co.za/news/2017-12-09-carl-of-the-dead-and-debt-cooks-up-scheme-to-avoid-r4m-bill-/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Sy ma was in werklikheid nog lewend in 'n aftreeoord;<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=How Carl Niehaus 'killed' mom to pay R4.3-million debt |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-12-09-how-carl-niehaus-killed-mom-to-pay-r43-million-debt/ |access-date=2024-06-16 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> sy is in Oktober 2023 oorlede.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2023-10-21 |title=Carl Niehaus 'heartbroken' after passing of mother Magrietha |url=https://www.citizen.co.za/news/carl-niehaus-heartbroken-passing-mother-magrietha/ |access-date=2024-06-16 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus het gesê die ''Sunday Times''-berig was deel van 'n smeerveldtog "deur die wit-besitte media" teen bondgenote van Nkosazana Dlamini-Zuma.<ref>{{Cite web |date=10 Desember 2017 |title=Niehaus says allegations against him part of smear campaign against NDZ |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2017-12-10-niehaus-says-allegations-against-him-part-of-smear-campaign-against-ndz/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref> In Mei 2018 het dieselfde koerant nog 'n berig gepubliseer, hierdie een deur Mzilikazi wa Afrika, waarin beweer is dat Niehaus agterstallig was met ander, nuut aangegane skuld.<ref>{{Cite web |last=wa Afrika |first=Mzilikazi |date=13 Mei 2018 |title=Carl Niehaus runs short of cash again as new debt woes mount |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2018-05-12-carl-niehaus-runs-short-of-cash-again-as-new-debt-woes-mount/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> == Persoonlike lewe == In 1986 is Niehaus in die Pretoria-Sentraal-gevangenis met Johanna "Jansie" Lourens getroud, wat in 1983 saam met hom in die gevangenis was; hulle het by die universiteit ontmoet, waar sy hom vir die gewapende stryd gewerf het.<ref name=":4" /> Hul dogter is tydens Niehaus se ambassadeurskap in Nederland gebore en is na [[Helen Joseph]] vernoem.<ref name=":5">{{Cite web |last=Waldner |first=Mariechen |date=7 April 2002 |title=Carl Niehaus divorcing Jansie |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/0,9294,2-7_1165442,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216122022/http://www.news24.com/News24/South_Africa/0%2C9294%2C2-7_1165442%2C00.html |archive-date=16 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |website=News24 |language=en}}</ref> Nadat Niehaus en Lourens in 2002 geskei is, is Niehaus weer getroud, met Linda Thango, 'n bestuurskonsultant.<ref name=":5" /> Hy is in September 2008 met sy derde vrou, die sakevrou Mafani Gunguluza, getroud.<ref>{{Cite web |last1=Smillie |first1=Shaun |last2=Gifford |first2=Gill |last3=Flanagan |first3=Louise |last4=Posthumus |first4=Niels |date=20 Februarie 2009 |title=Niehaus's lobola splurge |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090220053953591C667704 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042625/http://www.iol.co.za/news/south-africa/niehaus-s-lobola-splurge-1.435179 |archive-date=2012-10-20 |access-date=2009-02-20 |website=Independent Online |language=en}}</ref> In 2012 het hy aan Radio 702 gesê dat hy van Gunguluza geskei leef,<ref name=":16" /> en in 2019 is berig dat hy 'n nuwe meisie het.<ref>{{Cite news |date=7 Oktober 2019 |title=Carl Niehaus defends 23-year-old girlfriend against internet trolls |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/social-media/2188274/carl-niehaus-defends-23-year-old-girlfriend-against-internet-trolls/ |url-status=live |access-date=16 November 2020 |work=The Citizen |language=en}}</ref> In 2022 is hy met Noluthando Mdluli, 'n sakevrou en model, getroud.<ref>{{Cite web |date=2022-07-02 |title='Carl Niehaus is the love of my life' – Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083744/https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-date=2022-07-02 |access-date=2024-06-14 |website=Witness |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2022-10-31 |title=Carl Niehaus pays lobola for Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-pays-lobola-31-october-2022/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus se memoir, ''Om te veg vir hoop'', is in 2003 in Engels as ''Fighting for Hope'' gepubliseer. Die ''Daily Maverick'' het gesê dit was "'n skraal, pretensielose memoir" en "Niehaus op sy mees geliefde".<ref name=":3" /> Hy is steeds 'n praktiserende Christen.<ref name=":7" /> In Desember 2017 het Niehaus gesê dat hy 'n formele klag by [[Wikipedia]] sou indien oor vandalisme van die Wikipedia-artikel oor hom.<ref>{{Cite web |last=Chabalala |first=Jeanette |date=13 Desember 2017 |title=Carl Niehaus Wikipedia page edited to call him an 'embarrassment to the human race' |url=https://www.news24.com/news24/carl-niehaus-wikipedia-page-edited-to-call-him-an-embarrassment-to-the-human-race-20171213 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Verwysings == <references> <ref name="Gov1">{{Cite web |title=Appointment of new South African heads of diplomatic missions, 23 December 1996 |url=http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=(+(dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01)%3CAND%3E(dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31)+)%3CAND%3E(category%3Ccontains%3Es)&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728191120/http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=%28+%28dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01%29%3CAND%3E%28dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31%29+%29%3CAND%3E%28category%3Ccontains%3Es%29&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |archive-date=28 Julie 2011 |publisher=Suid-Afrikaanse regering |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> <ref name="Times1">{{Cite news |date=13 Februarie 2009 |title=Gauteng denies Niehaus claims |work=The Times |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |url-status=dead |access-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214163542/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |archive-date=14 Februarie 2009 |language=en}}</ref> <ref name="iAfrica1">{{Cite news |title=Niehaus steps down |publisher=iAfrica.com |url=http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218130059/http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |archive-date=18 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> </references> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Niehaus, Carl}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Politici van die Economic Freedom Fighters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse diplomate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Randse Afrikaanse Universiteit]] 2ixseu3wr954jz1nn1245w4bz42cecs 0 468498 2974864 2967188 2026-10-02T20:45:21Z Jcb 223 2974864 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|ITA}} 2026 Formule 1 Pirelli<br/>Gran Premio d'Italia |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Monza track map.svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>6 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Autodromo Nazionale Monza]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]</small> | <small>[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:21.786</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:23.504 (ronde 53 van 53)</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |- | '''<small>1</small>''' || <small>{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]</small> || <small> [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small>|| <small> [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>||<small> [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]</small> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Italiaanse Grand Prix]] is op [[6 September]] [[2026]] op die [[Autodromo Nazionale Monza]], in [[Italië]], gehou. Dit was die dertiende wedren van die kampioenskapseisoen gewees. == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Monza |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard (C3) |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium (C4) |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag (C5) |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.008 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.181 |- !3 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.312 |- !4 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:23.433 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.644 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.559 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.679 |- !3 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.700 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.943 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.016 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/practice/3 |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.219 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.445 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.569 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.580 |- !5 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.625 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | '''1:22.612''' | 1:22.077 | '''1:21.786''' | align=center|1 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.779 | 1:22.161 | 1:21.846 | align=center|2 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.924 | 1:22.017 | 1:21.966 | align=center|6 '''*¹''' |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.902 | 1:22.509 | 1:22.004 | align=center|3 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.847 | 1:22.516 | 1:22.011 | align=center|4 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.631 | 1:22.188 | 1:22.070 | align=center|5 |- !7 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.758 | '''1:21.882''' | 1:22.093 | align=center|19 '''*²''' |- !8 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.662 | 1:22.400 | 1:22.220 | align=center|7 |- !9 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.659 | 1:22.067 | 1:22.256 | align=center|8 |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.727 | 1:22.345 | 1:22.286 | align=center|9 |- !11 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:22.946 | 1:22.517 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="11"| | align=center|10 |- !12 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:22.986 | 1:22.756 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="12"| | align=center|11 |- !13 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:23.440 | 1:22.779 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="13"| | align=center|12 |- !14 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.989 | 1:22.821 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="14"| | align=center|Kuipe '''*³''' |- !15 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:23.616 | 1:23.453 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="15"| | align=center|13 |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:23.466 | 1:23.454 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="16"| | align=center|14 |- !17 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:23.755 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="17"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="17"| | align=center|15 |- !18 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:24.356 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="18"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="18"| | align=center|20 '''*⁴''' |- !19 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:24.364 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="19"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="19"| | align=center|16 |- !20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:24.595 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="20"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="20"| | align=center|17 |- !21 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:25.150 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center|Kuipe '''*⁵''' |- !22 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:25.222 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center|18 |- !colspan=8|K1 107% tyd: 1:28.394<ref>{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/2026/italie/qualification.aspx |titel=Italië 2026 – Kwalificaties |uitgever=Statsf1.com |bezochtdatum=2026-09-05}}</ref> |- !colspan=8|Bron:<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/qualifying |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Qualifying |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> |} '''*¹''' [[Oscar Piastri]] het 'n roosterstraf van drie plekke gekry omdat hy [[Liam Lawson]] tydens die tweede kwalifiseersessie gehinder het.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_81_-_impeding_of_car_30.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 81 – Impeding of Car 30 |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br/> '''*²''' [[Kimi Antonelli]] het ’n roosterstraf van 30 plekke gekry en moes daarom agter in die beginopstelling begin weens die oorskryding van die enjinonderdelekwota. In hierdie geval is ’n vyfde verbrandingsenjin, ’n vierde elektronika-eenheid en ’n vierde energieopbergings-eenheid gebruik.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_12_-_changes_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 12 – Changes to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br/> '''*³''' [[Liam Lawson]] het ’n roosterstraf van 35 plekke gekry en moes daarom agter in die beginopstelling begin weens die oorskryding van die enjinonderdelekwota. In hierdie geval is ’n sesde verbrandingsenjin, ’n sesde [[turboaanjaer]] en ’n sesde uitlaatstel gebruik.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_30_-_change_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 30 – Change to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br/> '''*⁴''' [[Alexander Albon]] het 'n roosterstraf van 20 plekke gekry en moes dus agter in die beginopstelling begin omdat hy sy enjinonderdelekwota oorskry het. In hierdie geval is 'n vyfde verbrandingsenjin en 'n vierde elektronika-eenheid gebruik.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_23_-_changes_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 23 – Changes to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br/> '''*⁵''' [[Fernando Alonso]] moes vanuit die kuipe wegspring omdat daar aan sy motor gewerk is onder parc fermé toestande. == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} '''[[Kimi Antonelli]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]]''' | align=center|53 | 1:51:15.281 | align=center|20 | align=center|'''25''' {{Pictogram vinnigste ronde}} |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} '''[[George Russell]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]]''' | align=center|53 | +3.857 | align=center|2 | align=center|'''18''' |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} '''[[Max Verstappen]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|53 | +14.718 | align=center|5 | align=center|'''15''' |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} '''[[Lando Norris]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|53 | +19.056 | align=center|8 | align=center|'''12''' |- !5 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} '''[[Oscar Piastri]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|53 | +19.253 | align=center|6 | align=center|'''10''' |- !6 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | align=center|53 | +24.655 | align=center|4 | align=center|'''8''' |- !7 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} '''[[Pierre Gasly]]''' | '''[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|53 | +27.351 | align=center|1 | align=center|'''6''' |- !8 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} '''[[Arvid Lindblad]]''' | '''[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|53 | +45.136 | align=center|9 | align=center|'''4''' |- !9 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} '''[[Franco Colapinto]]''' | '''[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|53 | +47.353 | align=center|7 | align=center|'''2''' |- !10 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} '''[[Yuki Tsunoda]]''' | '''[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|53 | +58.187 | align=center|15 | align=center|'''1''' |- !11 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|53 | +1:05.187 | align=center|10 | |- !12 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|53 | +1:06.187 | align=center|12 | |- !13 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|53 | +1:14.117 | align=center|13 | |- !14 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|53 | +1:15.609 | align=center|Kuipe | |- !15 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|53 | +1:18.958 | align=center|11 | |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|52 | +1 ronde | align=center|14 | |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|52 | +1 ronde | align=center|21 | |- !18 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|52 | +1 ronde | align=center|17 | |- !19 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|51 | +2 rondes | align=center|16 | |- |- !DNF | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|27 | Hidrouliese fout | align=center|18 | |- !DNF | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|23 | Skade aan renmotor | align=center|Kuipe | |- !DNF | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|2 | Ongeluk | align=center|3 | |- !colspan=8| Bronne:<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/race-result |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Race Result |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-06}}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/fastest-laps.html |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Fastest Laps |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-06}}</ref> |} == Puntestand ná die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|267 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|201 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|171 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|127 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|116 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|29 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|21 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|468 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|346 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|287 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|204 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|75 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|62 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Italiaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Italië]] fqujqcvgk4rwewyknvnwncny3g5rz25 0 468700 2974865 2967442 2026-10-02T20:45:39Z Jcb 223 2974865 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|SPA}} 2026 Formule 1 TAG Heuer<br/>Gran Premio de España |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Madring (2026).svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>13 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Circuito de Madring]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]</small> | <small>[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:31.824</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:35.587 (ronde 49 van 57)</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |- | '''<small>1</small>''' || <small>{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]</small> || <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small> || <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small>{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]</small>||<small>[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Spaanse Grand Prix]] is op [[13 September]] [[2026]] op die [[Circuito de Madring]], in [[Madrid]], gehou. Dit was die veertiende wedren van die kampioenskapseisoen en die eerste Formule 1-wedren op die Madring-straatrenbaan gewees. [[Isack Hadjar]] kon weens 'n polsbesering steeds nie 'n wedren vir [[Red Bull Racing]] aanpak nie, sy plek is ingeneem deur [[Liam Lawson]]. Red Bull se reserwejaer [[Yuki Tsunoda]] het Lawson se plek by [[Racing Bulls]] gevul.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://actueel365.nl/hadjar-mist-derde-f1-race-madrid-tsunoda-racing-bulls |titel=Hadjar mist derde F1-race op rij, Tsunoda opnieuw terug bij Racing Bulls |website=actueel365.nl |datum=2026-09-07}}</ref> == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Madrid |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard C2 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium C3 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag C4 |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/1 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:34.077 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:34.363 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.536 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.620 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.703 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/2 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 2 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:33.662 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.775 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.811 |- !4 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.890 |- !5 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:33.999 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/3 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-12}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:32.797 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:32.963 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:32.986 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.033 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.172 |} <!-- *Die tweede oefensessie is tydelik met 'n rooi vlag onderbreek dertien minute voor die einde nadat [[Arvid Lindblad]], terwyl hy in draai 13 net na die uitgang van La Monumental ry, sy motor se agterkant verloor en nie die gly kan beheer nie; hy stamp teen die veiligheidsheining en beskadig sy [[Racing Bulls|enkelsitplek]] ernstig.<ref name="el2">{{fr}}{{Cite web|outeur=Fabien Gaillard|titel=EL2 - Antonelli devance les Ferrari, Lindblad premier dans le mur.|url=https://fr.motorsport.com/f1/news/el2-antonelli-devant-ferrari-lindblad-accident-madrid/10854539/|publisher=fr.motorsport.com|datum=2026-09-11}}</ref> --> == Kwalifisering == {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.469 | 1:32.873 | '''1:31.824''' | align=center| 1 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:33.267 | 1:32.591 | 1:31.835 | align=center| 2 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.381 | '''1:32.431''' | 1:31.964 | align=center| 3 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.531 | 1:32.710 | 1:32.013 | align=center|4 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.532 | 1:32.755 | 1:32.019 | align=center|5 |- !6 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:33.211''' | 1:32.850 | 1:32.149 | align=center| 6 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.829 | 1:33.204 | 1:32.294 | align=center| 7 |- !8 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.310 | 1:32.780 | 1:32.316 | align=center| 8 |- !9 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.963 | 1:33.038 | 1:32.903 | align=center| 9 |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.340 | 1:33.204 | 1:33.041 | align=center| 10 |- !11 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:34.417 | 1:33.223 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:33.986 | 1:33.388 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:34.667 | 1:33.667 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:34.246 | 1:33.753 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.311 | 1:34.084 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:35.307 | 1:35.532 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:35.312 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 20'''*¹''' |- !18 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:35.388 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 17 |- !19 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:35.913 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 18 |- !20 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:38.011 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 19 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: 1:39.735 |- !— | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | ''Geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| Kuipe'''*²''' |- !— | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | ''Geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 21'''*³''' |- !colspan=8|Bron:<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/qualifying |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Qualifying |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-12}}</ref> |} '''*¹''' [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Valtteri Bottas]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<br/> '''*²''' [[Oliver Bearman]] kon nie aan die kwalifisering deelneem nie, weens skade aan sy renmotor in VO3. Hy moes vanuit die kuipe wegspring omdat daar aan sy motor gewerk is onder parc fermé toestande.<br/> '''*³''' [[Lance Stroll]] kry 'n roosterstraf van 40 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik. == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} '''[[Kimi Antonelli]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | align=center|57 | 1:34:23.754 | align=center|2 | align=center|'''25''' |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} '''[[Max Verstappen]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|57 | +4.351 | align=center|3 | align=center|'''18''' |- !3 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} '''[[Lando Norris]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|57 | +5.089 | align=center|1 | align=center|'''15''' |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} '''[[Charles Leclerc]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | align=center|57 | +29.116 | align=center|5 | align=center|'''12''' |- !5 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} '''[[George Russell]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | align=center|57 | +29.829 | align=center|6 | align=center|'''10'''{{Pictogram vinnigste ronde}} |- !6 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} '''[[Liam Lawson]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|57 | +1:26.746 | align=center|8 | align=center|'''8''' |- !7 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} '''[[Franco Colapinto]]''' | '''[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|57 | +1:34.281 | align=center|9 | align=center|'''6''' |- !8 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} '''[[Oscar Piastri]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|57 | +1:35.839 | align=center|7 | align=center|'''4''' |- !9 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} '''[[Arvid Lindblad]]''' | '''[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|56 | +1 ronde | align=center|10 | align=center|'''2''' |- !10 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} '''[[Nico Hülkenberg]]''' | '''[[Audi F1-span|Audi]]''' | align=center|56 | +1 ronde | align=center|11 | align=center|'''1''' |- !11 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|56 | +1 ronde | align=center|13 | |- !12 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|56 | +1 ronde | align=center|14 | |- !13 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|56 | +1 ronde | align=center|12 | |- !14 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|56 | +1 ronde | align=center|15 | |- !15 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|56 | +1 ronde | align=center|16 | |- !16 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|56 | +1 ronde | align=center|Kuipe | |- !17 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|55 | +2 rondes | align=center|17 | |- !18 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|54 | +3 rondes | align=center|19 | |- !data-sort-value=19|DNF | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|43 | Skade | align=center|20 | |- !data-sort-value=20|DNF | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|31 | Waterdruk | align=center|18 | |- !data-sort-value=21|DNF | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|12 | Ongeluk | align=center|21 | |- !data-sort-value=22|DNF | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|6 | Remme | align=center|4 | |- !colspan=8|Bron:<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/race-result |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Race Result |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-13}}</ref> |} == Puntestand ná die Grand Prix == {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Renjaers |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Vervaardigers |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} |} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Spanje]] tcjy6gbi7lfzzeohx3wsgxjv81fo201 0 468813 2974876 2965903 2026-10-02T20:54:28Z Jcb 223 2974876 wikitext text/x-wiki Die '''Maatskappy vir Europese Immigrasie''' (MEI) het in die middel van die 20ste eeu mense in [[Europa]] gewerf om hulle in Suid-Afrika te kom vestig. Hierdie nutsmaatskappy is in 1949 gestig met die aanvanklike doel om die immigrasie van Nederlandse Protestante te bevorder. In [[Duitsland]] en [[Nederland]] is mettertyd veral vakmanne gewerf. Oor die hele Suid-Afrika heen is spesiale komitees in die lewe geroep om die nuwe setlaars te help vestig en inskakel en so die Afrikanersaak te bevorder. Die nuwe setlaars moes vertroud raak met die Afrikaner se leefwyse en sy lewens- en wêreldbeskouing. Daarom is aandag gegee aan die kerklike, kulturele, ekonomiese, opvoedkundige en maatskaplike inskakeling van die immigrante in die Afrikanersamelewing. Die MEI is deur die Afrikaanse susterkerke, die groot Afrikaanse kultuurorganisasies, sekere groot sake-ondernemings en die staat finansieel ondersteun. ‘n Soortgelyke organisasie gemik op Engelstalige immigrante was die ''1820 Settlers’ Association''. ==Bibliografie== *Swart, M.J. (red.): Afrikaanse Kultuuralmanak. [[Aucklandpark]]: [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]], 1980. {{ISBN|0-620-04543-4}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse organisasies]] gbp7u04hdmgax0epzn78fucf0mg1f5y 0 468814 2974888 2969440 2026-10-02T21:15:53Z Jcb 223 2974888 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Fiddle | names = [[Viool]] | image = Morris fiddler - Festivals of Winds, 2012.jpg | image_capt = 'n Fiddlespeler wat vir 'n morrisdans speel. | background = string | classification = [[Snaarinstrument|Strykinstrument]] | hornbostel_sachs = 321.322-71 | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[Lêer:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Viool]]familie''' ([[altviool]], [[tjello]]) *[[Viol]]familie (sluit die [[kontrabas]] in) | builders = *[[Lys van vioolbouers|Vioolbouers]] }} '''Fiddle''' is die Engelse benaming vir 'n gestrykte [[snaarinstrument]], meestal 'n [[viool]] of 'n basinstrument.<ref>{{cite journal |last=Gyles |first=Mary Francis |title=Nero Fiddled While Rome Burned |url=https://archive.org/details/sim_classical-journal_1947-01_42_4/page/211 |journal=The Classical Journal |date=Januarie 1947 |volume=42 |issue=4 |pages=211–17 |jstor=3291751}}</ref> Dit is 'n omgangstaalwoord vir die viool wat deur spelers in alle genres gebruik word, ook in die [[klassieke musiek]]. Hoewel ''violin'' en ''fiddle'' in baie gevalle in wese sinonieme is, kan die styl van die musiek wat gespeel word bepaalde bouverskille tussen fiddles en klassieke viole meebring. 'n Fiddle kan byvoorbeeld met 'n platter [[Viool#Kam|kam]] toegerus word om die omvang van die stokarm se beweging te verminder wat vir tegnieke soos die ''double shuffle'' nodig is – 'n vorm van ''bariolage'' waarby vinnig tussen pare aangrensende snare afgewissel word.<ref>{{cite book |last1=Reiner |first1=David |last2=Anick |first2=Peter |date=1989 |title=Mel Bay's Old-Time Fiddling Across America |publisher=Mel Bay Publications, Inc. |page=37 |isbn=978-0-7866-5381-2}}</ref> Om 'n helderder toon te verkry as die diep klank van [[Spysverteringstelsel|derm]]- of sintetiese snare, gebruik fiddlespelers dikwels [[staal]]snare. Die fiddle is deel van baie tradisionele ([[volksmusiek|volks-]])style, wat tipies mondelinge tradisies is: dit word "op die oor" aangeleer eerder as uit bladmusiek.<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001 |title=Fiddling |last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture |date=2009 |website=okhistory.org |access-date=7 April 2017}}</ref> ''Fiddling'' is die speel van die fiddle, en ''fiddlers'' is die musikante wat dit speel. Onder die musiekstyle is fiddlespel geneig om ritmes voort te bring wat op dans gerig is, met vinnige nootwisselings wat daarmee saamgaan, terwyl die klassieke musiek geneig is om meer [[vibrato]] en volgehoue note te bevat. Fiddlespel staan ook oop vir improvisasie en vir versiering na die speler se eie goeddunke, in teenstelling met orkesuitvoerings, wat hulle by die komponis se note hou om 'n werk getrou weer te gee. Dit kom minder algemeen voor dat 'n klassiek opgeleide violis volksmusiek speel, maar vandag het baie fiddlespelers – soos Alasdair Fraser, Brittany Haas en Alison Krauss – 'n klassieke opleiding.<ref>{{cite web |url=http://nodepression.com/article/alison-krauss-bluegrass-rose-blooms |title=Alison Krauss – The bluegrass rose blooms |work=No Depression |date=29 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229100342/http://nodepression.com/article/alison-krauss-bluegrass-rose-blooms |archive-date=29 Desember 2016 |access-date=21 April 2021}}</ref> In sommige kontekste of kulture kan enige strykinstrument wat vir volksmusiek gebruik word 'n ''fiddle'' genoem word, byvoorbeeld die [[tjello]] (''big fiddle'') of die [[kontrabas]] (''bass fiddle''). Die woord word veral gebruik om die viool in die Ierse en Britse tradisionele musiek, in die [[klezmer]]musiek en in die musiek van die Roma aan te dui. == Etimologie == [[Lêer:Fiddlinbillhensley.png|duimnael|regs|upright|Fiddlin' Bill Hensley]] Die [[etimologie]] van ''fiddle'' is onseker: dit is waarskynlik van die [[Latyn]]se ''fidula'' afkomstig, die vroeë woord vir ''viool'', of dit kan van [[Germaanse tale|Germaanse]] oorsprong wees.<ref>''Fiddle''. In: ''Oxford English Dictionary''. Besoek op 28 Maart 2008. Die uiteindelike oorsprong is duister; die Germaanse woord toon 'n opvallende klankooreenkoms met sy Middeleeus-Latynse sinoniem ''vitula'', ''vidula'', waaruit Oudfrans ''viole'' en, deur ontlening daaruit, [[Italiaans]], [[Spaans]] en [[Portugees]] ''viola'' kom.</ref> Volgens 'n ander uiteensetting stam die woord van die [[Angel-Saksers|Angel-Saksiese]] ''fithele'' af, self van die Germaanse ''fiƿula'' – vergelyk [[Middelnederlands]] ''vedel'', [[Nederlands]] ''veel'', Oudhoogduits ''fidula'', [[Duits]] ''Fiedel'' en [[Oudnoors]] ''fiðla''. Die Middeleeus-Latynse ''fidula'' of ''vitula'' is dan beslis 'n ontlening uit die Germaans. Daar bestaan ook 'n verwantskap met die woorde ''vièle'' en ''viola'', waaruit ''violino'' (viool) kom. Die naam blyk verwant te wees aan [[Yslands]] ''fiðla'' en aan [[Ou Engels|Oudengels]] ''fiðele''.<ref>{{cite web |url=http://web.ff.cuni.cz/cgi-bin/uaa_slovnik/gmc_search_v3?cmd=formquery2&query=fiddle&startrow=1 |title=Bosworth and Toller |website=Germanic Lexicon Project |access-date=30 April 2012 |archive-date=23 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060800/http://web.ff.cuni.cz/cgi-bin/uaa_slovnik/gmc_search_v3?cmd=formquery2&query=fiddle&startrow=1 |url-status=dead}}</ref> 'n Germaanse voorloper van ''fiddle'' sou selfs die voorouer van die vroeë Romaanse vorm van ''violin'' kon wees.<ref>Mario Pei: ''The Story of the English Language''. Simon and Schuster, New York 1967, p. 109.</ref> In die [[Middeleeue]] het ''fiddle'' ook na 'n voorloper van die hedendaagse viool verwys, die [[vedel]]. Soos die viool het dit gewoonlik vier snare gehad, maar dit het in 'n verskeidenheid vorme en groottes voorgekom. Nog 'n instrumentefamilie wat tot die ontwikkeling van die moderne viool bygedra het, is die [[Viol|viole]] (gambas), wat tussen die bene gehou en regop gespeel word en 'n toets met frette het.<ref>{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/viol/hd_viol.htm |title=The Viol |publisher=The Metropolitan Museum of Art |last=Weinfield |first=Elizabeth |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History |date=Junie 2014 |access-date=9 April 2018}}</ref> In [[Duits]] het die Engelse term ''Fiddle'', wat in die Middeleeue 'n vedel aangedui het, deur die verspreiding van [[Country-musiek|country-]] en [[Volksmusiek|folkmusiek]] asook van ''western swing'' en [[jazz]] ingang gevind. == Geskiedenis == Die Middeleeuse vedel het in die 10de eeu in Europa te voorskyn gekom en is van die Bisantynse ''lira'' (Grieks: λύρα; Latyn: ''lira'') afgelei, 'n strykinstrument van die [[Bisantynse Ryk]] en die voorouer van die meeste Europese strykinstrumente.<ref name="ebfiddle">''Fiddle''. In: ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 6 Maart 2009.</ref><ref>{{cite book |first=Anthony |last=Baines |title=The Oxford Companion to Musical Instruments |publisher=Oxford University Press USA |date=12 November 1992}}</ref> Die ''lira'' het wyd weswaarts na Europa versprei; in die 11de en 12de eeu gebruik Europese skrywers die terme ''fiddle'' en ''lira'' as sinonieme wanneer hulle na strykinstrumente verwys.<ref name="ebfiddle" /> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-[[Italië]] te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay |last=Deverich |year=2006 |access-date=22 September 2006}}</ref> Teen daardie tyd het die viool reeds deur Europa begin versprei. Die instrument was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William |last=Bartruff |access-date=22 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=8 Februarie 2007}}</ref> Een van hierdie instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Oor die eeue heen het Europa twee onderskeie soorte strykinstrumente behou: die een, betreklik hoekig van vorm en in die arms gehou, het as die ''viola da braccio''-familie ('armviool') bekend geword en het tot die viool ontwikkel; die ander, met afhellende skouers en tussen die knieë gehou, was die groep van die ''[[viol|viola da gamba]]'' ('beenviool'). Gedurende die [[Renaissance]] was die gambas belangrike en elegante instrumente; hulle het uiteindelik veld verloor teenoor die luider ''viola da braccio''-familie.<ref>{{cite encyclopedia |editor-last=Sadie |editor-first=Stanley |author=Diana Poulton |entry=Viol |encyclopedia=The New Grove Dictionary of Musical Instruments |year=1984 |volume=3 |pages=736–741}}</ref> == Verskille met die klassieke vioolspel == [[Lêer:Peter Stampfel 08.jpg|duimnael|regs|upright|Die fiddlespeler Peter Stampfel]] Die reëls vir die speel, maar ook vir die aanleer van die fiddle is nie aan dieselfde konvensies gebonde as die klassieke vioolspel nie. Hoewel die fiddle meestal soos die viool onder die ken gehou word, kom ander houdings ook voor, byvoorbeeld in die elmboogholte of skuins afwaarts hangend sonder kontak met die ken. Hierdie houding stel die speler enersyds in staat om gelyktydig te sing; andersyds kry die linkerhand 'n vashoufunksie, waardeur die moontlikheid van posisiewisselings of van vibrato sterk beperk word. Baie fiddlespelers hou die [[Viool#Strykstok|strykstok]] nie, soos klassieke violiste dit doen, aan die onderste ent by die slof vas nie, maar 'n entjie hoër op. Hierdie houding vergemaklik ritmiese, vinnige spel, en by vinnige stukke is net 'n kort strykbeweging nodig. In baie gevalle sien fiddlespelers van vibrato af, dit wil sê van die vinnige beweging van die vingers van die linkerhand wat 'n ligte skommeling van die toonfrekwensie voortbring. In die plek daarvan word die ritme van die spel veral met die regterhand, wat die strykstok vashou, bepaal. Kenmerkend is verder ook die veelvuldige gebruik van dubbelgrepe (die gelyktydige stryk van twee snare), waarby veral die volkome konsonante van die kwart en die [[kwint]] graag gebruik word. Dikwels word dié deur die speler op 'n marcato-agtige wyse geaksentueer en/of volg hulle 'n kenmerkende, sinkopiese ritmisering. Soms word die dubbelgrepe boonop met portamento of ''bends'' gekombineer. Binne die volksmusiek word die fiddle dikwels met baie versierings bespeel, byvoorbeeld die ''roll'' en die dubbelgreep, wat veelvuldig in die [[Ierse volksmusiek]] gebruik word.<ref>McCarrick, T.: [https://web.archive.org/web/20101128165336/http://archive.fiddlesessions.com/jun06/tipsirish.pdf ''Tips and Techniques on Irish Fiddling, Part One''] (in Engels). ''Fiddle Sessions'' (geargiveer).</ref> Baie fiddlespelers leer die fiddlespel nie aan die hand van bladmusiek aan nie; die stukke word op die oor nagespeel en van speler tot speler oorgedra. 'n Verdere moontlikheid van fiddlespel in die folk- en jazzmusiek is die variasie van temas en die begeleiding van die musiek uitsluitlik op die gehoor. == Bouwyses == [[Lêer:FeleHel (2).jpg|duimnael|regs|upright=0.7|'n [[Hardangerviool]] deur Knut Gunnarsson Helland gebou]] Hoewel enige viool as fiddle bespeel kan word, is daar bouvorme van die viool wat nie in die klassieke musiek voorkom nie en wat slegs as fiddle bespeel word. So het Amerikaanse fiddlespelers die kamme van hul viole, waarop die snare rus, besonder plat uitgevoer om daarmee dubbel- of drievoudige grepe moontlik te maak. Baie sogenaamde ''old-time''-spelers gebruik ook [[scordatura]] (in die volksmusiek kruisstemming genoem), byvoorbeeld A–E–A–E, om bepaalde stukke makliker te kan speel. 'n Besondere fiddlebouvorm is die vyfsnarige fiddle, wat benewens die vier snare van die viool (G–D–A–E) 'n C-snaar het en daarmee die toonomvang van die [[altviool]] sowel as dié van die viool dek. Sommige spelers eksperimenteer ook met ses- of sewesnarige instrumente. Die [[Hardangerviool]] uit [[Noorweë]] besit naas die vier snare wat gestryk word, verdere meeklinkende snare, wat aan hierdie instrument 'n eiesoortige klank verleen. == Ensembles == [[Lêer:Musiciens pub Gus O'Connor-Doolin.JPG|duimnael|links|Fiddlespelers by 'n ''session'' in 'n kroeg in Ierland]] By uitvoerings is 'n enkele fiddlespeler, of een of twee saam met 'n groep ander instrumentaliste, die norm, hoewel spel met twee fiddles in sommige Noord-Amerikaanse, Skandinawiese, Skotse en Ierse style verteenwoordig word. Ná die volksmusiekherlewings van die tweede helfte van die 20ste eeu het dit algemeen geword om in minder formele omstandighede groot groepe fiddlespelers saam te sien speel – byvoorbeeld die Calgary Fiddlers, die Sweedse ''spelmanslag''-volksmusiekklubs en die wêreldwye verskynsel van die Ierse ''sessions''.<ref>{{cite web |url=http://www.thesession.org/sessions/index.php |title=The Session: Sessions |access-date=28 Augustus 2006}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/16/arts/music/traditional-irish-music-in-new-york-city.html |title=Traditional Irish Music in New York City |newspaper=The New York Times |first=Andy |last=Webster |date=16 Maart 2012 |access-date=6 Februarie 2018}}</ref> Orkesviole word daarenteen gewoonlik in afdelings gegroepeer. Hierdie teenstellende tradisies is moontlik oorblyfsels van historiese uitvoeringsomstandighede: groot konsertsale waar viole gespeel is, het – voor elektroniese versterking – meer instrumente vereis as die meer intieme danssale en huise waarin fiddlespelers gespeel het. Die verskil is waarskynlik versterk deur die verskillende klanke wat van vioolmusiek en van fiddlemusiek verwag is. Histories was die meerderheid fiddlemusiek dansmusiek,<ref name="OKHistory" /> terwyl vioolmusiek óf uit die dansmusiek gegroei het óf iets heeltemal anders was. Vioolmusiek het mettertyd 'n gladheid begin waardeer wat die fiddlespel, met sy duidelike dansgedrewe polsslag, nie altyd gevolg het nie. Die verskillende fiddletradisies heg aan verskillende dinge waarde. === Skots, met tjello === Heel aan die einde van die 20ste eeu het 'n paar kunstenaars die Skotse tradisie van viool en "''big fiddle''" (tjello) met welslae herskep. Bekende opnames sluit in dié van Iain Fraser en Christine Hanson, die ''Bonnie Lasses'' van Amelia Kaminski en Christine Hanson,<ref>{{cite web |url=http://www.willockandsaxgallery.com/kaminski.htm |title=Amelia Kaminski Productions |publisher=Willockandsaxgallery.com |access-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111112125429/http://www.willockandsaxgallery.com/kaminski.htm |archive-date=12 November 2011 |url-status=dead}}</ref> ''Fire and Grace'' van Alasdair Fraser en Natalie Haas,<ref>{{cite web |url=http://www.culburnie.com/albums/AlasdairFraser/fire_and_grace.htm |title=Fire & Grace |publisher=Culburnie.com |access-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928193410/http://www.culburnie.com/albums/AlasdairFraser/fire_and_grace.htm |archive-date=28 September 2011 |url-status=dead}}</ref> en ''The Wilds'' van Tim Macdonald en Jeremy Ward.<ref>{{cite web |url=http://www.timandjeremy.com/wilds |title=The Wilds |publisher=Tim Macdonald and Jeremy Ward |date=15 November 2017 |access-date=24 Augustus 2018}}</ref> === Balkan, met ''kontra'' === Hongaarse, Sloweense en Roemeense fiddlespelers word dikwels begelei deur 'n driesnarige variant van die altviool – die ''kontra'' – en deur die [[kontrabas]], met die ''cimbalom'' en die klarinet as minder standaardagtige, dog steeds algemene toevoegings tot so 'n groep. In [[Hongarye]] vorm 'n driesnarige altvioolvariant met 'n plat kam, die ''kontra'' of ''háromhúros brácsa'', deel van 'n tradisionele ritmeafdeling in die Hongaarse volksmusiek. Die plat kam laat die musikant toe om drieklanke oor drie snare te speel. 'n Driesnarige variant van die kontrabas word ook gebruik. == Style == In 'n groter mate as die klassieke vioolspel word fiddlespel gekenmerk deur 'n groot verskeidenheid etniese of volksmusiektradisies, elk met sy eie kenmerkende klank. === Europa === ==== Groot-Brittanje ==== * Fiddlespel in die [[Engeland|Engelse]] volksmusiek, onder andere: ** die Northumbriese styl, wat "''seconding''" bevat – 'n geïmproviseerde harmoniestem wat deur 'n tweede fiddlespeler gespeel word; ** die fiddlespel van Lakeland of Cumbria, waarvan die repertoire grotendeels op ''hornpipes'' berus, maar wat ook ''reels'' en ''jigs'' insluit;<ref>{{cite web |last=Gilchrist |first=Anne Geddes |title=Some Old Lake Country Fiddlers and their Tune Books |url=http://www.cpartington.plus.com/Links/Irwin/Lake%20District%20Fiddlers.html}}</ref> ** die Yorkshire-fiddlespel, 'n kombinasie van twee hoofbenaderings: 'n duidelik gefraseerde en geartikuleerde uitvoering met min bindings, maar soms met bourdons op los snare, soortgelyk aan die spel van Cotswold-morrisspelers en musikante van die Suid-Engelse landsdanse; vir noteryker wysies 'n vloeiender styl met onreëlmatige bindings wat die aksent tussen die polsslae en die teenslae verskuif, soortgelyk aan die Northumbriese fiddlemusiek.<ref>{{cite web |last1=Geoff |first1=Ed |last2=Bowen |first2=Liz |title=Yorkshire Fiddle Tunes and Dances |url=http://ydw.org.uk/YorksFidDance.pdf |website=Yorkshire Dales Workshops |access-date=24 Desember 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024035010/http://ydw.org.uk/YorksFidDance.pdf |archive-date=24 Oktober 2021 |url-status=dead}}</ref> * [[Skotland|Skotse]] fiddlespel, onder andere: ** die Shetland-fiddlespel, met ''trowie''-wysies wat na bewering van die ''peerie folk'' (die "klein volkie" van die volksgeloof) afkomstig is. Die styl word deur "klinkende snare" en sinkopiese ritmes gekenmerk; ** 'n tradisie van die noordooste (veral Aberdeenshire en Moray) wat sterk deur die barokvioolspel beïnvloed is, met staccato- en ''Scotch snap''-stryktegnieke en dubbelgrepe; ** 'n tradisie van die Skotse Grensgebiede met 'n repertoire wat swaar op ''hornpipes'' leun en dubbelgrepe volop gebruik; ** 'n Hooglandtradisie, sterk beïnvloed deur die versieringskuns en die mixolidiese toonleer van die Groot Hooglandse [[doedelsak]], asook met gladder strykwerk as ander Skotse fiddlestyle en 'n swaai in die 6/8-''jig''-ritme; ** 'n Wes-Hooglandse en Hebridiese tradisie, baie na verwant aan die Hooglandtradisie, met sterk invloed uit die Gaeliese liedtradisie; ** 'n Orkney-tradisie met eenvoudiger strykwerk en versiering, maar met wysies wat toevallige tekens bevat.<ref>{{cite web |author=Joseph Lyons |url=http://www.scotlandsmusic.com/Home/scottish-fiddle.htm |title=Scottish Fiddle Music |publisher=Scotlandsmusic.com |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419115950/http://www.scotlandsmusic.com/Home/scottish-fiddle.htm |archive-date=19 April 2012 |url-status=dead}}</ref> * [[Wallis|Walliese]] fiddlespel (Wallies ''ffidil''), 'n tradisie wat onlangs herleef het. ==== Ierland ==== [[Lêer:Whiskey-youre-the-devil-violin.ogg|duimnael|150x150px|''Whiskey, You're the Devil'']] Fiddlespel in die [[Ierse volksmusiek]], onder andere: * Donegal-fiddlespel uit die noordweste in Ulster, wat ''mazurkas'' en 'n Skots beïnvloede repertoire insluit, met ''strathspey''- en ''highland fling''-danse. Die spelers is geneig om vinnig te speel en maak volop van staccato-strykwerk gebruik; van tyd tot tyd word "die bas gespeel", wat beteken dat 'n tweede fiddlespeler die melodie 'n oktaaf laer speel as die eerste. * Sligo-fiddlespel uit die noorde van Connacht, wat soos die Donegal-styl geneig is om vinnig te wees, maar met 'n veerkragtiger gevoel in die strykwerk. * Galway-fiddlespel uit die suide van Connacht, stadiger as die Sligo- of Donegal-tradisies, met swaarder klem op versiering. Wysies word soms in E♭ of B♭ gespeel om by die toonaard van doedelsakke in mol-toonsoorte te pas. * Clare-fiddlespel uit die noorde van Munster, wat geneig is om naby die stadiger Galway-tempo gespeel te word, dog met groter klem op die melodie self as op versiering. * Sliabh Luachra-fiddlespel uit die suidweste in Munster, gekenmerk deur 'n eiesoortige repertoire van ''polkas'' en ''slides'', die gebruik van dubbelgrepe en bourdons, asook die speel van die melodie in twee oktawe soos in Donegal.<ref>{{cite web |url=http://www.irishfiddle.com/article_on_styles1.html |title=Regional Irish Fiddle Styles |publisher=Irishfiddle.com |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120423204037/http://www.irishfiddle.com/article_on_styles1.html |archive-date=23 April 2012 |url-status=dead}}</ref> ==== Noordse lande ==== [[Lêer:JPP Areenalla.jpeg|duimnael|Die volksmusiekgroep JPP by die Kaustinen-volksmusiekfees van 2015 in Kaustinen, Finland]] * [[Noorweë|Noorse]] fiddlespel, insluitend dié op die [[Hardangerviool]], met tradisies uit: ** Røros en Noord-Noorweë, albei met die gewone viool; ** Finnskogen, met die gewone viool, maar met sommige verlaagde note onder invloed van die Finse volksmusiek; ** Voss en Telemark, albei met die Hardangerviool; ** Setesdal, waar sowel die gewone viool as die Hardangerviool gebruik word. * [[Swede|Sweedse]] fiddlespel, insluitend die spel van die ''låtfiol'', met tradisies uit Jämtland en Dalarna. * [[Finland|Finse]] fiddlespel, met die streekstyle van Kaustinen en Ostrobothnia, laasgenoemde sterk deur die Sweedse fiddlespel beïnvloed. ==== Vasteland-Europa ==== [[Lêer:KLEZPO.png|duimnael|regs|upright|Klezmer-fiddlespelers by 'n bruilof, Oekraïne, ongeveer 1925]] * [[Oostenryk]]se fiddlespel * Franse fiddlespel, insluitend 'n ou tradisie uit Corrèze en 'n herleefde tradisie uit [[Bretagne]] * Tradisies van die [[Hongarye|Hongaarse]] volksmusiek * [[Italië|Italiaanse]] fiddlespel<ref>{{cite web |url=http://www.fiddlingaround.co.uk/med/Med+mid%20frame.html |title=Middle Eastern and Mediterranean Fiddle |publisher=Fiddlingaround.co.uk |access-date=14 November 2011}}</ref> * [[Klezmer]]-fiddlespel<ref>{{cite web |url=http://www.fiddlingaround.co.uk/klezmer/Klezmer%20frame.html |title=Klezmer Fiddle |publisher=Fiddlingaround.co.uk |access-date=14 November 2011}}</ref> * [[Pole|Poolse]] fiddlespel * Vastelands-[[Portugal|Portugese]] en Asoriese fiddlespel * [[Roemenië|Roemeense]] fiddlespel<ref>{{cite web |url=http://www.fiddlingaround.co.uk/easterneurope/Easterneurope%20frame.html |title=East European and Gypsy Fiddle |publisher=Fiddlingaround.co.uk |access-date=14 November 2011}}</ref> === Die Amerikas === ==== Verenigde State ==== [[Lêer:Kenny Baker-fiddle.jpg|duimnael|regs|Die bluegrass-fiddlespeler Kenny Baker]] [[Lêer:LittleOldCabinInTheLane.ogg|duimnael|Die ''hillbilly''-liedjie "Little Log Cabin In The Lane", uitgevoer deur Fiddlin' John Carson]] Die Amerikaanse fiddlespel is 'n breë kategorie wat sowel tradisionele as moderne style insluit. Tradisioneel: * [[Blues]]-fiddlespel * Cajun- en zydeco-fiddlespel * Fiddlespel van die inheemse volke van die Verenigde State, onder andere dié van die Cherokee<ref name="OKHistory" /> en die Creek,<ref name="OKHistory" /> asook die ''waila''-musiek van die Tohono O'odham, 'n styl wat sterk deur die Meksikaanse fiddlespel beïnvloed is<ref>{{cite web |url=http://store.canyonrecords.com/index.php?app=ecom&ns=prodshow&ref=CR-8082 |title=Gu-Achi Fiddlers – Old Time O'odham Fiddle Music (CR-8082) |publisher=Store.canyonrecords.com |access-date=3 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803000540/http://store.canyonrecords.com/index.php?app=ecom&ns=prodshow&ref=CR-8082 |archive-date=3 Augustus 2012 |url-status=dead}}</ref> * ''Old-time''-fiddlespel, onder andere: ** die fiddlespel van die [[Appalache]], vandag die bekendste styl, met volop gebruik van bourdons en dubbelgrepe asook sinkopiese strykpatrone; ** die Athabaskiese fiddlespel van die binneland van Alaska; ** die fiddlespel van die Middelweste, sterk deur die Skandinawiese musiek beïnvloed; ** die fiddlespel van die Ozarks, met vinniger en knapper strykwerk as dié van die Appalache; ** die Texas-fiddlespel, met invloede uit die Meksikaanse fiddlespel en klem op wedstrydspel; ** die fiddlespel van [[Nieu-Engeland]], met sterk invloede uit die [[Quebec]]se/Frans-Kanadese en Britse repertoires; ** die fiddlespel van die Noordweste, met invloede uit sowel die Ozark- as die Middelwestelike style, dog met sterk klem op wedstrydspel soos in Texas. Modern: * Bluegrass-fiddlespel * [[Country-musiek|Country]]-fiddlespel * ''Western swing''-fiddlespel<ref>{{cite web |url=http://www.fiddlingaround.co.uk/westernswing/wswingframe.html |title=Western Swing Fiddle |publisher=Fiddlingaround.co.uk |access-date=14 November 2011}}</ref> ==== Kanada ==== Fiddlespel bly gewild in [[Kanada]], en die verskillende plaaslike style word as 'n belangrike deel van die land se kulturele identiteit beskou, soos tydens die openingseremonie van die [[Olimpiese Winterspele 2010]] in [[Vancouver]] gevier is. * Cape Breton-fiddlespel, met 'n duidelike Skotse invloed * Frans-Kanadese fiddlespel, insluitend "skewe wysies" – wysies met onreëlmatige polspatrone * Métis-fiddlespel van sentraal- en wes-Kanada, met sterk Frans-Kanadese invloed, maar met nog meer "skewe" wysies<ref>{{cite web |url=http://jsis.washington.edu/canada/collections/metis2.shtml |title=Jackson School of International Studies – Canadian Studies Center |publisher=Jsis.washington.edu |access-date=3 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062109/http://jsis.washington.edu/canada/collections/metis2.shtml |archive-date=23 Oktober 2013 |url-status=dead}}</ref> * Newfoundland-fiddlespel, ook met baie skewe wysies wat in die omgangstaal ''singles'' of ''doubles'' genoem word * Die Maritieme, Acadiese of ''downeast''-styl, wat baie ooreenkomste met die Cape Breton-fiddlespel toon * Engels-Kanadese fiddlespel ==== Meksiko ==== [[Lêer:Silvestre Vargas Orfeon.JPG|duimnael|regs|Silvestre Vargas (1901–1985), fiddlespeler van Mariachi Vargas van 1921 tot 1975 en leier daarvan van 1931 tot 1955]] Die [[Meksiko|Meksikaanse]] fiddlespel sluit in: * ''Danza indígena'' * ''Mariachi'' * ''Son arribeño'' * ''Son calentano'' * ''Son huasteco'' * ''Son planeco'' * ''Violín-tambora'' * ''Violín tuxtleco'' * ''Violín mixteco'' ==== Suid-Amerika ==== * ''Forró'', 'n musieksoort uit [[Brasilië]], insluitend die ''rabeca''-fiddletradisie * Die [[Peru|Peruaanse]] viool === Afrika, Asië en Australië === * Afrika-fiddles * Tradisies van die [[Australië|Australiese]] volksmusiek * Die Chinese ''huqin''-fiddles * Die ''morna''-fiddlespel van [[Kaap Verde]] * Die Indiese fiddle * Die [[Indië|Indiese]] klassieke musiek == Verwante instrumente == === Variante === [[Lêer:Apachefiddler.jpg|duimnael|regs|upright|Chasi, 'n Warm Springs-Apache-musikant, speel die Apache-viool, 1886<ref>[http://siris-archives.si.edu/ipac20/ipac.jsp?&profile=all&source=~!siarchives&uri=full=3100001~!33821~!0#focus "Portrait of Chasi, Bonito's Son…"] ''National Anthropological Archives'' (besoek op 11 Junie 2010).</ref>]] * [[Hardangerviool]] * Strohviool of fonoviool, in Roemeens bekend as ''vioară cu goarnă'' === Nabye verwante === * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * ''Kontra'' * ''Låtfiol'' * Rebec * ''Rabeca'' * [[Altviool]] === Verlangse verwante === [[Lêer:Vaxholm 8556 (1158877619).jpg|duimnael|'n Nyckelharpa word bespeel]] * Apache-viool * Bisantynse lier, die Middeleeuse strykinstrument van die [[Bisantynse Ryk]] * Kretensiese lier * ''Crwth'' * ''Gadulka'' * ''Gudok'' * ''Gusle'' * Draailier, ook die "wielfiddle" genoem * ''Kamancheh'' * ''Lijerica'' * ''Nyckelharpa'' * ''Rebab'' * ''Erhu'' * Perdekopviool (''morin khuur'') == Sien ook == * [[Viool]] * [[Vedel]] (voorloper van die viool in die Middeleeue) * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Jazz]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * David Brody: ''The Fiddler's Fakebook''. Oak Publications, 1983, {{ISBN|0-8256-0238-6}}. * David Reiner, Peter Anick: ''Oldtime Fiddling Across America''. Mel Bay Publications, 1989, {{ISBN|0-87166-766-5}}. Bevat transkripsies en ontledings van wysies uit verskeie streeks- en etniese style. * Susan Songer: ''The Portland Collection''. 1997, {{ISBN|0-9657476-0-3}} (deel 2: {{ISBN|0-9657476-1-1}}). * Drew Beisswenger: ''North American Fiddle Music: A Research and Information Guide''. Routledge, 2011, {{ISBN|978-0-415-99454-5}}. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Fiddles|Fiddle}} * [http://www.ibiblio.org/fiddlers/index.html The Fiddler's Companion] (in Engels) – 'n ensiklopedie van historiese aantekeninge oor wysies uit die Britse, Keltiese en Amerikaanse tradisies * [https://www.fiddlingaround.co.uk/ Fiddling Around] (in Engels) {{Portaal|Musiek}} {{Authority control}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] [[Kategorie:Volksmusiek]] [[Kategorie:Musiek van Ierland]] 7645rwvqlwtywft8vcp14upe4v1al1t 0 468924 2974878 2969593 2026-10-02T20:56:18Z Jcb 223 2974878 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bantu Phillipson.png|duimnael|320px|Chronologiese oorsig volgens Nurse en Philippson (2003):<ref>{{cite book |last1=Nurse |first1=Derek |last2=Philippson |first2=Gérard |title=The Bantu Languages |date=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1134-5}}</ref> <br />'''1''' = 4&nbsp;000–3&nbsp;500 BP (jaar voor hede): oorsprong <br />'''2''' = 3&nbsp;500 BP: aanvanklike ekspansie <br />"vroeë splitsing": '''2.a''' = oostelik,{{spasies|2}}'''2.b''' = westelik<ref>{{cite journal |last1=Patin |first1=Etienne |last2=Lopez |first2=Marie |last3=Grollemund |first3=Rebecca |display-authors=etal |title=Dispersals and genetic adaptation of Bantu-speaking populations in Africa and North America |journal=Science |date=5 Mei 2017 |volume=356 |issue=6337 |pages=543–546 |doi=10.1126/science.aal1988 |pmid=28473590 |bibcode=2017Sci...356..543P |hdl=10216/109265 |s2cid=3094410 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02277558 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <br />'''3''' = 2&nbsp;000–1&nbsp;500 BP: [[Urewe]]-kern van Oos-Bantoe <br />'''4'''–'''7''': suidwaartse opmars <br />'''9''' = 2&nbsp;500 BP: Kongo-kern <br />'''10''' = 2&nbsp;000–1&nbsp;000 BP: laaste fase]] [[Lêer:East and southern africa early iron age.png|duimnael|300px|Kaart wat die verspreiding van die vroeë [[Ystertydperk]] oor Afrika aandui; al die getalle is n.C.-datums, behalwe die "250 v.C."-datum.]] Die '''Bantoe-ekspansie'''<ref name=":1">{{cite book |last1=Bostoen |first1=Koen |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-191 |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |date=2018 |isbn=978-0-19-027773-4 |chapter=The Bantu Expansion |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |language=en}}</ref><ref name="legacy" /><ref>{{cite journal |last1=Grollemund |first1=Rebecca |last2=Branford |first2=Simon |last3=Bostoen |first3=Koen |last4=Meade |first4=Andrew |last5=Venditti |first5=Chris |last6=Pagel |first6=Mark |title=Bantu expansion shows that habitat alters the route and pace of human dispersals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=27 Oktober 2015 |volume=112 |issue=43 |pages=13296–13301 |doi=10.1073/pnas.1503793112 |doi-access=free |pmid=26371302 |pmc=4629331 |bibcode=2015PNAS..11213296G |language=en}}</ref> was ’n groot reeks voorhistoriese [[Menslike migrasie|migrasies]] van die oorspronklike Proto-Bantoesprekende [[Bantoevolke|groep]],<ref name="Clark">{{cite book |last1=Clark |first1=John Desmond |last2=Brandt |first2=Steven A. |title=From Hunters to Farmers: The Causes and Consequences of Food Production in Africa |publisher=University of California Press |year=1984 |page=33 |url=https://books.google.com/books?id=dftPHu1o2s8C&pg=PA33 |isbn=978-0-520-04574-3 |language=en}}</ref><ref name="Adler">{{cite book |last1=Adler |first1=Philip J. |last2=Pouwels |first2=Randall L. |title=World Civilizations: Since 1500 |publisher=Cengage Learning |year=2007 |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=mPoqfoiIp4sC&pg=PA169 |isbn=978-0-495-50262-3 |language=en}}</ref> wat vanuit ’n oorspronklike kern in die gebied van [[Wes-Afrika|Wes-]] en [[Sentraal-Afrika]] oor Sentraal-Afrika, [[Oos-Afrika]] en [[Suider-Afrika]] versprei het. In die proses het die Proto-Bantoesprekende setlaars bestaande [[jagter-versamelaar]]- en veeboergroepe wat hulle teëgekom het, opgeneem, verdryf en moontlik in sommige gevalle vervang. Daar is taalkundige bewyse vir dié ekspansie – ’n groot aantal van die tale wat in Afrika suid van die ewenaar gepraat word, stem opvallend met mekaar ooreen, wat op ’n onlangse gemeenskaplike kulturele oorsprong van hul oorspronklike sprekers dui. Die taalkundige kern van die [[Bantoetale]], wat ’n tak van die Atlanties-Kongo-taalfamilie vorm, was in die suidelike streke van [[Kameroen]] geleë.<ref>{{cite journal |first1=Gemma |last1=Berniell-Lee |first2=Francesc |last2=Calafell |first3=Elena |last3=Bosch |display-authors=etal |title=Genetic and Demographic Implications of the Bantu Expansion: Insights from Human Paternal Lineages |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=26 |issue=7 |pages=1581–9 |date=2006 |doi=10.1093/molbev/msp069 |pmid=19369595 |doi-access=free |language=en}}</ref> Genetiese bewyse dui ook daarop dat daar ’n groot menslike migrasie uit Sentraal-Afrika was, met wisselende vlakke van vermenging met die plaaslike bevolking.<ref name="legacy" /><ref name="dense" /> Daar word geglo dat die ekspansie tussen sowat 6&nbsp;000 en 1&nbsp;500 jaar gelede (ongeveer 4000&nbsp;v.C. tot 500&nbsp;n.C.) plaasgevind het. Taalkundige ontleding dui daarop dat die ekspansie in twee rigtings verloop het: die eerste (die sogenaamde "westelike stroom") het suidwaarts beweeg, hetsy langs die kus van die [[Atlantiese Oseaan]] of met die riviere deur die Kongo-reënwoud, en het teen omstreeks 500&nbsp;v.C. sentraal-[[Angola]] bereik. Die tweede (die sogenaamde "oostelike stroom") het ooswaarts beweeg, hetsy langs die noordelike rand van die woud of langs die [[Ubangirivier]], en het teen omstreeks 500&nbsp;v.C. die gebied wes van die [[Victoriameer]] bereik. Van daar af het hulle in twee groepe verdeel: die een het weswaarts getrek om weer by die westelike stroom aan te sluit, en die ander het oor Oos- en Suider-Afrika versprei. Die ekspansie het die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan waarskynlik reeds teen 300&nbsp;n.C. bereik.<ref>{{cite journal |first=J. |last=Vansina |title=New Linguistic Evidence and 'The Bantu Expansion' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1995_36_2/page/173 |journal=Journal of African History |volume=36 |issue=2 |pages=173–195 |year=1995 |jstor=182309 |doi=10.1017/S0021853700034101 |s2cid=162117464 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.1172257 |title=The Genetic Structure and History of Africans and African Americans |year=2009 |last1=Tishkoff |first1=S. A. |last2=Reed |first2=F. A. |last3=Friedlaender |first3=F. R. |display-authors=etal |journal=Science |volume=324 |issue=5930 |pages=1035–44 |pmid=19407144 |pmc=2947357 |bibcode=2009Sci...324.1035T |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=15340834 |year=2004 |last1=Plaza |first1=S |last2=Salas |first2=A |last3=Calafell |first3=F |display-authors=etal |s2cid=13213447 |title=Insights into the western Bantu dispersal: MtDNA lineage analysis in Angola |url=https://archive.org/details/human-genetics_2004-10_115_5/page/439 |volume=115 |issue=5 |pages=439–47 |doi=10.1007/s00439-004-1164-0 |journal=Human Genetics |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=19383166 |year=2009 |last1=Coelho |first1=M |last2=Sequeira |first2=F |last3=Luiselli |first3=D |display-authors=etal |s2cid=7760419 |title=On the edge of Bantu expansions: MtDNA, Y chromosome and lactase persistence genetic variation in southwestern Angola |volume=9 |page=80 |doi=10.1186/1471-2148-9-80 |pmc=2682489 |journal=BMC Evolutionary Biology |issue=1 |bibcode=2009BMCEE...9...80C |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=21109585 |year=2011 |last1=De Filippo |first1=C |last2=Barbieri |first2=C |last3=Whitten |first3=M |display-authors=etal |title=Y-chromosomal variation in sub-Saharan Africa: Insights into the history of Niger–Congo groups |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2011-03_28_3/page/1255 |volume=28 |issue=3 |pages=1255–69 |doi=10.1093/molbev/msq312 |journal=Molecular Biology and Evolution |pmc=3561512 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=21453002 |year=2011 |last1=Alves |first1=I |last2=Coelho |first2=M |last3=Gignoux |first3=C |display-authors=etal |s2cid=20841059 |title=Genetic homogeneity across Bantu-speaking groups from Mozambique and Angola challenges early split scenarios between East and West Bantu populations |url=https://archive.org/details/sim_human-biology_2011-02_83_1/page/13 |volume=83 |issue=1 |pages=13–38 |doi=10.3378/027.083.0102 |journal=Human Biology |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=19425093 |year=2009 |last1=Castrì |first1=L |last2=Tofanelli |first2=S |last3=Garagnani |first3=P |display-authors=etal |title=MtDNA variability in two Bantu-speaking populations (Shona and Hutu) from Eastern Africa: Implications for peopling and migration patterns in sub-Saharan Africa |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2009-10_140_2/page/302 |volume=140 |issue=2 |pages=302–11 |doi=10.1002/ajpa.21070 |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en}}</ref> == Teorieë oor die ekspansie == Bantoekundiges meen dat die Bantoe-ekspansie heel waarskynlik op die hooglande tussen die hedendaagse [[Kameroen]] en [[Nigerië]] begin het.<ref>{{cite journal |last1=Koile |first1=Ezequiel |last2=Greenhill |first2=Simon J. |last3=Blasi |first3=Damián E. |last4=Bouckaert |first4=Remco |last5=Gray |first5=Russell D. |date=9 Augustus 2022 |title=Phylogeographic analysis of the Bantu language expansion supports a rainforest route |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=32 |doi=10.1073/pnas.2112853119 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=9372543 |pmid=35914165 |bibcode=2022PNAS..11912853K |language=en}}</ref> Die Mambilla-streek van 60&nbsp;000&nbsp;km², wat hier oor die grensgebiede strek, is geïdentifiseer as die tuiste van die oorblyfsels van "die Bantoe wat tuis gebly het" toe die grootste deel van die Bantoesprekers uit die streek weggetrek het. Argeologiese getuienis uit die afsonderlike werk van Jean Hurault (1979, 1986 en 1988) en Rigobert Tueché (2000) in die streek dui op kulturele kontinuïteit van 3000&nbsp;v.C. tot vandag toe.<ref>{{cite journal |last1=Zeitlyn |first1=David |last2=Connell |first2=Bruce |title=Ethnogenesis and Fractal History on an African Frontier: Mambila-Njerep-Mandulu |journal=The Journal of African History |date=2003 |volume=44 |issue=1 |pages=117–138 |doi=10.1017/S002185370200823X |jstor=4100385 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:c536bd12-0c24-4444-bfc5-d2471fbbfdb2 |language=en}}</ref> Die meerderheid van die groepe van die Bamenda-hooglande (wat al 2&nbsp;000 jaar lank tot vandag toe bewoon word), effens suid van en aangrensend aan die Mambilla-streek, het ’n ou geskiedenis van afkoms uit die noorde, in die rigting van die Mambilla-streek. Aanvanklik het argeoloë aangeneem dat hulle argeologiese ooreenkomste sou vind in die ou kulture van die streke waardeur die Bantoesprekers na bewering getrek het. Taalkundiges, wat die tale geklassifiseer en ’n stamboom van verwantskappe opgestel het, het gemeen dat hulle elemente van die materiële kultuur sou kon rekonstrueer. Hulle het aanvaar dat die ekspansie veroorsaak is deur die ontwikkeling van die [[landbou]], die maak van [[keramiek]] en die gebruik van [[yster]], wat die ontginning van nuwe ekologiese sones moontlik gemaak het. In 1966 het Roland Oliver ’n artikel gepubliseer wat hierdie korrelasies as ’n redelike hipotese voorgehou het.<ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0021853700006472 |jstor=180108 |title=The Problem of the Bantu Expansion |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1966_7_3/page/361 |year=1966 |last1=Oliver |first1=Roland |journal=The Journal of African History |volume=7 |issue=3 |pages=361–376 |s2cid=162287894 |language=en}}</ref> Die veronderstelde Bantoe-ekspansie het die jagter-versamelaars van die proto-[[Khoisan]], wat voorheen Suider-Afrika bewoon het, verdryf of geassimileer. In Oos- en Suider-Afrika het Bantoesprekers moontlik veeboerdery oorgeneem by ander, onverwante [[Koesjitiese tale|Koesjities]]- en Niloties-sprekende volke wat hulle teëgekom het. Veewagterspraktyke het die verre suide etlike eeue voor die Bantoesprekende migrante bereik. [[Argeologie|Argeologiese]], [[Taalwetenskappe|taalkundige]], [[Genetika|genetiese]] en omgewingsgetuienis ondersteun almal die gevolgtrekking dat die Bantoe-ekspansie ’n beduidende menslike migrasie was. Oor die algemeen het die bewegings van Bantoesprekende volke uit die grensstreek tussen Kameroen en Nigerië deur ’n groot deel van Afrika suid van die Sahara die genetiese struktuur van die vasteland radikaal hervorm en tot uitgebreide vermenging tussen migrante en plaaslike bevolkings gelei.<ref name="dense">{{cite journal |last1=Bird |first1=Nancy |last2=Ormond |first2=Louise |last3=Awah |first3=Paschal |display-authors=etal |title=Dense sampling of ethnic groups within African countries reveals fine-scale genetic structure and extensive historical admixture |journal=Science Advances |date=2023 |volume=9 |issue=13 |doi=10.1126/sciadv.abq2616 |issn=2375-2548 |pmid=36989356 |pmc=10058250 |bibcode=2023SciA....9.2616B |language=en}}</ref> ’n Genetiese studie van 2023 van 1&nbsp;487 Bantoesprekers uit 143 bevolkings in 14 Afrikalande het aan die lig gebring dat die ekspansie sowat 4&nbsp;000 jaar gelede in Wes-Afrika plaasgevind het. Die resultate het getoon dat Bantoesprekers beduidende genevloei ontvang het van plaaslike groepe in die streke waarheen hulle uitgebrei het.<ref name="legacy">{{cite journal |last1=Fortes-Lima |first1=Cesar A. |last2=Burgarella |first2=Concetta |last3=Hammarén |first3=Rickard |display-authors=etal |title=The genetic legacy of the expansion of Bantu-speaking peoples in Africa |journal=Nature |date=5 April 2023 |volume=625 |issue=7995 |pages=540–547 |doi=10.1038/s41586-023-06770-6 |pmid=38030719 |pmc=10794141 |hdl=1854/LU-01GYSSJZXPWXA5Z7DVSNTP0DQA |s2cid=258009425 |bibcode=2024Natur.625..540F |language=en}}</ref> Die oorheersende vaderlike [[haplogroep]] onder die Bantoe is E1b1a1-M2.<ref name="Your DNA Guide">{{cite web |url=https://www.yourdnaguide.com/ydgblog/ydna-haplogroup-e/ |title=Y-DNA Haplogroup E: E1b1b and E1b1a |work=Your DNA Guide |date=November 2021 |language=en}}</ref> Die voorouers van die Bantoe het oorspronklik uit Noordoos-Afrika gekom en om die "groen [[Sahara]]" beweeg.<ref name="Shriner">{{cite journal |last1=Shriner |first1=Daniel |last2=Rotimi |first2=Charles N. |title=Whole-Genome-Sequence-Based Haplotypes Reveal Single Origin of the Sickle Allele during the Holocene Wet Phase |journal=American Journal of Human Genetics |volume=102 |issue=4 |pages=547–556 |date=April 2018 |pmid=29526279 |pmc=5985360 |issn=0002-9297 |oclc=7353789016 |doi=10.1016/j.ajhg.2018.02.003 |language=en}}</ref> Op grond van tandkundige getuienis het Irish (2016) tot die gevolgtrekking gekom dat die gemeenskaplike voorouers van die Wes-Afrikaanse en Proto-Bantoevolke moontlik in die westelike deel van die Sahara ontstaan het, gedurende die Kiffiaanse tydperk by Gobero, en dat hulle moontlik suidwaarts uit die Sahara na verskeie dele van [[Wes-Afrika]] (bv. [[Benin]], Kameroen, [[Ghana]], Nigerië en [[Togo]]) getrek het weens die verwoestyning van die groen Sahara omstreeks 7000&nbsp;v.C.<ref name="Irish">{{cite conference |last1=Irish |first1=Joel D |title=Tracing the 'Bantu Expansion' from its source: Dental nonmetric affinities among West African and neighboring populations |date=2016 |doi=10.13140/RG.2.2.14163.78880 |s2cid=131878510 |conference=American Association of Physical Anthropologists |language=en}}</ref> Vanuit Nigerië en Kameroen het landbouende Proto-Bantoevolke begin migreer en gedurende die migrasie tussen 2500&nbsp;v.C. en 1200&nbsp;v.C. in Oos-Bantoevolke (bv. in die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]]) en Wes-Bantoevolke (bv. in die [[Republiek van die Kongo]] en [[Gaboen]]) verdeel.<ref name="Irish" /> == Demografie voor die ekspansie == Voor die ekspansie van Bantoesprekende boere is Sentraal-, Suider- en Suidoos-Afrika waarskynlik bewoon deur [[Pigmee|pigmee]]-versamelaars, [[Khoisan-tale|Khoisan]]-sprekende [[Jagter-versamelaar|jagter-versamelaars]], [[Nilo-Sahariese tale|Nilo-Sahariessprekende]] veewagters en [[Koesjitiese tale|Koesjities]]-sprekende veeboere. === Sentraal-Afrika === Daar word vermoed dat die Sentraal-Afrikaanse pigmeë en die Bantoesprekers sowat 70&nbsp;000 jaar gelede uit ’n gemeenskaplike voorouerbevolking vertak het.<ref>{{cite web |first=Elias |last=Awad |title=Common Origins of Pygmies and Bantus |url=http://www2.cnrs.fr/en/1164.htm |work=CNRS International Magazine |publisher=Centre National de la Recherche Scientifique |access-date=27 November 2014 |language=en}}</ref> Baie Batwa-groepe praat Bantoetale, maar ’n aansienlike deel van hul woordeskat is nie van Bantoe-oorsprong nie. ’n Groot deel daarvan is plantkundig, handel oor die insameling van heuning of is andersins op die woud toegespits, en word tussen die westelike Batwa-groepe gedeel. Daar is voorgestel dat dit die oorblyfsel is van ’n onafhanklike westelike Batwa-taal (Mbenga of "Baaka").<ref>{{cite book |first=Serge |last=Bahuchet |date=1993 |chapter=History of the Inhabitants of the Central African Rain Forest: Perspectives from Comparative Linguistics |pages=37–54 |editor-first=C.M. |editor-last=Hladik |title=Tropical Forests, People, and Food: Biocultural Interactions and Applications to Development |location=Parys |publisher=Unesco/Parthenon |isbn=978-9-2310-2879-3 |language=en}}</ref> === Suidoos-Afrika === Voor die koms van Bantoesprekers in Suidoos-Afrika het [[Koesjitiese tale|Koesjities]]-sprekende volke vanuit die [[Ethiopiese Hoogland]] en ander noordeliker gebiede na die streek gemigreer. Die eerste golwe het bestaan uit sprekers van Suid-Koesjitiese tale, wat van sowat 5&nbsp;000 jaar gelede af om die [[Turkanameer]] en in dele van [[Tanzanië]] gevestig het. Baie eeue later, omstreeks 1000&nbsp;n.C., het sommige sprekers van Oos-Koesjitiese tale hulle ook in die noorde en aan die kus van [[Kenia]] gevestig.<ref name="Map">{{cite web |title=Early migrations into East Africa |url=http://www.enzimuseum.org/after-the-stone-age/early-migrations-into-east-africa |work=Enzi |language=en}}</ref> [[Khoisan-tale|Khoisan]]-sprekende jagter-versamelaars het Suidoos-Afrika ook voor die Bantoe-ekspansie bewoon.<ref name="AmbroseSG">{{cite journal |last1=Ambrose |first1=Stanley H. |date=1986 |title=Hunter-gatherer adaptations to non-marginal environments: an ecological and archaeological assessment of the Dorobo model |journal=Sprache und Geschichte in Afrika |volume=7 |issue=2 |pages=11–42 |language=en}}</ref> [[Nilo-Sahariese tale|Nilo-Sahariessprekende]] veewagterbevolkings het ’n derde groep van die streek se bewoners voor die Bantoe-ekspansie gevorm.<ref name="EhretHRSC">{{cite book |last=Ehret |first=Christopher |title=The Historical Reconstruction of Southern Cushitic Phonology and Vocabulary |date=1980 |publisher=Reimer |volume=5 van Kölner Beiträge zur Afrikanistik |location=Berlyn |page=407 |language=en}}</ref><ref name="EhretCHS">{{cite book |last=Ehret |first=Christopher |title=Culture History in the Southern Sudan |date=1983 |publisher=British Institute in Eastern Africa |isbn=978-1-872566-04-7 |editor-last1=Mack |editor-first1=John |location=Nairobi, Kenia |pages=19–48 |editor-last2=Robertshaw |editor-first2=Peter |language=en}}</ref><ref name="AmbroseALR">{{cite book |last=Ambrose |first=Stanley H. |title=The Archaeological and Linguistic Reconstruction of African History |date=1982 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-5200-4593-4 |editor-last1=Ehret |editor-first1=Christopher |pages=104–157 |chapter=Archaeological and Linguistic Reconstructions of History in East Africa |editor-last2=Posnansky |editor-first2=Merrick |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kJMFMpoHuVgC&pg=PA104 |language=en}}</ref> === Suider-Afrika === Voor die Bantoe-ekspansie het [[Khoisan-tale|Khoisan]]-sprekende volke Suider-Afrika bewoon. Hul nasate het grootliks met ander volke vermeng en ander tale aangeneem. ’n Handjievol leef steeds van versameling, dikwels aangevul deur werk vir naburige boere in die droë streke rondom die [[Kalahari]]-woestyn, terwyl ’n groter aantal [[Namas|Nama]] hul tradisionele bestaanswyse voortsit deur vee aan te hou in [[Namibië]] en die aangrensende dele van Suid-Afrika. == Geskiedenis en verloop == Die oudste [[Pottebakkery|erdewerk]] wat gevind is in ’n gebied wat deur Bantoesprekers bewoon is (Shum Laka in die noorde van Kameroen), dateer uit 5000&nbsp;v.C. Die Proto-Bantoesprekers het in dorpies gewoon en [[Elaeis|oliepalms]], neute, graan en moontlik jamswortels verbou. Hulle het klipwerktuie gebruik, [[Bok|bokke]] en [[Tarentale|tarentale]] aangehou en bote gebou wat vir visvang gebruik is.<ref name=":0" />{{Rp|at=bl. 24}} Ondanks intensiewe navorsing is die oorsaak van die Bantoe-ekspansie, en van die rigtings wat gevolg is, steeds onduidelik,{{Voetnota|’n Aanvanklike gedagte dat die verspreiding deur bevolkingsdruk ná die koms van landbou veroorsaak is, word vandag oor die algemeen verwerp.}} wat sommige navorsers laat meen dat dit toevallig begin het. Daar bestaan egter konsensus dat daar verskeie verspreidingsgebeurtenisse was.<ref name=":0">{{cite book |last=Juwayeyi |first=Yusuf M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |title=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |date=2020 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-84701-253-1 |chapter=The Bantu origins of the Chewa |language=en}}</ref>{{Rp|at=bl. 23}} === c. 5000 v.C. tot c. 500 n.C. === Dit is onduidelik of die eerste verspreidingsverloop tot een migrasie gelei het, en of dit uit verskeie kleiner verspreidings op verskillende tye bestaan het.<ref name=":0" />{{Rp|at=bl. 23}} Hoewel vroeë modelle gestel het dat die vroeë sprekers sowel yster gebruik het as landbou beoefen het, verskyn beslissende argeologiese getuienis dat hulle yster gebruik het eers so laat as 400&nbsp;v.C., al het hulle wel landbou beoefen.<ref>{{cite book |first=Jan |last=Vansina |title=Paths in the Rainforest: Toward a History of Political Tradition in Equatorial Africa |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |date=1990 |isbn=978-0-2991-2573-8 |language=en}}</ref> Die Bantoesprekende volk het in twee breë groepe verdeel wat in verskillende rigtings versprei het; hulle staan as die "westelike stroom" en die "oostelike stroom" bekend.<ref name=":0" />{{Rp|at=bl. 23–24}} ==== Westelike stroom ==== Vindplekke suid van Shum Laka (in die suide van Kameroen en in Gaboen) dui daarop dat die westelike stroom tussen 5000 en 3000&nbsp;v.C. begin het.<ref name=":0" />{{Rp|at=bl. 24}} Die aanvanklike vordering was baie stadig, en sentraal-Kameroen is eers omstreeks 1500&nbsp;v.C. bereik. Dié traagheid was te wyte aan die aanvanklike gebrek aan ystergereedskap, wat dit heelwat makliker sou gemaak het om die woud skoon te maak, en die westelike stroom het waarskynlik die kus en die groot riviere van die Kongostelsel suidwaarts gevolg. Hulle het moontlik ook die see gebruik om die suidelike rand van die reënwoud te bereik.<ref name=":0" />{{Rp|at=bl. 25}} Daar word vermoed dat die agteruitgang van die Wes-Sentraal-Afrikaanse [[reënwoud]] weens [[klimaatsverandering]] tussen 2000&nbsp;v.C. en 500&nbsp;v.C. die ekspansie gehelp het. Hulle het die suidelike rand van die woud teen omstreeks 500&nbsp;v.C. bereik.<ref name=":1" /> ==== Oostelike stroom ==== Die oostelike stroom, wat vermoedelik later as die westelike stroom begin het, het ooswaarts versprei, moontlik langs die noordelike rand van die reënwoud of langs die [[Ubangirivier]]. [[Urewe]]-erdewerk dui daarop dat hulle die gebied wes van die [[Victoriameer]] teen 500&nbsp;v.C. bereik het.<ref name=":0" />{{Rp|at=bl. 25–26}} Dit was een van Afrika se oudste ystersmeltsentrums.<ref>{{cite journal |last1=Clist |first1=Bernard-Olivier |title=A critical reappraisal of the chronological framework of the Early Iron Age Urewe Industry |journal=MUNTU |date=1987 |volume=6 |pages=35–62 |hdl=1854/LU-3118804 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lane |first1=Paul |last2=Ashley |first2=Ceri |last3=Oteyo |first3=Gilbert |title=New Dates for Kansyore and Urewe Wares from Northern Nyanza, Kenya |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |date=Januarie 2006 |volume=41 |issue=1 |pages=123–138 |doi=10.1080/00672700609480438 |s2cid=162233816 |language=en}}</ref> Teen die eerste eeu v.C. het Bantoesprekende gemeenskappe in die gebied van die [[Groot Mere van Afrika|Groot Mere]] tegnieke vir die smee van yster ontwikkel wat hulle in staat gestel het om koolstofstaal te vervaardig.<ref>{{cite journal |last1=Schmidt |first1=Peter |last2=Avery |first2=Donald H. |title=Complex Iron Smelting and Prehistoric Culture in Tanzania: Recent discoveries show complex technological achievement in African iron production |url=https://archive.org/details/sim_science_1978-09-22_201_4361/page/1085 |journal=Science |date=22 September 1978 |volume=201 |issue=4361 |pages=1085–1089 |doi=10.1126/science.201.4361.1085 |pmid=17830304 |s2cid=37926350 |language=en}}</ref> Verspreiding uit die gebied van die Groot Mere het in nog twee strome geskied. Die een het weswaarts getrek en in die Demokratiese Republiek van die Kongo en Angola by die westelike stroom aangesluit, terwyl die ander suidwaarts getrek en oor Oos- en Suider-Afrika versprei het.<ref name=":0" />{{Rp|at=bl. 26}} Argeologiese vondste het getoon dat Bantoesprekende gemeenskappe tussen 100&nbsp;v.C. en 300&nbsp;n.C. in die kusgebiede van Misasa in Tanzanië en Kwale in Kenia aanwesig was. Dié gemeenskappe het ook met die gemeenskappe wat reeds aan die kus was, geïntegreer en ondertrou. Ander pioniersgroepe het teen 300&nbsp;n.C. langs die kus die hedendaagse [[KwaZulu-Natal]] in Suid-Afrika bereik, en teen 500&nbsp;n.C. die hedendaagse provinsie [[Limpopo]].<ref>{{cite book |first=Christopher |last=Ehret |title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to AD 400 |publisher=James Currey |location=Londen |date=1998 |url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC |isbn=978-0-8139-2057-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |first=James L. |last=Newman |title=The Peopling of Africa: A Geographic Interpretation |publisher=Yale University Press |location=New Haven, Connecticut |date=1995 |isbn=978-0-300-07280-8 |url=https://archive.org/details/peoplingofafrica00newmrich |url-access=registration |language=en}}</ref><ref>{{cite book |first=Kevin |last=Shillington |title=History of Africa |edition=3de |publisher=St. Martin's Press |location=New York |date=2005 |language=en}}</ref> ==== Wisselwerking tussen Bantoesprekers en jagter-versamelaars ==== [[Lêer:Rock painting of men with sheilds.jpg|duimnael|[[Rotskuns|San-rotskuns]] wat ’n skilddraende vegter uitbeeld. Dit is vroeër vertolk as die uitbeelding van historiese gebeure, maar onlangse studies van San-kuns dui daarop dat dié wat "kontakskilderye" genoem word, godsdienstig van aard is en uitdrukking gee aan abstrakte konflik van uiteenlopende aard.<ref name=":5">{{cite book |last1=Chirikure |first1=Shadreck |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&pg=PT6 |title=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |last2=Delius |first2=Peter |last3=Esterhuysen |first3=Amanda |display-authors=etal |date=1 Oktober 2015 |publisher=Real African Publishers Pty Ltd. |isbn=978-1-920655-06-8 |language=en}}</ref>{{Rp|at=bl. 65–66}}]] Deur die loop van die ekspansie het Bantoesprekers met verskeie [[Pigmee|pigmee]]groepe en [[Khoisan-tale|Khoisan]]-sprekers (jagter-versamelaarsgroepe) sowel as met [[Nilo-Sahariese tale|Nilo-Saharies]]-, [[Afro-Asiatiese tale|Afro-Asiaties]]- en ander [[Niger-Kongo-tale|Niger-Kongo]]-sprekers (landbougroepe) in aanraking gekom.<ref name=":1" /> Navorsing dui daarop dat daar volop kulturele en fisieke kontak tussen Bantoesprekers en jagter-versamelaars was, met ondertrouery wat algemeen was. Die verhoudinge was ingewikkeld, aangesien tale, tegnologieë, rituele en gene gedeel is.<ref name=":2">{{verwysing |last=de Maret |first=Pierre |chapter=Archaeologies of the Bantu Expansion |date=4 Julie 2013 |title=The Oxford Handbook of African Archaeology |editor-last=Mitchell |editor-first=Peter |chapter-url=https://academic.oup.com/edited-volume/28041/chapter-abstract/211950453 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956988-5 |editor2-last=Lane |editor2-first=Paul J. |language=en}}</ref> Die groter Bantoesprekende bevolkings, gerugsteun deur veeboerdery, het die kleiner jagter-versamelaarsbevolkings dikwels opgeneem, met jagter-versamelaarsvroue wat na Bantoesprekende groepe getrek het en Bantoesprekende mans wat na jagter-versamelaarsgroepe getrek het. (Dit word gestaaf deur hedendaagse kultuurgebruike waarvolgens vroue uit landbougroepe nie met mans uit versamelaarsgroepe behoort te trou nie, terwyl die omgekeerde meer aanvaarbaar is.{{Voetnota|Een rede hiervoor kan wees dat die [[Lobola|bruidskat]] vir ’n jagter-versamelaarsvrou laer is as dié vir ’n Bantoesprekende vrou.}})<ref name=":3">{{cite journal |last1=Pakendorf |first1=Brigitte |last2=de Filippo |first2=Cesare |last3=Bostoen |first3=Koen |date=1 Januarie 2011 |title=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |journal=Language Dynamics and Change |volume=1 |issue=1 |pages=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5832 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Die gebruik van klapklanke (wat gewoonlik met Khoisan-tale verbind word) in die suidelike Bantoetale kan as getuienis hiervan beskou word.<ref name=":4">{{cite journal |last1=Pakendorf |first1=Brigitte |last2=Gunnink |first2=Hilde |last3=Sands |first3=Bonny |last4=Bostoen |first4=Koen |date=1 Januarie 2017 |title=Prehistoric Bantu-Khoisan language contact: A cross-disciplinary approach |url=https://brill.com/view/journals/ldc/7/1/article-p1_1.xml |journal=Language Dynamics and Change |volume=7 |issue=1 |pages=1–46 |doi=10.1163/22105832-00701002 |issn=2210-5832 |hdl-access=free |hdl=1854/LU-8519242 |language=en}}</ref> Mondelinge oorlewering dui daarop dat verdrywing soms die gevolg van konflik was.<ref name=":0" />{{Rp|at=bl. 32}} Daar is ’n gebrek aan getuienis van vermenging in Angola, wat tot bespiegeling oor bevolkingsvervanging gelei het, hoewel dit nie genoeg is om ’n gevolgtrekking te maak nie.<ref name=":3" /> == Kritiek == Manfred K. H. Eggert het gesê dat "die huidige argeologiese rekord in die Sentraal-Afrikaanse reënwoud uiters brokkelrig en gevolglik ver van oortuigend is om as ’n weerspieëling van ’n bestendige instroming van Bantoesprekers in die woud beskou te word, wat nog te sê van beweging op groter skaal".<ref name="Eggert">{{cite journal |last1=Eggert |first1=Manfred K. H. |title=Genetizing Bantu: Historical Insight or Historical Trilemma? |journal=Medieval Worlds |date=2016 |issue=4 |pages=79–90 |doi=10.1553/medievalworlds_no4_2016s79 |doi-access=free |language=en}}</ref> Seidensticker (2024) wys daarop dat die heersende paradigma vir die Bantoe-ekspansie ’n geforseerde verband lê tussen die [[keramiek]] van Sentraal-Afrika en die [[Afrikatale|tale]] van Sentraal-Afrika, waarin die geografiese ligging van sprekers van die [[Bantoetale]] as sinoniem met die geografiese ligging van keramiekoorblyfsels hanteer word; die gewilde benadering om taalkundige rekonstruksies met [[Argeologie|argeologiese]] data te korreleer, het gelei tot die verbreiding van die foutiewe aanname en [[sirkelredenasie]] dat die vroegste keramiekvervaardiging in ’n gegewe gebied getuienis is van die vroegste teenwoordigheid van [[Bantoevolke|Bantoesprekers]].<ref name="Seidensticker">{{cite journal |last1=Seidensticker |first1=Dirk |title=Pikunda-Munda and Batalimo-Maluba Archaeological Investigations of the Iron Age Settlement History of the Western and Northern Congo Basin |journal=African Archaeological Review |date=28 Maart 2024 |volume=41 |issue=2 |pages=5–6 |doi=10.1007/s10437-024-09576-7 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10437-024-09576-7 |issn=0263-0338 |oclc=10194943180 |s2cid=268802330 |language=en}}</ref> Binne die hewige debat onder taalkundiges oor die woord "Bantoe" wys Seidensticker (2024) daarop dat daar ’n "diepgaande begripsneiging" was waarin ’n "suiwer tegniese [term] sonder enige nietaalkundige konnotasies omskep is in ’n benaming wat sonder onderskeid na taal, kultuur, samelewing en ras verwys".<ref name="Seidensticker" /> == Notas == {{Notas}} == Sien ook == * [[Bantoevolke]] * [[Bantoetale]] * [[Menslike migrasie]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Verdere leesstof == {{Refbegin}} * {{cite journal |last1=Bostoen |first1=Koen |last2=Clist |first2=Bernard |last3=Doumenge |first3=Charles |last4=Grollemund |first4=Rebecca |last5=Hombert |first5=Jean-Marie |last6=Muluwa |first6=Joseph Koni |last7=Maley |first7=Jean |title=Middle to Late Holocene Paleoclimatic Change and the Early Bantu Expansion in the Rain Forests of Western Central Africa |journal=Current Anthropology |date=Junie 2015 |volume=56 |issue=3 |pages=354–384 |doi=10.1086/681436 |s2cid=129501938 |language=en}} * {{cite journal |title=The Chronological Evidence for the Introduction of Domestic Stock into Southern Africa |first=C. Britt |last=Bousman |s2cid=161428419 |journal=The African Archaeological Review |volume=15 |issue=2 |pages=133–150 |date=Junie 1998 |jstor=25130649 |doi=10.1023/A:1022110818616 |language=en}} * {{cite journal |last1=Currie |first1=Thomas E. |last2=Meade |first2=Andrew |last3=Guillon |first3=Myrtille |last4=Mace |first4=Ruth |title=Cultural phylogeography of the Bantu Languages of sub-Saharan Africa |journal=Proceedings: Biological Sciences |date=2013 |volume=280 |issue=1762 |pages=1–8 |doi=10.1098/rspb.2013.0695 |jstor=23478639 |pmid=23658203 |pmc=3673054 |language=en}} * {{cite journal |last1=de Filippo |first1=Cesare |last2=Bostoen |first2=Koen |last3=Stoneking |first3=Mark |last4=Pakendorf |first4=Brigitte |title=Bringing together linguistic and genetic evidence to test the Bantu expansion |journal=Proceedings: Biological Sciences |date=2012 |volume=279 |issue=1741 |pages=3256–3263 |doi=10.1098/rspb.2012.0318 |jstor=41622670 |pmid=22628476 |pmc=3385717 |language=en}} * {{cite journal |last1=Holden |first1=Clare Janaki |title=Bantu Language Trees Reflect the Spread of Farming across Sub-Saharan Africa: A Maximum-Parsimony Analysis |journal=Proceedings: Biological Sciences |date=2002 |volume=269 |issue=1493 |pages=793–799 |doi=10.1098/rspb.2002.1955 |jstor=3067712 |pmid=11958710 |pmc=1690959 |language=en}} * {{cite journal |last1=Li |first1=Sen |last2=Schlebusch |first2=Carina |last3=Jakobsson |first3=Mattias |title=Genetic variation reveals large-scale population expansion and migration during the expansion of Bantu-speaking peoples |journal=Proceedings: Biological Sciences |date=2014 |volume=281 |issue=1793 |pages=1–9 |jstor=43600725 |language=en}} * {{cite book |last1=Njoku |first1=Raphael Chijioke |chapter=Bantu Migrations and Cultural Transnationalism in the Ancient Global Age, c. 2500 BCE–1400 CE |pages=67–88 |jstor=j.ctv114c79k.8 |title=West African Masking Traditions and Diaspora Masquerade Carnivals |date=2020 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-58046-984-5 |language=en}} * {{cite journal |last=Vansina |first=Jan |title=Western Bantu Expansion |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1984_25_2/page/n2 |journal=The Journal of African History |volume=25 |issue=2 |date=1984 |pages=129–45 |doi=10.1017/S0021853700022829 |jstor=181385 |s2cid=163034445 |language=en}} {{Refeindig}} == Eksterne skakels == * {{cite journal |last1=Berniell-Lee |first1=G. |last2=Calafell |first2=F. |last3=Bosch |first3=E. |display-authors=etal |title=Genetic and Demographic Implications of the Bantu Expansion: Insights from Human Paternal Lineages |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2009-07_26_7/page/1581 |journal=Molecular Biology and Evolution |date=1 Julie 2009 |volume=26 |issue=7 |pages=1581–1589 |doi=10.1093/molbev/msp069 |pmid=19369595 |doi-access=free |language=en}} * [http://www.ddl.ish-lyon.cnrs.fr/fulltext/hombert/Hombert_2009_Bantu_Hunter_Gatherers.pdf Bantu Expansion and Hunter-gatherers] {{en}} * {{cite journal |last1=Patin |first1=Etienne |last2=Lopez |first2=Marie |last3=Grollemund |first3=Rebecca |display-authors=etal |title=Dispersals and genetic adaptation of Bantu-speaking populations in Africa and North America |journal=Science |date=5 Mei 2017 |volume=356 |issue=6337 |pages=543–546 |doi=10.1126/science.aal1988 |pmid=28473590 |bibcode=2017Sci...356..543P |hdl=10216/109265 |s2cid=3094410 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02277558 |hdl-access=free |language=en}} {{Portaal|Geskiedenis}} [[Kategorie:Bantoevolke]] [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] [[Kategorie:Voorgeskiedenis]] [[Kategorie:1ste millennium v.C.]] 7p5goo49jc54fo7p4u1f5z8660jk0of 0 468936 2974861 2966713 2026-10-02T20:41:43Z Jcb 223 2974861 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Pocahontas''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Pocahontas | beeld = Pocahontas 1910.jpg | regisseur = | produksieleier = | draaiboekskrywer = Lloyd Lonergan | met = {{Plainlist| * Anna Rosemond * George Barnes * [[Frank Hall Crane]] }} | kinematografie = | musiek = | redigeerder = | verspreider = Motion Picture Distributing and Sales Company | ateljee = Thanhouser Company | vrystelling = [[11 Oktober]] [[1910]] | speeltyd = | land = {{USA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0408105 }} '''''Pocahontas''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[stilfilm]] uit [[1910]].<ref>[https://catalog.afi.com/Film/39963-POCAHONTAS?sid=eb1bab7a-ac7a-403e-af2f-b76cbe639ef0&sr=0.17208315&cp=1&pos=0 POCAHONTAS]</ref> Die film is deur die Thanhouser Company vervaardig is. Die draaiboek is deur Lloyd Lonergan geskryf, gebaseer op Lydia Sigourney se gedig Pocahontas uit 1841. Die rolprent is 'n hervertelling van die bekende verhaal van Pocahontas (vertolk deur Anna Rosemond), wat die lewe van kaptein John Smith (vertolk deur George Barnes) red. Sy word deur die Engelse gevange geneem en as gyselaar aangehou, bekeer haar tot die [[Christendom]] en trou met Rolfe (vertolk deur Frank H. Crane). Pocahontas word daarna siek en sterf; in haar laaste ure verlang sy daarna om na haar tuisland terug te keer. Die rolprent is op 11 Oktober 1910 vrygestel en is deur die meeste resensente geprys. Daar word geglo dat 'n replika van Henry Hudson se skip, die ''Halve Maen'', vir die openings-toneel gebruik is om die landing by [[Jamestown, Virginië|Jamestown]] uit te beeld. Hoewel daar op geringe foute met kostuums en historiese akkuraatheid gewys is, is die rolprent geprys as synde van die hoogste gehalte onder onafhanklike maatskappye. Daar word vermoed dat die rolprent verlore gegaan het. ==Storielyn== Hoewel daar vermoed word dat die rolprent verlore is, het 'n samevatting daarvan in ''The Moving Picture World'' van 15 Oktober 1910 behoue gebly. Dit lui soos volg: "Kaptein John Smith kom na Amerika as die leier van 'n groep Engelse koloniste en vestig hom in Jamestown, Virginië. Terwyl hy aan die hoof van die kolonie staan, onderneem Smith 'n verkenningsreis na die binneland, waar hy gevange geneem word deur koning Powhatan, die erkende leier van al die inheemse volke in Virginië. Powhatan beveel dat sy gevangene tereggestel moet word. Net toe die dodelike knuppel op die punt staan om neer te kom, werp Pocahontas, die koning se gunstelingdogter, haarself voor haar vader. Sy pleit so vurig dat die wit man se lewe gespaar moet word, dat Powhatan toegee en beveel dat hy vrygelaat word. Kaptein Smith keer veilig na sy vriende terug. Later word Pocahontas deur die Engelse gevange geneem en as gyselaar aangehou. Terwyl sy in gevangenskap verkeer, bekeer sy haar tot die Christendom en word sy verlief op Rolfe, 'n aantreklike jong Engelsman. Hulle trou in 'n eenvoudige kerkie in Jamestown, en die Indiaanse prinses seil saam met haar man na Engeland. Daar word sy met koninklike eer deur koning Jakobus I ontvang, maar die eksotiese blom kan nie oorplanting oorleef nie. Sy word gou siek en sterf, en in haar laaste ure word sy besoek deur visioene van die tuiste in die wildernis waarheen sy sou terugkeer as sy kon."<ref> "Volume 2: Filmography - Pocahontas". Thanhouser Films: An Encyclopedia and History. 1995. Q. David Bowers. Geargiveer op 27 Februarie 2015. Besoek 26 Februarie 2015.</ref> == Hoofrolspelers == * Anna Rosemond as Pocahontas * George Barnes as John Smith * [[Frank Hall Crane]] as John Rolfe == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0408105}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] [[Kategorie:Stilrolprente]] 3aywxk98phk0waivl01mn1nrat2f0vv 0 468961 2974887 2969780 2026-10-02T21:15:17Z Jcb 223 2974887 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die [[Sjahada|geloofsbelydenis]] in wit skrif op 'n swart agtergrond.]] '''Djihadisme''' is die [[ideologie]] van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op [[Islam|Islamitiese]] beginsels wil vestig.<ref name=Ahmad2024>{{Cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Aisha |title=Jihadist Governance in Civil Wars |date=27 Februarie 2024 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of International Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.763 |isbn=978-0-19-084662-6}}</ref><ref name=Mendelsohn2024>{{Cite journal |author-last=Mendelsohn |author-first=Barak |date=21 Maart 2024 |title=On the Horizon: The Future of the Jihadi Movement |journal=CTC Sentinel |volume=17 |issue=3 |pages=1–10 |location=West Point, New York |publisher=Combating Terrorism Center |url=https://ctc.westpoint.edu/wp-content/uploads/2024/03/CTC-SENTINEL-032024.pdf}}</ref> In 'n enger sin verwys dit na die oortuiging dat 'n gewapende konfrontasie 'n doeltreffende en [[Teologie|teologies]] geldige metode is om sosiaal-politieke verandering in die rigting van 'n Islamitiese regeringstelsel teweeg te bring.<ref name=Sedgwick2015>{{Cite journal |author-last=Sedgwick |author-first=Mark |date=April 2015 |title=Jihadism, Narrow and Wide: The Dangers of Loose Use of an Important Term |journal=Perspectives on Terrorism |location=Den Haag |publisher=International Centre for Counter-Terrorism |volume=9 |issue=2 |pages=34-41 |issn=2334-3745}}</ref><ref name=Ashour2011>{{Cite journal |author-last=Ashour |author-first=Omar |date=Julie 2011 |title=Post-Jihadism: Libya and the Global Transformations of Armed Islamist Movements |journal=Terrorism and Political Violence |volume=23 |issue=3 |pages=377-397 |doi=10.1080/09546553.2011.560218 |issn=0954-6553}}</ref> Die woord is 'n [[neologisme]] wat van die begrip ''[[djihad]]'' afgelei is,<ref name=Larousse>{{Cite web |title=Djihadisme |url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/djihadisme/10910151 |website=larousse.fr}}</ref> wat nie beteken dat die ''djihad'' self noodwendig na [[geweld]] of [[oorlog]] verwys nie; die djihadisme is egter onmiskenbaar aan gewelddadige optrede verbind, vandaar die algemene gebruik van die uitdrukking "djihadistiese [[terrorisme]]".<ref name=Benichou>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=25 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die djihadisme is 'n ongelyksoortige militante ekstremistiese stroming binne die [[Soenni|Soennitiese]] [[Islamisme]] in sy salafistiese gedaante.<ref name=Lohlker>{{Cite web |author-last=Lohlker |author-first=Rüdiger |title=Dschihadismus |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/islamismus/39439/dschihadismus |work=Dossier Islamismus |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |date=7 November 2011}}</ref> Die aanhangers daarvan, die '''djihadiste''', gaan uit van 'n verlies aan mag, kultuur en invloed van Islam as [[godsdiens]] en as politieke stelsel wat deur [[globalisering]], [[modernisering]] en [[kapitalisme]] veroorsaak is, en lei daaruit die aanspraak af dat die [[Moslem]]s gesamentlik – en die djihadiste persoonlik – 'n herlewing van die "oer-Islam" moet bewerkstellig, hoewel in 'n radikaal salafistiese uitleg wat self eers in die moderne tyd ontstaan het.<ref name=Lohlker/> Hulle beroep hulle daarby op die Islamitiese begrip van die ''kleiner djihad'', wat hulle as die godsdienstige plig van elke Moslem tot 'n gewelddadige stryd ter verdediging van Islam teen ongelowiges uitlê – waaronder hulle benewens die aanhangers van ander godsdienste ook Moslems met afwykende oortuigings tel.<ref name=Lohlker/> Djihadistiese ideoloë stel die ''djihad'' voor as 'n "[[Rewolusie|rewolusionêre]] stryd" teen die internasionale orde om die Moslem-wêreld onder [[Sjaria|Islamitiese reg]] te verenig.<ref name=Charters>{{Cite journal |author-last=Charters |author-first=David A. |date=6 Februarie 2007 |title=Something Old, Something New…? Al Qaeda, Jihadism, and Fascism |journal=Terrorism and Political Violence |publisher=Routledge |volume=19 |pages=65-93 |doi=10.1080/09546550601054832 |issn=0954-6553}}</ref> Die djihadisme het sy wortels in die ideologiese ontwikkelinge van die Islamitiese herlewingsbeweging van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, wat in die loop van die twintigste en een-en-twintigste eeu tot die Qutbisme en die salafistiese djihadisme uitgegroei het.<ref name=Poljarevic>{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |volume=21 |pages=485-512 |doi=10.1163/9789004435544_026 |isbn=978-90-04-43554-4}}</ref><ref name=Jalal>{{Cite book |author-last=Jalal |author-first=Ayesha |year=2009 |chapter=Islam Subverted? Jihad as Terrorism |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |pages=239-301 |doi=10.4159/9780674039070-007 |isbn=978-0-674-03907-0}}</ref> Die Islamitiese organisasies wat aan die [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] van 1979 tot 1989 deelgeneem het, het die opkoms daarvan versterk, en sedertdien het dit in verskeie gewapende konflikte versprei.<ref name=Hekmatpour>{{Cite journal |author-last=Hekmatpour |author-first=Peyman |date=1 Januarie 2018 |title=What do we know about the Islamic Radicalism: A meta-analysis of academic publications |journal=113th Annual Meeting of the American Sociological Association}}</ref> Volgens een raming was djihadistiese groepe in 1990 by 5 persent van die [[Burgeroorlog|burgeroorloë]] betrokke, maar teen 2014 by meer as 40 persent.<ref name=Fearon>{{Cite journal |author-last=Fearon |author-first=James D. |date=2017 |title=Civil War & the Current International System |journal=Daedalus |publisher=MIT Press |volume=146 |issue=4 |pages=20-22 |doi=10.1162/DAED_a_00456 |issn=0011-5266}}</ref> Die definisie van die djihadisme wissel egter van kenner tot kenner: vir sommige verwys die woord slegs na die salafistiese djihadisme, terwyl ander dit ook op nie-salafistiese bewegings toepas, veral [[Sjia|sjiïtiese]] bewegings.<ref name=iReMMO>{{Cite web |author1=Dominique Thomas |author2=Abdelasiem El Difraoui |author3=Marjane Kamal |title=Origines et manifestations du Djihadisme |publisher=Institut de recherche et d'études Méditerranée, Moyen-Orient |url=https://www.youtube.com/watch?v=dxoTLRBBYik |date=10 November 2013}}</ref><ref name=Therme>{{Cite web |author-last=Therme |author-first=Clément |title=Jihadist Ideology: The Anthropological Perspective |url=http://www.monde-diplomatique.fr/2011/09/THERME/20977 |website=monde-diplomatique.fr |date=2011}}</ref> == Terminologie == {{Hoofartikel|Djihad}} Die begrip ''djihad'' ("inspanning", "strewe", "stryd") is grondliggend aan Islam en het verskeie gebruike. Die tradisie onderskei die "groter ''djihad''", die innerlike stryd teen die kwaad in 'n [[mens]] self, van die "kleiner ''djihad''", wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die [[pen]] of die [[tong]] (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die [[swaard]] (oorlogvoering). Laasgenoemde vorm het in die klassieke Islamitiese uitleg verowering en bekering beteken, gewoonlik met die uitsondering van die aanhangers van ander [[Monoteïsme|monoteïstiese]] godsdienste.<ref name=DLB>{{Cite encyclopedia |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref name=Bonner>{{Cite book |author-last=Bonner |author-first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2738-1 |page=13}}</ref> Moderniste onder die Moslem-geleerdes stel die militêre ''djihad'' oor die algemeen met verdedigende oorlogvoering gelyk.<ref name=Peters2015>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |year=2015 |chapter=The Doctrine of Jihad in Modern Islam |title=Islam and Colonialism: The Doctrine of Jihad in Modern History |location=Berlyn en Boston |publisher=De Gruyter |volume=20 |pages=105-124 |doi=10.1515/9783110824858.105 |isbn=978-3-11-082485-8}}</ref><ref name=Hallaq>{{Cite book |author-last=Hallaq |author-first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=334-338}}</ref> Die woord "djihadisme" is sedert die 1990's in gebruik, en het ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] veel wyer versprei geraak.<ref name=BBCwhat>{{Cite web |title=What is jihadism? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30411519 |website=BBC News |date=11 Desember 2014}}</ref><ref name=Kramer>{{Cite journal |author-last=Kramer |author-first=Martin |date=Lente 2003 |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |journal=Middle East Quarterly |volume=10 |issue=2 |pages=65-77 |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists}}</ref> Dit is die eerste keer deur die [[Indië|Indiese]] en [[Pakistan|Pakistanse]] [[massamedia]] gebruik, en deur [[Frankryk|Franse]] akademici, wat die presieser uitdrukking "salafisties-djihadisties" gebruik het.<ref name=BBCwhat/> Die geskiedkundige David A. Charters omskryf die djihadisme as "'n rewolusionêre program waarvan die ideologie radikale maatskaplike verandering in die Moslem-wêreld belowe ... [met] 'n sentrale rol vir die ''djihad'' as 'n gewapende politieke stryd om 'afvallige' regimes omver te werp, hul ongelowige bondgenote te verdryf, en sodoende Moslem-gebiede tot regering volgens Islamitiese beginsels te herstel".<ref name=Charters/> Volgens Reuven Firestone beskryf die woord, soos dit gewoonlik in die [[Weste|Westerse wêreld]] gebruik word, "militante Islamitiese bewegings wat as 'n bestaansbedreiging vir die Weste beskou word".<ref name=Firestone>{{Cite book |author-last=Firestone |author-first=Reuven |year=2012 |chapter="Jihadism" as a new religious movement |editor1-last=Hammer |editor1-first=Olav |editor2-last=Rothstein |editor2-first=Mikael |title=The Cambridge Companion to New Religious Movements |location=Cambridge en New York |publisher=Cambridge University Press |pages=263-285 |doi=10.1017/CCOL9780521196505.018 |isbn=978-0-521-19650-5}}</ref> David Romano, 'n navorser in die [[politieke wetenskap]] aan die [[McGill Universiteit|McGill-universiteit]], gebruik dit vir "'n individu of politieke beweging wat sy aandag, diskoers en aktiwiteite hoofsaaklik toespits op die voer van 'n gewelddadige, onversetlike veldtog wat hy 'n ''djihad'' noem".<ref name=Romano>{{Cite encyclopedia |author=David Romano |title=Jihadists in Iraq |editor1=John L. Esposito |editor2=Emad El-Din Shahin |encyclopedia=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2013 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.003 |isbn=978-0-19-539589-1}}</ref> Hy onderskei die djihadistiese diskoers, wat die ''djihad'' as 'n wêreldwye projek om die wêreld te hervorm aanbied, van die weerstandsdiskoers van groepe soos [[Hezbollah]], wat as 'n streeksprojek teen 'n bepaalde vyand aangebied word.<ref name=Romano/> Jarret Brachman beskou die woord as "lomp en omstrede", juis omdat dit die woord ''djihad'' bevat, wat vir die meeste Moslems na 'n geestelike arbeid aan die self verwys en een van die grondslae van 'n vroom lewe is.<ref name=Brachman>{{Cite book |author-last=Brachman |author-first=Jarret |title=Global Jihadism: Theory and Practice |publisher=Routledge |location=Londen |year=2008 |pages=4-5, 11-12 |isbn=978-0-415-45242-7}}</ref> Baie Moslems gebruik die woorde "djihadisme" en "djihadis" nie, omdat hulle nie van die verbintenis tussen onwettige geweld en 'n edel godsdienstige begrip hou nie, en verkies eerder woorde wat die betrokkenes se aanspraak ontken, soos "afwykendes".<ref name=BBCwhat/> [[Maajid Nawaz]], stigter van die anti-ekstremisme-denktenk Quilliam, omskryf die djihadisme as 'n gewelddadige onderafdeling van die Islamisme: "Islamisme [is] die begeerte om enige weergawe van Islam op enige samelewing af te dwing. Djihadisme is die poging om dit met geweld te doen."<ref name=Nawaz>{{Cite web |url=http://www.thedailybeast.com/admit-it-these-terrorists-are-muslims |title=Admit It: These Terrorists Are Muslims |work=The Daily Beast |author=Maajid Nawaz |date=14 Junie 2016}}</ref> "Djihad Cool" is 'n benaming vir die herbemarking van die militante djihadisme as modieus onder jonger mense, deur middel van verbruikerskultuur, [[sosiale media]], tydskrifte, [[kletsrym]]-video's, speelgoed en propagandavideo's.<ref name=Emerson>{{Cite web |url=http://www.familysecuritymatters.org/publications/detail/jihad-is-cool-jihadist-magazines-recruit-young-terrorists |title=Jihad is Cool: Jihadist Magazines Recruit Young Terrorists |work=Family Security Matters |author=Steve Emerson |date=15 April 2013}}</ref><ref name=npr>{{Cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125186382 |title=Jihadi Cool: Terrorist Recruiters' Latest Weapon |work=National Public Radio |author=Dina Temple-Raston |date=6 Maart 2010}}</ref> Dit is 'n [[subkultuur]] wat hoofsaaklik op mense in ontwikkelde lande toegepas word wat gewerf word om na konflikgebiede te reis.<ref name=npr/> == Geskiedenis == === Ideologiese wortels === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|links|duimnael|Die Egiptiese Moslem-geleerde Sayyid Qutb het met sy tronkgeskrifte die ideologiese grondslag van die salafisties-djihadistiese beweging gelê.]] Islamitiese ekstremisme dateer terug tot die vroeë geskiedenis van Islam met die verskyning van die [[Kharidjiete]] in die sewende eeu.<ref name=Izutsu>{{Cite book |author-last=Izutsu |author-first=Toshihiko |year=2006 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (''Kāfir''): The Khārijites and the origin of the problem |location=Tokio |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies |pages=1-20 |isbn=983-9154-70-2}}</ref> Hulle het hulle tydens die eerste Islamitiese burgeroorlog van sowel die Soenniete as die Sjiïete afgeskei en was veral bekend vir 'n radikale benadering tot die ''takfir'' – die verklaring dat 'n ander Moslem 'n ongelowige is – waarvolgens hulle sowel Soennitiese as sjiïtiese Moslems tot ongelowiges of vals Moslems verklaar het en hulle gevolglik weens hul vermeende afvalligheid die dood waardig geag het.<ref name=Izutsu/> Onder die vroeëre Moslem-geleerdes en teoloë wat 'n diepgaande invloed op die Islamitiese fundamentalisme en op die ideologie van die hedendaagse djihadisme gehad het, tel die middeleeuse denkers [[Ibn Taymiyyah]], Ibn Kathir en [[Wahhabisme|Muhammad ibn Abd al-Wahhab]], naas die moderne Islamitiese ideoloë Muhammad Rashid Rida, [[Sayyid Qutb]] en Abul Ala Maududi.<ref name=Habeck>{{Cite book |author-last=R. Habeck |author-first=Mary |title=Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0-300-11306-4 |location=Londen |pages=17-18, 42}}</ref><ref name=Jalal/> Onder die invloedrykste ideologiese wortels van die djihadisme word die [[Wahhabisme]] gereken, wat in die agtiende eeu op die Arabiese Skiereiland ontstaan het, sowel as die [[Moslembroederskap]], wat in 1928 in [[Egipte]] gestig is, en die Pakistanse eweknie daarvan, die Jamaat-e-Islami van Maududi.<ref name=Wohler>{{Cite book |author-last=Wöhler-Khalfallah |author-first=Khadija Katja |title=Islamischer Fundamentalismus: Von der Urgemeinde bis zur Deutschen Islamkonferenz |publisher=Hans Schiler |location=Berlyn |year=2009 |pages=70-180 |isbn=978-3-89930-229-5}}</ref><ref name=Lacroix>{{Cite journal |author1=Laurent Bonnefoy |author2=Stéphane Lacroix |title=Le problème saoudien. Le wahhabisme, rempart ou inspirateur de l'État islamique ? |journal=Revue du crieur |issue=3 |date=Maart 2016 |pages=41-42}}</ref> Sayyid Qutb, 'n Egiptiese ideoloog en 'n vooraanstaande leier van die Moslembroederskap, was in die 1960's 'n invloedryke voorstander van 'n pan-Islamitiese ideologie.<ref name=Polk>{{Cite book |author-last=Polk |author-first=William R. |year=2018 |chapter=The Philosopher of the Muslim Revolt, Sayyid Qutb |title=Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North |location=New Haven en Londen |publisher=Yale University Press |pages=370-380 |doi=10.2307/j.ctv1bvnfdq.40 |isbn=978-0-300-22290-6}}</ref> Hy was die eerste om dié beginsels, wat ander Moslems tot ongelowiges verklaar, uiteen te sit in sy hoofwerk ''Fi zilal al-Qur'an'' ("In die skaduwee van die Koran") en sy manifes ''Ma'alim fi'l-tariq'' ("Mylpale") van 1966, wat gelei het tot sy teregstelling deur die Egiptiese regering van [[Gamal Abdel Nasser]] in daardie jaar.<ref name=Cook2015>{{Cite book |author-last=Cook |author-first=David |year=2015 |chapter=Radical Islam and Contemporary Jihad Theory |title=Understanding Jihad |location=Berkeley |publisher=University of California Press |edition=2de |pages=93-127 |isbn=978-0-520-28732-7}}</ref><ref name=Moussalli>{{Cite book |author-last=Moussalli |author-first=Ahmad S. |year=2012 |chapter=Sayyid Qutb: Founder of Radical Islamic Political Ideology |editor-last=Akbarzadeh |editor-first=Shahram |title=Routledge Handbook of Political Islam |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=9-26 |isbn=978-1-138-57782-4}}</ref> Volgens Qutb het die Moslem-gemeenskap (''oemma'') reeds eeue tevore opgehou bestaan en na die ''jahiliyyah'' – die voor-Islamitiese tydperk van onkunde – teruggekeer, omdat dié wat hulleself Moslems noem, versuim het om die Islamitiese reg na te kom.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Om Islam te herstel, het hy voorgestel dat die moderne samelewing verwerp word, dat 'n [[avant-garde]] na die voorbeeld van die vroeë Moslem-geslagte gevorm word, dat Islam verkondig word, en dat die gelowige hom op armoede en selfs die dood voorberei met die oog op 'n ''djihad'' teen wat hy as 'n ''jahili''-regering en -samelewing beskou het, en die omverwerping daarvan.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Die Qutbisme is deur baie vooraanstaande Moslem-geleerdes sowel as deur ander lede van die Egiptiese Moslembroederskap, soos Yusuf al-Qaradawi, veroordeel.<ref name=Moussalli/> Ná Qutb se teregstelling het [[Ayman al-Zawahiri]] die Egiptiese Islamitiese Djihad gestig, 'n organisasie wat die regering wou vervang met 'n Islamitiese staat wat Qutb se idees sou weerspieël.<ref name=Wright>{{Cite book |title=The Looming Tower |author=Lawrence Wright |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=0-375-41486-X |chapter=2}}</ref> Onder die vroeë djihadistiese groepe tel at-Takfir wa-l-Hidjra en al-Djihad, wat in die 1970's as afsplitsings van die Moslembroederskap gestig is en met terreuraanvalle op verskeie Egiptiese staatsamptenare die aandag getrek het, waaronder die moord op president [[Anwar Sadat]] in 1981.<ref name=Wohler/> Dit was veral dié sluipmoord wat die djihadisme internasionaal bekend gemaak het, aangesien die dadergroep sy beweegredes uitvoerig geformuleer het.<ref name=Jansen>{{Cite journal |author-last=Jansen |author-first=Johannes J. G. |title=The Creed of Sadat's Assassins. The Contents of "The Forgotten Duty" analysed |journal=Die Welt des Islams |volume=25 |year=1985 |pages=1-30}}</ref><ref name=Peters160>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam |publisher=Markus Wiener |location=Princeton |year=2005 |pages=160-167}}</ref> Die uitleg van die ideologiese grondslae van die djihadisme verskil. Vir die politikoloog [[Antoine Sfeir]] is die djihadisme in die loop van die oorlog in [[Afghanistan]] in die 1980's gebore, as die vrug van 'n sintese tussen die tradisionalistiese Wahhabitiese stroming en die strategie van die Moslembroederskap.<ref name=Sfeir>{{Cite web |title=Islam – Salafisme, jihadisme |url=https://antoinesfeir.wordpress.com/decryptages/salafisme/ |website=Die blog van Antoine Sfeir |author=Antoine Sfeir}}</ref> Vir Anne-Clémentine Larroque is die djihadisme nie "wesenseie aan die godsdiens" nie, maar 'n hedendaagse beweging wat uit die stellings van twee groot ideoloë voortkom: Qutb, wat in die 1960's die terugkeer tot 'n politieke Islam geteoretiseer het waarin die ''djihad'' 'n sentrale plek inneem, en Maududi, wat in dieselfde tydperk die stryd om die skepping van 'n Pakistanse Islamitiese staat bepleit het.<ref name=Larroque>{{Cite web |author1=Eugénie Bastié |author2=Anne-Clémentine Larroque |url=http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2014/08/08/31002-20140808ARTFIG00116-hamas-freres-musulmans-djihadistes-les-differents-visages-de-l-islamisme.php |title=Hamas, Frères musulmans, djihadistes : les différents visages de l'islamisme |work=FigaroVox |date=8 Augustus 2014}}</ref> Volgens die akademikus Stéphane Lacroix het die djihadisme 'n geslagslyn wat van dié van die [[Salafisme]] en die Wahhabisme onderskei moet word: dit staan eerder in die intellektuele erfenis van die moderne Islamitiese bewegings, en ontstaan in die 1950's en 1960's onder Qutb se pen as "'n rewolusionêre variant van die Islamisme". Eers in die 1990's, onder godsdienstige ideoloë soos Abu Qatada en die Palestynsgebore Abu Muhammad al-Maqdisi, het die djihadistiese diskoers gesalafiseer, 'n ontwikkeling wat sy hoogtepunt met die koms van die [[Islamitiese Staat]] bereik het. Lacroix beklemtoon dat dié wat die djihadistiese leer vasgelê het, oorwegend Egiptenaars, Siriërs en Palestyne was.<ref name=Lacroix/> Die herkoms van die ideologie word verskillend beoordeel. Vir die Franse antiterreurregter David Bénichou het die djihadisme sy wortels in die [[Koran]] en die [[Hadit|hadith]].<ref name=Benichou329>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=329 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die geskiedkundiges Ladan en Roya Boroumand meen daarenteen dat die bron van die djihadiste se ideologie nie die Koran is nie, maar die leninisme, die [[fascisme]] en die [[totalitarisme|totalitêre]] strominge van die twintigste eeu.<ref name=Boroumand>{{Cite journal |author1=Ladan Boroumand |author2=Roya Boroumand |title=Terror, Islam, and Democracy |journal=Journal of Democracy |volume=13 |issue=2 |date=April 2002}}</ref> Die sosioloog Farhad Khosrokhavar sien in die djihadisme "die mees uitgewerkte totalitêre ideologie sedert die [[kommunisme]] en die nasionaal-sosialisme", en merk op dat sommige djihadiste selfs sjiïete kan wees; volgens hom neem die djihadistiese ideoloë Westerse ekstremistiese idees op, veral dié van die uiterste linkervleuel en die uiterste regtervleuel.<ref name=Khosro>{{Cite web |url=http://www.ehess.fr/fr/enseignement/enseignements/2010/ue/1075/ |title=L'idéologie du jihadisme |website=ehess.fr}}</ref> Vir [[Olivier Roy]] is die djihadiste bowenal deur radikaliteit en geweld geboei, en nie deur Islam as sodanig nie; hy praat daarom van 'n "islamisering van die radikaliteit", teenoor die "radikalisering van Islam" wat deur die Islamkundige Gilles Kepel verdedig word.<ref name=RoyLM>{{Cite news |author=Olivier Roy |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2016/10/12/pour-olivier-roy-l-islam-n-explique-pas-le-terrorisme_5012540_3232.html |title=Pour Olivier Roy, l'islam n'explique pas le terrorisme |work=Le Monde |date=12 Oktober 2016}}</ref> 'n Verklaring wat vir die djihadiste se bereidheid gegee word om burgerlikes en belydende Moslems te dood op grond daarvan dat hulle in werklikheid afvalliges is, is die sterk verminderde invloed van die tradisionele, uiteenlopende klas geleerdes en regsgeleerdes. In die oorgrote meerderheid Moslem-lande is die private godsdienstige stigtings wat die onafhanklikheid van die geleerdes eeue lank onderhou het, gedurende die na-koloniale 1950's en 1960's deur die staat oorgeneem; die regsgeleerdes het staatsamptenare geword en is mettertyd deur die publiek gesien as mense wat die belange van die heersers dien.<ref name=AbouElFadl>{{Cite book |author-last=Abou El Fadl |author-first=Khaled |title=The Place of Tolerance in Islam |date=2002 |publisher=Beacon Press |pages=6, 8-9 |isbn=978-0-8070-0229-2}}</ref> In dié gesagsleemte het 'n aggressiewe sendingsywer ingetree wat met tienmiljarde dollars se olie-uitvoergeld uit [[Saoedi-Arabië]] befonds is.<ref name=Kepel51>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2006 |publisher=I.B. Tauris |page=51 |isbn=978-1-84511-257-8}}</ref> === Die Sowjet-Afghaanse Oorlog en die ontstaan van al-Kaïda === [[Lêer:Mujahideen prayer in Shultan Valley Kunar, 1987.jpg|duimnael|Afghaanse ''mudjahidien'' in gebed in die provinsie Kunar, Afghanistan (1987).]] Die organisatoriese vroeë vorme van die djihadisme het in die 1980's in Afghanistan groot internasionale steun en toeloop gekry, ná die Sowjet-inval aan die einde van 1979, toe Islamitiese ''mudjahidien'' met die steun van [[Pakistan]], Saoedi-Arabië en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teen die Sowjetleër en die kommunistiese regering wat dit gesteun het, geveg het.<ref name=Lohlker/> Die Palestynse teoloog Abdallah Azzam was een van die invloedrykste bevorderaars van die godsdienstig gemotiveerde deelname van Arabiese Moslems aan die oorlog, en word as die grondlegger van die djihadisme beskou.<ref name=Lohlker/><ref name=iReMMO/> Sy volgeling [[Osama bin Laden]] het met die internasionale netwerk [[Al-Kaïda]] wat hy opgebou het, van die 1990's af die vernaamste verteenwoordiger van die nou grensoorskrydende djihadistiese beweging geword.<ref name=Lohlker/> Al-Kaïda het ontwikkel uit die Maktab al-Khidamat ("Dienskantoor"), 'n organisasie wat in 1984 in Peshawar in Pakistan deur Bin Laden en Azzam gestig is om fondse in te samel en buitelandse ''mudjahidien'' vir die oorlog te werf.<ref name=Aydinli>{{Cite book |author-last=Aydınlı |author-first=Ersel |year=2018 |chapter=The Jihadists pre-9/11 |title=Violent Non-State Actors: From Anarchists to Jihadists |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=65-109 |isbn=978-1-315-56139-4}}</ref> Daar word gesê dat die Sowjet-Afghaanse Oorlog "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n hoofmag in die Moslem-wêreld versterk het".<ref name=Commins174>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |page=174}}</ref> Ná die oorlog het die veterane na hul tuislande teruggekeer en van daar na ander konflikgebiede met Moslem-bevolkings versprei, soos [[Algerië]], [[Bosnië en Herzegowina|Bosnië]] en [[Tsjetsjnië]], wat 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep het.<ref name=Commins156>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |pages=156-157}}</ref> Ná die geslaagde partisaneoorlog in Afghanistan het die swaartepunt van die djihadistiese bedrywigheid na [[terrorisme]] verskuif, waarvan die aanvalle op die Verenigde State op 11 September 2001 die grootste internasionale uitwerking gehad het.<ref name=Lohlker/> Onafhanklik van al-Kaïda het daar van die 1990's af magtige djihadistiese groeperinge ontstaan in onder meer [[Somalië]] (al-Shabaab), Pakistan (Lashkar-e-Taiba), [[Rusland]] (die Kaukasus-Emiraat) en [[Indonesië]] (Jemaah Islamiyah).<ref name=Huhnholz2010>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Dschihadistische Raumpraxis. Raumordnungspolitische Herausforderungen des militanten sunnitischen Fundamentalismus |publisher=LIT |location=Berlyn |year=2010 |isbn=978-3-643-10546-2}}</ref> === Irak, die Arabiese Lente en die Islamitiese Staat === [[Lêer:Abu Musab al-Zarqawi portrait.jpg|duimnael|Abu Musab al-Zarqawi, voormalige leier van al-Kaïda in Irak.]] Die besetting van [[Irak]] deur internasionale troepe, wat op die [[Irakse Oorlog]] van 2003 gevolg het, het 'n nuwe strydgebied gebied waarop djihadistiese organisasies met aanslae en gevegshandelinge internasionale aandag verwerf en uiteenlopende hulpbronne kon buitmaak. In die sogenaamde "Irakse verset" het verskeie mededingende groepe naas mekaar geveg. Terwyl al-Kaïda die verklaarde hoofteenstander van die "oorlog teen terreur" van president George W. Bush was, het die organisasie sy struktuur ten gunste van 'n sterker regionalisering verander, met verskillende swaartepunte in die [[Magreb]], [[Jemen]], Somalië, en Afghanistan en Pakistan.<ref name=Lohlker/> Die wrewel onder die Soenniete oor hul marginalisering ná die val van die Ba'athistiese regime in 2003 het tot die opkoms van djihadistiese netwerke in die streek gelei, wat in die opstand onder leiding van al-Kaïda in Irak uitgeloop het.<ref name=Williams>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=45-46, 179, 185-195}}</ref> Die beleid van de-Ba'athifisering wat deur die nuwe regering ingestel is, het tot groter steun vir die djihadiste gelei, en oorblyfsels van die Irakse Ba'athiste het hulle in hul gemeenskaplike stryd teen die Verenigde State met al-Kaïda begin verbind.<ref name=Williams188>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=188-192 |chapter=4: The Invasion and Occupation of Iraq}}</ref> Die oorlogsjoernalis George Packer skryf in ''The Assassins' Gate'': {{Aanhaling|teks=Die oorlog in Irak het sommige van die Bush-regering se bewerings vals bewys en ander selfvervullend gemaak. Een daarvan was die aandrang op 'n operasionele skakel tussen Irak en al-Kaïda ... ná die val van die regime was die kragtigste ideologiese mag agter die opstand Islam en sy vyandigheid teenoor nie-Islamitiese indringers. Sommige voormalige Ba'athistiese amptenare het selfs opgehou drink en begin bid. Die opstand is ''mukawama'', oftewel verset, genoem, met bybetekenisse van godsdienstige regmatigheid; sy vegters het ''mudjahidien'' geword en het verklaar dat hul sending die djihad is.|teken=George Packer, ''The Assassins' Gate''<ref name=Packer>{{Cite book |author-last=Packer |author-first=George |title=The Assassins' Gate: America in Iraq |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2006 |isbn=978-0-374-53055-6 |page=309}}</ref>}} In die loop van die volksopstande van die [[Arabiese Lente]] van 2010 af het verdere djihadistiese groeperinge in [[Tunisië]], Egipte, [[Libië]] en [[Sirië]] ontstaan. Reeds sedert die middel van die 2000's het dit geblyk dat al-Kaïda se netwerk, wat op trans- en internasionaliteit berus, in vergelyking met meer regionale djihadistiese groepe weliswaar buigsamer, maar ook minder organisasiebekwaam was. Die vervolgingsdruk op wêreldwyd optredende djihadiste het gelei tot 'n magsverskuiwing binne die djihadisme, omdat plaaslik en streeksgewys gewortelde strominge hulle duursamer, talryker, doeltreffender en polities magtiger kon vestig as verspreide individue en klein groepe wat slegs deur idees verbind is.<ref name=Huhnholz2012>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |editor=Jochen Kleinschmidt |chapter=Dschihadismus und Territorialität. Eine politiktheoretische Perspektive auf Ursachen, Bedingungen und Folgen fehlenden Territorialdenkens im militanten sunnitischen Fundamentalismus |title=Der terrorisierte Staat. Entgrenzungsphänomene politischer Gewalt |publisher=Steiner |location=Stuttgart |year=2012 |pages=189-216 |isbn=978-3-515-10117-2}}</ref> Die [[Islamitiese Staat]] (IS) het in 2014 'n leiersposisie binne die djihadistiese beweging bereik wat met dié van al-Kaïda meegeding het, deurdat dit daarin geslaag het om 'n uitgestrekte aaneenlopende gebied in die noordweste van Irak en die ooste van Sirië te verower en groot wapenvoorrade van die Irakse weermag buit te maak.<ref name=Huhnholz2015>{{Cite journal |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Heimkehr ins Kalifat? Historische Ursprünge und gegenwärtige Folgen der sakralen Geographie des Dschihadismus |journal=Die Friedens-Warte |issue=3-4 |volume=90 |date=2015 |pages=311-339 |isbn=978-3-8305-3683-3}}</ref> Teen die einde van 2015 het die selfverklaarde [[kalifaat]] 'n gebied met sowat 12 miljoen inwoners regeer, waar dit sy ekstremistiese uitleg van die Islamitiese reg afgedwing het, 'n jaarlikse begroting van meer as een miljard Amerikaanse dollar bestuur het en meer as 30&nbsp;000 vegters beveel het.<ref name=Gerges>{{Cite book |author-last=Gerges |author-first=Fawaz A. |title=ISIS: A History |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17000-8 |pages=21-22}}</ref><ref name=Shinkman>{{Cite web |author-last=Shinkman |author-first=Paul D. |date=27 Desember 2017 |title=ISIS By the Numbers in 2017 |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-12-27/isis-by-the-numbers-in-2017 |work=U.S. News & World Report}}</ref> Ná die massale vervolging van minderhede met omvangryke menseregteskendings, waaronder in die besonder die volksmoord op die Jesidi's in Noord-Irak, en verskeie onthoofdings van Westerse gyselaars wat doelbewus vir die media geënsceneer is,<ref name=Zeit>{{Cite news |title=UN werfen IS Völkermord vor |url=http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-03/islamischer-staat-voelkermord-uno |work=Zeit Online |date=19 Maart 2015}}</ref> het IS van Augustus 2014 tot Maart 2019 die teiken van militêre ingryping geword, in die vorm van lugaanvalle deur die internasionale alliansie teen die Islamitiese Staat in Irak en Sirië, sowel as van langdurige grondgevegte deur die Irakse weermag, die Koerdiese Peshmerga en die Koerdiese Volksbeskermingseenhede (YPG).<ref name=Zeit/> In September 2014 het die [[Veiligheidsraad]] van die [[Verenigde Nasies]] hom in sy eenparig aanvaarde resolusie 2178 teen internasionale verskynsels van terrorisme gerig en daarby uitdruklik IS, die al-Nusra-front en ander groeperinge wat met al-Kaïda verbonde is of daaruit ontstaan het, genoem. Ramings van die Verenigde Nasies het in daardie tyd van meer as 13&nbsp;000 buitelandse vegters uit meer as 80 state uitgegaan wat hulle by IS en al-Nusra aangesluit het.<ref name=UNSC>{{Cite web |title=Security Council Unanimously Adopts Resolution Condemning Violent Extremism, Underscoring Need to Prevent Travel, Support for Foreign Terrorist Fighters |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11580.doc.htm |publisher=Verenigde Nasies |date=24 September 2014}}</ref> Ná 'n uitputtende konflik met Amerikaanse, Irakse en Koerdiese magte het IS teen 2019 die beheer oor al sy Midde-Oosterse gebiede verloor en na 'n opstand vanuit afgeleë skuilplekke teruggekeer, terwyl sy propaganda voortgeduur het. Dié pogings het 'n beduidende aanhang in Noord-Afrika en die Sahel-streek gewerf, waar IS steeds noemenswaardige gebied beheer.<ref name=CTK>{{Cite news |author1=Brian Carter |author2=Kathryn Tyson |author3=Liam Karr |author4=Peter Mills |date=17 Mei 2023 |title=Salafi Jihadi Movement Weekly Update |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/salafi-jihadi-movement-weekly-update-may-17-2023 |work=Institute for the Study of War}}</ref> Die herstel van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan in 2021 en die vestiging van 'n nuwe Siriese regering ná die val van Bashar al-Assad in 2024 het onderskeidelik uit die salafisties-djihadistiese groepe [[Taliban]] en Hayat Tahrir al-Sham voortgekom.<ref name=AtlCouncil>{{Cite web |date=18 Desember 2024 |title=The fall of the Assad regime is just the beginning of Syria's quest for stability |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-quest-for-stability-hts-sharaa/ |website=Atlantic Council}}</ref><ref name=WashInst>{{Cite web |title=Return of the Islamic Emirate of Afghanistan: The Jihadist State of Play |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/return-islamic-emirate-afghanistan-jihadist-state-play |website=The Washington Institute}}</ref> === Sedert 2019 === Van 2019 af bevind die transnasionale terrorisme hom in 'n fase van verswakking, wat blyk uit 'n versplintering van die djihadistiese toneel in talle klein organisasies wat boonop mekaar beveg. IS het van 2014 af streeksorganisasies in Afghanistan, Libië, Egipte, Jemen, die [[Sahara]], die [[Sahel]]-streek, die [[Kaukasus]] en selfs die [[Filippyne]] geskep en dié groeperinge "provinsies" (''wilayat'') genoem, maar hulle staan meestal in mededinging met eenhede van al-Kaïda, sodat 'n nuwe organisasie van formaat hom nie kon vorm nie.<ref name=Ponticelli>{{Cite journal |author=Nathanaël Ponticelli |title=La stratégie hybride de l'État islamique : quels enseignements et quels enjeux ? |journal=Les Notes de l'IRIS |date=Januarie 2020 |pages=34-35 |url=https://www.iris-france.org/wp-content/uploads/2020/01/La-strat%C3%A9gie-hybride-de-l%C3%89tat-islamique.pdf}}</ref> In 2022 was die djihadiste veral sterk in Afghanistan, Sirië en Afrika.<ref name=FTVI>{{Cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/niger/le-groupe-etat-islamique-cherche-un-second-souffle-en-afrique_5265169.html |title=Le groupe État islamique cherche un second souffle en Afrique |year=2022 |website=francetvinfo.fr}}</ref> In Augustus 2021 het die Taliban, bondgenote van al-Kaïda, met die onttrekking van die Verenigde State en sy bondgenote 'n ongekende oorwinning behaal, hoewel dit gerelativeer word deur die feit dat die Taliban hulle fel teen die plaaslike IS-tak, die "provinsie Khorasan", verset het, wat in 2021 en 2022 verwoestende aanslae bly pleeg het. In Sirië het oorblywende IS-groepe ondergronds teen hul talle vyande bly veg, terwyl Hayat Tahrir al-Sham, destyds met al-Kaïda verbonde, hom van die provinsie Idlib in die noordweste meester gemaak het, wat vegters uit die hele wêreld gelok het. Die toestand was nog dramatieser in [[Mali]] en die buurlande, waar die djihadistiese beweging sedert 2012 in omvang toegeneem het. Daarby kom 'n reeds gevestigde djihadistiese teenwoordigheid in Somalië (al-Shabaab), [[Nigerië]] ([[Boko Haram]]) en, meer onlangs, in ander streke suid van die Sahara. Dit is in Afrika dat die djihadiste hul operasiegebiede die meeste kon uitbrei en die kring van hul ondersteuners die meeste kon vergroot.<ref name=Steinberg>{{Cite journal |author-last=Steinberg |author-first=Guido |title=Internationale Sicherheitspolitik: Transnationaler Terrorismus |journal=Informationen zur politischen Bildung |issue=353 |date=Januarie 2022 |page=29 |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Met die onttrekking van die Verenigde State uit Afghanistan het die Weste sy stelsel van terreurbestryding herskik. Soos die onttrekking van die Franse troepe uit Mali in 2022 toon, is die tyd van grootskaalse ingrypings in die Moslem-wêreld verby. In verskeie state, waaronder Jemen, Somalië en Niger, word die stryd teen terrorisme voortgesit, maar met veldtogte wat minder mense en hulpbronne verg en van vlieënierlose vliegtuie en gespesialiseerde personeel gebruik maak.<ref name=Martinez>{{Cite book |author-last=Martinez |author-first=Luis |title=L'Afrique, le prochain califat ? La spectaculaire expansion du djihadisme |publisher=Tallandier |year=2023}}</ref> == Salafistiese djihadisme == Die Egiptiese Islamitiese bewegings van die 1950's word oor die algemeen as die voorlopers van die hedendaagse salafisties-djihadistiese groepe beskou.<ref name=Shapoo>{{Cite web |author-last=Farid Shapoo |author-first=Sajid |date=19 Julie 2017 |title=Salafi Jihadism – An Ideological Misnomer |url=https://www.researchgate.net/publication/318573548 |website=ResearchGate}}</ref> Die teologiese leerstellings van die Siries-Egiptiese geleerde Rashid Rida (1865-1935) het dié bewegings sterk beïnvloed; onder sy noemenswaardige idees tel die herlewing van die tradisies van die vroeë Moslem-geslagte en die verwydering van Westerse invloede en van die ''jahiliyyah'' uit die Moslem-wêreld, met die model van die "reggeleide" kaliefs voor oë.<ref name=Turner>{{Cite book |author-last=A. Turner |author-first=John |title=Religious Ideology and the Roots of the Global Jihad: Salafi Jihadism and International Order |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-349-48873-5 |location=New York |page=114 |doi=10.1057/9781137409577}}</ref><ref name=Farmer>{{Cite book |author-last=R. Farmer |author-first=Brian |title=Understanding Radical Islam: Medieval Ideology in the Twenty-first Century |publisher=Peter Lang |year=2007 |isbn=978-0-8204-8843-1 |location=New York |page=80}}</ref> In 2003 het die CIA-beampte Marc Sageman die salafistiese djihadisme beskryf as 'n "maatskaplike Moslem-herlewingsbeweging" met "wortels in Egipte". Volgens hom word die salafistiese djihadiste beïnvloed deur die strategie van vooraanstaande Egiptiese ideoloë soos Sayyid Qutb en Muhammad Abd al-Salam Faradj, wat die rewolusionêre omverwerping van sekulêre regimes en die vestiging van Islamitiese state deur 'n gewapende djihad bepleit het.<ref name=Sageman>{{Cite web |date=9 Julie 2003 |title=The Global Salafi Jihad |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/hearings/hearing3/witness_sageman.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> Volgens die Franse politikoloog Gilles Kepel het die salafistiese weergawe van die djihadisme "eerbied vir die heilige tekste in hul mees letterlike vorm" verenig "met 'n volstrekte toewyding aan die djihad, waarvan die nommer-een-teiken Amerika moes wees, wat as die grootste vyand van die geloof beskou is".<ref name=KepelJihad>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-257-8 |pages=219-222}}</ref> Kepel het geskryf dat die salafiste wat hy in die 1980's in Europa teëgekom het, "heeltemal onpolities" was; teen die middel van die 1990's het hy egter van hulle ontmoet wat gemeen het dat 'n djihad in die vorm van "geweld en terrorisme" "geregverdig is om hul politieke doelwitte te verwesenlik". Die vermenging van baie salafiste wat van die Europese hoofstroomsamelewing vervreem was met gewelddadige djihadiste het "'n plofbare mengsel" geskep.<ref name=Livesey>{{Cite web |date=2005 |title=The Salafist movement |author=Bruce Livesey |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |publisher=PBS Frontline}}</ref> Volgens Rudolph Peters "kopieer" hedendaagse tradisionalistiese Moslems "frases uit die klassieke werke oor die [[Fikh|fikh]]" in hul geskrifte oor die djihad; die moderniste "beklemtoon die verdedigende aspek van die djihad en beskou dit as die ekwivalent van die regverdige oorlog in die moderne internasionale reg; en die hedendaagse fundamentaliste (Abul A'la Maududi, Sayyid Qutb, Abdullah Azzam en ander) sien dit as 'n stryd om die uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale".<ref name=Peters150>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Markus Wiener |year=1996 |location=Princeton |page=150 |isbn=90-04-04854-5}}</ref> === Ideoloë === Onder die "teoretici" van die salafistiese djihadisme tel Afghaanse djihadveterane soos die Palestyn Abu Qatada, die Siriër Mustafa Setmariam Nasar en die Egiptenaar Mustapha Kamel, bekend as Abu Hamza al-Masri.<ref name=Kepel220>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=Harvard University Press |year=2002 |page=220}}</ref> Al-Kaïda se tweede leier en medestigter Ayman al-Zawahiri het Sayyid Qutb en sy geskrifte geprys en verklaar dat Qutb se oproep die ideologiese inspirasie vir die hedendaagse salafisties-djihadistiese beweging gevorm het.<ref name=Alarabiya>{{Cite web |author-last=al-Saleh |author-first=Huda |date=21 Maart 2018 |title=After Saudi Crown Prince's pledge to eliminate Brotherhood, Zawahri defends them |url=https://english.alarabiya.net/features/2018/03/21/Al-Qaeda-s-Zawahiri-defends-the-Muslim-Brotherhood-in-new-video-message |website=Al Arabiya News}}</ref> Ander vooraanstaande figure in die beweging sluit in Anwar al-Awlaki, voormalige leier van al-Kaïda op die Arabiese Skiereiland; Abu Bakar Bashir, leier van die verbode Indonesiese militante groep Jemaah Islamiyah; Nasir al-Fahd, 'n Saoedi-Arabiese salafisties-djihadistiese geleerde; Mohammed Yusuf, stigter van Boko Haram; Omar Bakri Muhammad; en Abu Bakr al-Baghdadi, die eerste leier van die Islamitiese Staat.<ref name=Scheuer>{{Cite book |author-last=Scheuer |author-first=Michael |title=Osama Bin Laden |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975327-7 |page=247}}</ref><ref name=Moghadam>{{Cite book |author-last=Moghadam |author-first=Assaf |title=The Globalization of Martyrdom: Al Qaeda, Salafi Jihad, and the Diffusion of Suicide Attacks |date=2011 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0144-7 |page=45}}</ref><ref name=BBCBaghdadi>{{Cite news |title=Who was Abu Bakr al-Baghdadi? |date=28 Oktober 2019 |work=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-50200392}}</ref> === Groepe === [[Lêer:Flag of Al Qaeda.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1980's deur al-Kaïda en sy faksies gebruik word.]] Onder die salafisties-djihadistiese groepe tel al-Kaïda,<ref name=Sageman/><ref name=Aydinli/> Salafia Djihadia,<ref name=Stanford>{{Cite web |date=6 Augustus 2012 |title=Moroccan Islamic Combatant Group |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/129 |publisher=Stanford-universiteit}}</ref> die nou ontbinde Algerynse Gewapende Islamitiese Groep (GIA)<ref name=KepelJihad/> en die Egiptiese groep al-Gama'a al-Islamiyya.<ref name=Jamestown>{{Cite journal |date=27 September 2012 |title=Former militants of Egypt's Al-Gama'a al-Islamiya struggle for political success |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=10 |issue=18 |page=1}}</ref> Al-Kaïda is waarskynlik die bekendste en doeltreffendste daarvan.<ref name=Jones>{{Cite book |author-last=Jones |author-first=Seth G. |title=A Persistent Threat: The Evolution of al Qa'ida and Other Salafi Jihadists |date=2014 |publisher=RAND Corporation}}</ref> Salafia Djihadia is 'n terreurorganisasie wat in [[Marokko]] en [[Spanje]] gesetel is en met al-Kaïda en die Marokkaanse Islamitiese Strydersgroep verbonde was. Die groep is bekend vir sy deelname aan die bomaanvalle in Casablanca in 2003, waarin 12 selfmoordbomplanters 33 mense doodgemaak en meer as 100 beseer het. Dit is wisselend beskryf as 'n beweging, as 'n los netwerk van salafisties-djihadistiese groepe en selle, en as 'n versamelnaam wat deur die Marokkaanse owerhede op militante salafistiese aktiviste toegepas word.<ref name=Pargeter>{{Cite journal |author-last=Pargeter |author-first=Alison |title=The Islamist Movement in Morocco |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=3 |issue=10}}</ref><ref name=Botha>{{Cite web |author-last=Botha |author-first=Anneli |date=Junie 2008 |title=Terrorism in the Maghreb: The Transnationalisation of Domestic Terrorism, hoofstuk 3: Terrorism in Morocco |url=https://www.issafrica.org/chapter-3-terrorism-in-morocco |publisher=Institute for Security Studies}}</ref> Al-Gama'a al-Islamiyya het van 1992 tot 1998 'n opstand teen die Egiptiese regering gevoer waarin minstens 800 Egiptiese polisiebeamptes, soldate, djihadiste en burgerlikes gedood is. Buite Egipte is dit veral bekend vir 'n aanval in November 1997 by die tempel van Hatsjepsoet in [[Luxor]], waar agt-en-vyftig buitelandse toeriste doodgemaak is. Die groep het in Maart 1999 'n wapenstilstand verklaar.<ref name=FAS>{{Cite web |title=al-Gama'at al-Islamiyya (Islamic Group) |url=https://fas.org/irp/world/para/ig.htm |publisher=FAS Intelligence Resource Program}}</ref><ref name=Jamestown/> In Sirië en Irak is sowel die al-Nusra-front as die Islamitiese Staat as salafisties-djihadistiese terreurorganisasies beskryf.<ref name=Hassan2014>{{Cite news |author-last=Hassan |author-first=Hassan |date=16 Augustus 2014 |title=Isis: a portrait of the menace that is sweeping my homeland |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/16/isis-salafi-menace-jihadist-homeland-syria |work=The Guardian}}</ref> Die al-Nusra-front is beskryf as 'n groep met "'n onbuigsame salafisties-djihadistiese ideologie" en as een van "die doeltreffendste" groepe wat teen die Siriese regime geveg het.<ref name=Benotman>{{Cite web |author-last=Benotman |author-first=Noman |title=Jabhat al-Nusra, A Strategic Briefing |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf |publisher=Quilliam Foundation |access-date=12 September 2026 |archive-date=28 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328080133/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf |url-status=dead }}</ref> Boko Haram in Nigerië is 'n salafisties-djihadistiese terreurorganisasie wat tienduisende mense doodgemaak en 2,3 miljoen mense uit hul huise verdryf het.<ref name=Thurston>{{Cite book |author-last=Thurston |author-first=Alexander |title=Boko Haram: The History of an African Jihadist Movement |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19708-1 |page=18}}</ref> Ander voorbeelde is Djund Ansar Allah in die [[Gasastrook]] en al-Salafiya al-Djihadiya in die [[Sinai]], wat in 2012 gestig is om die Egiptiese veiligheidsmagte en die Israeliese weermag te beveg.<ref name=Barnett>{{Cite web |author-last=Barnett |author-first=David |date=19 November 2012 |title=Sinai jihadists reportedly travel to Gaza to join Hamas in fight against Israel |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2012/11/sinai_salafists_reportedly_tra.php |website=Long War Journal}}</ref> == Deobandi-djihadisme == [[Lêer:Sami-ul-Haq.jpg|duimnael|Sami-ul-Haq, Deobandi-geleerde en ideoloog van die Taliban.]] Die Deobandi-djihadisme is 'n militante uitleg van Islam wat op die leerstellings van die Soennitiese Deobandi-beweging steun, wat in die negentiende eeu op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. Die beweging het drie golwe van gewapende djihad deurloop. Die eerste het die stigting van 'n Islamitiese gebied rondom Thana Bhawan tydens die Indiese opstand van 1857 behels, wat geval het nadat die Britte die Deobandi-magte in die slag van Shamli verslaan het. Ná die stigting van die Darul Uloom Deoband het Mahmud Hasan Deobandi die tweede golf ingelei en 'n gewapende verset teen die Britte gemobiliseer; ná die ontdekking van sy sogenaamde sybriewe-beweging is hy gearresteer en op Malta aangehou. Aan die einde van 1979 het die Pakistanse-Afghaanse grens die middelpunt van die derde golf geword, wat deur die Sowjet-Afghaanse Oorlog aangevuur is. Onder die beskerming van president Zia-ul-Haq het die beweging deur godsdiensskole soos die Darul Uloom Haqqania en die Jamia Uloom-ul-Islamia uitgebrei. Militante wat aan die Pakistanse-Afghaanse grens opgelei is, het aan die Afghaanse djihad deelgeneem en later verskeie organisasies gevorm, waaronder die Taliban. Die Taliban is in die middel van die 1990's in Afghanistan gestig deur Mullah Omar, 'n voormalige ''mudjahid'' wat 'n oog in die oorlog teen die Sowjetunie verloor het; in 1994 het hy 'n groep studente en geleerdes bymekaargebring, van wie baie hul opleiding in Deobandi-godsdiensskole in Khyber Pakhtunkhwa en Beloetsjistan ontvang het.<ref name=KhanThesis>{{Cite thesis |author-last=Khan |author-first=Irfanullah |title=The Deoband Movement and the Rise of Religious Militancy in Pakistan |type=PhD |publisher=Quaid-i-Azam-universiteit |year=2018 |page=226 |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/13652}}</ref> == Sjiïtiese djihadisme == Die woord "djihadisme" word byna uitsluitlik vir Soennitiese ekstremistiese groepe gebruik.<ref name=Econ>{{Cite news |title=The war against jihadists. Unsavoury allies |work=The Economist |date=6 September 2014 |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21615647-growing-power-shia-militias-iraq-and-syria-poses-tricky}}</ref> In Sirië, byvoorbeeld, waar duisende buitelandse Moslem-vegters aan die [[Siriese Burgeroorlog]] deelgeneem het, word nie-Siriese sjiïtiese Islamitiese groepe dikwels "milisies" genoem, terwyl Soennitiese buitelandse vegters "djihadiste" genoem word.<ref name=Econ/> Volgens die Iranees-Amerikaanse akademikus Vali Nasr verskil die politieke neigings van sjiïtiese en Soennitiese Islamitiese ideologieë: die Soennitiese fundamentalisme "in Pakistan en 'n groot deel van die Arabiese wêreld" is "ver van polities rewolusionêr" en is daarop gerig om die politieke bestel te islamiseer eerder as om dit deur 'n rewolusionêre stryd te verander, terwyl die sjiïtiese opvatting van 'n politieke Islam sterk deur [[Roeholla Chomeini]] en sy klem op die onderdrukking van die armes en die klassestryd beïnvloed is.<ref name=Nasr>{{Cite book |author-last=Nasr |author-first=Vali |year=2007 |chapter=The Battle of Islamic Fundamentalisms |title=The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future |location=New York en Londen |publisher=W. W. Norton |pages=148-149 |isbn=978-0-393-06211-3}}</ref> Die uitdrukking "sjiïtiese djihadisme" is veral sedert die Irakse Oorlog gebruik om die sjiïtiese gewapende groepe aan te dui wat teen die koalisiemagte in Irak opgetree het, soos die Mahdi-leër, Asaib Ahl al-Haq, die Kataib Hezbollah, die Badr-organisasie en die Brigade van die Beloofde Dag.<ref name=Caillet>{{Cite web |author-last=Caillet |author-first=Romain |title=Le « Jihad chiite » en Syrie et en Irak |url=http://jihadologie.blogs.liberation.fr/2018/04/12/le-jihad-chiite-en-syrie-et-en-irak/ |website=jihadologie.blogs.liberation.fr |date=12 April 2018 |access-date=12 September 2026 |archive-date=17 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817105448/http://jihadologie.blogs.liberation.fr/2018/04/12/le-jihad-chiite-en-syrie-et-en-irak/ |url-status=dead }}</ref> Die Islamkundige Romain Caillet beskryf dit as 'n vorm van Islamitiese terrorisme van sjiïtiese inspirasie wat steeds aktueel is. Voorbeelde wat gewoonlik met dié verskynsel verbind word, is die aanslag in die Rue de Rennes in 1986 deur [[Hezbollah]], die aanslag in Beiroet in Oktober 1983 waarin 58 Franse soldate gesterf het, en die aanslag in Buenos Aires in 1994. In 2012 is 'n aanslag in Bourgas in Bulgarye op Israeliese toeriste gepleeg wat 7 mense se lewens geëis en 32 beseer het; Hezbollah en Iran is as skuldig aangewys, en verskeie lande het daarna besluit om Hezbollah as 'n terreurorganisasie te klassifiseer.<ref name=Caillet/><ref name=NouvelObs>{{Cite web |title=La Bulgarie impute au Hezbollah l'attentat de Bourgas |url=https://www.nouvelobs.com/monde/20130205.REU6645/la-bulgarie-impute-au-hezbollah-l-attentat-de-bourgas |website=nouvelobs.com}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=LMHezbollah>{{Cite news |title=Le Hezbollah classé organisation terroriste par l'UE |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2013/07/23/le-hezbollah-classe-organisation-terroriste-par-l-ue_3451432_3214.html |work=Le Monde |date=23 Julie 2013}}</ref> Die verskynsel het tydens die Siriese Burgeroorlog in 2014 nuwe stukrag gekry, toe verskeie sjiïtiese milisies aan die kant van die magte van Bashar al-Assad aan die geveg deelgeneem het met die verdediging van die heilige plekke van die sjiïtiese Islam, soos die mausoleum van Sayyida Zeinab suid van [[Damaskus]], as vernaamste doelwit.<ref name=Parisien>{{Cite web |title=Sayeda Zeinab, haut lieu de pèlerinage chiite près de Damas |url=http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/sayeda-zeinab-haut-lieu-de-pelerinage-chiite-pres-de-damas-22-02-2016-5568527.php |website=leparisien.fr |date=22 Februarie 2016}}</ref> Dit het tot al meer sektarisme gelei, veral teenoor die Soenniete, wat toenemend onder wandade van dié milisies gely het.<ref name=OLJ>{{Cite news |author=Constance Daire |title=D'une vengeance à l'autre : les représailles des milices chiites en Irak |url=https://www.lorientlejour.com/article/1033070/dune-vengeance-a-lautre-les-represailles-des-milices-chiites-en-irak.html |work=L'Orient-Le Jour |date=3 Februarie 2017}}</ref> Volgens Sabrina Mervin, 'n navorser by die Franse Nasionale Sentrum vir Wetenskaplike Navorsing en 'n kenner van die Sjia, kan die woord "djihadis" wel vir sjiïtiese gewapende bewegings soos Hezbollah gebruik word, maar dit is 'n woord wat dié bewegings selde van hulleself gebruik; bewus van hul minderheidskarakter, beskou die sjiïete die djihad steeds as verdedigend.<ref name=Dalle>{{Cite book |author1-last=Dalle |author1-first=Ignace |author2-last=Glasman |author2-first=Wladimir |title=Le cauchemar syrien |publisher=Fayard |date=2016 |page=251 |isbn=978-2-213-69901-1}}</ref> Die Duitse oriëntalis en joernalis Daniel Gerlach stel die woord "muqawamis" voor (van die Arabiese ''muqawama'', "verset") om sommige van die sjiïtiese gewapende groepe te beskryf, aangesien die diskoers van die verset volgens hom hul ideologie en propaganda meer bepaal as die djihad.<ref name=Zenith>{{Cite web |title=Are Shia Militias Jihadist? |url=https://magazine.zenith.me/en/politics/jihadism-vs-muqawamism |website=magazine.zenith.me |date=20 Desember 2017}}</ref> Ook ander skrywers beskou die ideologie van die verset as oorheersend onder sjiïtiese Islamitiese groepe en stel dieselfde woord ter wille van duidelikheid voor.<ref name=Zenith/> == Oortuigings == Volgens Shadi Hamid en Rashid Dar word die djihadisme gedryf deur die gedagte dat die djihad 'n "individuele verpligting" (''fard 'ayn'') is wat op alle Moslems rus. Dit staan teenoor die oortuiging van Moslems tot dusver, en van hedendaagse nie-djihadiste, dat die djihad 'n "gesamentlike verpligting" (''fard al-kifaya'') is wat op las van die wettige verteenwoordigers van die Moslem-gemeenskap uitgevoer word. Die djihadiste hou vol dat alle Moslems moet deelneem, omdat die huidige Moslem-leiers volgens hulle onwettig is en nie die gesag het om geregverdigde geweld te gelas nie.<ref name=HamidDar>{{Cite web |author1-last=Hamid |author1-first=Shadi |author2-last=Dar |author2-first=Rashid |title=Islamism, Salafism, and jihadism: A primer |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/07/15/islamism-salafism-and-jihadism-a-primer/ |publisher=Brookings Institution |date=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste beginsel van die djihadisme is dat daar 'n sameswering bestaan om Islam te vernietig, en dat die samesweerderlande die Christelike "kruisvaarderlande" en hul Joodse en sionistiese bondgenote in Israel is.<ref name=Brachman/> Vir die Koeweitse teoretikus Hamid al-Ali moet die sjiïete by dié vyande van Islam gevoeg word.<ref name=Brachman/> === Die ontwikkeling van die djihadbegrip === Verskeie waarnemers het op die ontwikkeling in die reëls van die djihad gewys – van die oorspronklike "klassieke" leer tot dié van die een-en-twintigste-eeuse salafistiese djihadisme.<ref name=Ajjoub>{{Cite book |author-last=Ajjoub |author-first=Orwa |year=2021 |title=The Development of the Theological and Political Aspects of Jihadi-Salafism |location=Lund |publisher=Center for Middle Eastern Studies |pages=1-28 |isbn=978-91-7895-772-9}}</ref> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – aangebring deur Islamiste wat andersins enige nuwigheid in die godsdiens veroordeel – wat eens "ondenkbaar" was, "genormaliseer". "Die blote gedagte dat Moslems hulleself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was eers in die vroeë 1990's dat enigiemand enige plek probeer het om die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, te regverdig."<ref name=Kadri>{{Cite book |author-last=Kadri |author-first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0-09-952327-7 |pages=150-151, 172-175}}</ref> Die eerste of "klassieke" leer van die djihad, wat teen die einde van die agtste eeu ontwikkel is, het die "djihad van die swaard" eerder as die "djihad van die hart" beklemtoon,<ref name=LewisPol>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |year=1988 |title=The Political Language of Islam |page=72 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-47693-6}}</ref> maar het talle regsbeperkinge bevat wat uit uitlegte van sowel die Koran as die hadith ontwikkel is, soos gedetailleerde reëls oor die aanvang, die voer en die beëindiging van 'n djihad, die behandeling van gevangenes en die verdeling van buit. Tensy daar 'n skielike aanval op die Moslem-gemeenskap was, was die djihad nie 'n persoonlike verpligting nie, maar 'n gesamentlike een,<ref name=Khadduri>{{Cite book |author-last=Khadduri |author-first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |year=1955 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |page=60}}</ref> wat "op die weg van God" gekwyt moes word en slegs deur die kalief gelas kon word, "wie se diskresie oor die voer daarvan feitlik onbeperk was".<ref name=Kadri/> Martelaarskap wat uit 'n aanval op die vyand sonder ag op 'n mens se eie veiligheid voortgekom het, is as lofwaardig beskou, maar om deur 'n mens se eie hand te sterf, het 'n besondere plek in die hel verdien.<ref name=LewisAss>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |title=The Assassins: A Radical Sect in Islam |year=2003 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0-7867-2455-0}}</ref> Geleerdes soos Abul A'la Maududi, Abdullah Azzam en Roeholla Chomeini, sowel as die leiers van al-Kaïda en ander, meen dat 'n verdedigende wêreldwye djihad 'n persoonlike verpligting is, wat beteken dat geen kalief of Moslem-staatshoof dit hoef af te kondig nie; dat om jouself in die proses van die dood van die vyand te dood, 'n daad van martelaarskap is wat 'n besondere plek in die hemel besorg eerder as in die hel; en dat die dood van Moslem-omstanders nie dade van djihad in die wiele behoort te ry nie.<ref name=Habeck/><ref name=Gorka>{{Cite web |title=Understanding History's Seven Stages of Jihad |author-last=Gorka |author-first=Sebastian |date=3 Oktober 2009 |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/understanding-history%E2%80%99s-seven-stages-of-jihad |website=Combating Terrorism Center}}</ref> Die militêre ontleder Sebastian Gorka beskryf die nuwe uitleg van die djihad as die "opsetlike teiken van burgerlikes deur 'n nie-staatsakteur met onkonvensionele middele".<ref name=Gorka/> Daar word aangeneem dat al-Kaïda se afsplitsings en mededingers, die Djama'at al-Tawhid wal-Djihad en die Islamitiese Staat, swaar beïnvloed is deur 'n werk oor die djihad uit 2004 met die titel ''Idarat at-Tawahhush'' ("Die bestuur van barbaarsheid") deur Abu Bakr Naji, wat bedoel was om 'n strategie te bied om 'n nuwe kalifaat te skep deur eers "lewensbelangrike ekonomiese en strategiese teikens" te vernietig en die vyand met wreedheid skrik aan te jaag om sy wil te breek.<ref name=Ajjoub/><ref name=Wright2014>{{Cite magazine |author-last=Wright |author-first=Lawrence |title=ISIS's Savage Strategy in Iraq |url=http://www.newyorker.com/news/daily-comment/isiss-savage-strategy-in-iraq |magazine=The New Yorker |date=16 Junie 2014}}</ref> Die teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is as een van die sleutelteoretici agter die moderne djihadistiese geweld uitgewys.<ref name=Ajjoub/><ref name=Bunzel>{{Cite journal |author-last=Bunzel |author-first=Cole |date=18 Februarie 2016 |title=The Kingdom and the Caliphate: Duel of the Islamic States |journal=Carnegie Papers |volume=265 |pages=1-43 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |location=Washington, D.C.}}</ref> Sy teologiese en regsgeleerde regverdigings het Abu Musab al-Zarqawi beïnvloed, sowel as verskeie ander djihadistiese terreurgroepe, waaronder die Islamitiese Staat en Boko Haram. Zarqawi het 'n manuskrip van 579 bladsye met al-Muhajir se idees – in Arabies bekend as ''Fiqh al-Dima'', oftewel "die regsleer van die bloed" – in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur die Islamitiese Staat ingespan is.<ref name=Ajjoub/><ref name=AtlanticMuhajir>{{Cite magazine |author1-last=al-Saud |author1-first=Abdullah K. |author2-last=Winter |author2-first=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref><ref name=GuardianMuhajir>{{Cite news |author-last=Townsend |author-first=Mark |date=13 Mei 2018 |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Die boek is deur die terreurbestrydingskenner Orwa Ajjoub beskryf as 'n werk wat "selfmoordoperasies, die verminking van lyke, onthoofding en die dood van kinders en nie-vegtendes" rasionaliseer en regverdig.<ref name=Ajjoub/> Charlie Winter beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afskuwelike dade te regverdig" en skryf dat al-Muhajir 'n manier gebied het "om feitlik enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word".<ref name=AtlanticMuhajir/> == Teenstanders == In die raamwerk van hul strewe om 'n Islamitiese staat te herstel wat die sjaria toepas, verset die Soennitiese djihadiste hulle teen elke vorm van sekulêre regering – of dit nou die [[demokrasie]], die kommunisme of die Ba'athisme is – sowel as teen elke soort nie-Moslem politieke orde.<ref name=IBP>{{Cite book |title=Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook |publisher=International Business Publications |year=2011 |isbn=978-1-4387-2472-0 |page=59}}</ref> Die Soennitiese Islamitiese teenstand teen die bewind van die Siriese Ba'ath-party het kort ná die staatsgreep van 1963 ontwikkel, wat [[Sirië]] in 'n nasionalistiese, sosialistiese en sekulêre staat omskep het. Nadat [[Hafez al-Assad]] in 1970 die onbetwiste leier van die party en die staat geword het, het die toenemende sigbaarheid van Alawitiese oorheersing en kliekbevoordeling tot groeiende wrewel gelei, wat uiteindelik in die Islamitiese opstande van 1976 tot 1982 uitgeloop het. Die "Islamitiese Front", 'n koalisie van Islamitiese organisasies onder leiding van die Siriese Moslembroederskap, het 'n groot rol in die verspreiding van die opstande gespeel en 'n djihad verklaar om die Ba'athistiese bewind omver te werp. Die opstande is wreed onderdruk in die slagting van Hama in 1982, waarin tussen 20&nbsp;000 en 40&nbsp;000 mense gesterf het.<ref name=Lefevre>{{Cite book |author-last=Lefèvre |author-first=Raphaël |title=Ashes of Hama: The Muslim Brotherhood in Syria |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-933062-1 |location=New York |pages=43-133}}</ref> Tydens die Siriese opstand van 2011 het die Moslembroederskap 'n sleutelrol in die anti-Assad-betogings naas die sekulêre opposisie gespeel. Buitelandse vrywilligers het in 2012 Sirië begin binnekom, en die al-Nusra-front, die Siriese tak van al-Kaïda, was een van die grootste djihadistiese faksies in die burgeroorlog.<ref name=Telegraph>{{Cite web |date=2 Desember 2012 |title=Inside Jabhat al Nusra – the most extreme wing of Syria's struggle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9716545/Inside-Jabhat-al-Nusra-the-most-extreme-wing-of-Syrias-struggle.html |work=The Daily Telegraph}}</ref> Reeds in die 1980's het Osama bin Laden preke gelewer waarin hy die Irakse president [[Saddam Hoesein|Saddam Hoesein]] as 'n afvallige veroordeel en die Ba'athistiese Irak as 'n "ateïstiese regime" met hegemoniese ambisies in die Golfstreek gebrandmerk het; volgens sy wêreldbeskouing is "die sosialiste ongelowiges waar hulle ook al is".<ref name=FoxNews>{{Cite news |title=Israel: Iraq Aids Palestinian Terror, But No Links to Al Qaeda |work=Fox News |date=1 Februarie 2003 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,77248,00.html |access-date=12 September 2026 |archive-date=13 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060513184734/http://www.foxnews.com/story/0,2933,77248,00.html |url-status=dead}}</ref> Tydens die Sowjet-Afghaanse Oorlog is Moslems wêreldwyd deur die Golfstate, Egipte, Pakistan, Marokko, [[Jordanië]] en verskeie pro-Westerse Arabiese lande aangemoedig om 'n djihad te voer om die kommunistiese indringers in Afghanistan te verslaan. Die Verenigde State en sy bondgenote het die Islamitiese rewolusionêre gesteun om die bedreiging van die "goddelose kommunisme" die hoof te bied, deur die Afghaanse ''mudjahidien'' van geld, materieel en opleiding te voorsien. Honderdduisende vrywilligers is uit verskeie lande gewerf. Ná die omverwerping van die kommunistiese regime en die ontbinding van die Sowjetunie het baie buitelandse djihadiste wat in die transnasionale netwerke van al-Kaïda saamgetrek is, hul stryd as deel van 'n "wêreldwye djihad" begin beskou, wat hulle uiteindelik in die 1990's met die Verenigde State in botsing gebring het.<ref name=Williams/> Ná die uitbreek van die Siriese opstand in 2011 het die opstand teen die Assad-bewind in 'n sektariese burgeroorlog ontaard waarin die Soennitiese Islamitiese faksies hulle teen die sjiïtiese milisies met Iranse steun gestel het. In Egipte het die Moslembroederskap tot 'n djihad teen die Siriese regering en sy Iranse bondgenote opgeroep en Hezbollah daarvan beskuldig dat dit 'n "sektariese oorlog" voer. Saoedi-Arabië het eweneens verskeie djihadistiese faksies teen die Assad-bewind gesteun en die stryd as deel van sy breër proksiekonflik met [[Iran]] beskou. Soennitiese buitelandse djihadiste het na Sirië saamgetrek uit Saoedi-Arabië, Bahrein, Jemen, Koeweit, Tunisië, Libië, Egipte, Marokko en ander Arabiese state, sowel as uit Tsjetsjnië, Pakistan, Afghanistan en Westerse lande.<ref name=Hosenball>{{Cite news |author-last=Hosenball |author-first=Mark |date=1 Mei 2014 |title=In Iraq and Syria, a resurgence of foreign suicide bombers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-security-iraq-suicidebombs-idUSBREA400ZO20140501}}</ref> == Verspreiding via die internet == Hoewel die djihadisme hom oorspronklik tot 'n hoofsaaklik Arabiessprekende gehoor gerig het, kom djihadistiese propaganda met die opkoms van die [[internet]] ook in tale soos Frans, Engels, Duits en Spaans voor.<ref name=Guerin>{{Cite book |author1=Michel Guérin |author2=Jean-Luc Marret |title=Histoires de Djihad |publisher=Des Équateurs |year=2014}}</ref> Die oorredingskrag van die djihadisme, en die ontstellende eenvoud daarvan, ontwikkel so deur 'n multimedia-propaganda wat in die teken staan van 'n strewe om die djihadisme te verwêreldlik.<ref name=Salazar>{{Cite book |author=Philippe-Joseph Salazar |title=Paroles armées : Comprendre et combattre la propagande terroriste |publisher=Lemieux |year=2015}}</ref> Om hul dade van godsdienstige geweld te regverdig, steun djihadistiese individue en netwerke op die nie-bindende genre van Islamitiese regsliteratuur, die ''[[fatwa]]'', soos ontwikkel deur salafisties-djihadistiese regsgesagte, wie se geskrifte via die internet gedeel en versprei word.<ref name=French2020>{{Cite book |author-last=French |author-first=Nathan S. |year=2020 |chapter=A Jihadi-Salafi Legal Tradition? Debating Authority and Martyrdom |title=And God Knows the Martyrs: Martyrdom and Violence in Jihadi-Salafism |location=Oxford en New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190092153.003.0002 |pages=36-69 |isbn=978-0-19-009215-3}}</ref> Aan die einde van 2011 het die Amerikaanse regering opgemerk dat djihadistiese bewegings [[X (sosiale netwerk)|Twitter]] begin gebruik om hul nuus te versprei; volgens die kenner Romain Caillet het hulle van die begin van 2013, toe die massagebruik van die netwerk begin het, tot September 2014 byna volkome ongestraf gebly.<ref name=Vespa>{{Cite web |author=Xavier Vespa |title=Le gouvernement américain veut museler Twitter |url=http://twitteradar.com/le-gouvernement-americain-veut-museler-twitter/twitter-ailleurs |website=Twitteradar |date=2 Januarie 2012}}</ref> Twitter het later aangekondig dat dit 235&nbsp;000 rekeninge in die eerste helfte van 2016 en 377&nbsp;000 in die tweede helfte geskrap het. Dié optrede het daartoe gelei dat die netwerk minder gebruik is, veral ten gunste van [[Telegram]].<ref name=LMTwitter>{{Cite news |author=William Audureau |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2017/03/22/pour-les-djihadistes-la-dynamique-est-plutot-d-abandonner-twitter_5099068_4408996.html |title=« Pour les djihadistes, la dynamique est plutôt d'abandonner Twitter » |work=Le Monde |date=22 Maart 2017}}</ref> In 2020 is djihadistiese propaganda ook op minder bekende geënkripteerde boodskapdienste aangetref.<ref name=Parisien2020>{{Cite news |author-last=Wintrebert |author-first=Hugo |title=Ils combattent Daech depuis leur chambre |work=Le Parisien |date=14 Februarie 2020 |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/terrorisme-ces-anonymes-qui-traquent-les-djihadistes-de-daech-sur-internet-15-02-2020-8260242.php}}</ref> == Djihadisme in Europa == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em" |+ Djihadistiese terugkeerders na Wes-Europa (stand: 2018)<ref name=CookVale>{{Cite book |author1=Joana Cook |author2=Gina Vale |title=From Daesh to "diaspora". Tracing the women and minors of Islamic State |publisher=ICSR, King's College |location=Londen |year=2018 |page=17}}</ref> ! Land !! Aantal !! Persentasie |- | [[Frankryk]] || 1 910 || 32 % |- | [[Duitsland]] || 950 || 16 % |- | [[Verenigde Koninkryk]] || 850 || 14,5 % |- | [[België]] || 498 || 8,5 % |- | [[Swede]] || 310 || 5 % |- | [[Nederland]] || 300 || 5 % |- | [[Spanje]] || 230 || 4 % |- | [[Denemarke]] || 145 || 2,5 % |} Sedert 11 September 2001 het meer as 150 Islamities gemotiveerde aanslae in Europa plaasgevind, waarin ongeveer 800 mense gesterf en ongeveer 5&nbsp;000 beseer is.<ref name=Reynie>{{Cite book |author-last=Reynié |author-first=Dominique |title=Les attentats islamistes dans le monde 1979-2021 |publisher=Fondation pour l'innovation politique |date=2021 |page=9 |url=https://www.fondapol.org/app/uploads/2021/09/enquete-terrorisme-2021-cahiers-fr-2021-11-15-wg.pdf}}</ref> Voorbeelde is die aanslae in [[Madrid]] (2004), [[Londen]] (2005), op ''[[Charlie Hebdo]]'' (2015), in [[Kopenhagen]] (2015), [[Berlyn]] (2016), [[Brussel]] (2016), [[Nice]] (2016), [[Barcelona]] (2017), Londen (2017), [[Manchester]] (2017) en [[Wene]] (2020). Dit maak die djihadisme 'n eersterangse uitdaging vir die politiek, die samelewing en die demokrasie in Europa.<ref name=Micheron>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Die aanslag op ''Charlie Hebdo'' op 7 Januarie 2015 in [[Parys]] is deur 'n djihadistiese groep met bande met al-Kaïda opgeëis,<ref name=LMCharlie>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/14/aqpa-revendique-l-attaque-contre-charlie-hebdo_4555720_3224.html |title=Al-Qaida dans la péninsule Arabique revendique l'attaque contre « Charlie Hebdo » |work=Le Monde |date=14 Januarie 2015}}</ref> terwyl die dader van die gyselaardrama in die Hyper Cacher-winkel homself as verbonde aan die Islamitiese Staat voorgehou het.<ref name=LMCoulibaly>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/11/dans-un-enregistrement-amedy-coulibaly-revendique-l-attentat-de-montrouge_4553648_3224.html |title=Dans une vidéo posthume, Amedy Coulibaly revendique l'attentat de Montrouge |work=Le Monde |date=11 Januarie 2015}}</ref> Die aanslae van 13 November 2015 in Parys en Saint-Denis en dié van 14 Julie 2016 in Nice is eweneens deur die Islamitiese Staat opgeëis.<ref name=LPParis>{{Cite news |url=http://www.lepoint.fr/societe/attentats-a-paris-l-etat-islamique-revendique-les-attaques-14-11-2015-1981610_23.php |title=Attentats à Paris : l'État islamique revendique les attaques |work=Le Point |date=14 November 2015}}</ref> In 2018 het Joana Cook en Gina Vale 'n ondersoek gepubliseer wat sowat 6&nbsp;000 mense ingesluit het wat na Irak of Sirië gereis het, hulle daar by die Islamitiese Staat aangesluit het en daarna na hul tuisland teruggekeer het. Negentig persent van hulle kom uit agt lande van die [[Europese Unie]].<ref name=CookVale/> Gemeet aan die grootte van die bevolking staan België, Swede en Denemarke boaan die lys; van dié lande het die twee Skandinawiese lande geen koloniale verlede nie en tel hul samelewings onder die mees egalitêre ter wêreld.<ref name=Micheron12>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |pages=12-13 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> In Frankryk blyk ekstreme Islamiste eerder uit groepies, families en vriendekringe gewerf te word wat dikwels uit bepaalde stadswyke kom, maar wat nie noodwendig die maatskaplik mees randstandiges is nie. Ook in Duitsland kom slegs 3 persent van die statisties aangetekende djihadiste uit die oostelike deelstate en Oos-Berlyn, maar 30 persent uit die ekonomies voorspoedige Noordryn-Wesfale; en ook uit die ekonomies swak Belgiese streek Wallonië het slegs enkeles na Sirië gereis.<ref name=Micheron15>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |page=15 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Volgens die Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz is sedert 2015 vyftien djihadisties gemotiveerde aanslae in Duitsland verhoed.<ref name=BfV2021>{{Cite web |url=http://www.verfassungsschutz.de/DE/themen/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/islamismus-und-islamistischer-terrorismus_node.html |title=Islamismus und islamistischer Terrorismus |date=1 Maart 2021 |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> In Swede het die veiligheidspolisie in 2017 berig dat die getal djihadiste in die land van ongeveer 200 in 2010 tot 'n paar duisend gestyg het.<ref name=Aftonbladet>{{Cite news |title=Säpochefen: "Det finns tusentals radikala islamister i Sverige" |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/a/OVQRq/sapochefen-tusentals-radikala-islamister-i-sverige |work=Aftonbladet |date=2017}}</ref> Volgens die Sweedse navorser Magnus Ranstorp is die salafistiese djihadisme antidemokraties en [[homofobie|homofobies]] en het dit die onderwerping van vroue ten doel, en staan dit daarom teenoor 'n maatskaplike orde wat op die demokrasie gegrond is.<ref name=DR>{{Cite news |title=Ekstremistisk islamisme vokser i Sverige |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/ekstremistisk-islamisme-vokser-i-sverige |work=DR |date=2018}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het 'n verslag bevind dat lande in die Midde-Ooste finansiële steun aan moskees en Islamitiese opvoedkundige instellings verskaf wat met die verspreiding van salafisties-djihadistiese materiaal verbind is.<ref name=BBCSaudi>{{Cite news |date=5 Julie 2017 |title=Saudi Arabia has 'clear link' to UK extremism, report says |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-40496778 |work=BBC News}}</ref> Ramings van die Duitse binnelandse intelligensiediens toon dat die salafistiese beweging in Duitsland van 3&nbsp;800 aanhangers in 2011 tot 7&nbsp;500 in 2015 gegroei het; die meeste werwing vind op die internet en op straat plaas en trek hoofsaaklik jongmense.<ref name=bfvSalafi>{{Cite web |title=Salafistische Bestrebungen – Inhalte und Ziele salafistischer Ideologie |url=http://www.verfassungsschutz.de/de/arbeitsfelder/af-islamismus-und-islamistischer-terrorismus/was-ist-islamismus/salafistische-bestrebungen |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> Volgens die Duitse Bundeszentrale für politische Bildung is byna alle djihadistiese terroriste salafiste, maar is nie alle salafiste terroriste nie.<ref name=Pfahl>{{Cite web |author-last=Pfahl-Traughber |author-first=Armin |date=9 September 2015 |title=Salafismus – was ist das überhaupt? |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/radikalisierungspraevention/211830/salafismus-was-ist-das-ueberhaupt |website=bpb.de}}</ref> In Frankryk is 'n salafisties-djihadistiese moskee in [[Marseille]] in Desember 2017 deur die owerhede gesluit omdat daar oor 'n gewelddadige djihad gepreek is,<ref name=Marseille>{{Cite web |date=12 Desember 2017 |title=Une mosquée salafiste fermée à Marseille sur ordre de la préfecture |url=https://www.20minutes.fr/societe/2186387-20171212-marseille-mosquee-salafiste-fermee-ordre-prefecture-police |website=20minutes.fr}}</ref> en in 2018 is die prediker Elhadi Doudi ná goedkeuring deur die Europese Hof vir Menseregte na Algerië gedeporteer.<ref name=Doudi>{{Cite web |date=20 April 2018 |title=La France expulse un imam salafiste vers l'Algérie pour ses prêches radicaux |url=https://www.france24.com/fr/20180420-imam-salafiste-marseille-france-algerie-justice-salafisme-doudi-expulsion-cedh-islam |website=France 24}}</ref> == Sosiologiese en sielkundige verklarings == Die djihadisme is veral in die [[diaspora]] buite die Moslem-wêreld aantreklik vir maatskaplik agtergestelde Moslems – oorwegend jong seuns uit voormalige immigrantefamilies – aangesien hulle hulle, weg van die alledaagse Islam van die Moslem-wêreld, met eiegekose brokstukke van die djihadistiese ideologie 'n wêreldbeeld op maat kan skep wat dit moontlik maak om hul eie waarneming van die maatskaplike leefwêreld volgens subjektief aanneemlike patrone te orden, die onbegryplike gevolglogies uit te lê, en hul eie begeertes en angste te verwerk. Die sendingsywer van baie djihadiste spruit daarby uit hul elitêre selfverstaan as voorbeeldige getuies van 'n "ware" Islam, oftewel as die avant-garde van 'n Islamitiese herlewing. Die kritiek en die geweld van die djihadisme rig hulle daarom, anders as sy propaganda en die openbare beeld daarvan, meerendeels teen die massa gewone Moslems self en teen die meerderheidsislam in al sy gedaantes.<ref name=Lohlker/> Europese djihadiste het dikwels 'n baie swak kennis van Arabies; hul indoktrinasie geskied dan deur benaderde vertalings van die propaganda wat op die internet beskikbaar is.<ref name=Guerin/> Die beweegredes vir dié radikalisering is uiteenlopend en kan om maatskaplike, kulturele, individuele, gesins- of sielkundige redes ontwikkel. Volgens internasionale studies speel 'n oorskatting of onderskatting van die self, die dubbele vervreemding van jongmense wat voel dat hulle nie aan hul woonland en ook nie aan die land van hul familie se herkoms behoort nie, ouderdom en 'n gevoel van slagofferskap 'n rol, sowel as die soeke na behoort aan 'n gemeenskap of gesin, 'n swak hantering van woede en 'n psigiatriese dimensie.<ref name=Guerin/> Kinders van immigrante is kultureel by die gasheersamelewing ingeskakel, maar struktureel nie, aangesien hulle dikwels ten opsigte van werk en behuising gediskrimineer word; dié teenstrydigheid tussen kulturele en strukturele integrasie kan die mees gefrustreerdes tot geweld aanspoor.<ref name=Schnapper>{{Cite book |author-last=Schnapper |author-first=Dominique |title=Qu'est-ce que l'intégration ? |publisher=Gallimard |year=2007 |pages=57, 82, 88, 194-195}}</ref> Die djihadisme geniet soms die voordeel van 'n modegier en kan vir 'n te liggelowige mens romanties voorkom; die werklikheid is dikwels minder roemryk en meer haglik, met sommige wat vir logistieke take aangewend word en ander wat gedood word.<ref name=Guerin/> Vir die antropoloog Loïc Le Pape stem dié vorm van radikale verbintenis nie ooreen met 'n klassieke godsdienstige bekering of met 'n sektariese militantisme nie: {{Aanhaling|teks=Dit verbind die krag van die godsdienstige gevoel met 'n politieke en militêre verbintenis. Die skielikheid van die radikaliseringstrajekte word verklaar deur die skynbare samehang van 'n denkstelsel wat uit los stukke saamgestel is. ... Die jong bekeerlinge tot die Islamitiese Staat steun op 'n verskraalde en gewelddadige lesing van die voorskrifte van Islam en verbind millennialistiese en apokaliptiese oortuigings met 'n [[samesweringsteorie|samesweringsdenke]] (die Jode, die Weste, die Illuminati) wat hulle met 'n growwe geopolitieke geskiedenis kombineer. Om die radikalisme tot 'n blote saak van godsdiens te herlei, is dus net so gewaag as om te meen dat die godsdiens nie een van die bepalende faktore daarvan is nie.|teken=Loïc Le Pape<ref name=LePape>{{Cite web |title=Le basculement vers le jihadisme n'est pas seulement religieux |url=http://www.liberation.fr/debats/2016/01/17/le-basculement-vers-le-jihadisme-n-est-pas-seulement-religieux_1427012 |website=liberation.fr |date=17 Januarie 2016}}</ref>}} == Veroordeling in die Moslem-wêreld == Volgens die politikoloog Barak Mendelsohn "verwerp die oorgrote meerderheid Moslems die djihadistiese sienings van Islam. Verder toon die geval van Saoedi-Arabië en ander Golfregimes dat state binnelandse legitimiteit deur ekonomiese ontwikkeling en maatskaplike verandering kan verwerf, eerder as op grond van godsdiens en vroomheid."<ref name=Mendelsohn2024/> Die gewelddadige djihadisme is in al sy vorme reeds in Januarie 2002 in die Mekka-manifes deur die Internasionale Islamitiese Geleerderaad skerp veroordeel en enige dekking deur Islam of die Koran is daaraan ontsê. Met die stelling "Djihad is nie terrorisme nie" word in die manifes 'n ongewapende djihad wat aan die vrede verbind is, van alle Moslems geëis.<ref name=Mekka>{{Cite journal |title=Terrorism: Islam's Viewpoint |journal=The Muslim World League Journal |date=Julie 2002 |url=http://muslimcanada.org/fiqhcouncil.html}}</ref> == Lys van konflikte == {| class="wikitable" ! Konflik !! Datums !! Betrokke groepe !! Land of lande |- | [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] || 1979-1989 || Afghaanse ''mudjahidien'' || [[Afghanistan]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1989-1992 || Afghaanse ''mudjahidien'' en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Kasjmir || 1990-hede || Lashkar-e-Taiba || [[Kasjmir]] |- | Somaliese Burgeroorlog || 1991-hede || Al-Shabaab || [[Somalië]] |- | Algerynse Burgeroorlog || 1991-2002 || Gewapende Islamitiese Groep || [[Algerië]] |- | Bosniese Oorlog || 1992-1995 || Bosniese ''mudjahidien'' || [[Bosnië en Herzegowina]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1992-1996 || [[Taliban]] en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Tsjetsjnië || 1994-2017 || ''Mudjahidien'' in [[Tsjetsjnië]] || [[Rusland]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1996-2001 || Taliban en al-Kaïda || Afghanistan |- | Al-Kaïda-opstand in Jemen || 1998-hede || [[Al-Kaïda]] || [[Jemen]] |- | Oorlog in Afghanistan || 2001-2021 || Taliban, al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Khorasan || Afghanistan |- | Opstand in die Magreb || 2002-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || Algerië, [[Mali]], Niger, Mauritanië, [[Tunisië]], [[Marokko]] en [[Libië]] |- | Irakse opstand || 2003-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || [[Irak]] |- | Opstand in die Noord-Kaukasus || 2009-2017 || Kaukasus-Emiraat en Islamitiese Staat || Rusland |- | Boko Haram-opstand || 2009-hede || [[Boko Haram]] || [[Nigerië]], Kameroen, Niger en Tsjad |- | Islamitiese opstand in die Sahel || 2011-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Sahel || Mali, Burkina Faso, Niger, Nigerië, Kameroen, Tsjad, Benin, Togo, Ghana en Ivoorkus |- | [[Siriese Burgeroorlog]] || 2011-2024 || Al-Kaïda, Hayat Tahrir al-Sham en Islamitiese Staat || [[Sirië]] |- | Oorlog teen die Islamitiese Staat || 2014-hede || [[Islamitiese Staat]] || |- | Konflik tussen die Islamitiese Staat en die Taliban || 2015-hede || Taliban en Islamitiese Staat || Afghanistan |} == Sien ook == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Djihad]] * [[Islamisme]] * [[Salafisme]] * [[Wahhabisme]] * [[Islamitiese Staat]] * [[Al-Kaïda]] * [[Boko Haram]] * [[Taliban]] * [[Terrorisme]] * [[Kruistog]] {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] [[Kategorie:Politiek]] artksgyrsr6iv9xb28by633aw9kjiod 0 469046 2974885 2969151 2026-10-02T21:14:06Z Jcb 223 2974885 wikitext text/x-wiki '''Cornelis Frederik Bezuidenhout''' (24 Augustus 1760 – 16 Oktober 1815) was 'n grensboer in die oostelike [[Kaapkolonie]]. Hy is dood in 'n skermutseling met [[Khoikhoi]]-soldate wat gestuur is om hom in hegtenis te neem, en sy dood was die aanleiding tot die [[Slagtersnek-rebellie]], wat op 9 Maart 1816 sy dramatiese slot onder die [[galg]] by Van Aardspos, ongeveer 19 km suid van Slagtersnek, bereik het.<ref name="DSAB2" /> == Lewe en dood == Cornelis Frederik Bezuidenhout, bekend onder die bynaam Freek, was die vyfde van sewe kinders van Gerrit Bezuidenhout, 'n burger van [[Graaff-Reinet]], en sy vrou, Sophia Maria Scheepers. Freek was 'n afstammeling van Wynand Leendertsz Bezuidenhout van [[Nederland]], meestertuinier aan die Kaap, en sy vrou, Jannetje Gerrits van [[Amsterdam]].<ref name="DSAB1" /> Bezuidenhout is in 1760 in die distrik Graaff-Reinet gebore.<ref name="DSAB1" /> As grensboer het hy afgesonderd in die vallei van die Baviaansrivier, oos van [[Cradock]], gewoon.<ref name="DSAB1" /> Daar is van hom gesê dat hy geen [[vrees]] geken het nie, vol [[selfvertroue]] was en beslis aanmatigend en kort van draad was.<ref name="DSAB1" /> Sy sienings oor openbare sake het hom met die owerheid laat bots. Onrus aan die oosgrens, veroorsaak deur konflikte met die [[Xhosas|Xhosa]], het die spanning laat toeneem, veral ná die [[Swarte Ommegang]] van 1812.<ref name="DSAB1" /> Bezuidenhout was algemeen bekend as 'n moeilike man; sy bediende, Booi, het hom daarvan beskuldig dat hy hom mishandel en sy loon teruggehou het weens 'n aanklag van diefstal teen Booi.<ref name="DSAB1" /> Hy is gedagvaar om voor die hof op Graaff-Reinet te verskyn. Aanvanklik het hy swak verskonings vir sy afwesigheid aangebied, maar uiteindelik het hy die hof se bevele getrotseer.<ref name="DSAB1" /> Gevolglik is hy in sy afwesigheid deur 'n omgangshof weens minagting van die hof tot 'n maand [[tronkstraf]] gevonnis. 'n Lasbrief vir sy inhegtenisneming is uitgereik en [[landdros]] [[Andries Stockenström]] van Graaff-Reinet het die adjunk-geregsbode opdrag gegee om dit uit te voer.<ref name="DSAB1" /> Toe die adjunk-geregsbode geen hulp van die [[veldkornet]] van die wyk kry nie, is hy met 'n brief waarin militêre bystand gevra word na die naaste militêre pos, onder bevel van [[kaptein]] Andrews. Terwyl Bezuidenhout hom daarop voorberei het om sy inhegtenisneming met geweld te weerstaan, het luitenant F. Rousseau die adjunk-geregsbode met 'n patrollie van twaalf Khoikhoi-soldate vergesel.<ref name="DSAB1" /> Hy is op 16 Oktober 1815 by die Baviaansrivier (die huidige Glen Lynden) gekonfronteer. Bezuidenhout het geweier om oor te gee en op die soldate geskiet. Saam met sy seun en 'n toevallige besoeker, Jacob Erasmus, het hy skuiling tussen die rotse van die nabygeleë vallei gaan soek. Hy wou nie na rede luister nie en het weer begin skiet totdat hy dodelik gewond is deur die soldate wat die vuur beantwoord het. Sy seun en Erasmus, wat nie aan die skietery deelgeneem het nie, het oorgegee.<ref name="DSAB1" /> Bezuidenhout is die volgende dag deur sy familie op die plaas begrawe.<ref name="DSAB1" /> Daar is geen sekerheid oor Bezuidenhout se vrou of kinders nie, behalwe oor een seun, Gerrit Coenraad Bezuidenhout (1790-1838).<ref name="DSAB1" /> == Gedenktekens == Die grot waarin Bezuidenhout gesterf het, sowel as sy graf, is op die plaas Silverbrook, die huidige Glen Lynden in die [[Oos-Kaap]]. Die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en die plaaslike [[Reddingsdaadbond]] het 'n [[obelisk]] van rooi [[doleriet]] by die grot en 'n [[graniet]]rots by die graf opgerig. Dié twee gedenktekens staan sowat 180 m van mekaar af langs die pad tussen [[Bedford, Oos-Kaap|Bedford]] en [[Tarkastad]] in die provinsie Oos-Kaap.<ref name="DSAB1" /> == Nasleep == By Bezuidenhout se begrafnis het sy broer, Johannes Jurgen (Hans Jan) Bezuidenhout, gesweer om wraak te neem op die amptenare wat hy vir sy broer se dood verantwoordelik gehou het.<ref name="DSAB2" /> Hy het die hele gemeenskap aangehits om teen die Britse koloniale regering in opstand te kom. Hy wou die Britte en die Khoikhoi in die see in verdryf en 'n onafhanklike staat aan die oosgrens stig. Ongeveer sestig burgers het 'n eed van wraak en trou afgelê en deelgeneem aan wat as die [[Slagtersnek-rebellie]] bekend geword het.<ref name="DSAB2" /><ref name="SESA9" /> Die meeste boere het die opstand egter nie gesteun nie. Uiteindelik het hoogstens 200 boere die opstand gesteun, het net 60 by Slagtersnek opgedaag, en is daar nie 'n enkele skoot geskiet toe hulle deur Britse troepe en lojalistiese boere gekonfronteer is nie. Hans Bezuidenhout het geweier om oor te gee en is op sy plaas doodgeskiet, en vyf van die oorlewende aanvoerders is later tereggestel. Die opstand het betekenis verkry as 'n episode in die [[Afrikaners|Afrikanerdom]] se stryd teen Britse oorheersing.<ref name="SESA3" /> == Sien ook == * [[Slagtersnek-monumente]] == Verwysings == {{Verwysings|refs= <ref name="DSAB1">{{Cite encyclopedia |title=Bezuidenhout, Cornelis Frederik |encyclopedia=Dictionary of South African Biography |volume=II |pages=59 |publisher=Human Sciences Research Council |year=1983 |isbn=0-624-00369-8 |language=en}}</ref> <ref name="DSAB2">{{Cite encyclopedia |title=Bezuidenhout, Johannes Jurgen |encyclopedia=Dictionary of South African Biography |volume=II |pages=59-60 |publisher=Human Sciences Research Council |year=1983 |isbn=0-624-00369-8 |language=en}}</ref> <ref name="SESA9">{{Cite encyclopedia |title=Slachter's Nek Rebellion |encyclopedia=Standard Encyclopedia of Southern Africa |volume=9 |pages=655-656 |publisher=Human Sciences Research Council |language=en}}</ref> <ref name="SESA3">{{Cite encyclopedia |title=Cape of Good Hope |encyclopedia=Standard Encyclopedia of Southern Africa |volume=3 |pages=47 |publisher=Human Sciences Research Council |language=en}}</ref> }} == Verdere leesstof == * H.C.V. Leibbrandt (red.), ''The rebellion of 1815. Generally known as Slachtersnek''. Kaapstad, 1902 * G.E. Cory, ''The rise of South Africa'', deel 1. Londen, 1921 * C.J. Uys, "Slagtersnek: verdraaide beelde van 'n grusame gebeurtenis", ''Die Landstem'', 28 November 1964 * J.A. Heese, "Die Bezuidenhouts van Slagtersnek", ''Familia'', 1965/6, nr. 4 == Eksterne skakels == * {{Cite book |last=Macmillan |first=William Miller |title=The Road to Self-rule: A Study in Colonial Evolution |publisher=Ayer Publishing |year=1970 |pages=296 |url=https://books.google.com/books?id=kDY_hkghJ5MC&q=%22Slagter's%2BNek%2BRebellion%22&pg=PA109 |isbn=0-8369-5608-7 |language=en}} * [https://web.archive.org/web/20051216084656/http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/slachters-nek-rebellion.htm This Day in History] (in Engels) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bezuidenhout, Cornelis Frederik}} [[Kategorie:Geboortes in 1760]] [[Kategorie:Sterftes in 1815]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners]] 3joehbk1w1olrg0g4215bvbokbxmg8g 0 469086 2974920 2968847 2026-10-03T04:27:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2974920 wikitext text/x-wiki Daar is twee style van vioolspel in [[Indië]]: die [[Karnatiese musiek|karnatiese]] en die [[Hindoestanse klassieke musiek|Hindoestanse]].<ref>{{Cite web |title=Indian Violin |url=http://www.fiddlingaround.co.uk/india/ |publisher=Fiddling around the world |access-date=17 Desember 2014 |language=en}}</ref> Karnatiese violiste soos [[Malaikkottai Govindaswamy Pillai]], [[Tirukkodikaval Krishna Iyer]] en [[Dwaram Venkataswamy Naidu]] het reeds so vroeg as 1900 konserte gegee. Violiste soos [[Manoj George]], [[L. Shankar]], [[Fayiz Muhammed]] en [[Balabhaskar]] het die Westerse styl van vioolspel oorgeneem en tree buite Indië op, terwyl [[N. Rajam]] en [[Sangeeta Shankar]] internasionaal in die Hindoestanse styl optree. [[T. N. Krishnan]], [[A. Kanyakumari]], [[H. K. Venkatram]] en die [[Mysore-broers]] het karnatiese klassieke violiste gebly en het tog ook gehore buite Indië bereik, terwyl kunstenaars soos [[Jyotsna Srikanth]], [[L. Subramaniam]], [[Ambi Subramaniam]] en [[Roopa Revathi]] sowel karnatiese as [[Weste]]rse musiek op die viool speel. Hier volg 'n lys van bekende Indiese violiste. == Lys == [[Lêer:T. N. Krishnan FTII Pune 2010.jpg|duimnael|100px|[[T. N. Krishnan]]]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|100px|[[Ganesh en Kumaresh]]]] [[Lêer:Carnatic violinist.jpg|duimnael|100px|[[G. J. R. Krishnan]]]] [[Lêer:Hkvenkat.jpeg|duimnael|100px|[[H. K. Venkatram]]]] [[Lêer:VittalRamamurthy.JPG|duimnael|75px|[[Vittal Ramamurthy]]]] [[Lêer:B.Sasikumar- concert.jpg|duimnael|100px|[[B. Sasikumar]]]] {| class="wikitable sortable" |- ! Violis ! Gebore ! Oorlede ! Styl ! Tans aktief ! class="unsortable"|{{Tooltip|Verw.|Verwysing}} |- | [[Abhijith P. S. Nair]] | 1991 | | Karnaties en jazzfusie | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |author=Jose Joy |title=Abhijith P. S. Nair talks about Musical innovations |url=http://www.indulgexpress.com/culture/music/2017/dec/08/violinist-abhijith-p-s-nair-talks-about-his-musical-innovations-5176--1.html |work=The New Indian Express Indulge |access-date=16 Maart 2018 |language=en |archive-date=22 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122235127/http://www.indulgexpress.com/culture/music/2017/dec/08/violinist-abhijith-p-s-nair-talks-about-his-musical-innovations-5176--1.html |url-status=dead }}</ref> |- | [[Akkarai Subhalakshmi]] | 1983 | | Karnaties | | |- | [[Ambi Subramaniam]] | 1991 | | Karnaties en Westers | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=The Subramaniams shine again |url=http://www.indianexpress.com/news/The-Subramaniams-shine-again/763353/ |work=The Indian Express |location=Mumbai |date=17 Maart 2011 |access-date=18 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[Arrol Corelli]] | 1985 | | Karnaties en Westers | {{Yes}} | |- | [[B. Sasikumar]] | 1949 | | Karnaties | {{Yes}} | |- | [[Balabhaskar]] | 1978 | 2018 | Karnatiese en Westerse fusie | {{Nee}} | |- | [[Charumathi Raghuraman]] | | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=Generation Next |url=http://srutimag.blogspot.com/2012/09/generation-next_10.html |publisher=Sruti |date=10 September 2012 |language=en}}</ref> |- | [[Delhi P. Sunder Rajan]] | 1969 | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite book |last=Arnold |first=Alison |title=South Asia: the Indian subcontinent |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=PA1023 |year=2000 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-8240-4946-1 |page=1023 |access-date=17 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[Dwaram Bhavanarayana Rao]] | 1924 | 2000 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite web |title=The Hindu: Dwaram Bhavanarayana Rao dead |url=http://www.hinduonnet.com/2000/07/25/stories/0225000t.htm |url-status=usurped |language=en}}</ref> |- | [[Dwaram Venkataswamy Naidu]] | 1893 | 1964 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite web |title=The Dwaram Legend |url=http://www.thehansindia.com/posts/index/2015-11-04/The-Dwaram-Legend--184380 |work=The Hans India |date=4 November 2015 |language=en}}</ref> |- | [[Embar Kannan]] | 1975 | | Karnaties | {{Yes}} | |- | [[Fayiz Muhammed]] | 1997 | | Karnaties en Westers | {{Yes}} | <ref>{{Cite news |title=Music sans boundaries |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/280619/music-sans-boundaries.html |work=Deccan Chronicle |language=en}}</ref> |- | [[Gagan Chandra Chatterjee]] | 1890 | 1949 | Hindoestans | {{Nee}} | <ref>{{Cite news |last=Kapil |first=Hemant |title=Nature in melody – Gagan Chatterjee |url=https://www.tribuneindia.com/2011/20110730/saturday/main4.htm |work=The Tribune |access-date=19 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[Ganesh en Kumaresh]] | 1964 | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=Ganesh Kumaresh, Violinists, Karnataka, India – Sabhash! |url=http://www.sabhash.com/artist/13/ganesh-kumaresh.htm |language=en}}</ref> |- | [[Gingger Shankar]] | | | Westers | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=L. Shankar: Short Biography |url=http://www.worldmusiccentral.org/artists/artist_page.php?id=513 |work=World Music Central |access-date=17 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520150600/http://www.worldmusiccentral.org/artists/artist_page.php?id=513 |archive-date=20 Mei 2007 |url-status=dead |language=en}}</ref> |- | [[H. K. Narasimha Murthy]] | | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite news |last=Govind |first=Ranjani |title=The big bow – H.K. Narasimha Murthy |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/the-big-bow/article2973906.ece |newspaper=The Hindu |access-date=19 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[H. K. Venkatram]] | 1965 | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=Innovational Talks – Inspirational Talks & Videos – Motivational Speakers – The INK Conference |url=http://www.inktalks.com/people/hkvenkatram |language=en}}</ref> |- | [[Joi Srivastava]] | 1930 | 2003 | Hindoestans | {{Nee}} | <ref>{{Cite book |title=The Oxford Encyclopedia of the Music of India |url=http://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095840253?rskey=mH20Zr&result=0&q=gagan |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-565098-3 |language=en}}</ref> |- | [[Jyotsna Srikanth]] | | | Karnaties en Westers | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=Europe's Leading Violinist With Vibrant Persona: Mrs. Jyotsna Srikanth |url=http://www.knowyourstar.com/jyotsna-srikanth-interview/ |work=KnowYourStar.com |date=18 Oktober 2013 |language=en}}</ref> |- | [[Kala Ramnath]] | 1967 | | Hindoestans | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |author=Rajiv Kumar |title=Kala Ramnath Bio |url=http://www.amykumar.com/kalaramnath_bio.html |language=en |access-date=13 September 2026 |archive-date=18 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218053736/http://www.amykumar.com/kalaramnath_bio.html |url-status=dead }}</ref> |- | [[Kunnakudi Vaidyanathan]] | 1935 | 2008 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite web |title=Kunnakudi Vaidyanathan dead |url=http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090960931300.htm |work=The Hindu |date=9 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911060759/http://www.hindu.com/2008/09/09/stories/2008090960931300.htm |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead |language=en}}</ref> |- | [[L. Athira Krishna]] | | | Karnaties en Westers | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=The Other Festival – Dec 1, 2005 L. Athira Krishna – child prodigy and India's young violin virtuoso presents Musical Compositions of Mohan Narayanan |url=http://www.theotherfestival.com/2005/athira.html |language=en}}</ref> |- | [[L. Shankar]] | 1950 | | Karnaties en Hindoestans | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=Shankar Biography |url={{AllMusic|class=artist|id=p41500|pure_url=yes}} |work=AllMusic |access-date=19 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[L. Subramaniam]] | 1947 | | Karnaties en Westers | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=Artist: L. Subramaniam |url=http://www.concordmusicgroup.com/artists/L.-Subramaniam/ |work=Concord Music Group |access-date=17 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[L. Vaidyanathan]] | 1942 | 2007 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite news |title=We need sweet memories… |url=http://www.hindu.com/fr/2007/05/25/stories/2007052551910100.htm |work=The Hindu |date=25 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923095615/http://www.hindu.com/fr/2007/05/25/stories/2007052551910100.htm |archive-date=23 September 2007 |url-status=dead |access-date=17 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[Lalgudi Jayaraman]] | 1930 | 2013 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite web |title=Profile – Sri Lalgudi Jayaraman |url=http://archives.chennaionline.com/musicseason99/profile/lalgudijayaraman.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192654/http://archives.chennaionline.com/musicseason99/profile/lalgudijayaraman.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |language=en}}</ref> |- | [[Lalgudi Vijayalakshmi]] | 1963 | | Karnaties | {{Yes}} | |- | [[M. Chandrasekaran]] | 1938 | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite news |title=Violinist with versatile skills – M. Chandrasekaran |url=http://www.hindu.com/ms/2005/12/01/stories/2005120100120200.htm |work=The Hindu |date=1 Desember 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213214133/http://www.hindu.com/ms/2005/12/01/stories/2005120100120200.htm |archive-date=13 Februarie 2006 |url-status=dead |access-date=19 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[M. Narmadha]] | | | Karnaties en Hindoestans | {{Yes}} | <ref>{{Cite news |title=Inheriting a legacy |url=http://www.thehindu.com/opinion/columns/m_v_ramakrishnan/article73530.ece |work=The Hindu |date=1 Januarie 2010 |language=en}} {{Dooie skakel|date=Oktober 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[M. S. Gopalakrishnan]] | 1931 | 2013 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite news |title=MS Gopalakrishnan: Revered Southern Indian violinist |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/ms-gopalakrishnan-revered-southern-indian-violinist-8501679.html |work=The Independent |access-date=17 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[Manoj George]] | 1971 | | Indies, Westers, wêreldfusie | {{Yes}} | |- | [[Mayavaram V. R. Govindaraja Pillai]] | 1912 | 1979 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite web |title=Felicity with the fiddle |url=http://www.hindu.com/fr/2008/02/15/stories/2008021551280600.htm |work=The Hindu |date=15 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220123059/http://www.hindu.com/fr/2008/02/15/stories/2008021551280600.htm |archive-date=20 Februarie 2008 |url-status=dead |language=en}}</ref> |- | [[Mysore-broers]] – Mysore Nagaraj en Mysore Manjunath | | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite news |title=Honour for Mysore's violin maestros |url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/honour-for-mysores-violin-maestros/article5665242.ece |work=The Hindu |access-date=17 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[Mysore Tirumakoodalu Chowdiah]] | 1895 | 1967 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite web |title=T. Chowdiah |url=http://www.karnataka.com/personalities/t-chowdiah-violinist/ |publisher=Karnataka.com |date=24 Oktober 2011 |access-date=17 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[N. Rajam]] | 1938 | | Hindoestans | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |author=Ken Hunt |title=Dr. N. Rajam |url=http://www.allmusic.com/artist/dr-n-rajam-mn0000370332 |work=AllMusic |language=en}}</ref> |- | [[Nandini Muthuswamy]] | | | Karnaties en Westers | {{Yes}} | <ref>{{Cite news |title=Impressive display of prowess |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article660529.ece |work=The Hindu |date=6 November 2009 |language=en}} {{Dooie skakel|date=Oktober 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Nandini Shankar]] | 1993 | | Hindoestans | {{Yes}} | |- | [[Nedumangad Sivanandan]] | 1935 | | Karnaties | {{Yes}} | |- | [[R. K. Shriramkumar]] | 1966 | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite news |title=On a spiritual trip |url=http://www.thehindu.com/arts/music/article2109687.ece |work=The Hindu |date=16 Junie 2011 |language=en}}</ref> |- | [[R. R. Keshavamurthy]] | 1913 | 2006 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite news |title=R.R. Keshava Murthy |url=http://www.hindu.com/2006/10/25/stories/2006102502970400.htm |newspaper=The Hindu |date=25 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061124090440/http://www.hindu.com/2006/10/25/stories/2006102502970400.htm |archive-date=24 November 2006 |url-status=dead |access-date=4 Desember 2010 |language=en}}</ref> |- | [[Ragini Shankar]] | | | Hindoestans | {{Yes}} | |- | [[Roopa Revathi]] | 1984 | | Karnaties en Westers | {{Yes}} | |- | [[Sabareesh Prabhaker]] | 1989 | | Westers | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |author=Priyadershini S. |title=RAGA and riff |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/raga-and-riff/article8005884.ece |work=The Hindu |date=19 Desember 2015 |access-date=7 Augustus 2016 |language=en}}</ref> |- | [[Sangeeta Shankar]] | 1965 | | Hindoestans | {{Yes}} | |- | [[Sharat Chandra Srivastava]] | 1971 | | Hindoestans | {{Yes}} | |- | [[Sikkil R. Bhaskaran]] | 1936 | | Karnaties | {{Yes}} | |- | [[Sunita Bhuyan]] | 1970 | | Indies, wêreldvolksmusiek, fusie | {{Yes}} | <ref>{{Cite news |title=The melody of empathy |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/The-melody-of-empathy/article14620168.ece |work=The Hindu |language=en}}</ref> |- | [[T. N. Krishnan]] | 1928 | 2020 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite web |title=Violin Maestro T. N. Krishnan |url=http://www.indiavideo.org/personality/tn-krishnan-violinist-2548.php |work=IndiaVideo |language=en}}</ref> |- | [[Tirukkodikaval Krishna Iyer]] | 1857 | 1913 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite web |title=The Great Violin Maestros of the Past |url=http://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html |language=en}}</ref> |- | [[V. Lakshminarayana]] | 1911 | 1990 | Karnaties | {{Nee}} | <ref>{{Cite book |last1=Lalitha |first1=Muthuswamy |last2=Nandini |first2=M. |title=Violin Maestro V. Lakshminarayana Iyer |url=https://books.google.com/books?id=coM6NAAACAAJ&q=V+Lakshminarayana |year=2008 |isbn=978-81-7574-184-3 |language=en}}</ref> |- | [[V. G. Jog]] | 1922 | 2004 | Hindoestans | {{Nee}} | <ref>{{Cite book |last=Bhushan |first=Ravi |title=Reference India: biographical notes on men & women of achievement of today |url=https://books.google.com/books?id=yLgZAAAAYAAJ&q=%22Jog,+Vishnu+Govind%22 |year=1995 |access-date=19 Desember 2014 |language=en}}</ref> |- | [[V. V. Ravi]] | | | Karnaties | {{Yes}} | <ref>{{Cite web |title=V V Ravi |url=http://carnatica.net/links/vvravi-career.htm |language=en}}</ref> |- | [[Vittal Ramamurthy]] | | | Karnaties | {{Yes}} | |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.fiddlingaround.co.uk/india/ Indian violin] * [http://kalaramnath.com/a-brief-history-of-the-violin/ History of Violin in India] * [http://www.carnatica.net/sangeet/narmadaviolin.htm Role of Violin in Carnatic Music] * [http://www.exoticindiaart.com/book/details/origin-and-evolution-of-violin-as-musical-instrument-and-its-contribution-to-progressive-flow-of-indian-classical-music-NAC426/ The Origin and Evolution of Violin – As a Musical Instrument: And Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music] {{Normdata}} [[Kategorie:Violiste|Indiese violiste]] [[Kategorie:Indiese musici|Violiste]] [[Kategorie:Lyste|Indiese violiste]] j2jeh0wqgmxuykfv05d9p1hiih6o6ue 0 469090 2974863 2973665 2026-10-02T20:44:18Z Jcb 223 2974863 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:42.526</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small> 1:44.916 (ronde 49 van 51)</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |- | '''<small>1</small>''' || <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small>|| <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull Ford]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small>{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull Ford]]</small> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' is op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou. Dit was die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen gewees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren het op Saterdag in plaas van Sondag plaasgevind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == Die puntevoorloper [[Kimi Antonelli]] ([[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]) het in die eerste kwalifiseersessie teen die muur gebots en kon nie aan verdere sessies deelneem nie, hy het in die sestiende plek gekwalifiseer.<ref>{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Russell charges to pole position as Antonelli suffers shock exit in Qualifying for Azerbaijan GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-charges-to-pole-position-as-antonelli-suffers-shock-exit-in-qualifying-for-azerbaijan-gp.6vFe7216mR8JZuWE4QIB4w |access-date=25 September 2026 |website=Formula1.com}}</ref> {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1:44.629 | 1:44.566 | align="center" |14'''*¹''' |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |9 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 10 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 11 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |12 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |13 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | data-sort-value=1:46.000|''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |21'''*²''' |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |20'''*³''' |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |22'''*²''' |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |19 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- !colspan="8"|Bronne:<ref>{{en}}{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Qualifying |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/qualifying |access-date=25 September 2026 |website=Formula 1}}</ref><ref name="Starting grid">{{en}}{{Cite web |date=25 September 2026 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Starting grid |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/starting-grid |access-date=25 September 2026 |website=Formula 1}}</ref> |} '''Notas'''<br/> '''*¹''' [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van 5 plekke weens ignorering van geel vlae in die derde kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_55_-_failure_to_slow_for_yellow_flags_0.pdf |title=Infringement – Car 55 – Failure to slow for yellow flags|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*²''' [[Fernando Alonso]] en [[Lance Stroll]] kry elk 'n roosterstraf van 20 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_18_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 18 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=FIA}}</ref><br/> '''*³''' [[Sergio Pérez]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Oscar Piastri]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_11_-_impeding_car_81.pdf |title=Infringement – Car 11 – Impeding Car 81|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} '''[[George Russell]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | align=center|51 | 1:38:02.143 | align=center|1 | align=center|'''25'''{{Pictogram vinnigste ronde}} |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} '''[[Max Verstappen]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|51 | +0.196 | align=center|8 | align=center|'''18''' |- !3 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} '''[[Isack Hadjar]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|51 | +10.704 | align=center|4 | align=center|'''15''' |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} '''[[Charles Leclerc]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | align=center|51 | +14.136 | align=center|2 | align=center|'''12''' |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} '''[[Kimi Antonelli]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | align=center|51 | +14.512 | align=center|16 | align=center|'''10''' |- !6 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | align=center|51 | +22.382 | align=center|6 | align=center|'''8''' |- !7 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} '''[[Arvid Lindblad]]''' | '''[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|51 | +31.159 | align=center|15 | align=center|'''6''' |- !8 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} '''[[Esteban Ocon]]''' | '''[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]]''' | align=center|51 | +31.189 | align=center|13 | align=center|'''4''' |- !9 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} '''[[Oliver Bearman]]''' | '''[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]]''' | align=center|51 | +31.929 | align=center|10 | align=center|'''2''' |- !10 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} '''[[Carlos Sainz jr.]]''' | '''[[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|51 | +32.416 | align=center|14 | align=center|'''1''' |- !11 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|51 | +33.231 | align=center|18 | |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 | +34.013 | align=center|11 | |- !13 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|51 | +36.401 | align=center|3 | |- !14 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|51 | +41.400 | align=center|20 | |- !15 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|51 | +44.230 '''*¹''' | align=center|17 | |- !16 '''^†''' | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|49 | Ongeluk | align=center|19 | |- !data-sort-value=17|DNF | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|36 | Botsingskade | align=center|9 | |- !data-sort-value=18|DNF | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|35 | Botsing | align=center|7 | |- !data-sort-value=19|DNF | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|35 | Botsing | align=center|5 | |- !data-sort-value=20|DNF | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|29 | Ongeluk | align=center|12 | |- !data-sort-value=21|DNF | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|20 | Waterdruk | align=center|21 | |- !data-sort-value=22|DNF | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|7 | Waterdruk | align=center|22 | |- !colspan=8| Bron:<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijann/race-result |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Race Result |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-26}}</ref> |} {{Pictogram vinnigste ronde}} [[George Russell]] teken die dertiende keer in sy loopbaan 'n vinnigste ronde aan.<br/> '''*¹''' [[Gabriel Bortoleto]] eindig die wedren in die dertiende plek, maar kry 'n tydstraf van tien sekondes vir inhaal onder geel vlae.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_5_-_overtaking_under_yellow_flags.pdf |title=Infringement – Car 5 – Overtaking under yellow flags |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile]] |datum=2026-09-26}}</ref><br/> '''^†''' [[Valtteri Bottas]] het uitgeval in die resies, maar is wel geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die wedrenafstand afgelê het. == Puntestand na die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|302 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|236 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|199 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|179 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|163 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|86 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|37 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|20 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|7 |- !17 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|7 |- !18 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|538 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|378 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|263 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|83 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|27 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|12 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] 9vf7lsnpngueqrntv1kauuakizv2lpf 2974923 2974863 2026-10-03T06:02:14Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2974923 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:42.526</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small> 1:44.916 (ronde 49 van 51)</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |- | '''<small>1</small>''' || <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small>|| <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull Ford]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small>{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull Ford]]</small> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' is op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou. Dit was die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen gewees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren het op Saterdag in plaas van Sondag plaasgevind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == Die seisoenvoorloper [[Kimi Antonelli]] ([[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]) het in die eerste kwalifiseersessie met die muur kontak gemaak en kon nie aan verdere sessies deelneem nie, hy het in die sestiende plek gekwalifiseer.<ref>{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Russell charges to pole position as Antonelli suffers shock exit in Qualifying for Azerbaijan GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-charges-to-pole-position-as-antonelli-suffers-shock-exit-in-qualifying-for-azerbaijan-gp.6vFe7216mR8JZuWE4QIB4w |access-date=25 September 2026 |website=Formula1.com}}</ref> {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1:44.629 | 1:44.566 | align="center" |14'''*¹''' |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |9 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 10 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 11 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |12 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |13 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | data-sort-value=1:46.000|''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |21'''*²''' |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |20'''*³''' |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |22'''*²''' |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |19 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- !colspan="8"|Bronne:<ref>{{en}}{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Qualifying |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/qualifying |access-date=25 September 2026 |website=Formula 1}}</ref><ref name="Starting grid">{{en}}{{Cite web |date=25 September 2026 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Starting grid |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/starting-grid |access-date=25 September 2026 |website=Formula 1}}</ref> |} '''Notas'''<br/> '''*¹''' [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van 5 plekke weens ignorering van geel vlae in die derde kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_55_-_failure_to_slow_for_yellow_flags_0.pdf |title=Infringement – Car 55 – Failure to slow for yellow flags|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*²''' [[Fernando Alonso]] en [[Lance Stroll]] kry elk 'n roosterstraf van 20 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_18_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 18 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=FIA}}</ref><br/> '''*³''' [[Sergio Pérez]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Oscar Piastri]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_11_-_impeding_car_81.pdf |title=Infringement – Car 11 – Impeding Car 81|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} '''[[George Russell]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | align=center|51 | 1:38:02.143 | align=center|1 | align=center|'''25'''{{Pictogram vinnigste ronde}} |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} '''[[Max Verstappen]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|51 | +0.196 | align=center|8 | align=center|'''18''' |- !3 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} '''[[Isack Hadjar]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|51 | +10.704 | align=center|4 | align=center|'''15''' |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} '''[[Charles Leclerc]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | align=center|51 | +14.136 | align=center|2 | align=center|'''12''' |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} '''[[Kimi Antonelli]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | align=center|51 | +14.512 | align=center|16 | align=center|'''10''' |- !6 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | align=center|51 | +22.382 | align=center|6 | align=center|'''8''' |- !7 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} '''[[Arvid Lindblad]]''' | '''[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|51 | +31.159 | align=center|15 | align=center|'''6''' |- !8 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} '''[[Esteban Ocon]]''' | '''[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]]''' | align=center|51 | +31.189 | align=center|13 | align=center|'''4''' |- !9 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} '''[[Oliver Bearman]]''' | '''[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]]''' | align=center|51 | +31.929 | align=center|10 | align=center|'''2''' |- !10 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} '''[[Carlos Sainz jr.]]''' | '''[[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|51 | +32.416 | align=center|14 | align=center|'''1''' |- !11 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|51 | +33.231 | align=center|18 | |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 | +34.013 | align=center|11 | |- !13 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|51 | +36.401 | align=center|3 | |- !14 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|51 | +41.400 | align=center|20 | |- !15 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|51 | +44.230 '''*¹''' | align=center|17 | |- !16 '''^†''' | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|49 | Ongeluk | align=center|19 | |- !data-sort-value=17|DNF | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|36 | Botsingskade | align=center|9 | |- !data-sort-value=18|DNF | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|35 | Botsing | align=center|7 | |- !data-sort-value=19|DNF | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|35 | Botsing | align=center|5 | |- !data-sort-value=20|DNF | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|29 | Ongeluk | align=center|12 | |- !data-sort-value=21|DNF | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|20 | Waterdruk | align=center|21 | |- !data-sort-value=22|DNF | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|7 | Waterdruk | align=center|22 | |- !colspan=8| Bron:<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijann/race-result |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Race Result |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-26}}</ref> |} {{Pictogram vinnigste ronde}} [[George Russell]] teken die dertiende keer in sy loopbaan 'n vinnigste ronde aan.<br/> '''*¹''' [[Gabriel Bortoleto]] eindig die wedren in die dertiende plek, maar kry 'n tydstraf van tien sekondes vir inhaal onder geel vlae.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_5_-_overtaking_under_yellow_flags.pdf |title=Infringement – Car 5 – Overtaking under yellow flags |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile]] |datum=2026-09-26}}</ref><br/> '''^†''' [[Valtteri Bottas]] het uitgeval in die resies, maar is wel geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die wedrenafstand afgelê het. == Puntestand na die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|302 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|236 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|199 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|179 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|163 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|86 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|37 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|20 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|7 |- !17 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|7 |- !18 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|538 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|378 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|263 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|83 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|27 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|12 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] hkvm2381a0qg89p66cic4ngfaaggcr7 0 469151 2974877 2967439 2026-10-02T20:55:14Z Jcb 223 2974877 wikitext text/x-wiki Die '''Mapoch-oorlog''' was ‘n stryd tussen die magte van die Mapoch-stam en die [[ZAR]] in 1882-3 in die omgewing van [[Middelburg, Mpumalanga]]. ==Oorsake en verloop== Sekoekoeni, die stamhoof van die [[Bapedi]], was bevriend met die boere in sy omgewing en die regering van die ZAR goedgesind. Op 13 Augustus 1882 word sy kraal onverwags aangeval deur sy halfbroer Mampoer en word Sekoekoeni, sy seun en 13 ander vermoor. Die ZAR-owerheid waarsku die stamme in die omgewing om nie Mampoer weg te steek nie. Die moordenaar vlug egter na die naburige stamhoof Njiabele van die opstandige Mapoch. Njiabele erken nie die gesag van die ZAR nie. Hy weier om aan die sensus deel te neem en om belasting te betaal. Na ‘n ultimatum van 4 November weier hy om Mampoer uit te lewer. [[Piet Joubert]] met kommando’s van 3000 man en gesteun deur volgelinge van Sekoekoeni het in die moeilik begaanbare bergterrein op die grens van [[Limpopo]] en [[Mpumalanga]] teen die Mapoch-stam opgetree. Die Mapochers se statte was goed beskerm. Daarom buit die kommando’s die vyand se vee, vernietig hul graanoeste. Hul dorpies is met forte omring. Alles maatreëls om hulle uit te honger. Baie Mapochers skuil by Senekalskop in grotte in die berge. In Januarie 1883 het die ZAR ‘n 4000 man met kanonne in die veld. Hulle gebruik [[buskruit]] en handgranate om die vyand uit die grotte te verdryf. Die Mapochers is ook goed gewapen met gewere. Aan beide kante sneuwel verskeie mense, o.a. [[Stephanus Johannes Roos]] en Frederick Senekal. Die beleg en uithongering is suksesvol. In April 1883 gee die Mapochers oor. Eers verlaat Njiabele sy skuiling en kort daarna verlaat Mampoer sy grot. In die daaropvolgnede hofsaak word beide te dood veroordeel. Op versoek van die Engelse regering stel [[Paul Kruger]] die vonnis van Njiabele tersyde en vestig hy hom in 1896 met enkele van sy volgelinge in [[Derdepoort]]. ==Persone== *Mampuru (Mampoer) (*Phiring, Middelburg, ongeveer 1831 - †teregggestel, 22 November 1883), aanspraakmaker op die Pedi-opperhoofskap *Njiabele (Nyabèla, Niabel, Njabel), familienaam Mahlungu (*Nomtshagêlo, by [[Roossenekal]], 1825/1830 - †Wamlalaganye, Hartbeesfontein, [[Pretoria]], 19 Desember 1902), regent van die amaNdzundza-stam, Mapoch, Mabhôgô, van die ama[[Ndebele]] *Sekhukhune I (Sekoekoeni) (*Mogokgomeng, Steelpoortrivier, 1814 - †Manoge, 13 Augustus 1882), Pedi-operhoof *Frederick Senekal, veldkornet en kommandant van die Rustenburg-kommando. Na hom en Stephanus Johannes Roos is die dorp [[Roossenekal]] genoem. ==Gevolge== Die sukses vandie Mapoch-oorlog het die aansien van die ZAR-regering aansienlik verhoog. Dit het baie beteken vir die latere aandhawing van wet en orde in die land. [[Piet Joubert]] se status as krygsman en leier het baie toegeneem. ==Gedenktekens== Op 17 Desember 1970 is ‘n standbeeld van Njiabele by [[Mapoch se Grotte]] onthul. By die gevegsterrein is ‘n gedenkplaat. ==Bibliografie== *Muller, C.F.J. (red.); Vyfhonderd Jaar Suid-Afrikaanse Geskiedenis. Pretoria: Academica, 1973. {{ISBN|0-949964-09-3}} *Nienaber, P.J.: Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek, deel 1. [[Kaapstad]]: [[Tafelberg Uitgewers]] vir die [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]], Instituut vir Taal, Lettere en Kuns, 1972. {{ISBN|0-624-00097-4}} [[Kategorie:Mpumalanga]] [[Kategorie:Limpopo]] 3996mmh7y6am4w05lypbnr0zysfukjx 0 469174 2974872 2967634 2026-10-02T20:53:23Z Jcb 223 2974872 wikitext text/x-wiki Die '''[[1973 Formule Een-seisoen|1973]] [[Formule Een]] [[Oostenrykse Grand Prix]]''' is op [[19 Augustus]] [[1973]] op die Österreichring in [[Oostenryk]] gehou. Dit was die twaalfde wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 2 |{{SE-VLAG}} '''[[Ronnie Peterson]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 1:28:49.2 | 2 | '''9''' |- ! 2 | 5 |{{GB-VLAG}} '''[[Jackie Stewart]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 9.01 | 7 | '''6''' |- ! 3 | 24 |{{BR-VLAG}} '''[[José Carlos Pace|Carlos Pace]]''' | '''[[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 46.64 | 8 | '''4''' |- ! 4 | 10 |{{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 47.91 | 5 | '''3''' |- ! 5 | 20 |{{FR-VLAG}} '''[[Jean-Pierre Beltoise]]''' | '''[[British Racing Motors|BRM]]''' | 54 | + 1:21.30 | 13 | '''2''' |- ! 6 | 19 |{{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[British Racing Motors|BRM]]''' | 54 | + 1:38.40 | 14 | '''1''' |- ! 7 | 4 |{{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 53 | +1 Ronde | 6 | &nbsp; |- ! 8 | 7 |{{NZ-VLAG}} [[Denny Hulme]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | +1 Ronde | 3 | &nbsp; |- ! 9 | 26 | {{NL-VLAG}} [[Gijs van Lennep]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 52 | +2 Rondes | 23 | &nbsp; |- ! 10 | 23 |{{GB-VLAG}} [[Mike Hailwood]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 49 | +5 Rondes | 15 | &nbsp; |- ! NF | 1 |{{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 48 | Brandstofstelsel | 1 | &nbsp; |- ! NC | 25 | {{NZ-VLAG}} [[Howden Ganley]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 44 | Nie geklassifiseer | 21 | &nbsp; |- ! NF | 18 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 37 | Enjin | 12 | &nbsp; |- ! NF | 28 | {{vlagikoon|Liechtenstein}} [[Rikky von Opel]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 34 | Brandstofstelsel | 19 | &nbsp; |- ! NF | 11 | {{BR-VLAG}} [[Wilson Fittipaldi Jr.]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 31 | Brandstofstelsel | 16 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | Suspensie | 22 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{US-VLAG}} [[George Follmer]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 23 | Ewenaar | 20 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 21 | Wiel | 17 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{GB-VLAG}} [[Jackie Oliver]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 9 | Brandstofstelsel | 18 | &nbsp; |- ! NF | 6 | {{FR-VLAG}} [[François Cevert]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 6 | Suspensie | 10 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Inspuiting | 9 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{US-VLAG}} [[Peter Revson]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Koppeling | 4 | &nbsp; |- ! NF | 15 |{{GB-VLAG}} [[Mike Beuttler]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 11 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Oostenrykse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1973|Oostenryk]] dyyg1y1nos3tn2u331fhs5cdf1ewu8d 2974930 2974872 2026-10-03T06:12:03Z Aliwal2012 39067 Wysiging deur [[Special:Contributions/Jcb|Jcb]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Aliwal2012|Aliwal2012]] 2967634 wikitext text/x-wiki Die '''[[1973 Formule Een-seisoen|1973]] [[Formule Een]] [[Oostenrykse Grand Prix]]''' is op [[19 Augustus]] [[1973]] op die Österreichring in [[Oostenryk]] gehou. Dit was die twaalfde wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 2 |{{SE-VLAG}} '''[[Ronnie Peterson]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 1:28:49.2 | 2 | '''9''' |- ! 2 | 5 |{{GB-VLAG}} '''[[Jackie Stewart]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 9.01 | 7 | '''6''' |- ! 3 | 24 |{{BR-VLAG}} '''[[José Carlos Pace|Carlos Pace]]''' | '''[[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 46.64 | 8 | '''4''' |- ! 4 | 10 |{{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 47.91 | 5 | '''3''' |- ! 5 | 20 |{{FR-VLAG}} '''[[Jean-Pierre Beltoise]]''' | '''[[British Racing Motors|BRM]]''' | 54 | + 1:21.30 | 13 | '''2''' |- ! 6 | 19 |{{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[British Racing Motors|BRM]]''' | 54 | + 1:38.40 | 14 | '''1''' |- ! 7 | 4 |{{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 53 | +1 Ronde | 6 | &nbsp; |- ! 8 | 7 |{{NZ-VLAG}} [[Denny Hulme]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | +1 Ronde | 3 | &nbsp; |- ! 9 | 26 | {{NL-VLAG}} [[Gijs van Lennep]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 52 | +2 Rondes | 23 | &nbsp; |- ! 10 | 23 |{{GB-VLAG}} [[Mike Hailwood]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 49 | +5 Rondes | 15 | &nbsp; |- ! NF | 1 |{{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 48 | Brandstofstelsel | 1 | &nbsp; |- ! NC | 25 | {{NZ-VLAG}} [[Howden Ganley]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 44 | Nie geklassifiseer | 21 | &nbsp; |- ! NF | 18 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 37 | Enjin | 12 | &nbsp; |- ! NF | 28 | {{vlagikoon|Liechtenstein}} [[Rikky von Opel]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 34 | Brandstofstelsel | 19 | &nbsp; |- ! NF | 11 | {{BR-VLAG}} [[Wilson Fittipaldi Jr.]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 31 | Brandstofstelsel | 16 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | Suspensie | 22 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{US-VLAG}} [[George Follmer]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 23 | Ewenaar | 20 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 21 | Wiel | 17 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{GB-VLAG}} [[Jackie Oliver]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 9 | Brandstofstelsel | 18 | &nbsp; |- ! NF | 6 | {{FR-VLAG}} [[François Cevert]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 6 | Suspensie | 10 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Inspuiting | 9 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{US-VLAG}} [[Peter Revson]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Koppeling | 4 | &nbsp; |- ! NF | 15 |{{GB-VLAG}} [[Mike Beuttler]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 11 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Oostenrykse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1973|Oostenryk ]] 0ozoz9dr1rsapm9fmq432wqbseex3a9 0 469176 2974874 2967637 2026-10-02T20:53:48Z Jcb 223 2974874 wikitext text/x-wiki Die '''[[1974 Formule Een-seisoen|1974]] [[Formule Een]] [[Oostenrykse Grand Prix]]''' is op [[18 Augustus]] [[1974]] op die Österreichring in [[Oostenryk]] gehou. Dit was die twaalfde wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 7 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 1:28:44.72 | 2 | '''9''' |- ! 2 | 6 | {{NZ-VLAG}} '''[[Denny Hulme]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 42.92 | 10 | '''6''' |- ! 3 | 24 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 1:01.54 | 7 | '''4''' |- ! 4 | 28 | {{GB-VLAG}} '''[[John Watson]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 1:09.39 | 11 | '''3''' |- ! 5 | 11 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 54 | + 1:13.08 | 8 | '''2''' |- ! 6 | 10 | {{IT-VLAG}} '''[[Vittorio Brambilla]]''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 1:13.82 | 20 | '''1''' |- ! 7 | 33 | {{GB-VLAG}} [[David Hobbs]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | +1 Ronde | 17 | &nbsp; |- ! 8 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 52 | +2 Rondes | 23 | &nbsp; |- ! 9 | 30 | {{AT-VLAG}} [[Dieter Quester]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 51 | +3 Rondes | 25 | &nbsp; |- ! 10 | 23 | {{AU-VLAG}} [[Tim Schenken]] | Trojan-[[Ford Motor Company|Ford]] | 50 | +4 Rondes | 19 | &nbsp; |- ! 11 | 9 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 48 | Suspensie | 15 | &nbsp; |- ! 12 | 26 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 48 | +6 Rondes | 21 | &nbsp; |- ! NC | 35 | {{GB-VLAG}} [[Ian Ashley]] | Token-[[Ford Motor Company|Ford]] | 46 | Nie geklassifiseer | 24 | &nbsp; |- ! NF | 1 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 45 | Aandrywing | 6 | &nbsp; |- ! NF | 2 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 43 | Botsing | 22 | &nbsp; |- ! NF | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 42 | Botsing | 14 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 41 | Brandstoflek | 4 | &nbsp; |- ! NF | 5 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 37 | Enjin | 3 | &nbsp; |- ! NC | 21 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | Iso Marlboro-[[Ford Motor Company|Ford]] | 37 | Nie geklassifiseer | 12 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | Iso Marlboro-[[Ford Motor Company|Ford]] | 24 | Brandstofstelsel | 9 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 22 | Tol | 16 | &nbsp; |- ! NF | 14 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 22 | Enjin | 18 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 17 | Enjin | 1 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 14 | Ongeluk | 13 | &nbsp; |- ! NF | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 8 | Enjin | 5 | &nbsp; |- ! NQ | 31 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Ian Scheckter]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Oostenrykse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1974|Oostenryk]] hnytbi9joihvzpyqvfkoy7q5bchv8hu 2974928 2974874 2026-10-03T06:11:44Z Aliwal2012 39067 Wysiging deur [[Special:Contributions/Jcb|Jcb]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Aliwal2012|Aliwal2012]] 2967637 wikitext text/x-wiki Die '''[[1974 Formule Een-seisoen|1974]] [[Formule Een]] [[Oostenrykse Grand Prix]]''' is op [[18 Augustus]] [[1974]] op die Österreichring in [[Oostenryk]] gehou. Dit was die twaalfde wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 7 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 1:28:44.72 | 2 | '''9''' |- ! 2 | 6 | {{NZ-VLAG}} '''[[Denny Hulme]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 42.92 | 10 | '''6''' |- ! 3 | 24 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 1:01.54 | 7 | '''4''' |- ! 4 | 28 | {{GB-VLAG}} '''[[John Watson]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 1:09.39 | 11 | '''3''' |- ! 5 | 11 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 54 | + 1:13.08 | 8 | '''2''' |- ! 6 | 10 | {{IT-VLAG}} '''[[Vittorio Brambilla]]''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 1:13.82 | 20 | '''1''' |- ! 7 | 33 | {{GB-VLAG}} [[David Hobbs]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | +1 Ronde | 17 | &nbsp; |- ! 8 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 52 | +2 Rondes | 23 | &nbsp; |- ! 9 | 30 | {{AT-VLAG}} [[Dieter Quester]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 51 | +3 Rondes | 25 | &nbsp; |- ! 10 | 23 | {{AU-VLAG}} [[Tim Schenken]] | Trojan-[[Ford Motor Company|Ford]] | 50 | +4 Rondes | 19 | &nbsp; |- ! 11 | 9 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 48 | Suspensie | 15 | &nbsp; |- ! 12 | 26 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 48 | +6 Rondes | 21 | &nbsp; |- ! NC | 35 | {{GB-VLAG}} [[Ian Ashley]] | Token-[[Ford Motor Company|Ford]] | 46 | Nie geklassifiseer | 24 | &nbsp; |- ! NF | 1 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 45 | Aandrywing | 6 | &nbsp; |- ! NF | 2 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 43 | Botsing | 22 | &nbsp; |- ! NF | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 42 | Botsing | 14 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 41 | Brandstoflek | 4 | &nbsp; |- ! NF | 5 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 37 | Enjin | 3 | &nbsp; |- ! NC | 21 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | Iso Marlboro-[[Ford Motor Company|Ford]] | 37 | Nie geklassifiseer | 12 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | Iso Marlboro-[[Ford Motor Company|Ford]] | 24 | Brandstofstelsel | 9 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 22 | Tol | 16 | &nbsp; |- ! NF | 14 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 22 | Enjin | 18 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 17 | Enjin | 1 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 14 | Ongeluk | 13 | &nbsp; |- ! NF | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 8 | Enjin | 5 | &nbsp; |- ! NQ | 31 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Ian Scheckter]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Oostenrykse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1974|Oostenryk ]] skgezyd774jmz0njbhwdb8qqsill6xk 0 469189 2974873 2967668 2026-10-02T20:53:40Z Jcb 223 2974873 wikitext text/x-wiki Die '''[[1974 Formule Een-seisoen|1974]] [[Formule Een]] [[Kanadese Grand Prix]]''' is op [[22 September]] [[1974]] by die [[Mosport Internasionale Renbaan]] in [[Ontario]], [[Kanada]] gehou. Dit was die veertiende wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 5 | {{BR-VLAG}} '''[[Emerson Fittipaldi]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | 1:40:26.136 | 1 | '''9''' |- ! 2 | 11 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 80 | + 13.034 | 6 | '''6''' |- ! 3 | 1 | {{SE-VLAG}} '''[[Ronnie Peterson]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | + 14.494 | 10 | '''4''' |- ! 4 | 24 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | + 15.669 | 8 | '''3''' |- ! 5 | 4 |{{FR-VLAG}} '''[[Patrick Depailler]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | + 55.322 | 7 | '''2''' |- ! 6 | 6 |{{NZ-VLAG}} '''[[Denny Hulme]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 79 | + 1 Ronde | 14 | '''1''' |- ! 7 | 55 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Parnelli]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 79 | + 1 Ronde | 16 | &nbsp; |- ! 8 | 8 |{{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 79 | + 1 Ronde | 9 | &nbsp; |- ! 9 | 7 |{{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 79 | + 1 Ronde | 4 | &nbsp; |- ! 10 | 19 |{{AT-VLAG}} [[Helmuth Koinigg]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 22 | &nbsp; |- ! 11 | 27 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 11 | &nbsp; |- ! 12 | 66 |{{US-VLAG}} [[Mark Donohue]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 24 | &nbsp; |- ! 13 | 2 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 21 | &nbsp; |- ! 14 | 26 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 3 Rondes | 20 | &nbsp; |- ! 15 | 21 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Williams F1|Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | Pap band | 18 | &nbsp; |- ! 16 | 33 |{{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 72 | + 8 Rondes | 12 | &nbsp; |- ! NC | 15 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 70 | Nie geklassifiseer | 25 | &nbsp; |- ! NF | 12 |{{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 67 | Ongeluk | 2 | &nbsp; |- ! NF | 16 |{{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 65 | Enjin | 13 | &nbsp; |- ! NF | 28 |{{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 61 | Suspensie | 15 | &nbsp; |- ! NC | 14 |{{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 60 | Nie geklassifiseer | 17 | &nbsp; |- ! NF | 3 | {{Vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 48 | Remme | 3 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 46 | Halfas | 5 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | Iso Marlboro-[[Ford Motor Company|Ford]] | 40 | Hantering | 19 | &nbsp; |- ! NF | 50 | {{CA-VLAG}} [[Eppie Wietzes]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 33 | Enjin | 26 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 12 | Brandstofstelsel | 23 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Kanadese Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1974|Kanada]] ny7k68i4hevs1knf9vdexwtd6l7qrcq 2974929 2974873 2026-10-03T06:11:55Z Aliwal2012 39067 Wysiging deur [[Special:Contributions/Jcb|Jcb]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Aliwal2012|Aliwal2012]] 2967668 wikitext text/x-wiki Die '''[[1974 Formule Een-seisoen|1974]] [[Formule Een]] [[Kanadese Grand Prix]]''' is op [[22 September]] [[1974]] by die [[Mosport Internasionale Renbaan]] in [[Ontario]], [[Kanada]] gehou. Dit was die veertiende wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 5 | {{BR-VLAG}} '''[[Emerson Fittipaldi]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | 1:40:26.136 | 1 | '''9''' |- ! 2 | 11 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 80 | + 13.034 | 6 | '''6''' |- ! 3 | 1 | {{SE-VLAG}} '''[[Ronnie Peterson]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | + 14.494 | 10 | '''4''' |- ! 4 | 24 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | + 15.669 | 8 | '''3''' |- ! 5 | 4 |{{FR-VLAG}} '''[[Patrick Depailler]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | + 55.322 | 7 | '''2''' |- ! 6 | 6 |{{NZ-VLAG}} '''[[Denny Hulme]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 79 | + 1 Ronde | 14 | '''1''' |- ! 7 | 55 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Parnelli]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 79 | + 1 Ronde | 16 | &nbsp; |- ! 8 | 8 |{{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 79 | + 1 Ronde | 9 | &nbsp; |- ! 9 | 7 |{{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 79 | + 1 Ronde | 4 | &nbsp; |- ! 10 | 19 |{{AT-VLAG}} [[Helmuth Koinigg]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 22 | &nbsp; |- ! 11 | 27 | {{DE-VLAG}} [[Rolf Stommelen]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 11 | &nbsp; |- ! 12 | 66 |{{US-VLAG}} [[Mark Donohue]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 24 | &nbsp; |- ! 13 | 2 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 21 | &nbsp; |- ! 14 | 26 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 3 Rondes | 20 | &nbsp; |- ! 15 | 21 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Williams F1|Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | Pap band | 18 | &nbsp; |- ! 16 | 33 |{{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 72 | + 8 Rondes | 12 | &nbsp; |- ! NC | 15 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 70 | Nie geklassifiseer | 25 | &nbsp; |- ! NF | 12 |{{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 67 | Ongeluk | 2 | &nbsp; |- ! NF | 16 |{{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 65 | Enjin | 13 | &nbsp; |- ! NF | 28 |{{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 61 | Suspensie | 15 | &nbsp; |- ! NC | 14 |{{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 60 | Nie geklassifiseer | 17 | &nbsp; |- ! NF | 3 | {{Vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 48 | Remme | 3 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 46 | Halfas | 5 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | Iso Marlboro-[[Ford Motor Company|Ford]] | 40 | Hantering | 19 | &nbsp; |- ! NF | 50 | {{CA-VLAG}} [[Eppie Wietzes]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 33 | Enjin | 26 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 12 | Brandstofstelsel | 23 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Kanadese Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1974|Kanada ]] 3rwadni4alm0nopfol3zup838t8td8f 0 469273 2974868 2968894 2026-10-02T20:49:00Z Jcb 223 2974868 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Edible mushrooms in baskets 2022 G1.jpg|duimnael|Twee mandjies, ovaal en rond.]] ’n '''Mandjie''' is ’n houer wat gewoonlik van geweefde of gevlegte materiaal gemaak word en wat gebruik word om verskillende voorwerpe te dra, bêre of versamel. Mandjies kan van natuurlike materiale soos riet, gras, bamboes, palmblare en hout gemaak word, maar moderne mandjies kan ook van plastiek, metaal of sintetiese materiale vervaardig word.<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/af/bible/6/MAT.14.20,22.AFR83?utm_source=copilot.com|title=Client Challenge|website=www.bible.com|access-date=2026-09-17}}</ref> Mandjies word al duisende jare lank deur mense gebruik. Tradisionele mandjies is dikwels met die hand gemaak deur materiaal te weef, te vleg of om ’n raamwerk te vorm. Die tegnieke en patrone wat gebruik word, verskil tussen gemeenskappe en streke. In baie kulture word mandjies ook as handwerk en dekoratiewe voorwerpe gebruik. Die grootte en vorm van ’n mandjie hang af van waarvoor dit gebruik word. Klein mandjies kan gebruik word om [[brood]], [[Vrug|vrugte]] of ander huishoudelike items te hou, terwyl groter mandjies gebruik kan word om wasgoed, plante of landbouprodukte te vervoer. Sommige mandjies het handvatsels sodat dit maklik gedra kan word. In [[Suider-Afrika]] het mandjieweef ’n lang tradisie. Verskillende gemeenskappe gebruik plaaslike plantmateriaal om mandjies met verskillende patrone en vorms te maak. Die vervaardiging van tradisionele mandjies kan vaardighede insluit wat van een geslag na die volgende oorgedra word. Moderne mandjies word vir huishoudelike, landboukundige, dekoratiewe en kommersiële doeleindes gebruik. Mandjies word onder meer in winkels, huise, markte en tuine aangetref. Dit kan ook gebruik word as dekoratiewe houers vir plante, geskenke en ander items. Mandjies is nie net praktiese houers nie, maar ook draers van stories. Elke mandjie weerspieël die vaardigheid van die maker, die beskikbare materiale van die streek, en dikwels die identiteit van ’n gemeenskap. In die moderne wêreld word mandjies al hoe meer waardeer as volhoubare produkte wat tradisie en innovasie kombineer.<ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/debat/diskoers/suid-afrika-se-mandjie-mentaliteit-en-die-g20/|title=Suid-Afrika se mandjie-mentaliteit en die G20|date=2025-11-27|website=Maroela Media|language=af|access-date=2026-09-17}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Handwerk]] 0irb8xq4xep20h8qoa4i9qbkkrtnlgr 0 469311 2974750 2974704 2026-10-02T13:42:24Z Pynappel 70858 2974750 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | date = 15 Julie – 27 September 2026 | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 11 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]], in 2026.<ref name="enca-profiler" /> Die lyke van elf vroue is tussen 15 Julie en 27 September 2026 gevind, die meeste van hulle in en om [[Kemptonpark]].<ref name="bbc" /><ref name="enca-vyfde" /><ref name="mm-negende" /><ref name="mm-elfde" /> Verskeie van hulle is [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke aangetref, en die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers kon aanvanklik nie bevestig dat die moorde met mekaar verband hou of dat 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /><ref name="pfm-negende" /> Op 18 September het die polisie vir die eerste keer gesê sommige van die sake hou moontlik met mekaar verband,<ref name="pfm-verdagte" /> waarna die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], op 20 September gesê het nie al die sake kan noodwendig met mekaar verbind word nie, aangesien daar aanduidings van 'n ander modus operandi sowel as verskillende motiewe is, hoewel niks uitgesluit word nie.<ref name="mm-nieverbind" /> Teen 27 September was verdagtes in drie van die sake in hegtenis: die eerste en die tiende moord, en die negende, waarin twee vroue in die landdroshof in [[Boksburg]] tereggestaan het.<ref name="mm-nieverbind" /><ref name="mm-deurbraak" /><ref name="mm-liefdesdriehoek" /><ref name="mm-hof" /><ref name="mm-tiende" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Mokolo Moselakgomo in September verdwyn en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te stap of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 vir inligting aangebied wat tot 'n inhegtenisneming lei, terwyl president [[Cyril Ramaphosa]] en Cachalia die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) het R500&nbsp;000 by die polisie se beloning vir inligting gevoeg wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="dailymaverick" /><ref name="pfm-beloning" /> Die waarskuwings aan vroue het kritiek van politieke partye, burgerlike organisasies en kundiges ontlok, wat aangevoer het dat die las van veiligheid nie op vroue geplaas behoort te word nie en dat die klem eerder op die opsporing en vervolging van die daders moet val.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-druk" /><ref name="mm-versigtiger" /> Kundiges het tekortkominge in die polisie se koördinering en kommunikasie uitgewys, die voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie het verslag oor die forensiese agterstand gevra, en die Nasionale Vergadering het 'n dringende debat oor geweld teen vroue geskeduleer.<ref name="mm-polisiekrisis" /><ref name="mm-dns" /><ref name="mm-dringende-debat" /> Die moorde het ook tot herdenkings en betogings regoor die land aanleiding gegee,<ref name="mm-hardlopers" /> terwyl ongegronde bewerings op sosiale media oor wie daarvoor verantwoordelik is, daartoe gelei het dat 'n man in eMalahleni deur 'n groep mense doodgeslaan is.<ref name="mm-radebe" /> == Agtergrond == === Geweld teen vroue in Suid-Afrika === Die moorde het teen die agtergrond van wydverspreide geweld teen vroue in Suid-Afrika plaasgevind. Volgens die eerste Suid-Afrikaanse nasionale ondersoek oor geslagsgebaseerde geweld, waarvan die uitslae in 2024 bekend gemaak is, het 35,5% van vroue van 18 jaar en ouer fisieke en/of seksuele geweld in hul leeftyd ervaar, wat sowat 7,85&nbsp;miljoen vroue verteenwoordig.<ref name="mm-versigtiger" /> Volgens die [[Verenigde Nasies]] ervaar een uit elke drie vroue in die land gedurende haar leeftyd fisieke of seksuele geweld.<ref name="mm-hardlopers" /> Suid-Afrika het van die hoogste vlakke van noodlottige geweld teen vroue ter wêreld: in 2020-2021 is 5,5 uit elke 100&nbsp;000 vroue deur iemand vermoor met wie hulle 'n intieme verhouding gehad het, byna vyf keer die ooreenstemmende wêreldgemiddeld. Navorsing deur die [[Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad]], wat twintig jaar se vrouemoorde in die land onder die loep geneem het, dui daarop dat gemiddeld sewe vroue per dag in Suid-Afrika vermoor word.<ref name="mm-versigtiger" /> Volgens die jongste beskikbare statistieke word sowat nege vroue per dag vermoor.<ref name="mm-polisiekrisis" /> Die land se gemiddelde moordsyfer, wat meer as 60 mense per dag beloop, is een van die hoogste ter wêreld.<ref name="mm-hardlopers" /> Ramaphosa het geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord in November 2025 tot 'n nasionale ramp verklaar.<ref name="mm-versigtiger" /> === Ontvoerings in die omgewing === Kemptonpark het tussen April en Junie 2026 altesaam 76 [[Ontvoering|ontvoeringsake]] aangeteken, 'n styging van 58,3% teenoor dieselfde tydperk die vorige jaar en die hoogste getal ontvoeringsake wat in daardie kwartaal in Gauteng aangemeld is. Die provinsie het in dié drie maande 2&nbsp;367 sulke sake aangeteken, meer as die helfte van die 4&nbsp;638 sake wat landwyd aangemeld is. Die Gautengse provinsiale wetgewer se portefeuljekomitee oor gemeenskapsveiligheid het op 18 September 2026 met verskeie rolspelers oor die toenemende voorkoms van ontvoering in die provinsie vergader en ontvoering vir 'n losprys as 'n groeiende bedreiging uitgesonder; volgens 'n voorlegging van die SAPD het die span vir georganiseerde misdaad in die eerste kwartaal van die boekjaar sulke sake in [[Bekkersdal]] en [[Roodepoort]] hanteer, waar onderskeidelik R5&nbsp;miljoen en R3&nbsp;miljoen geëis is. Die komitee se voorsitter, Bandile Masuku, het gesê ontvoering kan nie as 'n geïsoleerde misdaad hanteer word wanneer dit met kapings, georganiseerde misdaad, lospryse en die teiken van kwesbare mense verweef is nie, en het sterker intelligensie-insameling, beter koördinering tussen wetstoepassingsagentskappe en doelgerigte optrede in geïdentifiseerde brandpunte gevra. Die komitee het daarop gewys dat die hoë getal ontvoerings in Kemptonpark met die ontdekking van verskeie vroue se lyke in die breër Ekurhuleni-gebied saamval.<ref name="mm-ontvoerings" /> == Moorde == Ondersoekbeamptes het vasgestel dat sommige van die vroue nie op die plekke vermoor is waar hul lyke gevind is nie.<ref name="pfm-negende" /> Die nommering van die elf sake het in September telkens verskuif namate vroeëre sterftes by die ondersoek gevoeg is; op 20 September het Cachalia die eerste nege slagoffers in volgorde van ontdekking gelys, waarna 'n tiende en 'n elfde lyk op 26 en 27 September gevind is.<ref name="mm-nieverbind" /><ref name="mm-tiende" /><ref name="mm-elfde" /> {| class="wikitable" |+ Die slagoffers in volgorde van ontdekking ! Nr. !! Slagoffer !! Datum gevind !! Plek |- | 1 || Busisiwe Mahlangu || 15 Julie || Naby die R21, Kemptonpark |- | 2 || Itumeleng Kekana || 3 Augustus || Kemptonpark |- | 3 || Nomfesane Mjobo || 26 Augustus || Kemptonpark |- | 4 || Onbekend || 7 September || Clayvillerivier, Olifantsfontein |- | 5 || Gracious Nkomo || 10 September || Langs die R21, Kemptonpark |- | 6 || Elizabeth "Tsontso" Mokolo Moselakgomo || 12 September || Rhodesfield, Kemptonpark |- | 7 || Naam nie bekend gemaak nie || 14 September || Langs die R21, naby Olifantsfontein |- | 8 || Dineo Evelyn Motapane || 15 September || KwaThema, Springs |- | 9 || Jabulile Ntimba || 17 September || Villa Liza, naby Dawnpark, Boksburg |- | 10 || Onbekend || 26 September || Mooifontein-begraafplaas, Tembisa |- | 11 || Onbekend || 27 September || Naby Rhokanaweg, Struisbult, Springs |} === Julie en Augustus === Die eerste vrou, 'n 37-jarige, is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in Kemptonpark gevind. Sy was ongeklee en met kabelbinders vasgebind.<ref name="iol" /><ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> 'n Verdagte is twee dae later, op 17 Julie, in hegtenis geneem en was in September steeds in aanhouding.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> Cachalia het die vrou later as Busisiwe Mahlangu geïdentifiseer en bevestig dat die verdagte in verband met haar dood aangekeer is.<ref name="mm-nieverbind" /> Twee verdere lyke is in Augustus in Kemptonpark ontdek, dié van die 32-jarige Itumeleng Kekana op 3 Augustus en dié van Nomfesane Mjobo op 26 Augustus.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-nieverbind" /> Kekana, 'n winkelierster wat in Kemptonpark gewoon en gewerk het, het op 17 Julie verdwyn, en haar familie het meer as twee weke lank by polisiestasies, hospitale en lykshuise na haar gesoek voordat haar ontbindende lyk met verskeie steekwonde in die bosse langs die pad aangetref is.<ref name="dailymaverick" /><ref name="citizen" /> Toe die polisie op 13 September nog net vier sake bekend gemaak het, is die tweede lyk as dié van 'n 32-jarige vrou beskryf wat op 24 Augustus gedeeltelik geklee naby die R21 gevind is.<ref name="mm-verdagte" /> === September === 'n Vrou se lyk is op 7 September 2026 in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken, en sy was op 20 September nog nie geïdentifiseer nie.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-nieverbind" /> Die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo het op 9 September haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark laatmiddag verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter agtergelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug is nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="novanews" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-hardlopers" /><ref name="mm-soektog" /> Verskeie soektogte en navrae by hospitale en lykshuise het niks opgelewer nie.<ref name="mm-soektog" /> Op 10 September is nog 'n vrou se lyk nader aan Rhodesfield gevind. Sy was halfnaak en haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]], sodat haar identiteit nie in daardie stadium formeel vasgestel kon word nie.<ref name="novanews" /><ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Sy is later as die 28-jarige Gracious Nkomo geïdentifiseer, wie se lyk langs die R21 aangetref is; haar familie het haar op 17 September by die [[Germiston]]-lykshuis as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is, uitgeken.<ref name="mm-nkomo" /><ref name="mm-nieverbind" /><ref name="pfm-negende" /> Op 12 September is 'n vrou se lyk in [[Sport|sportdrag]] en gedeeltelik geklee agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind, langs 'n stil, afgesonderde oprit tussen 'n hoofweg en 'n betonmuur naby die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] en langs 'n boomryke woonbuurt wat vir drawwers geskik is, maar wat vanaf Kemptonpark se middestad slegs met groot paaie tussen motorhandelaars en onbeboude erwe bereik kan word.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-hardlopers" /> Moselakgomo se familie het die lyk op 14 September by die Germiston-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Haar begrafnis is vir 20 September in Phake, 'n klein dorpie in die noordooste van [[Mpumalanga]], gereël.<ref name="mm-hardlopers" /> Die lyk van 'n verdere vrou is op 14 September langs die R21 naby [[Olifantsfontein]] gevind, gedeeltelik geklee en met kneusplekke. 'n Verbyganger het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie het vermoed sy is tussen die aand van 13 September en die vroeë oggendure van 14 September vermoor, sowat twintig minute se afstand van die plekke waar die ander lyke in Kemptonpark gevind is.<ref name="ewn-olifantsfontein" /><ref name="mm-vyfde" /> Cachalia het op 20 September gesê haar identiteit is aan die polisie bekend, maar dat haar naam nie bekend gemaak kon word voordat haar familie in kennis gestel is nie.<ref name="mm-nieverbind" /> Op 15 September is nog 'n lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]], ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark, ontdek. Lede van die publiek het die lyk, wat in 'n gevorderde stadium van ontbinding was, omstreeks 05:00 agter 'n [[nagklub]] opgemerk.<ref name="mg" /><ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar die volgende dag by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Sy is op 13 September laas lewend gesien en is nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Die negende lyk is op die oggend van 17 September in die omgewing van Villa Liza naby [[Dawnpark]] in Boksburg ontdek. Die vrou was halfnaak, soos verskeie van die ander slagoffers, en haar keel is na berig word afgesny.<ref name="bbc" /><ref name="mm-liefdesdriehoek" /><ref name="pfm-negende" /> Sy is aanvanklik nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg, terwyl die polisie geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak het nie.<ref name="mm-negende" /> Sy is later as Jabulile Ntimba geïdentifiseer, wat volgens die staat op 16 September in Dawnpark vermoor is.<ref name="mm-nieverbind" /><ref name="mm-debat" /><ref name="mm-hof" /> Drie verdagtes ('n man en twee vroue) is op 20 September deur die Gautengse eenheid vir moord en roof in verband met haar dood in hegtenis geneem.<ref name="mm-deurbraak" /><ref name="mm-liefdesdriehoek" /> Die tiende lyk is op die oggend van 26 September by die Mooifontein-begraafplaas suid van [[Tembisa]] in die Ekurhuleni-metro, naby 'n informele nedersetting, gevind nadat gemeenskapslede die polisie na die toneel ontbied het. Sy was halfnaak en het sigbare beserings opgedoen; volgens die polisie dui die toneel daarop dat sy vermoedelik met klippe bestook is. Haar identiteit was nog nie bekend nie, en dit was aanvanklik onduidelik of dié voorval met die ander Oos-Randse vrouemoorde verband hou, hoewel die saak daarna as die tiende in die reeks gereken is. 'n Verdagte het ná die moord na [[Tzaneen]] gevlug, waar hy dieselfde aand omstreeks 23:00 in hegtenis geneem is.<ref name="mm-tembisa" /><ref name="mm-normaliseer" /><ref name="mm-tiende" /> Die elfde lyk is die volgende middag, 27 September, in 'n oop stuk veld langs 'n spoorlyn naby Rhokanaweg in Struisbult, Springs, gevind. Personeel van 'n sekuriteitsmaatskappy wat die gebied gepatrolleer het, het die lyk opgemerk, en die polisie is omstreeks 12:00 na die toneel ontbied; die taakspan wat die Ekurhuleni-moorde ondersoek, is daarheen ontplooi. Die slagoffer was na raming 20 jaar oud en, soos verskeie van die ander, slegs gedeeltelik geklee; haar lyk het moontlike tekens van verwurging getoon, maar was nie in 'n toestand van ontbinding nie.<ref name="mm-elfde" /><ref name="mm-verwurg" /> == Ander sake == Enkele dae ná die ontdekking van die nege lyke in Ekurhuleni is 'n vrou se lyk, in 'n duvet toegedraai, in die Moroka-dam in [[Soweto]] gevind. Die slagoffer was vermoedelik in haar twintigs en die polisie het 'n geregtelike doodsondersoek geopen; die omstandighede rondom haar dood was op 21 September 2026 nog onbekend.<ref name="pfm-moroka" /> Die 23-jarige Boitumelo Gift Mashita is op die oggend van 28 September 2026 omstreeks 05:45 op pad werk toe in Mapungubwe-straat in Temong, Tembisa, doodgeskiet, en haar besittings is tydens die voorval geneem. Die polisie het 'n saak van moord en roof geopen en Mashita se vervreemde man as 'n persoon van belang geïdentifiseer. Sy lyk is later dieselfde dag in sy voertuig in die [[Midrand]]-polisiëringsgebied aangetref. Die polisie het geen aanduiding van gemene spel gevind nie en vermoed dat hy moontlik 'n onbekende middel ingeneem het.<ref name="mm-mashita" /> == Polisie-ondersoek == === Waarskuwing en taakspan === Die SAPD het op 13 September 2026 vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon (die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref), hoewel nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Die waarnemende nasionale polisiekommissaris, lt.genl. Puleng Dimpane, het opdrag gegee dat 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saamgestel word om die sake te ondersoek en vas te stel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span, wat deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng, gelei is, het speurders van gespesialiseerde eenhede ingesluit, onder meer die moord-en-roofeenheid en die eenheid vir ondersoekende sielkunde, sowel as die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne. Die span het die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-negende" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede is deur middel van Operasie Shanela uitgebrei en 'n beloning van R400&nbsp;000 vir inligting is aangebied wat tot 'n inhegtenisneming lei, hoewel Cachalia gesê het die polisie is nie van belonings afhanklik nie.<ref name="mm-agt" /> Die leiding van die taakspan het daarna na lt.genl. Hilda Khosi Senthumule, afdelingskommissaris vir speur- en forensiese dienste, oorgegaan, terwyl lt.genl. Dumisani Khumalo, hoof van die polisie se misdaadintelligensie-afdeling, en lt.genl. [[Nhlanhla Mkhwanazi]], die KwaZulu-Natalse polisiekommissaris, opgeroep is om met die ondersoeke te help. Polisiehulpbronne in die Ekurhuleni-metro is versterk en dele van die metro, onder meer Kemptonpark, Olifantsfontein, KwaThema, [[Nigel]] en Dawnpark, is onder inperking geplaas, met groter sigbaarheid en ontplooiing gebied vir gebied.<ref name="pfm-verdagte" /><ref name="mm-nieverbind" /> === Moontlike verbande tussen die sake === Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is, en dat die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus het nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die polisie het gewaarsku dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Die feit dat verskeie lyke gedeeltelik ontklee en met tekens van aanranding gevind is, en dat sommige van die vroue nie op die plekke vermoor is waar hulle gevind is nie, het vrese laat ontstaan dat 'n reeksmoordenaar of 'n groep moordenaars in die gebied werksaam is. Die polisie het dié moontlikheid nie bevestig of uitgesluit nie.<ref name="pfm-negende" /><ref name="mm-hardlopers" /> Op 18 September het die polisie vir die eerste keer bevestig dat sommige van die sake moontlik met mekaar verband hou. Ondersoekbeamptes het terselfdertyd 'n persoon van belang nagegaan wat moontlik met die moorde in verband gebring kan word. Volgens die inligting tot die polisie se beskikking was die enigste verdagte wat op daardie stadium in verband met een van die nege moorde aangehou is, nie 'n Suid-Afrikaner nie, hoewel sy land van herkoms nog nie vasgestel was nie.<ref name="pfm-verdagte" /> Op 20 September het Cachalia op 'n mediakonferensie van die interministeriële komitee oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord gesê die ondersoek het nog nie oortuigend bevestig dat die polisie met 'n reeksmoordenaar te doen het nie: "Nie al die sake kan noodwendig met mekaar verbind word nie. Daar is aanduidings van 'n ander modus operandi sowel as verskillende motiewe. Maar niks is nog uitgesluit terwyl die ondersoeke voortduur nie."<ref name="mm-nieverbind" /> Ná die ontdekking van die elfde lyk het lt.genl. Tommy Mthombeni, die Gautengse provinsiale polisiekommissaris, op 27 September gesê die polisie kan vir eers nie met sekerheid sê dat 'n reeksmoordenaar betrokke is nie, maar wou nie uitsluit dat dié saak met dié van Motapane, wie se lyk twaalf dae vroeër in dieselfde stad gevind is, verbind kan word nie.<ref name="mm-verwurg" /> === Uitkenning van die slagoffers === Die uitkenning van die slagoffers het stadig gevorder, en die departement van binnelandse sake het die polisie gehelp om die vroue aan die hand van biometriese inligting, onder meer vingerafdrukke, te identifiseer.<ref name="pfm-verdagte" /> Teen 20 September was agt van die nege slagoffers, almal jong vroue, positief geïdentifiseer en is sewe families in kennis gestel; die laaste familie kon nie bereik word nie omdat die polisie nie oor 'n adres beskik het nie. Vir een van die nege lyke is daar geen vermiste persoon-saak aangemeld nie.<ref name="mm-nieverbind" /> === Beoordeling van die polisie se optrede === Cobus Steenkamp, 'n dosent en navorser in polisiëringspraktyk aan die [[Noordwes-Universiteit]], het gemeen dat die regering deurgaans op openbare woede reageer in plaas daarvan om geslagsgebaseerde geweld voorkomend te bekamp, en dat die polisie se aanvanklike hantering van die sake gebreke in koördinering, kommunikasie en leierskap blootgelê het. Hy het die polisie se interne koördineringsmeganismes as gefragmenteerd beskryf en veral twee dinge uitgesonder: dat die polisie stadig was om die gemeenskap van die veiligheidsrisiko's bewus te maak nadat daar aanduidings van 'n moontlike reeksmisdadiger was, en dat 'n provinsiale ondersoektaakspan laat aangewys is, hoewel die minister van polisie reeds in 2016 'n beleidsdokument oor die ondersoek van reeksmoorde onderteken het.<ref name="mm-polisiekrisis" /> Dit het na sy mening ook geruime tyd geneem voordat 'n sinvolle en eenvormige kommunikasiestrategie gevolg is, terwyl die polisie se beleid bepaal dat slegs een kommunikasiebeampte inligting aan die media verskaf. Volgens hom is inligting aan die media gegee wat slegs deel van die ondersoekspan se datastel behoort te gewees het, onder meer die toestand van die lyke, hulle beserings en die moontlike werkswyses waarmee die misdade gepleeg is; Mthombeni het byvoorbeeld ná die ontdekking van die elfde lyk sulke besonderhede bekend gemaak. Dat die onus op vroue geplaas is om na hul eie veiligheid om te sien voordat sigbare polisiëring verhoog en die gebied ingeperk is, het na Steenkamp se mening verdere woede veroorsaak, en hy het nie 'n sinvolle leierskapsbalans en -strategie tydens die ontvouing van die gebeure gesien nie.<ref name="mm-polisiekrisis" /> Steenkamp het na die soektogte verwys wat Kekana en Moselakgomo se families en vriende self onderneem het, en gemeen die gemeenskap kan billik verwag dat die polisie daardie opsoorwerk doen sodra iemand as vermis aangemeld is. Die twee belonings van R400&nbsp;000 en R500&nbsp;000 is vir hom 'n verdere aanduiding van die onvermoë en gebrek aan kapasiteit by die polisie se eenheid vir misdaadintelligensie, en dat bykans die helfte van alle kontakmisdade nooit by die polisie aangemeld word nie, dui vir hom op 'n nasionale kultuur van wantroue in die polisie se vermoë om misdaad te ondersoek en oortreders op te spoor. Hy het geslagsgebaseerde geweld met bendegeweld op die [[Kaapse Vlakte]] vergelyk, as 'n genormaliseerde gemeenskapskultuur wat met oorlewing en bevoordeling te doen het.<ref name="mm-polisiekrisis" /> Getuienis voor die [[Madlanga-kommissie]] van ondersoek na misdadigheid, politieke inmenging en korrupsie in die strafregstelsel het die publiek se vertroue in die polisie na Steenkamp se mening verder geskend, en die diens sal sy leierskapsposisies gou en indringend moet herevalueer om verdere verlies aan openbare vertroue teë te werk. Lt.genl. [[Shadrack Sibiya]], die geskorste adjunk-nasionale polisiekommissaris, is te midde van die reeks vrouemoorde op aanklagte van verkragting, mensehandel en die seksuele gereedmaking van 'n minderjarige in hegtenis geneem. Steenkamp het dit as positief vir slagoffers van geslagsgebaseerde geweld beskou en as 'n aanduiding dat die polisie misdadigheid in sy eie geledere wil aanpak, hoewel Cachalia se versekering dat bewerings van misdadige optrede binne die polisie nie geïgnoreer kan word nie, vir hom weinig vertroue ingeboesem het. Cameron het die waarnemende nasionale kommissaris krediet gegee dat daar vinnig en daadwerklik teen Sibiya opgetree is, wat nog nooit tevore gebeur het nie, maar toegegee dat die polisie nie vir slegter tydsberekening kon vra nie.<ref name="mm-polisiekrisis" /> Cameron het gemeen die polisie het baie verantwoordelik opgetree indien 'n reeksoortreder wel betrokke is, en dat party van die kritiek oor Ekurhuleni effens onregverdig is. Volgens hom is die moord op vroue, in konteks geplaas, nie abnormaal in Suid-Afrika nie, en het die tydsberekening en mediadekking van die Ekurhuleni-moorde 'n perfekte storm geskep wat opnuut lig op die onderwerp laat val het. Sy kommer lê nie by die speurders en forensiese spesialiste wat die sake ondersoek nie, maar by stelsels wat jare lank afgeskeep is; wat geslagsgebaseerde geweld in die breë betref, is die toestand vir hom 'n groot gemors.<ref name="mm-polisiekrisis" /> === Forensiese en ondersoekkapasiteit === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik: indien die moorde met mekaar verband hou, kan 'n gevaarlike herhaalde oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef, en dat sowat 175&nbsp;500 DNS-inskrywings volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry het. Slegs 3,5% van wangdeppers is binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Die organisasie het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het op 25 September 2026 in 'n dringende skrywe aan die polisie se senior bestuur 'n indiepteverslag oor die DNS-bewyse wat met die moorde verband hou, versoek. Hy wou weet wanneer die betrokke biologiese monsters ingesamel is, wanneer dit die forensiese laboratoriums bereik het, wanneer dit ontleed is, wanneer profiele teen die Nasionale Forensiese DNS-databasis nagegaan is, of enige verbande tussen mense en misdade of tussen misdade onderling aangewys is, of die sake as moontlike gevalle van reeks- of veelvuldige oortreders geprioritiseer is en of profiele met onopgeloste seksuele misdrywe, moorde en ander gewelddadige misdade in Gauteng en landwyd vergelyk is. Hy het ook besonderhede oor die totale DNS-agterstand gevra, waaronder hoeveel sake, monsters en bewysstukke uitstaande is, hoe oud dit is en hoeveel daarvan met moord, verkragting, seksuele misdrywe en misdade teen kinders verband hou.<ref name="mm-dns" /> Cameron het laboratoriumkapasiteit as 'n groot bekommernis uitgesonder: "Prosesse wat geoutomatiseer behoort te wees, word toenemend handmatig uitgevoer omdat outomatiese toerusting uit diens gestel of nie beskikbaar is nie, of nie behoorlik in stand gehou en van voorrade voorsien word nie." Handmatige verwerking verminder volgens hom die deurset en verleng verwerkingstye, wat in 'n stelsel wat reeds met 'n ernstige agterstand worstel, die probleem vererger. Hy het aangevoer dat die polisie outomatiese DNS-verwerking moet herstel en uitbrei, probleme met die verkryging van reagense en verbruiksgoedere moet oplos, moet verseker dat toerusting behoorlik in stand gehou word en 'n gefinansierde plan met duidelike tydsraamwerke moet instel om die agterstand te verminder, aangesien DNS-bewyse misdade met mekaar kan verbind, herhaalde oortreders kan identifiseer en leidrade vir ondersoeke kan verskaf.<ref name="mm-dns" /> Hy het ook daarop gewys dat die polisie slegs 176 eenhede vir gesinsgeweld, kinderbeskerming en seksuele misdrywe (FCS) het om meer as 1&nbsp;100 polisiestasies te bedien, terwyl die jongste kwartaallikse misdaadsyfers 6&nbsp;596 aangemelde verkragtings in drie maande aangeteken het, oftewel sowat 72 per dag. Die parlement is meegedeel dat byna 300&nbsp;000 DNS-monsters op ontleding wag, terwyl forensiese laboratoriums met die verkryging van basiese verbruiksgoedere, verouderende toerusting en dienskontrakprobleme sukkel. Indien Suid-Afrika sy DNS-verwerkingskapasiteit konsekwent beskerm en ontwikkel het, sou speurders na sy mening in 'n baie sterker posisie wees om herhaalde oortreders te identifiseer en skakels tussen ernstige misdade vinniger te vestig; indien geslagsgebaseerde geweld werklik 'n nasionale ramp is, behoort FCS- en forensiese kapasiteit deel van daardie rampreaksie te vorm.<ref name="mm-polisiekrisis" /> == Hofverrigtinge == Twee van die drie mense wat in verband met Ntimba se dood aangekeer is, Fortunate Masilela (31) en Tsakane Msithani (38), het op 21 September 2026 in die landdroshof in Boksburg op aanklagte van moord, regsverydeling en die besit van 'n gevaarlike wapen verskyn. Volgens die [[Nasionale Vervolgingsgesag]] het die beskuldigdes die oorledene na bewering geken en was hulle die aand van die voorval saam met haar, en is items wat vermoedelik met die saak verband hou, teruggevind. Die staat het aangevoer dat Ntimba in 'n verhouding met Masilela se man, wat Msithani se broer is, was en dat die bewuswording van dié verhouding tot die moord gelei het. Die man is aanvanklik saam met die twee vroue in hegtenis geneem, maar vrygelaat nadat die staat besluit het om die saak teen hom weens onvoldoende bewyse in daardie stadium nie op die hofrol te plaas nie. Die saak is tot 1 Oktober vir 'n borgtogaansoek, wat die staat wou teenstaan, uitgestel.<ref name="mm-hof" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend teen die bedreiging op te tree wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf en gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag; hy het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Ramaphosa het op dieselfde dag, 15 September, sy afgryse oor die moorde uitgespreek, sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig en beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word.<ref name="mm-president" /> Die Gautengse provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord het met die betrokke families geskakel en ondersteuning gekoördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie: seuns moet geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en mans moet nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> Cachalia het op 25 September 'n toesigbesoek aan Ekurhuleni afgelê om die operasionele gereedheid en kapasiteit van polisiekantore in die gebied te evalueer. Hy is onder meer deur [[Panyaza Lesufi]], [[Cassel Mathale]], adjunkminister van polisie, en Mthombeni vergesel, en die afvaardiging het inligtingsessies oor polisiëring in die Ekurhuleni-distrik sowel as oor die toestande by die Kemptonpark- en Tembisa-polisiestasies ontvang, gevolg deur inspeksies by die stasies self. Die besoek het verskeie operasionele probleme uitgewys, waaronder ontoereikende infrastruktuur, 'n tekort aan meubels en tegnologiese toerusting en beperkte menslike hulpbronne; by die Kemptonpark-stasie het die stasiebevelvoerder ook op probleme met die gemeenskapsdienssentrum se landlyn gewys, wat die stasie se vermoë om op die publiek se oproepe te reageer, geraak het. Die hoë konsentrasie drankverkooppunte in die gebied is as 'n bydraende faktor tot die hoë voorkoms van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord geïdentifiseer, en Lesufi het onderneem om daaraan aandag te gee as deel van breër pogings om gemeenskapsveiligheid te verbeter en alkoholverwante geweld te bekamp.<ref name="mm-cachalia-besoek" /> === Interministeriële komitee === Die interministeriële komitee oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord, wat Ramaphosa in 2024 op die been gebring het en wat deur Chikunga saam met [[Dina Pule]], die minister van maatskaplike ontwikkeling, voorgesit word, het op 17 September 'n omvattende noodstrategie vir implementering goedgekeur nadat aanbevelings van die nasionale gesamentlike operasionele en intelligensiestruktuur (NatJoints) oorweeg is.<ref name="mm-nieverbind" /> Volgens Chikunga sou Ekurhuleni die sny van gras, die verwydering van bosse in oop ruimtes en die opruiming van onwettige stortingsterreine verskerp, terwyl winkelsentrums, vervoerfasiliteite, vermaaklikheidsplekke en ander besighede wat in openbare ruimtes werksaam is, moes toesien dat beligting, sekuriteitstelsels, noodprosedures en toesiginfrastruktuur werk en onverwyld met polisieversoeke om inligting of sekuriteitsbeeldmateriaal moes saamwerk. Die departement van maatskaplike ontwikkeling het psigososiale ondersteuning aan die geïdentifiseerde slagoffers se gesinne begin bied. Chikunga het gesê die komitee bly bekommerd dat Suid-Afrika, ten spyte van versterkte wetgewing en ingrypings om die strafregtelike reaksie te verbeter, steeds onaanvaarbaar hoë vlakke van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord beleef, en dat die nasionale strategiese plan daaroor die land se kollektiewe raamwerk vir die voorkoming van geweld, die versterking van die strafregtelike reaksie, die ondersteuning van slagoffers en die aanspreek van die maatskaplike en ekonomiese toestande wat mishandeling moontlik maak, bly: "Geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord is nie private of vrouekwessies nie. Dit is maatskaplike misdade wat kollektiewe verantwoordelikheid en beslissende optrede vereis." Cachalia het by dieselfde geleentheid 'n beroep op mans gedoen om die vroue in die samelewing te respekteer, te beskerm en te waardeer, en gesê geslagsgebaseerde geweld kan nie as 'n permanente werklikheid in Suid-Afrika aanvaar word nie.<ref name="mm-nieverbind" /> === Parlement en politieke partye === Cameron het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan, hoewel dit in daardie stadium nie gesê kon word dat die sake met mekaar verband hou nie. Volgens hom moet die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien word (onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings), en kan ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie, ondersoekende sielkunde en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek maak. Hy het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie; die stryd teen geslagsgebaseerde geweld kan ook nie tot veldtogte en bewusmaking beperk word nie, maar moet die ondersoekvermoë insluit om gewelddadige oortreders op te spoor, hulle suksesvol te vervolg en van die strate te verwyder.<ref name="mm-druk" /><ref name="mm-versigtiger" /> Die DA het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> Die party het op 16 September 'n kontantbeloning van R500&nbsp;000 vir leidrade uitgeloof wat tot die suksesvolle vervolging van 'n vermeende reeksmoordenaar in die metro kan lei, op voorwaarde dat 'n leidraad formeel by die SAPD aangemeld is, aangesien die party self geen wenke hanteer nie.<ref name="pfm-beloning" /> Die DA het ook aan [[Thoko Didiza]], die speaker van die parlement, geskryf om 'n dringende debat van nasionale belang oor die krisis van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord in Ekurhuleni aan te vra. Lisa Schickerling, die party se woordvoerder oor polisie, het gesê die parlement moet diegene wat vir die beskerming van vroue en kinders verantwoordelik is, tot verantwoording roep, en dat die sake onopgelos bly ten spyte van oproepe om 'n multidissiplinêre span saam te stel en die burgerlike samelewing se verskerpte fokus op die krisis. [[Geordin Hill-Lewis]], die federale leier van die DA, het tydens 'n besoek aan [[Tsakane]] op 18 September gevra wat Ramaphosa gedoen het sedert geslagsgebaseerde geweld bykans 'n jaar tevore tot 'n nasionale prioriteit verklaar is, en gesê 'n rampverklaring op papier doen niks om 'n vrou te beskerm wat snags huis toe stap nie.<ref name="mm-debat" /> Ná die ontdekking van die vrou se lyk in Tembisa het Rasilingwane gesê Ekurhuleni kan nie vrouemoorde normaliseer nie en dat dringende optrede nodig is om die gebied vir almal veilig te maak. Sy het verhoogde sigbare polisiëring in die geaffekteerde gemeenskappe, beter samewerking tussen die polisie en die Ekurhuleni-metropolisie (EMPD), wetstoepassing met voldoende hulpbronne, werkende straatligte en veiliger openbare ruimtes gevra, en gesê Ramaphosa kan nie langer stilbly sonder om beslissende stappe te doen nie. Volgens haar het Lesufi ná die ontdekking van die negende lyk gesê dat dié wat daarvoor verantwoordelik is, die staat die oorlog verklaar het en dat die staat daarop sou reageer; inwoners moes nou sien dat daardie reaksie in daadwerklike optrede op die grond omskep word. Die party het verder daarop aangedring dat die senior leierskap van die polisie en die EMPD voor die Gautengse provinsiale wetgewer oor polisiëringsmislukkings en hul planne vir die krisis verantwoording doen.<ref name="mm-normaliseer" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie. Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het. [[GOOD]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[seun]]s, vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[man]]s geplaas word.<ref name="mm-agt" /> Die Nasionale Vergadering het 'n dringende debat oor geweld teen vroue in Suid-Afrika, die sterftes in Ekurhuleni en die behoefte aan dringende regeringsingryping vir 30 September 2026 tydens 'n virtuele sitting geskeduleer; George Michalakis, die DA se parlementêre leier, het dit aangevra. Dorries Mpapane, voorsitter van die parlementêre toesigkomitee oor die presidensie, het gevra dat die regering veilige omgewings vir vroue skep en aangevoer dat 'n samelewing waarin vroue in strate en woongebiede gejag en vermoor word, nie aanvaar kan word nie en dat die verantwoordelikheid om vroue veilig te hou nie bloot op vroue self geplaas behoort te word nie. Die staande komitee oor toedelings het aangedui dat hy die beskikbare befondsing vir die bekamping van geslagsgebaseerde geweld van naderby wil ondersoek en met die ministers van maatskaplike ontwikkeling en polisie oor die regering se beplanning en befondsing in gesprek wil tree; die komitee se voorsitter, [[Mmusi Maimane]], wil onder meer vasstel of voldoende befondsing toegeken is om doeltreffend op geslagsgebaseerde geweld te reageer. Die polisie se begroting vir die boekjaar 2026-2027 beloop sowat R127&nbsp;miljard.<ref name="mm-dringende-debat" /> === Burgerlike organisasies === Action Society het skerp kritiek teen die polisie se hantering van die sake uitgespreek en geëis dat die polisie verduidelik wat hy geweet het, wanneer ondersoekers moontlike verbande tussen die moorde begin ondersoek het en of vroeër optrede verdere sterftes kon voorkom het. Die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, het gesê plaaslike polisiestasies behoort oor die personeel, inligtingstelsels en spesialisondersteuning te beskik om verslae van vermiste persone met geweldsmisdade in naburige polisiëringsgebiede te verbind: "'n Hoëvlakspan wat opdaag nadat talle vroue dood gevind is, is krisisbestuur, nie doeltreffende polisiëring nie." Sy het dit veral kommerwekkend genoem dat gedetailleerde misdaadstatistiek oor misdade teen vroue en kinders nie meer in die polisie se kwartaallikse misdaadverslae verskyn nie. Die laaste kwartaallikse verslag wat so 'n uiteensetting bevat het, het die tydperk Oktober tot Desember 2024 gedek; die syfers is uit die verslag vir Januarie tot Maart 2025 weggelaat nadat die polisie ernstige afwykings in die data geïdentifiseer het, en hoewel jaarlikse totale later in die jaarverslag vir 2024-2025 ingesluit is, was die uiteensetting volgens die organisasie in al vier die kwartaallikse verslae vir 2025-2026 afwesig. Action Society het onder meer geëis dat die polisie geverifieerde statistiek oor misdade teen vroue en kinders publiseer en bekend maak hoeveel vroue sedert Januarie 2026 in Ekurhuleni as vermis aangemeld is, en hoeveel van hulle lewend gevind is, vermoor gevind is of steeds vermis was.<ref name="mm-versigtiger" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis; Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie, en dat die regering verder moet gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord moet toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is; die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings gemeet te word. Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> Die burgerregteorganisasie [[AfriForum]] het sy veiligheidsfokus aan die Oos-Rand met verskerpte buurtwagpatrollies en verdere veiligheidsopleiding aan gemeenskapslede uitgebrei. Die organisasie se sewe buurtwagte in die breër Oos-Rand is in Kemptonpark, [[Benoni]], Boksburg, [[Brakpan]], [[Alberton]], Springs en Germiston gesetel. Yvonne Gerber, die organisasie se distrikskoördineerder vir die Oos-Rand, het gesê inwoners was vreesbevange ná die vlaag vrouemoorde en dat die verskerpte patrollies ook ander ernstige misdade in die omgewing kan help voorkom. Volgens haar is betrokkenheid by plaaslike georganiseerde veiligheidstrukture onontbeerlik, aangesien buurtwaglede opgelei is om verdagte bedrywighede te identifiseer en die inligting met die owerhede te deel, en is gemeenskapsveiligheid nie daarop gemik om die werk van wetstoepassingsowerhede te vervang nie, maar om gemeenskappe se eie veiligheidsvermoë te versterk.<ref name="mm-buurtpatrollies" /> === Betogings en herdenkings === Sowat 100 mense het op 16 September 2026 in stilte buite die stadsaal en die polisiestasie in [[Kaapstad]] betoog in reaksie op die moorde, sowel as op die moord op 'n tienjarige meisie van [[Kraaifontein]]. Die betogers het die polisie se beroep op vroue om versigtig te wees, gekritiseer en plakkate met boodskappe soos "Hoeveel liggame?", "Los ons uit" en "Meisies wil net leef" vertoon.<ref name="mm-versigtiger" /> Van Ekurhuleni tot Kaapstad het mense in die dae daarna by 'n reeks saamtrekke byeengekom om die slagoffers te herdenk en optrede teen geweld teen vroue te eis. Meer as 1&nbsp;000 studente het op die aand van 18 September aan 'n nagwaak by die [[Universiteit van Kaapstad]] deelgeneem, 'n kampus meer as 1&nbsp;400&nbsp;km van Kemptonpark; een van die plakkate daar het gelui: "Ek wil leef, nie net oorleef nie." Honderde hardlopers het die volgende oggend 13&nbsp;km deur Kemptonpark ter nagedagtenis aan Moselakgomo en die agt ander vroue gedraf wat sedert middel Julie in die omgewing vermoor is. Verskeie plaaslike [[Hardloop|hardloopklubs]] het die byeenkoms te midde van toenemende vrees en woede oor die moorde gereël, en die deelnemers het ook na die plek gestap waar Moselakgomo se lyk gevind is, wat met 'n paar uitgebrande kerse en 'n bos blomme gemerk was. Deelnemers het gesê die geweld ontneem vroue hul vryheid en selfvertroue en dat party van hulle weens die gebeure opgehou het om te gaan draf: "Ons wil ons strate terughê."<ref name="mm-hardlopers" /> 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun, het sy aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 oorskry en teen 16 September 2026 meer as R90&nbsp;000 ingesamel.<ref name="mm-backabuddy" /> == Debat oor vroue se veiligheid == Dr. Tara Farrer Harris van die [[Universiteit van Pretoria]] se departement maatskaplike werk en kriminologie het gesê vroue behoort die polisie se waarskuwings om besonder waaksaam te wees ernstig op te neem, maar dat sulke voorsorgmaatreëls nie as 'n volhoubare oplossing vir geweld teen vroue beskou kan word nie: "Die oplossing vir geweld teen vroue kan nie bloot wees dat vroue meer bedrewe raak om gevaar te vermy nie." Sy het gewaarsku dat dit voortydig sou wees om te bespiegel dat die sake met mekaar verband hou, maar dat daar niks spekulatief is aan die groter probleem waarbinne die sterftes plaasvind nie. Volgens haar is vroue reeds daaraan gewoond om hul gedrag in openbare ruimtes aan te pas deur afgesonderde gebiede te vermy, nie alleen of ná donker te reis nie, voortdurend waaksaam te wees, hul ligging met ander te deel en hul bewegings volgens vermeende risiko's aan te pas. Sulke strategieë is individueel sinvol en kan geleenthede vir misdaad verminder, maar die probleem ontstaan wanneer die verantwoordelikheid om geweld te voorkom na die moontlike slagoffer verskuif, wat tot slagofferblaam kan lei en die idee versterk dat vroue self vir hul veiligheid verantwoordelik is.<ref name="mm-versigtiger" /> Harris het na die roetine-aktiwiteitsteorie in die kriminologie verwys, waarvolgens roofmisdade kan plaasvind wanneer 'n geskikte of kwesbare teiken, 'n gemotiveerde oortreder en 'n gebrek aan voldoende beskerming op dieselfde tyd en plek saamval. Die vraag moet volgens haar verskuif van "Waarom was sy daar?" na "Waarom is dit vir 'n oortreder moontlik om daar op te tree?", wat die klem plaas op wat in die kriminologie as voldoende voogdyskap beskryf word en veel meer behels as sigbare polisiëring alleen, onder meer toesig, die ontwerp van veiliger omgewings, veiliger vervoer, private sekuriteit, gemeenskapspolisiëring en doeltreffende aanmeldings- en reaksiemeganismes. Sy het daarop gewys dat die gevolge van geweld nie net slagoffers raak nie, maar ook hul families, vriende en gemeenskappe, en dat selfs die vrees vir geweld vroue se mobiliteit, onafhanklikheid en deelname aan die openbare lewe beperk, met die gevaar dat sulke beperkings mettertyd as 'n onvermydelike deel van vrouwees genormaliseer word. Individuele voorsorgmaatreëls kan hoogstens deel van die onmiddellike reaksie wees, terwyl volhoubare misdaadvoorkoming groter aandag aan oortreders, geleenthede vir misdaad en die omgewing waarin misdaad plaasvind, verg: "Uiteindelik kan en behoort die verantwoordelikheid om geweld teen vroue te voorkom nie hoofsaaklik te rus op diegene wat die grootste risiko loop om dit te ervaar nie."<ref name="mm-versigtiger" /> == Ongegronde bewerings == Ongegronde bewerings op sosiale media en in gemeenskapsgroepe oor wie vir die moorde verantwoordelik is, het tot geweld gelei. Vusimuzi "Vusi" Radebe, 'n jongman van eMalahleni (voorheen [[Witbank]]), is in die week voor 26 September 2026 deur 'n groep mense voorgekeer, oorrompel en doodgeslaan nadat hy glo daarvan beskuldig is dat hy die vermeende moordenaar is wat vir die reeks vrouemoorde aan die Oos-Rand verantwoordelik sou wees. Hy was op pad van sy ouma se huis in Kwaguqa na sy eie huis in Lynnville toe die groep hom uitgevra het oor waar hy woon en waarvandaan hy kom, waarop hy genoem het dat hy oorspronklik van Kemptonpark is. Luidens 'n verklaring van sy familie is aannames weens die onlangse geweld in Kemptonpark oor hom gemaak: "In plaas daarvan om die waarheid vas te stel, is Vusi wreed aangerand en vermoor. Hy is op die toneel dood verklaar." Sy gesin het in die vroeë 1990's na Kemptonpark verhuis en sowat 'n maand voor sy dood, ná aftrede, na eMalahleni teruggekeer.<ref name="mm-radebe" /> Die polisie het bevestig dat die saak ondersoek word en dat die motief deel van die voortgesette ondersoek vorm; niemand is teen 26 September 2026 in verband met sy dood aangekeer nie. Die polisie in Ekurhuleni het terselfdertyd van 'n tweede voorval kennis geneem waarin 'n man by die Tsakane-polisiestasie aangemeld het dat sy foto met bewerings dat hy vir die reeks moorde verantwoordelik is, in gemeenskapsgroepe versprei word. Die polisie het gemeenskapslede gevra om nie ongegronde bewerings teen individue te maak of te versprei nie, aangesien sulke bewerings ernstige gevolge kan hê en die persoon wie se foto versprei word, aan die risiko blootstel om aangeval of beseer te word.<ref name="mm-radebe" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en |archive-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260915065045/https://allafrica.com/stories/202609150081.html |url-status=dead}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-versigtiger">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=20 September 2026 |title=Moord op vroue &#124; ‘Wees versigtiger’ is nie die oplossing |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/moord-op-vroue-wees-versigtiger-is-nie-die-oplossing/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hardlopers">{{Cite web |author=AFP |date=20 September 2026 |title=‘Ons wil ons strate terughê’: Hardlopers eis optrede ná Ekurhuleni-moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ons-wil-ons-strate-terughe-hardlopers-eis-optrede-na-ekurhuleni-moorde/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-ontvoerings">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=20 September 2026 |title=76 ontvoerings in drie maande in Kempton Park aangeteken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/76-ontvoerings-in-drie-maande-in-kempton-park-aangeteken/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieverbind">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=21 September 2026 |title=Ekurhuleni &#124; ‘Nie alle sake noodwendig verbind’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-nie-alle-sake-noodwendig-verbind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-deurbraak">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=21 September 2026 |title=Deurbraak in moordsaak van negende vroueslagoffer in Gauteng |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/deurbraak-in-moordsaak-van-negende-vroueslagoffer-in-gauteng/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-debat">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=21 September 2026 |title=Vrouemoorde &#124; Dringende debat in parlement aangevra |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-dringende-debat-in-parlement-aangevra/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-liefdesdriehoek">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=21 September 2026 |title=Ekurhuleni &#124; Liefdesdriehoek moontlik agter negende moord |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-liefdesdriehoek-moontlik-agter-negende-moord/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hof">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=22 September 2026 |title=Twee vroue in hof ná Dawn Park-moord |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/twee-vroue-in-hof-na-dawn-park-moord/ |access-date=22 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="pfm-beloning">{{Cite web |last=Ernst |first=Walter |date=16 September 2026 |title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-negende">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=17 September 2026 |title=Negende vrou se liggaam word in Oos-Rand gevind |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/negende-vrou-se-liggaam-word-in-oos-rand-gevind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-verdagte">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=18 September 2026 |title=Polisie: “Die Ekurhuleni-moordverdagte is nie ’n Suid-Afrikaner nie” |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/polisie-die-ekurhuleni-moordverdagte-is-nie-n-suid-afrikaner-nie/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-moroka">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=21 September 2026 |title=Vrou se liggaam in Moroka-dam gevind |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/vrou-se-liggaam-in-moroka-dam-gevind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="mm-buurtpatrollies">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=25 September 2026 |title=Buurtpatrollies aan Oos-Rand verskerp ná vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/buurtpatrollies-aan-oos-rand-verskerp-na-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-dns">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=25 September 2026 |title=DNS-agterstand onder vergrootglas ná Ekurhuleni-vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/dns-agterstand-onder-vergrootglas-na-ekurhuleni-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-radebe">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=26 September 2026 |title=Man ‘verkeerdelik’ doodgeslaan ná bewerings oor vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/man-verkeerdelik-doodgeslaan-na-bewering-oor-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-tembisa">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=26 September 2026 |title=Nog 'n vrou se liggaam in Tembisa gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-in-tembisa-gevind/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-normaliseer">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=26 September 2026 |title=‘Ekurhuleni kan nie vrouemoorde normaliseer’ – DA |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-kan-nie-vrouemoorde-normaliseer-da/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-tiende">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=27 September 2026 |title=Ekurhuleni &#124; Verdagte reeds vas vir tiende vrouemoord |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-verdagte-reeds-vas-vir-tiende-vrouemoord/ |access-date=27 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-elfde">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=27 September 2026 |title=Nóg 'n liggaam aan Oos-Rand gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-liggaam-aan-oos-rand-gevind/ |access-date=27 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verwurg">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=27 September 2026 |title=Ekurhuleni &#124; Jongste slagoffer moontlik verwurg |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-jongste-slagoffer-moontlik-verwurg/ |access-date=27 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia-besoek">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=26 September 2026 |title=Cachalia besoek Ekurhuleni ná reeks vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/cachalia-besoek-ekurhuleni-na-reeks-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-mashita">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=28 September 2026 |title=Thembisa-moord: Vrou se vervreemde man dood aangetref |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/thembisa-moord-vrou-se-vervreemde-man-dood-aangetref/ |access-date=28 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-polisiekrisis">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=29 September 2026 |title=Ekurhuleni-moorde plaas groter polisiekrisis in kollig |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-moorde-plaas-groter-polisiekrisis-in-kollig/ |access-date=29 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-dringende-debat">{{Cite web |date=29 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Parlement hou dringende debat |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-parlement-hou-dringende-debat/ |access-date=29 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] [[Kategorie:Massamoorde]] mbo8og6rz7n068zt213gqisxh9z018n 0 469609 2974867 2970590 2026-10-02T20:48:40Z Jcb 223 2974867 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wapen 1990-03-24 FAPB 237b lias.jpg|duimnael|24 Maart 1990-voorstelling van Lugmagbasis Pietersburg-wapen]] '''Lugmagbasis Pietersburg''' was ’n basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]. “Pietersburg” is die vorige naam van [[Polokwane]] en was in die noordelike deel van die ou Transvaalprovinsie (tans in Limpopo) van Suid-Afrika geleë. Die status van die basis het oor die jare verander en die basis was die tuiste van verskillende eenhede. Verskeie lugskoue is by Pietersburg gehou. == Leuse van Lugmagbasis Pietersburg == Die leuse van Lugmagbasis Pietersburg is ''Defendemus Septemtrionem'', wat beteken “ons verdedig die noorde”. == Geskiedenis == Verskillende eenhede was oor die jare op Lugmagbasis Pietersburg gestasioneer. In 1992 was die tuiseenhede 85 Gevegvliegskool (Atlas Impala Mk I’s en II’s) en 89 Gevegvliegskool (tweesitplek-[[Atlas Cheetah|Cheetahs]]). Die 25ste bestaansjaar van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 by wyse van ’n lugskou gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool asook ’n Boeing 707 van 60 Eskader te Waterkloof het aan die lugvertonings deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ook ’n formasieverbyvlug gelewer. === Opedag by Lugmagstasie Pietersburg op 25 Januarie 1975 === [[Lêer:380 1 esk 149 814x486.tif|duimnael|Canadair CL-13B Sabre Mk 6 reeksnommer 380]] Om goeie verhoudings met die mense van die omgewing te handhaaf, is ’n opedag op 25 Januarie 1975 by Lugmagstasie Pietersburg gehou. Dit was ’n gewone roetinedag by die stasie. Die instrukteurs en leerlinge van 1 Eskader en 85 Gevorderde Vliegskool het hulle gebruiklike opleidingsprogramme uitgevoer. Statiese vertonings het ’n Buccaneer van 24 Eskader te Waterkloof, Sabre, Mirage IIIEZ, Canberra van 12 Eskader te Waterkloof en Impala ingesluit. Daar was tydens die vliegvertoning ’n solovertoning deur ’n Sabre en ’n vertoning deur ’n Puma-helikopter. Besoekende vliegtuie het ’n Mercurius van 21 Eskader te Swartkop en ’n Mirage IIIBZ van 2 Eskader te Waterkloof ingesluit. ’n Super Frelon-helikopter is ook by die stasie gesien.<ref>{{Cite journal |last=Smy |first=Ken |date=March 1975 |title=Pietersburg Open Day |journal=Wings Over Africa}}</ref> == Infrastruktuur van Lugmagbasis Pietersburg == <gallery mode="packed"> Lêer:Beheertoring 1990-03-24 FAPB 975 LR her 800x486.jpg|Beheertoring van LMB Pietersburg Lêer:000 1992-09-19 FAPB flightline 763 ELshd 1200x728.jpg|Vluglyne met bunkertoerusting en brandweerwaens in gereedheid. 24 Maart 1990 Lêer:Vier loodse 1992-09-19 FAPB 315 LR her 800x486.jpg|Groep van vier loodse agter Cheetah E reeksnommer 842 op 19 Sep 1992 Lêer:Agt loodse 1992-09-19 FAPB 777 LR 1008x612.jpg|Groep van agt loodse en twee Impalas op die vluglyn 19 Sep 1992 Lêer:Lang loods 1992-09-19 FAPB 773 shd50 1008x612.jpg|Die lang loods op 19 Sep 1992 </gallery> == Eenhede wat op Pietersburg gebaseer was == === 1 Eskader === Nommer 1 Eskader was van Januarie 1967 tot 1975 op Pietersburg gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=26 |language=en}}</ref> === Lug Operasionele Skool/85 Gevorderde Vliegskool === Die Lug Operasionele Skool was van Oktober 1967 tot Januarie 1968 by Lugmagstasie Pietersburg gebaseer en is met ingang van 1 Februarie 1968 die Gevorderde Vliegskool hernoem, wat op sy beurt vanaf 1 Augustus 1972 nommer 85 Gevorderde Vliegskool geword het. Nommer 85 Gevorderde Vliegskool was op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. Die eenheid is in verskillende vlugte verdeel. Daar was ’n Impala Mk I-en-Mk II-vlug en Sabre-vlug. Die Mirage IIIEZ’s, DZ’s en D2Z’s het die Mirage-vlug gevorm. Hierdie Mirages het vanaf Oktober 1974 by 85 Gevorderde Vliegskool aangekom. Laasgenoemde eenheid is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herbenoem.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404, 405 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:849 1975-11-01 FALW ander 341 upsize her1 821x486.jpg|Mirage IIID2Z reeksnommer 849 op 1 November 1975 te Langebaanweg Lêer:350 1977-10-00 FALA 155 spot LR 800x486.jpg|Sabre Merk 6 reeksnommer 350 in Oktober 1977 te Lanseria Lêer:839 1981-10-00 FALA 967 LR 800x486.jpg|Mirage IIIDZ reeksnommer 839 in Oktober 1977 te Lanseria </gallery> === 85 Gevegvliegskool === Nommer 85 Gevorderde Vliegskool is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herdoop. Die skool het in 1979, 1981 en 1983 aan oorgrensoperasies deelgeneem. Nadat Lugmagbasis Pietersburg in 1992 gesluit is, het 85 Gevegvliegskool met ingang van 1 Januarie 1993 na Lugmagbasis Hoedspruit verhuis.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404 to 406, 413 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:848 1984-08-00 FAWK DaveB 320e LR 800x486.jpg|Mirage IIID2Z reeksnommer 848 in Augustus 1984 te Waterkloof Lêer:848 1984-08-00 FAWK DaveB 321e LR her 486x800.jpg|Vlieg-skool-wapen Aug 1984 Mirage IIID2Z 848 Lêer:85 CFS 1992-09-19 Piet 322a 486x800.jpg|Vlieg-skool-wapen op Impala Mk I </gallery> ==== Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool wat op 19 September 1992 op Pietersburg gesien is ==== <gallery mode="packed"> Lêer:489 1992-09-19 FAPB 771 shd50 800x486.jpg|Impala Mk I reeksnommer 489 Lêer:511 1992-09-19 FAPB 770 EL 600x364.jpg|Impala Mk I reeksnommer 511 Lêer:537 1992-09-19 FAPB 768 800x486.jpg|Impala Mk I reeksnommer 537 </gallery> ==== 85 Gevegvliegskool se 25ste herdenking ==== Die 25ste herdenking van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 op Lugmagbasis Pietersburg gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool en ’n Boeing 707 van 60 Eskader te Waterkloof het aan die lugvertoning deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ’n formasieverbyvlug uitgevoer. <gallery mode="packed"> Lêer:220 1992-09-19 Piet 234 raw crop dust shd50 800x488.jpg|Mirage F1AZ reeksnommer 220 van 1&nbsp;Eskader Lêer:842 1992-09-19 Piet 318 crop dust LR 800x486.jpg|Atlas Cheetah E reeksnommer 842 van 5&nbsp;Eskader Lêer:1415 1992-09-19 FAPB 620 bit spot shd25 800x486.jpg|Boeing 707 reeksnommer 1415 van 60&nbsp;Eskader Lêer:1063 1992-09-19 FAPB 764 crop dust shd25 800x486.jpg|Impala Mk II reeksnommer 1063 die “Malgas” Lêer:1992-09-19 FAPB 25ship 762 cr 1008x612.jpg|85 Gevegvliegskool-25-skip-formasie Lêer:847 1992-09-19 Piet 327a crop dust 800x486.jpg|Atlas Cheetah D2 en Cheetah B van 89 Gevegvliegskool Lêer:1992-09-19 FAPB cheetahs 761 cr 1008x612.jpg|Ses Cheetahs van 89 Gevegvliegskool </gallery> === 89 Gevegvliegskool === Die tweesitplek-Cheetah’s is aanvanklik deur 89 Gevegvliegskool bedryf, wat op 1 Julie 1986 gevorm is en op Pietersburg gebaseer was (die laaste parade is op 26 November 1992 by die basis gehou). Die eerste tweesitplek-Cheetah (die Atlas Cheetah D2 met die reeksnommer 845) het op 26 Julie 1986 op Pietersburg geland. Toe 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 gesluit is, is die vliegtuie van die eenheid met ingang van 28 Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug geabsorbeer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=413 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:840 1990-03-24 Piet 158 crop dust LR stof lias 800x486.jpg|Atlas Cheetah D reeksnommer 840 op 24 Maart 1990 Lêer:847 1992-09-19 Piet 330 crop dust LR lias 800x486.jpg|Atlas Cheetah D2 reeksnommer 847 op 19 September 1992 Lêer:840 1990-03-24 Piet 323 shd25 486x800.jpg|Vlieg-skool-wapen Cheetah D 840 op 24 Maart 1990 </gallery> == Lugmagbasis Pietersburg-lugskou ’90, op 24 Maart 1990 == <gallery mode="packed"> Lêer:Pietersburg 1990-03-24 FAPB 888 549x800.jpg|Afbeelding van lugskou-program se voorblad Lêer:840 1990-03-24 Piet 325 spot crop shd25 800x486.jpg|Atlas Cheetah D reeksnommer 840 Lêer:00b 1990-03-24 Piet 139 upsize 1200x729.jpg|Skymaster, Mirage IIIRZ, Hercules (stert) en Impala Mk II Lêer:166 1990-03-24 Piet 161 300dpi EL 1008x612.jpg|Aerospatiale Puma reeksnommer 166 Lêer:358 1990-03-24 FAPB 198 LR1 800x486.jpg|Canadair CL-13B Sabre Mk 6 reeksnommer 358 Lêer:416 1990-03-24 Piet 168 300dpi shd25 800x486.jpg|Buccaneer reeksnommer 416 van 24 Eskader Lêer:453 1990-03-24 FAPB 153 rot spot EL 800x486.jpg|Canberra reeksnommer 453 van 12 Eskader </gallery> == Aantekeninge == In hierdie artikel word na die niegestandaardiseerde kleure diep dofgeel, donkergroen, donker olyfgroen, donker aardbruin, ligblou en ligte admiraliteitsgrys verwys. Hulle kom onderskeidelik met die gestandaardiseerde kleure ''Deep Buff'', ''Dark Green'', ''Olive Drab'', ''Dark Earth'', ''Light Blue'' en ''Light Admiralty Grey'' ooreen. == Verwysings == {{verwysings}} 24cjnwikixpyxncr6xghbdsh54hxvvx 0 469625 2974857 2974535 2026-10-02T20:26:38Z Jcb 223 2974857 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn" id="7" |Troubridge-eiland vuurtoring<span class="qs" style="display: none;">&#x20;[[File:Commons_to_Wikidata_QuickStatements.svg|skakel=https://quickstatements.toolforge.org/#/v1=Q19880085%7CP31%7CQ39715%7C%7CQ19880085%7CP625%7C@-35.117000%2F137.827667%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP571%7C%2B1856-00-00T00%3A00%3A00Z%2F9%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP730%7C%2B2001-00-00T00%3A00%3A00Z%2F9%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP793%7CQ24410992%7CP585%7C%2B1981-00-00T00%3A00%3A00Z%2F9%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP2048%7C24U11573%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP2923%7C25U11573%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP3041%7Cwhite:U83216%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP2929%7Cwhite:U93318%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP1030%7C%22Fl%20WR%2010s.%20%28white%20with%20red%20sector%29%22%7CS143%7CQ328%7C%7CQ19880085%7CP18%7C%22Troubridge%20Island%20Lighthouse.jpg%22%7CS143%7CQ328|20x20px]]</span> | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Troubridge_Island_Lighthouse.jpg|raamloos]] |- | colspan="2" class="infobox-image" |<mapframe zoom="5" frameless="1" align="center" longitude="137.82766666667" latitude="-35.117" height="200" width="270">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[137.82766666666666,-35.117],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Troubridge Island Lighthouse","marker-symbol":"lighthouse"}}</mapframe> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ligging | class="infobox-data label" |[[Troubridge Island|Troubridge-eiland]]<br /><br />Suid-Australië<br /><br /> Australië |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Geographic coordinate system|Koördinate]] | class="infobox-data" |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Troubridge_Island_Lighthouse&params=35_07_01.2_S_137_49_39.6_E_ <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°07′01.2″S</span> <span class="longitude">137°49′39.6″O</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35.117000°S 137.827667°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">-35.117000; 137.827667</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:17}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Troubridge_Island_Lighthouse&params=35_07_01.2_S_137_49_39.6_E_ <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°07′01.2″S</span> <span class="longitude">137°49′39.6″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35.117000°S 137.827667°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">-35.117000; 137.827667</span></span></span>]</span></span></indicator> |- style="background:#b9deed;color:inherit;" ! colspan="2" class="infobox-header" |Toring |- ! class="infobox-label" scope="row" |Toring gebou | class="infobox-data" |1856 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Konstruksie | class="infobox-data" |Gietyster-toring |- ! class="infobox-label" scope="row" |Geoutomatiseer | class="infobox-data" |1981 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Hoogte | class="infobox-data" |24 metres (79&nbsp;voet) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Vorm | class="infobox-data" |Silindriese toring met balkon en lantern |- ! class="infobox-label" scope="row" |Merktekens | class="infobox-data note" |Rooi toring met 'n wit horisontale band, wit lantern en reling |- ! class="infobox-label" scope="row" |Kragbron | class="infobox-data" |Sonkrag&nbsp;<span class="penicon autoconfirmed-show">[[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|skakel=https://www.wikidata.org/wiki/Q19880085?uselang=en#P618|teks-bo|raamloos|10x10px|Edit this on Wikidata]]</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Operateur | class="infobox-data" |Deelstaatregering |- ! class="infobox-label" scope="row" |Erfenisstatus | class="infobox-data" |Deelstaaterfeniswerf sedert 23 September 1982 |- class="infobox-hiddenrow" style="display:none" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- style="background:#FAF884; color:inherit;" ! colspan="2" class="infobox-header" |Lig |- ! class="infobox-label" scope="row" |Gadeaktiveer | class="infobox-data" |2001 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Fokushoogte | class="infobox-data" |25 metres (82&nbsp;voet) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Intensiteit | class="infobox-data" |Wit: 1800 cd<br /><br />Rooi: 360 cd |- ! class="infobox-label" scope="row" |Reikwydte | class="infobox-data" |Wit: 10 seemyl (19&nbsp;km; 12&nbsp;mi)<br /><br />Rooi: 7 seemyl (13&nbsp;km; 8.1&nbsp;mi) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Karakteristiek | class="infobox-data note" |Fl WR 10s. (wit met rooi sekte) |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''Die Troubridge-eiland-vuurtoring''' is 'n buitebedryfgestelde [[vuurtoring]] vuurtoring op Troubridge-eiland in Gulf St. Vincent in die Australiese deelstaat Suid-Australië. Dit is ongeveer 74 km suidwes van die deelstaathoofstad Adelaide geleë, en sowat 8 km suidoos-by-oos van Edithburgh op die Yorke-skiereiland. == Geskiedenis == Die vuurtoring is in 1856 in gebruik geneem om te keer dat nog skepe op die Troubridge-sandbanke (Troubridge Shoals) strand. Die Tsjeggies-gebore [[Surrealisme|surrealistiese]] kunstenaar Voitre Marek, wat in 1949 na [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]] verhuis het, het van 1957 tot 1960 saam met sy vrou en jong kinders as vuurtoringwagter op Troubridge-eiland gewoon. Hulle het soontoe verhuis vanaf die Cape du Couedic-vuurtoring nadat die vuurtoring geoutomatiseer is en die personeel onttrek is.<ref name="conv2021">{{Cite web|url=http://theconversation.com/surrealists-at-sea-dusan-and-voitre-marek-finally-receive-their-place-in-the-pantheon-of-australian-surrealism-163249|title=Surrealists at Sea: Dušan and Voitre Marek finally receive their place in the pantheon of Australian surrealism|last=Speck|first=Catherine|date=27 June 2021|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]|access-date=1 September 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://lighthouses.org.au/sa/cape-du-couedic-lighthouse/|title=Cape Du Couedic Lighthouse|date=29 January 2018|website=Lighthouses of Australia Inc.|access-date=1 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901115503/https://lighthouses.org.au/sa/cape-du-couedic-lighthouse/|archive-date= 1 September 2021|url-status=dead}}</ref> Die vuurtoring is in 1981 geoutomatiseer en in 2001 buite bedrfy gestel. Sy rol as navigasiehulpmiddel is vanaf 1980 geleidelik oorgeneem deur die nuwe Troubridge Hill-vuurtoring, wat op Troubridge Hill ten wes van die Troubridge-sandbanke (Troubridge Shoals) geleë is. <ref>{{Cite book |last=Coroneos |first=Cosmos |title=Shipwrecks of the Investigator Strait and the Lower Yorke Peninsula |last2=McKinnon |first2=Robert |date=1997 |publisher=Department of Environment and Natural Resources |isbn=0-9588496-3-3 |location=Adelaide |page=18}}</ref> Die vuurtoring is in 1978 op die nou afgeskafte Register of the National Estate opgeneem. Die voormalige Troubridge-eiland-vuurtoring en die meegaande vuurtoringwagtershuisies, wat op die Suid-Australian Heritage Register gelys is, vorm nou deel van die toeriste-attraksies binne die Troubridge-Eiland-bewaringspark. (Troubridge-Island Conservation Park).<ref>{{Cite book |url=http://www.environment.sa.gov.au/files/3fbcb962-2f67-4e9b-ae0d-9e4f00b16923/cons-gen-althorpe-goose-troubridge-parkmgmtplan-adopted.pdf |title=Management Plan – Althorpe Islands, Goose Island and Troubridge Island Conservation Parks |publisher=Department of Environment & Heritage (DEH) |year=2009 |isbn=978-1-921466-76-2 |location=Adelaide |pages=1–3, 7–8, 27, 35 & 36}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://apps.planning.sa.gov.au/HeritageSearch/HeritageItem.aspx?p_heritageno=8|title=Troubridge Island Lighthouse Keepers' Cottages, Troubridge Island Conservation Park|publisher=Department of Environment Water and Natural Resources|access-date=24 January 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|location=Adelaide|accessdate=18 August 2014}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Robinson |first=A. C. |url=http://www.environment.sa.gov.au/files/5a7dbb25-70b9-4ceb-bbfd-a25800961994/offshore-islands-gen.pdf |title=South Australia's offshore islands |last2=Canty, P. |last3=Mooney, T. |last4=Rudduck, P. |publisher=Australian Heritage Commission |year=1996 |isbn=978-0-644-35011-2 |pages=290 & 292 |access-date=13 December 2013}}</ref> == Sien ook == * Lys van vuurtorings in Australië == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.amsa.gov.au/navigation/ Australiese Maritieme Veiligheidsowerheid] [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] lrtvxarc02j96p45p2m4264tkvij02t 0 469662 2974871 2970672 2026-10-02T20:52:41Z Jcb 223 2974871 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum retortum | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Willd., (1803) | synonyms =* ''Argyrocome retorta'' <small>(L.) Gaertn.</small> * ''Astelma retorta'' <small>(L.) D.Don ex Sweet</small> * ''Gnaphalium retortum'' <small>(L.) Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum argenteum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum radicans'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Willd.</small> * ''Xeranthemum polyfolium'' <small>Crantz</small> * ''Xeranthemum radicans'' <small>Thunb.</small> * ''Xeranthemum retortum'' <small>L.</small> }} '''''Helichrysum retortum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Wes-Kaap]]. Dit het 'n [[voorkomsgebied]] van 15&nbsp;706&nbsp;km² en kom vanaf [[Bloubergstrand]] tot by [[Stilbaai]] voor. In sekere area's word die spesie bedreig deur ontwikkeling aan die kus. Die spesie is deel van die [[fynbos]] en groei in die sand, sandduine, sandhange en nooit te ver van die [[see]] af nie. == Galery == <gallery> Helichrysum retortum - Auckland Botanic Gardens - Auckland, NZ - DSC08595.jpg Helichrysum retortum00.jpg Helichrysum retortum01.jpg Helichrysum retortum02.jpg 擬蠟菊屬 Helichrysum retortum -紐西蘭 Dunedin Botanic Garden, New Zealand- (46445586062).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-343 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213242-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8377ee90-bd19-4c5f-b80f-a38e0869be9c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|retortum]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 5qquh5rsv678stdnbs22ysd4rw5qkcp 0 469683 2974879 2974412 2026-10-02T20:56:57Z Jcb 223 2974879 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Sosiale beweging wat in die Verenigde State ontstaan het}} {{Inligtingskas gebeurtenis | title = Black Lives Matter | image = Blmblm cropped.svg | caption = Die logo en vlag wat dikwels in die Black Lives Matter-beweging gebruik word | also_known_as = Black Lives Matter-beweging; BLM | cause = Rassediskriminasie en polisiegeweld teen swart mense in die Verenigde State | motive = Antirassisme | location = Internasionaal, hoofsaaklik in die Verenigde State | date = 2013 tot hede }} '''Black Lives Matter''' ('''BLM'''; Engels vir "swart lewens maak saak") is 'n gedesentraliseerde politieke en [[sosiale media|sosiale]] beweging wat daarop gemik is om die [[rassisme]], [[diskriminasie]] en rasse-ongelykheid wat [[swart mense]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ervaar, onder die aandag te bring en antirassisme te bevorder.<ref name="Smith 2021">{{cite book |last1=Smith |first1=Robert |title=Encyclopedia of African-American Politics, Third Edition |date=2021 |publisher=Facts on File |location=New York |isbn=978-1-4381-9939-9 |pages=122-126 |chapter=Black Lives Matter}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/09/04/the-blm-movement-what-if-anything-changed-5-things-podcast/70760021007/ |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? 5 Things podcast |first=Dana |last=Taylor |website=USA TODAY}}</ref> Die beweging se hoofbekommernisse is polisiegeweld en rassegemotiveerde geweld teen swart mense.<ref>{{Cite news |date=12 Junie 2021 |title=What is Black Lives Matter and what are the aims? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/explainers-53337780 |access-date=31 Desember 2021}}</ref><ref>{{cite web |last=Friedersdorf |first=Conor |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/08/drawing-distinctions-antifa-the-alt-right-and-black-lives-matter/538320/ |title=How to Distinguish Between Antifa, White Supremacists, and Black Lives Matter |website=The Atlantic |date=31 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite web |access-date=22 Augustus 2020 |title=Black Lives Matter |url=https://www.newsweek.com/topic/black-lives-matter |website=Newsweek}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Chloe |last1=Banks |title=Disciplining Black activism: post-racial rhetoric, public memory and decorum in news media framing of the Black Lives Matter movement |journal=Continuum |date=2 November 2018 |issn=1030-4312 |pages=709-720 |volume=32 |issue=6 |doi=10.1080/10304312.2018.1525920 |s2cid=150199510}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Fabio |last1=Rojas |title=Moving beyond the rhetoric: a comment on Szetela's critique of the Black Lives Matter movement |journal=Ethnic and Racial Studies |date=20 Junie 2020 |issn=0141-9870 |pages=1407-1413 |volume=43 |issue=8 |doi=10.1080/01419870.2020.1718725 |s2cid=213636514}}</ref> Die beweging het ontstaan as reaksie op onder meer die dood van Trayvon Martin, Michael Brown, Eric Garner en Rekia Boyd. BLM en verwante organisasies pleit gewoonlik vir uiteenlopende beleidsveranderinge wat met swart bevryding<ref>{{cite web |last=Roberts |first=Frank |date=13 Julie 2018 |title=How Black Lives Matter Changed the Way Americans Fight for Freedom |url=https://www.aclu.org/blog/racial-justice/race-and-criminal-justice/how-black-lives-matter-changed-way-americans-fight |access-date=15 Junie 2020 |publisher=American Civil Liberties Union}}</ref> en die hervorming van die strafregstelsel verband hou. Hoewel daar organisasies is wat hulself "Black Lives Matter" noem, soos die Black Lives Matter Global Network Foundation, dateer die breër beweging van vroeër af en is dit 'n gedesentraliseerde netwerk sonder 'n formele hiërargie.<ref>{{cite news |url=https://www.thedailybeast.com/who-really-runs-blacklivesmatter |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |first1=Ben |last1=Collins |first2=Tim |last2=Mak |date=15 Augustus 2015 |newspaper=The Daily Beast |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en [[Kanada]].<ref name="Smith 2021" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" self is nie deur enige groep as handelsmerk geregistreer nie.<ref>{{cite web |url=https://www.chicagotribune.com/lifestyles/ct-life-cb-black-lives-matter-chicago-20200903-xh75kbw5nfdk5joudlsgb2viwq-story.html |title=What you need to know about Black Lives Matter in 10 questions |first1=Lauren |last1=Leazenby |first2=Milan |last2=Polk |date=3 September 2020 |work=Chicago Tribune |access-date=4 November 2020}}</ref> In 2013 het die aktiviste en vriendinne Alicia Garza, Patrisse Cullors en Ayọ Tometi die [[hutsmerk]] #BlackLivesMatter op sosiale media geskep ná die vryspraak van George Zimmerman in die noodlottige skietvoorval waarin die Afro-Amerikaanse tiener Trayvon Martin gesterf het. Die beweging het landwyd bekendheid verwerf met straatbetogings ná die dood van twee verdere Afro-Amerikaners in 2014: Michael Brown – wat tot betogings en onrus in Ferguson, Missouri, gelei het – en Eric Garner in New York.<ref name="guardian 2015-07-19">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/19/blacklivesmatter-birth-civil-rights-movement |title=#BlackLivesMatter: the birth of a new civil rights movement |first=Elizabeth |last=Day |date=19 Julie 2015 |work=The Guardian |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/how-the-black-lives-matter-movement-changed-america-one-year-later/ |title=Black Lives Matter: How the events in Ferguson sparked a movement in America |first=Shannon |last=Luibrand |date=7 Augustus 2015 |work=CBS News |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedert die Ferguson-betogings het deelnemers aan die beweging betoog oor die dood van talle ander Afro-Amerikaners weens polisieoptrede of in polisiebewaring. Die beweging het internasionale aandag getrek tydens wêreldwye betogings in 2020 ná die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]].<ref>{{Cite news |last1=Eligon |first1=John |last2=Arango |first2=Tim |last3=Dewan |first3=Shaila |last4=Bogel-Burroughes |first4=Nicholas |date=20 April 2021 |title=Derek Chauvin Verdict Brings a Rare Rebuke of Police Misconduct |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Junie 2020 |title=Protesters around the world rally for George Floyd and against police brutality |work=France24 |url=https://www.france24.com/en/20200607-protesters-on-four-continents-support-george-floyd-black-lives-matter |access-date=16 Junie 2020}}</ref> Na raming het 15 tot 26&nbsp;miljoen mense aan Black Lives Matter-betogings in die Verenigde State deelgeneem, wat dit een van die grootste protesbewegings in die land se geskiedenis maak.<ref name="nytimes 2020-07-03">{{Cite news |last1=Buchanan |first1=Larry |last2=Bui |first2=Quoctrung |last3=Patel |first3=Jugal K. |date=3 Julie 2020 |title=Black Lives Matter May Be the Largest Movement in U.S. History |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/07/03/us/george-floyd-protests-crowd-size.html |access-date=3 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Die oorgrote meerderheid BLM-betogings in 2020 was vreedsaam,<ref>Bronne: *{{cite magazine |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=93% of Black Lives Matter Protests Have Been Peaceful, New Report Finds |url=https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |magazine=Time |date=5 September 2020 |access-date=24 Desember 2021 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011617/https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |url-status=dead}} *{{cite news |last1=Udoma |first1=Ebong |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/news/2020-10-19/uconn-study-at-least-96-of-black-lives-matter-protests-were-peaceful |date=19 Oktober 2020 |publisher=WSHU-FM}} *{{cite news |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |date=16 Oktober 2020 |author1=Erica Chenoweth |author2=Jeremy Pressman}} *{{cite news |title='A fanciful reality': Trump claims Black Lives Matter protests are violent, but the majority are peaceful |url=https://www.usatoday.com/in-depth/news/nation/2020/10/24/trump-claims-blm-protests-violent-but-majority-peaceful/3640564001/ |work=USA Today |date=24 Oktober 2020 |author1=Grace Hauck |author2=Trevor Hughes |author3=Omar Abdel-Baqui |author4=Ricardo Torres |author5=Hayes Gardner}} *{{cite news |last1=Watson |first1=Julie |title=Comparison between Capitol siege, BLM protests is denounced |url=https://apnews.com/article/donald-trump-capitol-siege-race-and-ethnicity-violence-racial-injustice-afd7dc2165f355a3e6dc4e9418019eb5 |publisher=Associated Press |date=14 Januarie 2021}} *{{cite news |last1=Corley |first1=Cheryl |title=Black Lives Matter Fights Disinformation To Keep The Movement Strong |url=https://www.npr.org/2021/05/25/999841030/black-lives-matter-fights-disinformation-to-keep-the-movement-strong |publisher=National Public Radio |date=25 Mei 2021}}</ref> maar BLM-betogings van laat Mei tot vroeg Junie 2020 het in die meeste groot stede in onluste en plundering ontaard.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=George Floyd death: Widespread unrest as curfews defied across US |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=25 Julie 2025 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Warren |first=Katie |last2=Hadden |first2=Joey |title=How all 50 states are responding to the George Floyd protests, from imposing curfews to calling in the National Guard |url=https://www.businessinsider.com/us-states-response-george-floyd-protests-curfews-national-guard-2020-6 |access-date=25 Julie 2025 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=AP tally: Arrests at widespread US protests hit 10,000 |url=https://apnews.com/article/american-protests-us-news-arrests-minnesota-burglary-bb2404f9b13c8b53b94c73f818f6a0b7 |access-date=25 Julie 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> Steun vir Black Lives Matter het die afgelope jare gewissel. In 2020 het 67% van Amerikaanse volwassenes steun vir BLM uitgespreek; teen 2024 het dit tot 45% gedaal.<ref name=":11">{{Cite web |first=Juliana Menasce |last=Horowitz |author2=Kiley Hurst |author3=Dana Braga |date=14 Junie 2023 |title=Support for the Black Lives Matter Movement Has Dropped Considerably From Its Peak in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2023/06/14/support-for-the-black-lives-matter-movement-has-dropped-considerably-from-its-peak-in-2020/ |access-date=4 Julie 2023 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project |language=en-US}}</ref><ref name=":16">{{Cite web |last=Bowman |first=Karlyn |title=Public Attitudes On The Police And Black Lives Matter |url=https://www.forbes.com/sites/bowmanmarsico/2024/05/22/public-attitudes-on-the-police-and-black-lives-matter/ |access-date=25 Julie 2025 |website=Forbes |language=en}}</ref> Steun onder nie-wit mense het egter sterk gebly: in 2023 het 81% van Afro-Amerikaners, 61% van Hispanics en 63% van Asiatiese Amerikaners steun vir Black Lives Matter uitgespreek.<ref name=":11" /> == Struktuur en organisasie == === Desentralisasie === Die uitdrukking "Black Lives Matter" kan verwys na 'n [[hutsmerk]] op [[X (sosiale netwerk)|X]] (voorheen Twitter), 'n slagspreuk, 'n sosiale beweging, 'n politieke aksiekomitee<ref>{{cite news |last1=Ross |first1=Janell |title=Black Lives Matter launches a political action committee. But it's not an easy fit. |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2015/10/27/black-lives-matter-goes-official-with-a-political-action-committee-but-its-not-an-easy-fit/?arc404=true |access-date=23 Augustus 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref> of 'n los verbond van groepe wat vir rassegeregtigheid veg. As beweging werk Black Lives Matter op voetsoolvlak en is dit gedesentraliseerd; leiers beklemtoon die belang van plaaslike organisering bo nasionale leierskap.<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Ryan W. |title=Black Lives Matter: A primer on what it is and what it stands for |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2016/07/11/black-lives-matter-what-what-stands/86963292/ |access-date=13 Julie 2016 |work=USA Today |date=12 Julie 2016}}</ref><ref name="clayton">{{cite journal |last=Clayton |first=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the Civil Rights Movement: A Comparative Analysis of Two Social Movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |doi=10.1177/0021934718764099 |s2cid=148805128}}</ref> Die struktuur verskil van dié van vroeëre swart bewegings, soos die [[burgerregte]]beweging van die 1950's en 1960's. Hierdie verskille is al in die vakliteratuur bespreek.<ref name="Cambridge">{{Cite journal |last=Tillery |first=Alvin B. |date=September 2019 |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity and Politics |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |issn=2056-6085 |doi-access=free}}</ref> Die aktivis DeRay Mckesson het opgemerk dat die beweging "almal insluit wat openlik verklaar dat swart lewens saak maak en hul tyd en energie dienooreenkomstig bestee".<ref name="tags_BLM">{{cite web |last1=Freelon |first1=Deen |last2=McIlwain |first2=Charlton D. |last3=Clark |first3=Meredith D. |title=Beyond the Hashtags |url=http://cmsimpact.org/resource/beyond-hashtags-ferguson-blacklivesmatter-online-struggle-offline-justice/ |date=29 Februarie 2016 |publisher=Center for Media and Social Impact |type=PDF |page=9 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Patrisse Cullors, Alicia Garza en Ayọ Tometi het die Black Lives Matter-netwerk in 2013 gestig. Garza het die netwerk beskryf as 'n aanlynplatform wat aktiviste van 'n gedeelde stel beginsels en doelwitte moes voorsien. Plaaslike Black Lives Matter-takke word gevra om hulle tot die organisasie se leidende beginsels te verbind, maar hulle is outonoom<ref name="Smith 2021" />{{rp|124}} en werk sonder 'n sentrale struktuur of hiërargie. Garza het gesê die netwerk stel nie daarin belang om "te polisieer wie deel van die beweging is en wie nie" nie.<ref name="ITT_BLM">{{cite news |last1=Fletcher |first1=Bill Jr. |title=From Hashtag to Strategy: The Growing Pains of Black Lives Matter |url=http://inthesetimes.com/article/18394/from-hashtag-to-strategy-the-growing-pains-of-black-lives-matter |access-date=13 Julie 2016 |work=In These Times |date=25 September 2015}}</ref><ref name="NY_BLM">{{cite news |last1=Cobb |first1=Jelani |title=The Matter of Black Lives |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |access-date=13 Julie 2016 |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en Kanada.{{r|Smith 2021|p=124}} Dit het tot verwarring in sowel die media as aktivistekringe gelei, aangesien optrede of uitsprake van individuele takke of lede dikwels aan "Black Lives Matter" as geheel toegeskryf word.<ref name="dbeast_BLM">{{cite news |last1=Collins |first1=Ben |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/08/15/who-really-runs-blacklivesmatter.html |access-date=13 Julie 2016 |work=The Daily Beast |date=15 Augustus 2015}}</ref><ref name="CJR_BLM">{{cite news |last1=Bernard |first1=Jephie |title=Black Lives Matter: the movement, the organization, and how journalists get it wrong |url=https://www.cjr.org/analysis/black_lives_matter_the_movement_the_organization_and_how_journalists_get_it_wrong.php |access-date=13 Julie 2016 |journal=Columbia Journalism Review |date=1 April 2016}}</ref> Matt Pearce het in die ''[[Los Angeles Times]]'' geskryf dat "die woorde as 'n politieke strydkreet kan dien of na die aktivisteorganisasie kan verwys. Of dit kan die vaag toegepaste etiket wees wat gebruik word om 'n wye reeks betogings en gesprekke oor rasse-ongelykheid te beskryf."<ref name="LAT_BLM">{{cite news |last1=Pearce |first1=Matt |title=Why the term 'Black Lives Matter' can be so confusing |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-black-lives-matter-explainer-20151020-story.html |access-date=13 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=20 Oktober 2015}}</ref> By minstens een geleentheid het iemand wat as besturende direkteur van die BLM Global Network voorgestel is, 'n verklaring namens daardie organisasie uitgereik.<ref>{{cite press release |url=https://blacklivesmatter.com/for-immediate-release-statement-by-kailee-scales-managing-director-of-blm-global-network/ |title=For Immediate Release, Statement by Kailee Scales, Managing Director of BLM Global Network |date=25 Junie 2020 |publisher=blacklivesmatter.com}}</ref> === Breër beweging === Terselfdertyd het 'n breër beweging met verskeie ander organisasies en aktiviste onder die vaandel van "Black Lives Matter" ontstaan.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://medium.com/@patrissemariecullorsbrignac/we-didn-t-start-a-movement-we-started-a-network-90f9b5717668 |title=We didn't start a movement. We started a network. |last=Cullors-Brignac |first=Patrisse Marie |date=23 Februarie 2016 |publisher=Medium |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/why-its-dangerous-lump-all-black-activists-under-black-lives-matter-banner |title=Why It's Dangerous to Lump All Black Activists Under the 'Black Lives Matter' Banner |last=Naasel |first=Kenrya Rankin |date=20 Julie 2016 |work=ColorLines |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Johnetta Elzie, DeRay Mckesson, Brittany Packnett en Samuel Sinyangwe het in 2015 Campaign Zero begin, wat beleidshervormings wou bevorder om polisiegeweld te beëindig. Die veldtog het 'n tienpuntplan vir polisiëringshervorming vrygestel met aanbevelings soos die beëindiging van gebroke-vensters-polisiëring, groter gemeenskapstoesig oor polisiedepartemente en strenger riglyne vir magsgebruik.<ref name="NYT_campaignzero">{{cite news |last1=Maloney |first1=Alli |title=When police turn violent, activists Brittany Packnett and Johnetta Elzie push back |url=http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |access-date=18 Desember 2016 |agency=Women in the World |work=The New York Times |date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219043331/http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |archive-date=19 Desember 2016}}</ref> Die ''[[The New York Times|New York Times]]''-verslaggewer John Eligon het geskryf dat sommige aktiviste bekommerd was dat die veldtog te veel op wetgewende oplossings vir polisiegeweld gefokus het.<ref name="NYtimes_campaignzero">{{cite news |last1=Eligon |first1=John |title=One Slogan, Many Methods: Black Lives Matter Enters Politics |url=https://www.nytimes.com/2015/11/19/us/one-slogan-many-methods-black-lives-matter-enters-politics.html |access-date=12 Julie 2016 |work=The New York Times |date=18 November 2015}}</ref> Black Lives Matter spreek ook steun uit vir uiteenlopende bewegings en sake buiten polisiegeweld, waaronder [[LGBT|LGBTQ]]-aktivisme, [[feminisme]] en immigrasie.<ref>{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=Introduction: #BlackLivesMatter and the Mediatic Lives of a Movement |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=75-80 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.04 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.04 |s2cid=157642074 |issn=1536-3155}}</ref> ==== Movement for Black Lives ==== [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552673186).jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul, Minnesota, 20 September 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|duimnael|alt=Betogers lê op spoorlyne met 'n "Black Lives Matter"-banier|'n Black Lives Matter-lê-in op spoorlyne tydens 'n betoging teen polisiegeweld in Saint Paul, Minnesota (20 September 2015)]] Die Movement for Black Lives (M4BL) is 'n koalisie van meer as 50 groepe wat die belange van swart gemeenskappe regoor die Verenigde State verteenwoordig.<ref name="Newkirk">{{cite web |last=Newkirk |first=Vann R. II |date=3 Augustus 2016 |title=The Permanence of Black Lives Matter |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/08/movement-black-lives-platform/494309/ |work=The Atlantic}}</ref> Lede sluit die Black Lives Matter-netwerk, die National Conference of Black Lawyers en die Ella Baker Center for Human Rights in.<ref name="about2017">{{cite web |title=About Us – The Movement for Black Lives |url=https://policy.m4bl.org/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120213/https://policy.m4bl.org/about/ |archive-date=2 Mei 2019 |access-date=4 Augustus 2016 |website=Movement for Black Lives |publisher=policy.m4bl.org}}</ref> Die koalisie, wat deur groepe soos Color of Change, Race Forward, die Brooklyn Movement Center, PolicyLink, Million Women March Cleveland en ONE DC onderskryf word,<ref>{{Cite journal |last=Arnold |first=Eric K. |date=2017 |title=The BLM Effect: Hashtags, History and Race |journal=Race, Poverty & the Environment |volume=21 |issue=2 |pages=8-15 |issn=1532-2874 |jstor=44687751}}</ref> ontvang kommunikasie- en taktiese ondersteuning van 'n organisasie genaamd Blackbird.<ref>{{Cite news |last=Ransby |first=Barbara |date=21 Oktober 2017 |title=Opinion {{!}} Black Lives Matter Is Democracy in Action |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/10/21/opinion/sunday/black-lives-matter-leadership.html |access-date=25 April 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná die moord op George Floyd het M4BL die BREATHE Act vrygestel, wat op omvattende wetgewende veranderinge rondom polisiëring aangedring het. Die beleidswetsontwerp het onder meer gevra dat fondse van polisiëring onttrek en direk in gemeenskapshulpbronne en alternatiewe noodreaksiemodelle belê word.<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=7 Julie 2020 |title=Movement for Black Lives Seeks Sweeping Legislative Changes |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/07/07/us/ap-us-black-lives-matter-legislation.html |access-date=8 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Jessica |title=The Genius of Resilience: Toward a New, Black National Convention |url=https://www.theroot.com/the-genius-of-resilience-toward-a-new-black-national-1844367817 |access-date=18 Julie 2020 |website=The Root |date=14 Julie 2020}}</ref> Die beweging het op 24 Julie 2015 die eerste keer by die Cleveland State University byeengekom, waar tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 aktiviste aan oop gesprekke en betogings deelgeneem het. Die konferensie in Cleveland, Ohio, het aanvanklik probeer om "maniere te beraam waarop die Movement for Black Lives die wetstoepassing op nasionale vlak vir hul optrede aanspreeklik kan hou".<ref name="about2017" /><ref name="cleveland2015">{{Cite news |last=Morice |first=Jane |date=25 Julie 2015 |title=Thousands of 'freedom fighters' in Cleveland for first national Black Lives Matter conference |work=cleveland.com |url=https://www.cleveland.com/metro/index.ssf/2015/07/thousands_of_freedom_fighters.html |access-date=7 Maart 2017}}</ref><ref name="bernard2017">{{Cite news |last=Bernard |first=Tanya Lucia |date=7 Augustus 2015 |title=The Movement for Black Lives Convening: An Offering of Love |work=The Root |url=http://www.theroot.com/the-movement-for-black-lives-convening-an-offering-of-1790860722 |access-date=7 Maart 2017}}</ref> Die konferensie het egter tot die vorming van 'n veel groter sosiale beweging gelei. Aan die einde van die driedaagse konferensie, op 26 Julie, het die Movement for Black Lives 'n jaarlange "proses begin om plaaslike en nasionale groepe byeen te bring om 'n verenigde front te skep".<ref name="about2017" /> Hierdie proses het uiteindelik gelei tot 'n organisatoriese platform wat die doelwitte, eise en beleide uiteensit wat die Movement for Black Lives steun om die "bevryding" van swart gemeenskappe in Amerika te bewerkstellig.<ref name="about2017" /> Die Ford Foundation het in 2016 planne aangekondig om M4BL oor 'n tydperk van ses jaar te befonds en het met ander vennote die Black-led Movement Fund gestig.<ref name="Ford Foundation">{{cite web |title=Why black lives matter to philanthropy |first1=Brook |last1=Kelly-Green |last2=Yasui |first2=Luna |website=fordfoundation.org |url=https://www.fordfoundation.org/ideas/equals-change-blog/posts/why-black-lives-matter-to-philanthropy/ |date=19 Julie 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |first=Ellen |last=McGirt |title=Who Is Funding Black Lives Matter: Ford Foundation |url=https://fortune.com/2016/08/08/funding-black-lives-matter-ford/ |date=9 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020 |website=Fortune}}</ref><ref>{{cite web |title=Ford Motors Funds Black Lives Matter |url=https://www.snopes.com/fact-check/ford-motors-funds-black-lives-matter/ |first=Kim |last=LaCapria |website=snopes.com |date=26 September 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Die bedrag wat die Ford Foundation en die ander skenkers aan M4BL geskenk het, is in 2016 deur ''The Washington Times'' as $100&nbsp;miljoen aangegee; nog $33&nbsp;miljoen is na berig word deur die Open Society Foundations aan M4BL geskenk.<ref>{{cite news |last1=Richardson |first1=Valerie |title=Black Lives Matter cashes in with $100 million from liberal foundations |url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/aug/16/black-lives-matter-cashes-100-million-liberal-foun/ |work=The Washington Times |date=16 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Did George Soros Fund Ferguson Protests and Black Lives Matter? |first=David |last=Mikkelson |url=https://www.snopes.com/fact-check/riot-act/ |website=snopes.com |date=22 Januarie 2015 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> In 2016 het M4BL gevra vir minder gevangesetting in die Verenigde State, herstelbetalings vir die skade wat met [[slawerny]] verband hou, en meer onlangs ook spesifieke remedies vir diskriminerende leningspraktyke in behuising, onderwysbeleid, massa-gevangesetting en voedselonsekerheid.<ref>{{Cite web |last=McGirt |first=Ellen |date=8 Augustus 2016 |title=raceAhead: Why Ford Foundation Is Underwriting Black Lives Matter |url=https://fortune.com/2016/08/08/raceahead-why-ford-foundation-is-underwriting-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2020 |website=Fortune}}</ref> Dit het ook gevra vir 'n einde aan massatoesig, belegging in openbare onderwys eerder as in gevangenisse, en gemeenskapsbeheer oor die polisie: inwoners van gemeenskappe van kleur moes die mag kry om polisiebeamptes aan te stel en te ontslaan, dagvaardings uit te reik, oor dissiplinêre gevolge te besluit en beheer uit te oefen oor stadsbesteding aan die polisie.<ref>{{Cite news |date=2 Augustus 2016 |title=Slavery reparations sought in first Black Lives Matter agenda |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-politics-race-idUSKCN10C3E1 |access-date=3 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 Augustus 2016 |title=Black Lives Matter Releases Policy Demands, Includes Reparations And Abolishing The Death Penalty |url=https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |access-date=3 Junie 2020 |website=The Center for Popular Democracy |archive-date=3 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603014218/https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |url-status=dead}}</ref> === Befondsing === ''Politico'' het in 2015 berig dat die Democracy Alliance, 'n groepering skenkers van die Demokratiese Party, van plan was om leiers van verskeie groepe wat die Black Lives Matter-beweging onderskryf, te ontmoet.<ref name="Vogel & Wheaton">{{cite news |last1=Vogel |first1=Kenneth P. |last2=Wheaton |first2=Sarah |date=13 November 2015 |title=Major donors consider funding Black Lives Matter |url=https://www.politico.com/story/2015/11/major-donors-consider-funding-black-lives-matter-215814 |work=Politico |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Volgens ''Politico'' het Solidaire, die skenkerskoalisie wat op "bewegingsbou" fokus en deur Leah Hunt-Hendrix, 'n erfgenaam van 'n Texaanse olievermoë en lid van die Democracy Alliance, gelei word, teen 2015 reeds meer as $200&nbsp;000 aan die BLM-beweging geskenk.<ref name="Vogel & Wheaton" /> Volgens ''[[The Economist]]'' het skenkings aan sake wat met Black Lives Matter verband hou, tussen Mei 2020 en Desember 2020 $10,6&nbsp;miljard beloop.<ref>{{cite news |title=Six months after mass protests began, what is the future of BLM? |url=https://www.economist.com/united-states/2020/12/12/six-months-after-mass-protests-began-what-is-the-future-of-blm |date=10 Desember 2020 |access-date=18 Desember 2020 |newspaper=The Economist}}</ref> Die Black Lives Matter Global Network Foundation, een van die hooforganisasies wat organisering en mobilisering koördineer, het berig dat dit in 2020 $90&nbsp;miljoen ingesamel het, met inbegrip van 'n groot aantal individuele aanlynskenkings teen 'n gemiddeld van $30,76 elk.<ref>{{Cite web |date=20 April 2021 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter opens up about its finances |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-90-million-finances-8a80cad199f54c0c4b9e74283d27366f |access-date=26 Mei 2021 |website=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite news |title=2020 Impact Report - Black Lives Matter |work=Black Lives Matter |url=https://blacklivesmatter.com/2020-impact-report/ |access-date=26 Mei 2021}}</ref> === Strategieë en taktiek === Black Lives Matter het aanvanklik verskeie sosialemediaplatforms gebruik – onder meer hutsmerkaktivisme – om vinnig duisende mense te bereik.<ref name="herbert">{{cite web |last1=Ruffin II |first1=Herbert G. |title=Black Lives Matter: The Growth of a New Social Justice Movement |date=23 Augustus 2015 |url=http://www.blackpast.org/perspectives/black-lives-matter-growth-new-social-justice-movement |publisher=BlackPast.org |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedertdien het Black Lives Matter 'n verskeidenheid taktieke aangewend.<ref>{{cite web |url=https://www.voanews.com/a/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |title=Frustration Lies Behind 'Black Lives Matter' |first=Molly |last=McKitterick |date=12 Augustus 2015 |publisher=VOA |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119135921/http://www.voanews.com/content/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |archive-date=19 November 2015 |url-status=live}}</ref> Black Lives Matter-betogings was oorweldigend vreedsaam; wanneer geweld wel voorkom, word dit dikwels deur teenbetogers gepleeg.<ref>{{cite news |first1=Erica |last1=Chenoweth |first2=Jeremy |last2=Pressman |access-date=23 Oktober 2020 |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite web |first1=Ebong |last1=Udoma |access-date=23 Oktober 2020 |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/post/uconn-study-least-96-black-lives-matter-protests-were-peaceful |website=www.wshu.org |date=19 Oktober 2020}}</ref><ref name="nbcThug">{{cite web |access-date=23 Oktober 2020 |title=False 'thug' narratives have long been used to discredit movements |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/not-accident-false-thug-narratives-have-long-been-used-discredit-n1240509 |website=NBC News |date=27 September 2020}}</ref> Ten spyte hiervan probeer teenstanders die beweging dikwels as gewelddadig voorstel.<ref name="nbcThug" /><ref>{{cite web |first1=Nicquel Terry |last1=Ellis |date=13 Oktober 2020 |access-date=23 Oktober 2020 |title='Stand back and stand by': Rhetoric some call racist has marked Trump's entire presidency |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2020/10/13/hate-speech-common-theme-trumps-presidency/5873238002/ |website=USA Today}}</ref> === Internet en sosiale media === {{Multibeeld |direction = horizontal |align = center |perrow = 2 |total_width = 310 |image1 = BlackLivesMatter hastag table.png |image2 = BlackLivesMatter hastag table2.png |footer = Ontleding van die gebruik van die hutsmerk #BlackLivesMatter op Twitter ná groot nuusgebeure }} Die American Dialect Society het #BlackLivesMatter in 2014 as hul woord van die jaar gekies.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2015/01/johnson-words-year-0 |title=Johnson: Words of the year (#BlackLivesMatter) |newspaper=The Economist |author=R.L.G. |date=15 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/blogs/lexicon_valley/2015/01/29/is_a_hashtag_a_word_the_case_of_blacklivesmatter.html |title=Is a hashtag a word? The case of #BlackLivesMatter |work=Slate |first=Gretchen |last=McCulloch |date=29 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> ''Yes! Magazine'' het #BlackLivesMatter as een van die twaalf hutsmerke gekies wat die wêreld in 2014 verander het.<ref>{{cite news |last1=Weedston |first1=Lindsey |title=12 Hashtags That Changed the World in 2014 |url=http://www.yesmagazine.org/people-power/12-hashtags-that-changed-the-world-in-2014 |access-date=24 Oktober 2015 |work=Yes! Magazine |date=19 Desember 2014}}</ref> Van Julie 2013 tot 1 Mei 2018 is die hutsmerk "#BlackLivesMatter" meer as 30&nbsp;miljoen keer getwiet, 'n gemiddeld van 17&nbsp;002 keer per dag.<ref name="PEW 2">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Toor |first2=Skye |last3=Raine |first3=Lee |last4=Smith |first4=Aaron |date=11 Julie 2018 |title=2. An analysis of #BlackLivesMatter and other Twitter hashtags related to political or social issues |url=https://www.pewresearch.org/internet/2018/07/11/an-analysis-of-blacklivesmatter-and-other-twitter-hashtags-related-to-political-or-social-issues/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Teen 10 Junie 2020 is dit sowat 47,8&nbsp;miljoen keer getwiet,<ref name=":7">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Barthel |first2=Michael |last3=Perrin |first3=Andrew |last4=Vogels |first4=Emily A. |date=10 Junie 2020 |title=#BlackLivesMatter surges on Twitter after George Floyd's death |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/06/10/blacklivesmatter-surges-on-twitter-after-george-floyds-death/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> met die tydperk van 7 tot 17 Julie 2016 as die hoogtepunt, teen byna 500&nbsp;000 twiets per dag.<ref name="PEW 2" /> In dieselfde tydperk was daar ook 'n toename in twiets wat die hutsmerke "#BlackLivesMatter" en "#Alleviate" gebruik het.<ref name="PEW 2" /> Op 28 Mei 2020 was daar byna 8,8&nbsp;miljoen twiets met die hutsmerk, en die gemiddeld het tot 3,7&nbsp;miljoen per dag gestyg.<ref name=":7" /> Ná die skietvoorval waarin polisiebeamptes in Dallas in 2016 gedood is, het die aanlyntoon van die beweging negatiewer geword: 39% van die twiets wat die hutsmerk #BlackLivesMatter gebruik het, het teenkanting teen die beweging uitgespreek.<ref name="PEW 4">{{Cite web |last=Anderson |first=Monica |date=15 Augustus 2016 |title=4. Major recent events bring #BlackLivesMatter back to the forefront as the tone shifts overnight |url=https://www.pewresearch.org/internet/2016/08/15/major-recent-events-bring-blacklivesmatter-back-to-the-forefront-as-the-tone-shifts-overnight/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Byna die helfte van die teenstanders het die groep aan geweld verbind, en baie het die groep as terroriste beskryf.<ref name="PEW 4" /> Khadijah White, 'n professor aan die Rutgers-universiteit, voer aan dat BLM 'n nuwe era van swart studentebewegings ingelui het. Die gemak waarmee omstanders aangrypende video's van polisiegeweld kan opneem en op sosiale media kan plaas, het aktivisme regoor die wêreld aangevuur.<ref>{{cite journal |last=White |first=Khadijah |title=Black Lives on Campuses Matter: The Rise of the New Black Student Movement |url=https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |journal=Soundings |issue=63 |date=2016 |volume=63 |pages=86-97 |access-date=18 Desember 2016 |doi=10.3898/136266216819377002 |archive-date=20 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185249/https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |url-access=subscription}}</ref> Die gebruik van die hutsmerk het die aandag van hooggeplaaste politici getrek en hulle soms aangespoor om die beweging te steun.<ref name="Cambridge" /> Op [[Wikipedia]] is 'n WikiProjek wat aan die dekking van die Black Lives Matter-beweging gewy is, in Junie 2020 geskep.<ref>{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |title=How Wikipedia Became a Battleground for Racial Justice |url=https://slate.com/technology/2020/06/wikipedia-george-floyd-neutrality.html |access-date=16 Junie 2020 |work=Slate |date=9 Junie 2020}}</ref> In 2020 het gebruikers van die gewilde toepassing [[TikTok]] opgemerk dat die toepassing blykbaar plasings oor BLM of onlangse polisiemoorde op swart mense met 'n skadu-verbod tref. TikTok het om verskoning gevra en die situasie aan 'n tegniese fout toegeskryf.<ref>{{Cite web |last=Molina |first=Brett |title=TikTok apologizes after claims it blocked #BlackLivesMatter, George Floyd posts |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2020/06/02/tiktok-apologizes-after-claims-blocked-george-floyd-posts/3122296001/ |date=2 Junie 2020 |access-date=1 Maart 2021 |website=USA Today}}</ref> === Direkte aksie === [[Lêer:Protesters with signs in Ferguson.jpg|duimnael|links|'n "Hands up!"-plakkaat by 'n betoging in Ferguson, Augustus 2014]] BLM gebruik oor die algemeen direkte-aksietaktieke wat mense ongemaklik genoeg maak dat hulle die kwessie moet aanspreek.<ref name="tactics">{{cite episode |first1=Bryan |last1=Tucker |first2=Stephen |last2=Hegg |title=Tactics of Black Lives Matter |date=22 Oktober 2015 |url=http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |series=IN Close |number=216 |station=KCTS-TV |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102024356/http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |archive-date=2 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102024356/http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |archivedate= 2 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Olagbaju |first1=Folabi |last2=Bloch |first2=Nadine |date=29 Junie 2020 |title=The creativity fuelling the struggle to defund the police |url=https://commonslibrary.org/the-creativity-fuelling-the-struggle-to-defund-the-police/#Direct_action |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> BLM bou mag op deur betogings en saamtrekke.<ref name="maddow">{{cite web |title='Black Lives Matter' builds power through protest |url=https://www.msnbc.com/rachel-maddow/watch/-black-lives-matter--presses-equality-demands-501828675508 |date=10 Augustus 2015 |work=The Rachel Maddow Show |access-date=18 Desember 2016}}</ref> BLM het ook lê-in-betogings gehou, onder meer tydens die Twin Cities-marathon van 2015.<ref name="mara">{{cite web |last1=Gottfried |first1=Mara H. |last2=Eccher |first2=Marino |date=3 Oktober 2015 |title=Black Lives Matter's Twin Cities Marathon protest peaceful |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28919683/black-lives-matter-protest-at-twin-cities-marathon |work=St. Paul Pioneer Press |access-date=18 Desember 2016}}</ref> [[Lêer:OaklandBLM-4174.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Oakland]], Kalifornië, Desember 2014]] Politieke slagspreuke wat tydens betogings gebruik word, sluit in die gelyknamige "Black Lives Matter", "Hands up, don't shoot" ("Hande op, moenie skiet nie") – 'n verwysing na Michael Brown wat later in twyfel getrek is<ref>{{Cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/opa/press-releases/attachments/2015/03/04/doj_report_on_shooting_of_michael_brown_1.pdf |title=Department of Justice Report Regarding the Criminal Investigation into the Shooting Death of Michael Brown by Ferguson, Missouri Police Officer Darren Wilson |date=4 Maart 2015 |publisher=U.S. Department of Justice |access-date=18 Desember 2016}}</ref> – "I can't breathe" ("Ek kan nie asemhaal nie")<ref>{{Cite web |title='I Can't Breathe': Eric Garner's Last Words Symbolize Our Predicament |url=https://www.huffingtonpost.com/grace-jisun-kim/i-cant-breathe-eric-garne_b_6341634.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=18 Desember 2014 |last1=Kim |first1=Grace Ji-Sun |last2=Jackson |first2=Jesse}}</ref><ref>{{Cite magazine |title=The Linguistic Power of the Protest Phrase 'I Can't Breathe' |url=https://www.wired.com/2014/12/ben-zimmer-on-i-cant-breathe |magazine=Wired |access-date=18 November 2015 |date=15 Desember 2014 |last=Zimmer |first=Ben}}</ref> (met verwysing na Eric Garner en later George Floyd), "White silence is violence" ("Wit stilte is geweld"),<ref>{{Cite news |title=Protesting racial injustice while white |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/12/11/protesting-racial-injustice-while-white |newspaper=The Washington Post |date=11 Desember 2014 |access-date=18 November 2015 |first=Abby |last=Phillip}}</ref> "No justice, no peace" ("Geen geregtigheid, geen vrede nie")<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-minneapolis-police-protests-britain/no-justice-no-peace-tens-of-thousands-in-london-protest-death-of-floyd-idUSKBN23A1XS |author=Michael Holden & Dylan Martinez |title='No justice, no peace': Tens of thousands in London protest death of Floyd |work=Reuters |date=2 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title='No Justice, No Peace': Black Lives Matter & Bernie Sanders |url=http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders |website=Sociology in Focus |access-date=18 November 2015 |last=Palmer |first=Nathan |date=19 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128200047/http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders/ |archive-date=28 Januarie 2017 |url-status=usurped}}</ref> en "Is my son next?" ("Is my seun volgende?").<ref>{{cite news |title=Protest against police violence, vigil for reconciliation held in Memphis |url=http://www.commercialappeal.com/news/protest-against-police-violence-begins-in-south-memphis-372841dd-ddf7-69a3-e053-0100007f2095-386078911.html |newspaper=The Commercial Appeal |date=8 Julie 2016 |access-date=11 Julie 2016 |last1=Fretland |first1=Katie |last2=Connolly |first2=Daniel}}</ref> Volgens 'n studie uit 2018 "vind Black Lives Matter-betogings eerder plaas in plekke waar meer swart mense voorheen deur die polisie gedood is".<ref>{{Cite journal |last1=Williamson |first1=Vanessa |last2=Trump |first2=Kris-Stella |last3=Einstein |first3=Katherine Levine |year=2018 |title=Black Lives Matter: Evidence that Police-Caused Deaths Predict Protest Activity |journal=Perspectives on Politics |volume=16 |issue=2 |pages=400-415 |doi=10.1017/S1537592717004273 |issn=1537-5927 |doi-access=free}}</ref> === Media, musiek en ander kulturele invloed === Sedert die begin van die Black Lives Matter-beweging in 2013, met die hutsmerk #BlackLivesMatter,<ref name="guardian 2015-07-19" /> is die beweging in film, lied, televisie, letterkunde en die visuele kunste uitgebeeld en gedokumenteer. Verskeie media-instellings bied materiaal aan wat met rasse-onreg en die Black Lives Matter-beweging verband hou. Boeke, romans en TV-programme daaroor het in 2020 in gewildheid toegeneem.<ref>{{Cite web |last=Al-Heeti |first=Abrar |title=Black Lives Matter: Netflix movies, TV shows and books that touch on systemic racism |url=https://www.cnet.com/news/black-lives-matter-movies-tv-shows-and-books-on-systemic-racism/ |access-date=10 Junie 2020 |website=CNET}}</ref> Liedjies soos [[Michael Jackson]] se "They Don't Care About Us" en Kendrick Lamar se "Alright" is dikwels as strydkreet by betogings gebruik.<ref>{{Cite news |url=https://www.baltimoresun.com/2014/12/09/messenger-king-michael-jackson-and-the-politics-of-blacklivesmatter/ |title=Messenger King: Michael Jackson and the politics of #BlackLivesMatter |first=D. B. |last=Anderson |newspaper=Baltimore Sun}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2015/08/black_lives_matter_protesters_chant_kendrick_lamar_s_alright_what_makes.html |title=Has Kendrick Lamar Recorded the New Black National Anthem? |last=Harris |first=Aisha |date=3 Augustus 2015 |newspaper=Slate |access-date=6 Mei 2016}}</ref> Die kort dokumentêre film ''Bars4Justice'' bevat kort verskynings deur verskeie aktiviste en kunstenaars wat by die Black Lives Matter-beweging betrokke is. Die film is amptelik vir die 24ste jaarlikse Pan African Film Festival gekies. ''Stay Woke: The Black Lives Matter Movement'' is 'n Amerikaanse dokumentêre televisiefilm uit 2016 oor die Black Lives Matter-beweging, met Jesse Williams in die hoofrol.<ref name="HP">{{cite web |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/jesse-williams-stay-woke-documentary-black-lives-matter_us_5739516ee4b077d4d6f3688a |title=Jesse Williams Wants You To 'Stay Woke' In New Film On Black Lives Matter |date=16 Mei 2016 |first=Lilly |last=Workneh |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.essence.com/2016/05/16/jesse-williams-chronicles-black-lives-matter-movement-powerful-documentary |work=Essence |date=16 Mei 2016 |title=Jesse Williams Chronicles 'Black Lives Matter' Movement in Powerful Documentary |first=Toni |last=Akindele |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Die Februarie 2015-uitgawe van die tydskrif ''Essence'', asook die omslag daarvan, is aan Black Lives Matter gewy.<ref>{{cite web |last1=Callahan |first1=Yesha |title=Essence Dedicates February Cover to No. BlackLivesMatter |work=The Root |url=http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |date=8 Januarie 2015 |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224000123/http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |archive-date=24 Desember 2015}}</ref> In Desember 2015 was BLM 'n aanspraakmaker op die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se toekenning vir Persoon van die Jaar en het vierde van die agt kandidate geëindig.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2015/12/09/europe/time-person-of-the-year-merkel/index.html |title=Time magazine names German leader Angela Merkel its Person of the Year |work=CNN |date=9 Desember 2015 |access-date=9 Desember 2015 |author1=Botelho, Greg |author2=Tim Hume}}</ref> [[Lêer:In Space, We Can Hear Your Screams (49986786312).jpg|duimnael|Black Lives Matter Plaza in [[Washington, D.C.]], soos op 8 Junie 2020 uit die ruimte gesien]] 'n Aantal stede het muurskilderye met "Black Lives Matter" in groot letters op hul strate geverf, onder meer [[Washington, D.C.]], [[Dallas]], [[Denver]], Charlotte, [[Seattle]], [[Brooklyn]], [[Los Angeles]] en Birmingham in [[Alabama]].<ref name="Wilson">{{Cite news |last=Wilson |first=Mark |date=18 Junie 2020 |title=Can art change the world? Inside the debate raging over Black Lives Matter murals |url=https://www.fastcompany.com/90517437/can-art-change-the-world-inside-the-debate-raging-over-black-lives-matter-murals |access-date=18 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 Junie 2020 |title="Black Lives Matter" street painting project underway in Birmingham |work=WVTM 13 |url=https://www.wvtm13.com/article/portion-of-birmingham-street-blocked-for-black-lives-matter-street-art/32886880 |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Op 9 Mei 2016 is Delrish Moss as die eerste Afro-Amerikaanse polisiehoof in Ferguson, Missouri, ingesweer. Hy het erken dat hy voor uitdagings te staan kom soos die diversifisering van die polisiemag, die verbetering van gemeenskapsverhoudinge en die aanspreek van die kwessies wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref>{{cite news |title=New Ferguson Police Chief Sworn In |url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/05/09/us/ap-us-killings-by-police-ferguson-the-latest.html |work=The New York Times |date=9 Mei 2016}}</ref> == Bewerings van buitensporige magsgebruik deur die polisie == Volgens 'n studie van die Bureau of Justice Statistics oor die tydperk 2002 tot 2011 was "swartes (2,8%) onder diegene wat met die polisie in aanraking gekom het, meer geneig as wittes (1,0%) en Hispanics (1,4%) om die dreigement of gebruik van nie-dodelike geweld as buitensporig te ervaar".<ref>{{Cite web |date=November 2015 |title=Police Use of Nonfatal Force, 2002-11 |url=https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/punf0211_sum.pdf |website=Bureau of Justice Statistics}}</ref> Volgens ''[[The Washington Post]]'' het polisiebeamptes in 2019 altesaam 1&nbsp;001 mense in die Verenigde State doodgeskiet. Ongeveer die helfte van hulle was wit en 'n kwart swart, wat beteken die sterftesyfer vir swart Amerikaners (31 noodlottige skietvoorvalle per miljoen) was meer as twee keer so hoog as dié vir wit Amerikaners (13 per miljoen).<ref name=":1">{{Cite news |title=Fatal Force: Police shootings database |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/investigations/police-shootings-database/ |access-date=19 Junie 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=People shot to death by U.S. police, by race 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/585152/people-shot-to-death-by-us-police-by-race/ |access-date=19 Junie 2020 |website=Statista}}</ref> ''The Washington Post'' tel ook 13 ongewapende swart Amerikaners wat in 2019 deur die polisie doodgeskiet is.<ref>{{Cite web |last=Stellino |first=Molly |title=Fact check: Police killed more unarmed Black men in 2019 than conservative activist claimed |url=https://www.usatoday.com/story/news/factcheck/2020/06/23/fact-check-how-many-unarmed-black-men-did-police-kill-2019/5322455002/ |access-date=27 Augustus 2020 |website=USA Today}}</ref> 'n Studie van 2015 deur Cody Ross van UC Davis het "beduidende vooroordeel in die doodmaak van ongewapende swart Amerikaners in vergelyking met ongewapende wit Amerikaners" deur die polisie gevind. Volgens die studie het ongewapende Afro-Amerikaners 3,49 keer soveel kans gehad om geskiet te word as ongewapende wittes, hoewel die risiko in sommige jurisdiksies tot 20 keer hoër kon wees. Die studie het bevind dat 2,79 keer meer gewapende swartes as ongewapende swartes geskiet is. Dit het ook bevind dat die rassevooroordeel wat op distriksvlak in polisieskietvoorvalle opgeteken is, nie deur verskille in plaaslike misdaadsyfers verklaar kan word nie.<ref>{{Cite journal |title=A Multi-Level Bayesian Analysis of Racial Bias in Police Shootings at the County-Level in the United States, 2011-2014 |first=Cody T. |last=Ross |date=5 November 2015 |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=11 |article-number=e0141854 |doi=10.1371/journal.pone.0141854 |pmid=26540108 |pmc=4634878 |bibcode=2015PLoSO..1041854R |doi-access=free}}</ref> 'n Studie van 2019 deur Cesario ''et al.'', gepubliseer in ''Social Psychological and Personality Science'', het bevind dat daar ná aanpassing vir misdaad "geen sistematiese bewyse van anti-swart ongelykhede in noodlottige skietvoorvalle, noodlottige skietvoorvalle met ongewapende burgers, of noodlottige skietvoorvalle waarin onskadelike voorwerpe verkeerd geïdentifiseer is", was nie.<ref>{{cite journal |title=Is There Evidence of Racial Disparity in Police Use of Deadly Force? Analyses of Officer-Involved Fatal Shootings in 2015-2016 |journal=Social Psychological and Personality Science |url=https://www.researchgate.net/publication/325752754 |access-date=9 Julie 2020}}</ref> 'n Studie van 2020 deur Cody Ross ''et al.'' kritiseer egter die data-ontleding wat in die Cesario-studie gebruik is. Met dieselfde datastel vir polisieskietvoorvalle in 2015 en 2016 kom Ross ''et al.'' tot die gevolgtrekking dat daar wel beduidende rassevooroordeel is in polisieskietvoorvalle waarby ongewapende swart verdagtes betrokke is. Hierdie vooroordeel kom nie voor wanneer verdagtes gewapen is nie.<ref>{{cite journal |title=Racial Disparities in Police Use of Deadly Force Against Unarmed Individuals Persist After Appropriately Benchmarking Shooting Data on Violent Crime Rates |journal=Social Psychological and Personality Science |year=2020 |doi=10.1177/1948550620916071 |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |volume=12 |issue=3 |pages=323-332 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0006-9525-8 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Police killings in the USA in 2018.svg|duimnael|250px|regs|Kaart van die koerse van polisiemoorde per deelstaat in die Verenigde State in 2018]] 'n Studie deur die Harvard-ekonoom Roland Fryer het bevind dat swartes en Hispanics 50% meer geneig was om nie-dodelike geweld in polisie-interaksies te ervaar, maar dat daar by skietvoorvalle waarby beamptes betrokke was "geen rasseverskille was nie, nie in die rou data nie en ook nie wanneer kontekstuele faktore in ag geneem word nie".<ref>{{Cite journal |last=Fryer |first=Roland |title=An Empirical Analysis of Racial Differences in Police Use of Force |url=https://scholar.harvard.edu/fryer/publications/empirical-analysis-racial-differences-police-use-force |journal=Journal of Political Economy}}</ref> 'n Studie van 2019 in ''PNAS'' het tot die gevolgtrekking gekom dat swart mense eintlik minder geneig was as wit mense om deur die polisie gedood te word, gemeet aan die sterftesyfers in polisie-ontmoetings.<ref>{{Cite journal |last1=Johnson |first1=David J. |last2=Tress |first2=Trevor |last3=Burkel |first3=Nicole |last4=Taylor |first4=Carley |last5=Cesario |first5=Joseph |date=6 Augustus 2019 |title=Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=32 |pages=15877-15882 |doi=10.1073/pnas.1903856116 |issn=0027-8424 |pmid=31332014 |pmc=6689929 |bibcode=2019PNAS..11615877J |doi-access=free}}</ref> Die outeurs het die artikel later teruggetrek: hoewel "ons data en statistiese benadering geskik was om te ondersoek of beamptes se eienskappe verband hou met die ras van burgers wat noodlottig deur die polisie geskiet word", is die artikel "aangehaal as steun vir die idee dat daar geen rassevooroordele in noodlottige skietvoorvalle of in polisiëring in die algemeen is nie", terwyl hul ontledings in werklikheid "ontoereikend is om rasseongelykhede in die waarskynlikheid om geskiet te word, aan te spreek".<ref name="JohnsonRetract">{{cite journal |vauthors=Johnson DJ, Tress T, Burkel N, Taylor C, Cesario J |title=Retraction for Johnson et al., Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |date=28 Julie 2020 |volume=117 |issue=30 |page=18130 |doi=10.1073/pnas.2014148117 |pmid=32651282 |pmc=7395485 |bibcode=2020PNAS..11718130. |doi-access=free}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat sulke gevolgtrekkings foutief is weens Simpson se paradoks.<ref name="Cody2018">{{cite journal |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |date=5 Junie 2018 |title=Resolution of apparent paradoxes in the race-specific frequency of use-of-force by police |journal=Humanit Soc Sci Commun |volume=4 |issue=1 |pages=1-9 |article-number=61 |doi=10.1057/s41599-018-0110-z |issn=2055-1045 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0005-3D87-F |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=11 Junie 2020 |first=Aubrey |last=Clayton |title=The statistical paradox of police killings |newspaper=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2020/06/11/opinion/statistical-paradox-police-killings/ |access-date=9 Julie 2020}}</ref> Volgens die artikel was dit wel waar dat wit mense meer geneig was om in 'n polisie-ontmoeting gedood te word, maar swart mense is in die geheel steeds gediskrimineer omdat hulle weens strukturele rassisme meer geneig was om met die polisie te doen te kry.<ref name="Cody2018" /> Hulle word eerder vir geringer oortredings of glad geen oortreding voorgekeer. Wit mense het daarenteen selde met die polisie te doen, en dan dikwels weens ernstiger misdade soos skietvoorvalle, waar die polisie meer geneig is om geweld te gebruik. Dieselfde artikel het ook die bevindings van Ross en Fryer bevestig en tot die gevolgtrekking gekom dat die algehele sterftesyfer 'n veel nuttiger maatstaf is as die sterftesyfer per ontmoeting.<ref name="Cody2018" /> === Buitensporige polisiëring van Black Lives Matter-byeenkomste === Black Lives Matter-betogers word self soms blootgestel aan juis die soort buitensporige polisiëring waarteen hulle betoog. Benewens die polisie is in Mei 2020 altesaam 43&nbsp;350 soldate landwyd teen Black Lives Matter-betogers ontplooi.<ref name="2021-01-10-nbc">{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/who-decides-when-there-are-helicopters-experts-weigh-national-guard-n1253599 |title=Experts weigh in on National Guard monitoring protests |website=NBC News |date=10 Januarie 2021}}</ref> Militêre waarnemingsvliegtuie is teen latere Black Lives Matter-betogings ingespan.<ref name="2021-01-10-nbc" /> Waarnemers, onder wie die Amerikaanse president [[Joe Biden]], het opgemerk dat gewelddadige regse byeenkomste – waaronder die bestorming van die Capitool in 2021 – 'n kleiner en passiewer polisie-teenwoordigheid gelok het as vreedsame Black Lives Matter-betogings.<ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/biden-slams-capitol-rioters-domestic-terrorists-don-t-dare-call-n1253335 |title='Don't dare call them protesters': Biden slams Capitol rioters as 'domestic terrorists' |website=NBC News |date=7 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/capitol-police-response-rioters-draws-claims-racist-double-standards-n1253363 |title=Capitol Police response to rioters draws claims of racist double standards |website=NBC News |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |title=Racial Double Standard of Capitol Police Draws Outcry |first=John |last=Eligon |newspaper=The New York Times |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/07/capitol-hill-trump-rioters-race-power |title=Look at the Capitol Hill rioters. Now imagine if they had been black |first=Derecka |last=Purnell |date=7 Januarie 2021 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/congress-storming-black-lives-matter-22983dc91d16bf949efbb60cdda4495d |title=Race double standard clear in rioters' Capitol insurrection |date=7 Januarie 2021 |website=AP NEWS}}</ref> In November 2015 is 'n polisiebeampte in Oregon van straatdiens onthef nadat hy op sosiale media geskryf het dat hy "hierdie gekke sal moet oppas", met verwysing na 'n beplande BLM-byeenkoms.<ref name="larimer">{{cite news |last1=Larimer |first1=Sarah |title=Officer reassigned after calling Black Lives Matter protesters 'fools' in tweet |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/25/officer-reassigned-after-calling-black-lives-matter-protesters-fools-in-tweet/ |newspaper=The Washington Post |access-date=26 November 2015}}</ref> Volgens 'n verslag wat die Movement for Black Lives in Augustus 2021 vrygestel het, het die federale regering van die Verenigde State Black Lives Matter-betogers in die somer van 2020 doelbewus geteiken om die Black Lives Matter-beweging te ontwrig en te ontmoedig. Volgens die verslag "bevestig die empiriese data en bevindings in hierdie verslag grootliks wat swart organiseerders lankal intellektueel, intuïtief en uit ervaring weet oor die federale regering se ongelyke polisiëring en vervolging van rassegeregtigheidsbetogings en verwante aktiwiteite".<ref>{{Cite web |date=19 Augustus 2021 |title=Feds targeted BLM protesters in attempt to disrupt movement, report says |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |url-status=live |access-date=17 November 2021 |website=NBC News |publisher=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819183714/https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |archive-date=19 Augustus 2021}}</ref> == Tydlyn van noemenswaardige gebeure en betogings in die Verenigde State == === 2014 === [[Lêer:Black Lives Matter Black Friday (15902086996).jpg|duimnael|'n Black Lives Matter-betoger by Macy's Herald Square, November 2014]] [[Lêer:Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging by Herald Square, Manhattan, November 2014]] In 2014 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Dontre Hamilton, Eric Garner, John Crawford III, Michael Brown, Ezell Ford, Laquan McDonald, Akai Gurley, Tamir Rice, Antonio Martin en Jerame Reid.<ref name="library of congress">{{Cite web |title=Black Lives Matter (BLM) |url=https://www.loc.gov/item/lcwaN0016241/ |access-date=2 Julie 2020 |website=Library of Congress}}</ref> In Julie is Eric Garner in New York oorlede nadat 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement hom tydens 'n inhegtenisneming in 'n verbode wurggreep vasgehou het. Garner se dood word genoem as een van verskeie polisiemoorde op Afro-Amerikaners wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody">{{cite web |last=Williams |first=Yohuru |date=29 April 2015 |title=You're Nobody 'Till Somebody Kills You: Baltimore, Freddie Gray and the Problem of History |url=https://www.huffingtonpost.com/yohuru-williams/youre-nobody-till-somebod_b_7167028.html |work=HuffPost |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Oor die Arbeidsdagnaweek in Augustus het Black Lives Matter 'n "Freedom Ride" gereël wat meer as 500 Afro-Amerikaners van regoor die Verenigde State na Ferguson, Missouri, gebring het om die werk van plaaslike organisasies te ondersteun.<ref>{{cite web |url=http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |title=Get on the Bus: Inside the Black Lives Matter 'Freedom Ride' to Ferguson |work=ColorLines |date=5 September 2014 |last=Solomon |first=Akiba |access-date=21 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223101712/http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |archive-date=23 Februarie 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/04/never-forget-ferguson-justice-for-michael-brown |title=5 ways to never forget Ferguson – and deliver real justice for Michael Brown |work=The Guardian |date=4 September 2014 |first1=Darnell L. |last1=Moore |first2=Patrisse |last2=Cullors |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die beweging het voortgegaan om by die Ferguson-betogings ná die dood van Michael Brown betrokke te wees.<ref>{{cite news |last=Thrasher |first=Steven W. |date=13 Maart 2015 |title=What next for Black Lives Matter in Ferguson after city's police shooting? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2015/mar/13/black-lives-matter-ferguson-police-shooting |newspaper=The Guardian |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die betogings het soms tot botsings met plaaslike en deelstaatspolisiedepartemente gelei, wat gewoonlik gewapend gereageer het. Op 'n stadium is die Nasionale Garde ontbied en is 'n noodtoestand afgekondig.<ref name="clayton" /> Ook in Augustus het beamptes van die polisiedepartement van [[Los Angeles]] vir Ezell Ford doodgeskiet; BLM het tot in 2015 in Los Angeles oor sy dood betoog.<ref name="grad">{{cite news |last1=Grad |first1=Shelby |date=20 Oktober 2015 |title=How Black Lives Matter became a thorn in the side of L.A. leaders |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-how-black-lives-matter-became-a-thorn-in-the-side-for-l-a-leaders-story-so-far-20151020-htmlstory.html |newspaper=Los Angeles Times |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In November het 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement die 28-jarige Afro-Amerikaanse man Akai Gurley doodgeskiet. Black Lives Matter het later in New York oor Gurley se dood betoog.<ref>{{cite web |last=Prupis |first=Nadia |date=10 Februarie 2015 |title=NYPD Officer Indicted in Shooting of Akai Gurley: Reports |url=http://www.commondreams.org/news/2015/02/10/nypd-officer-indicted-shooting-akai-gurley-reports |publisher=Common Dreams |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In [[Oakland]], Kalifornië, is veertien Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem nadat hulle 'n Bay Area Rapid Transit-trein meer as 'n uur lank op Swart Vrydag, een van die grootste inkopiedae van die jaar, tot stilstand gebring het. Die betoging, gelei deur BLM-medestigter Alicia Garza, is gereël in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson nie oor die dood van Michael Brown aan te kla nie.<ref>{{cite news |last1=Serna |first1=Josef |title=Bay Area train service restored after Ferguson protest shutdown |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-bart-protest-20141128-story.html |access-date=7 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=28 November 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=14 Ferguson Activists Arrested After Demonstration Shuts Down Transbay BART |url=http://sanfrancisco.cbslocal.com/2014/11/28/blackoutblackfriday-activists-shut-down-west-oakland-bart-station-major-delays-michael-brown-ferguson-transbay-tube/ |access-date=21 Desember 2016 |publisher=CBS San Francisco |date=28 November 2014}}</ref> Ook in November is Tamir Rice, 'n 12-jarige Afro-Amerikaanse seun, deur 'n polisiebeampte in Cleveland doodgeskiet. Rice se dood word ook genoem as een van die gebeure wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody" /><ref name="vice 2015-04-10">{{cite web |last1=Fields |first1=Liz |title=After Walter Scott Killing, Black Lives Matter Movement Calls For Citizen Oversight of Police |url=https://www.vice.com/en/article/after-walter-scott-killing-black-lives-matter-movement-calls-for-citizen-oversight-of-police/ |website=Vice News |date=10 April 2015 |access-date=26 Mei 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest, Mall of America, December 2014.jpg|duimnael|links|'n Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in die rotonde van die Mall of America in Bloomington, Minnesota, Desember 2014]] In Desember het twee- tot drieduisend mense by die Mall of America in Bloomington, [[Minnesota]], bymekaargekom om te betoog teen die dood van ongewapende swart mans deur die polisie.<ref name="reinan">{{cite web |last1=Reinan |first1=John |date=4 Julie 2015 |title=Black Lives Matter protesters question 'intertwined' relationship between Mall of America and Bloomington. |url=http://www.startribune.com/black-lives-matter-protesters-question-intertwined-relationship-between-mall-of-america-and-bloomington/311587741/ |work=Star Tribune |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die polisie by die winkelsentrum was met oproertoerusting en bomsnuffelhonde toegerus; minstens twintig betogers is in hegtenis geneem.<ref name="Brumfield">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2014/12/21/us/mall-of-america-black-lives-protest |title=Protesters' chants of 'Black Lives Matter' echo at megamall; at least 20 arrested |work=CNN |date=21 Desember 2014 |access-date=21 Desember 2014 |author=Brumfield, Ben}}</ref><ref name="ALDM">{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=All Lives (Don't) Matter: The Internet Meets Afro-Pessimism and Black Optimism |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=104-119 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.06 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.06 |s2cid=148586329 |issn=1536-3155}}</ref> Die bestuur het gesê hulle is "uiters teleurgesteld dat die organiseerders van die Black Lives Matter-betoging besluit het om ons uitgesproke beleid en herhaalde herinneringe te ignoreer dat politieke betogings en demonstrasies nie op die eiendom van die Mall of America toegelaat word nie".<ref name="Brumfield" /> In [[Milwaukee]], [[Wisconsin]], het BLM betoog oor die polisie se doodmaak van Dontre Hamilton, wat in April gesterf het.<ref>{{cite web |last1=Seigle |first1=Max |date=14 Desember 2014 |title=Many participate in 'Black Lives Matter' rally downtown |url=http://www.wisn.com/news/many-participate-in-black-lives-matter-rally-downtown/30233084 |publisher=WISN-TV |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Black Lives Matter het ook oor die dood van John Crawford III betoog.<ref>{{cite web |last1=Wallace |first1=Lewis |date=30 Maart 2015 |title=Dayton 'Black Lives Matter' protesters to appear in court today |url=http://www.wksu.org/news/story/42439 |publisher=WKSU |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die moord op Renisha McBride is eweneens deur Black Lives Matter betoog.<ref>{{cite web |last1=Anderson |first1=Michelle D. |date=13 Desember 2014 |title=Muskegon-area churches to participate in 'Black Lives Matter' movement on Sunday |url=http://www.mlive.com/news/muskegon/index.ssf/2014/12/muskegon-area_churches_to_part.html |work=Muskegon Chronicle |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Ook in Desember is 'n protesoptog in Berkeley, Kalifornië, gehou in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson op geen aanklag oor die dood van Michael Brown te vervolg nie. Betogers en joernaliste wat aan daardie byeenkoms deelgeneem het, het in 2015 'n regsgeding aanhangig gemaak waarin hulle "ongrondwetlike polisie-aanvalle" op deelnemers beweer het.<ref name="skinner">{{cite news |last1=Skinner |first1=Curtis |date=24 November 2015 |title=Black Lives Matter protesters sue over treatment by California police |work=Yahoo! News |agency=Reuters |url=https://news.yahoo.com/black-lives-matter-protesters-sue-over-treatment-california-030106780.html |access-date=21 Desember 2016}}</ref> 'n Week ná die Michael Brown-uitspraak is twee polisiebeamptes in New York deur Ismaaiyl Brinsley doodgeskiet, wat gesê het hy wil polisiebeamptes doodmaak as vergelding vir die dood van Garner en Brown. Black Lives Matter het die skietery veroordeel, hoewel sommige regse media die groep daarmee probeer verbind het; die president van die Patrolman's Benevolent Association het beweer dat daar "bloed aan die hande kleef van dié wat onder die dekmantel van betogings geweld op straat aangehits het".<ref name="clayton" /> 'n Konserwatiewe televisiekommentator het ook probeer om Black Lives Matter te verbind met betogers wat by die "Millions March" in Desember, wat deur ander groepe gereël is, geskreeu het dat hulle "dooie polisiemanne" wil sien.<ref name="clayton" /> === 2015 === [[Lêer:Don't forget Freddie Gray.jpg|duimnael|'n Betoger vestig die aandag op die dood van Freddie Gray in [[Baltimore]], April 2015]] In 2015 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Charley Leundeu Keunang, Tony Robinson, Anthony Hill, Meagan Hockaday, Eric Harris, Walter Scott, Freddie Gray, William Chapman, Jonathan Sanders, Sandra Bland, Samuel DuBose, Jeremy McDole, Corey Jones en Jamar Clark, sowel as Dylann Roof se moord op die nege kerkgangers in Charleston.<ref name="library of congress" /><ref>{{Cite book |last1=Ford |first1=Lynne E. |url=https://books.google.com/books?id=S9i5DQAAQBAJ |title=American Government and Politics Today, 2017-2018 Edition |last2=Bardes |first2=Barbara A. |last3=Schmidt |first3=Steffen W. |last4=Shelley |first4=Mack C. |publisher=Cengage Learning |year=2017 |isbn=978-1-337-09322-4 |location=Boston |pages=172-173}}</ref> In Maart het BLM by die kantoor van die Chicago-burgemeester Rahm Emanuel betoog en hervormings binne die Chicago-polisiedepartement geëis.<ref>{{cite news |last1=Wisniewski |first1=Mary |title=Three arrested as Chicago protesters demand police reforms |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |work=Reuters |date=24 Maart 2015 |access-date=9 November 2015 |archive-date=10 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010172155/http://www.reuters.com/article/2015/03/24/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |url-status=live}}</ref> Charley Leundeu Keunang, 'n 43-jarige Kameroense burger, is deur beamptes van die Los Angeles-polisiedepartement doodgeskiet. Die polisie het veertien mense ná BLM-betogings in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |last1=Rocha |first1=Veronica |title=LAPD arrests 14 protesters after #BlackLivesMatter demonstration |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-14-police-protesters-arrested-20150415-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 April 2015 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In April het Black Lives Matter regoor die Verenigde State betoog oor die dood van Freddie Gray, wat ook die Baltimore-betogings van 2015 ingesluit het.<ref>{{cite web |last1=Hagen |first1=Sarah |title=Peaceful 'Black Lives Matter' protest in Tampa |url=http://www.wtsp.com/story/news/2015/05/02/peaceful-black-lives-matter-protest-in-tampa/26782995/ |publisher=10 News |access-date=8 November 2015}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="norfleet">{{cite web |last1=Norfleet |first1=Nicole |title=Twin Cities students walk out of schools to join Black Lives Matter protest |url=http://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |website=Star Tribune |date=2 Mei 2015 |access-date=8 November 2015 |archive-date=22 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022101430/https://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |url-status=dead}}</ref> Die Nasionale Garde is ontbied.<ref name="clayton" /> Ná die dood van Walter Scott in North Charleston, [[Suid-Carolina]], het Black Lives Matter oor Scott se dood betoog en burgerlike toesig oor die polisie geëis.<ref name="vice 2015-04-10" /> In Mei was 'n BLM-betoging in [[San Francisco]] deel van 'n landwye betoging, SayHerName, teen die polisie se doodmaak van swart vroue en meisies, waaronder Meagan Hockaday, Aiyana Jones en Rekia Boyd.<ref name="naked">{{cite news |title=Naked protesters gather in San Francisco for 'Black Lives Matter' |url=https://www.usatoday.com/story/news/2015/05/21/black-lives-matter-naked-protest-san-francisco/27742833 |newspaper=USA Today |access-date=26 Mei 2015 |last1=Mandaro |first1=Laura |last2=Guynn |first2=Jessica}}</ref> In Cleveland, [[Ohio]], het BLM betoog nadat 'n beampte in die verhoor oor die dood van Timothy Russell en Malissa Williams onskuldig bevind is.<ref name="CNN0526">{{cite news |last1=Ellis |first1=Ralph |last2=McLaughlin |first2=Elliott |title=Cleveland protesters appear in court |url=http://www.cnn.com/2015/05/25/us/cleveland-police-verdict-reaction/index.html |access-date=26 Mei 2015 |work=CNN |date=25 Mei 2015}}</ref> In Madison, Wisconsin, het BLM betoog nadat die beampte nie oor die dood van Tony Robinson aangekla is nie.<ref>{{cite news |last1=Spicuzza |first1=Mary |last2=Glauber |first2=Bill |title=Madison DA decides no charges warranted in Robinson shooting |url=http://www.jsonline.com/news/crime/303390891.html |newspaper=Milwaukee Journal Sentinel |access-date=26 Mei 2015}}</ref> In Junie, ná Dylann Roof se skietery in 'n histories swart kerk in Charleston, Suid-Carolina, het BLM-lede regoor die land dae lank gemarsjeer, betoog en waak gehou.<ref name="zukic">{{cite web |last1=Zukic |first1=Rialda |title=Hundreds march in solidarity in Charleston after church shooting |date=21 Junie 2015 |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/hundreds-protest-hold-vigil-charleston-shooting |publisher=PBS Newshour |access-date=31 Oktober 2015}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kettmann |first1=Kayla |title=UC Berkeley's Black Student Union holds vigil, protest for Charleston victims |url=http://www.dailycal.org/2015/06/19/black-student-union-holds-vigil-protest-for-charleston-victims |work=Daily Californian |date=19 Junie 2015 |publisher=dailycal.org}}</ref> BLM was deel van 'n vredesoptog op die Arthur Ravenel jr.-brug in Suid-Carolina.<ref name="abc4">{{cite web |title=Organizers says 20,000 joined Bridge to Peace march on Ravenel Bridge |date=21 Junie 2015 |url=http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |publisher=abcnews4.com |access-date=2 November 2015 |archive-date=13 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013080019/http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |url-status=dead}}</ref> Ná die Charleston-skietery is 'n aantal gedenktekens vir die Konfederale State van Amerika met "Black Lives Matter" beklad of andersins beskadig.<ref>{{cite web |title=Robert E. Lee Monument In VA. Vandalized With 'Black Lives Matter' |date=Julie 2015 |url=http://abc7chicago.com/news/robert-e-lee-monument-in-va-vandalized-with-black-lives-matter/820850/ |publisher=ABC 7 |access-date=2 November 2015}}</ref><ref name="duda">{{cite web |title='Black Lives Matter' spray painted on New Orleans monument |date=29 Junie 2015 |url=http://www.fox8live.com/story/29430719/black-lives-matter-spray-painted-on-new-orleans-monument |publisher=Fox 8 |access-date=2 November 2015}}</ref> Sowat 800 mense het in McKinney, [[Texas]], betoog nadat 'n video vrygestel is waarin 'n beampte 'n meisie by 'n swembadpartytjie met sy knieë teen die grond vasdruk.<ref>{{cite news |title=McKinney video: Protest over Texas pool party policing |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-33059484 |newspaper=BBC News |date=9 Junie 2015 |access-date=8 November 2015}}</ref> In Julie het BLM-aktiviste regoor die Verenigde State begin betoog oor die dood van Sandra Bland, 'n Afro-Amerikaanse vrou wat na bewering opgehang in 'n tronksel in Waller County, Texas, gevind is.<ref name="bland">{{cite web |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=More Sandra Bland footage released; protest held in downtown Chicago |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ct-sandra-bland-marijuana-20150728-story.html |work=Chicago Tribune |date=29 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="sun">{{cite news |title=Groups in Texas hold vigil, protest in jail death of Sandra Bland |url=http://www.torontosun.com/2015/07/27/groups-in-texas-hold-vigil-protest-in-jail-death-of-sandra-bland |newspaper=Toronto Sun |date=27 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Cincinnati]], Ohio, het BLM saamgetrek en betoog oor die dood van Samuel DuBose nadat hy deur 'n polisiebeampte van die Universiteit van Cincinnati doodgeskiet is.<ref name="wlwt">{{cite web |last1=Fuller |first1=Courtis |title=Black Lives Matter stages rally after murder indictment against UC officer |date=30 Julie 2015 |url=http://www.wlwt.com/news/black-lives-matter-hold-rally-after-charges-filed-against-uc-officer-ray-tensing/34427260 |publisher=wlwt.com |access-date=1 November 2015}}</ref> In Newark, [[New Jersey]], het meer as duisend BLM-aktiviste teen polisiegeweld, rasse-onreg en ekonomiese ongelykheid gemarsjeer.<ref>{{cite web |url=https://www.greenleft.org.au/content/united-states-thousands-march-against-racism-police-brutality-new-jersey |title=United States: Thousands march against racism, police brutality in New Jersey |date=7 Augustus 2015 |first=Monica |last=Moorehead |work=Green Left Weekly |access-date=15 Desember 2016}}</ref> Ook in Julie het BLM betoog oor die dood van Jonathan Sanders, wat gesterf het terwyl hy deur die polisie in [[Mississippi]] in hegtenis geneem is.<ref>{{cite web |last1=Chin |first1=Alan |title=Another reason to question whether black lives matter in Mississippi |date=28 Julie 2015 |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728114748/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-date=28 Julie 2015 |work=Reuters |access-date=23 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last1=Dodrill |first1=Tara |title=Mississippi Town Protests Death of Black Man by White Cop |date=20 Julie 2015 |url=http://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop/ |publisher=Inquisitir |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=31 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531150206/https://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:1 Year Commemoration of the Murder of Michael Brown, the Ferguson Rebellion, & the Black Lives Matter uprising. (20426285322).jpg|duimnael|opreg=1.5|Herdenking van die eerste jaar sedert die dood van Michael Brown en die Ferguson-onrus by die Barclays Center in [[Brooklyn]], New York, Augustus 2015]] In Augustus het BLM-organiseerders 'n byeenkoms in Washington, D.C., gehou om 'n einde aan geweld teen [[transgender]]vroue te eis.<ref name="stein">{{cite news |last1=Stein |first1=Perry |title=Black Lives Matter organizers hold rally in D.C. for black trans women |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/08/25/black-lives-matter-organizers-hold-rally-in-d-c-for-black-trans-women/ |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In Charlotte, [[Noord-Carolina]], het BLM betoog en lê-in-betogings gehou nadat 'n regter die verhoor nietig verklaar het van 'n wit Charlotte-polisiebeampte wat die ongewapende swart man Jonathan Ferrell doodgeskiet het.<ref name="kerrick">{{cite web |title=2 arrested after Kerrick trial protests take violent turn |work=WCNC |url=http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |publisher=wcnc.com |access-date=1 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104145943/http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |archive-date=4 November 2015}}</ref> In [[Philadelphia]], [[Pennsilvanië]], het [[Janelle Monáe]], Jidenna en ander BLM-aktiviste deur Noord-Philadelphia gemarsjeer om aandag op polisiegeweld en Black Lives Matter te vestig.<ref name="chang">{{cite web |last1=Chang |first1=David |title=Janelle Monae, Jidenna March Through Philly |date=12 Augustus 2015 |url=http://www.nbcphiladelphia.com/news/local/Janelle-Monae-Jidenna-North-Philadelphia-Protest-Black-Lives-Matter-321611372.html |publisher=NBC Philadelphia |access-date=1 November 2015}}</ref> Rondom 9 Augustus, die eerste herdenking van Michael Brown se dood, het BLM in St. Louis en regoor die land saamgetrek, waak gehou en gemarsjeer.<ref name="brownann">{{cite news |title=Ferguson protesters, police gather on West Florissant Avenue; state of emergency declared in county |url=https://www.stltoday.com/news/local/crime-and-courts/ferguson-protesters-police-gather-on-west-florissant-avenue-state-of/article_7564c9cb-cc89-58cb-8787-4aaa91bcccaa.html |newspaper=St. Louis Post-Dispatch |access-date=1 November 2015 |archive-date= 9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109075853/https://www.stltoday.com/news/local/crime-and-courts/ferguson-protesters-police-gather-on-west-florissant-avenue-state-of/article_7564c9cb-cc89-58cb-8787-4aaa91bcccaa.html |url-status=dead}}</ref><ref name="simone">{{cite web |last1=Wilson |first1=Simone |title=Hundreds of #BlackLivesMatter Protesters March on Downtown Brooklyn |date=9 Augustus 2015 |url=http://patch.com/new-york/fortgreene/breaking-hundreds-blacklivesmatter-protesters-march-downtown-brooklyn |publisher=patch.com |access-date=1 November 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552438456).jpg|duimnael|links|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul by die Metro Green Line, September 2015]] In September het meer as vyfhonderd BLM-betogers in Austin, Texas, teen polisiegeweld saamgetrek, en verskeie het kortliks protesbaniere op Interstate 35 gedra.<ref name="chron">{{cite web |last1=Baddour |first1=Dylan |title=Black Lives Matter protest shut down by police in Austin, Texas |url=http://www.chron.com/news/houston-texas/article/Black-Lives-Matter-protest-shut-down-by-police-in-6527316.php |work=Houston Chronicle |date=24 September 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Baltimore]], [[Maryland]], het BLM-aktiviste gemarsjeer en betoog toe die verhore in die Freddie Gray-polisiegeweldsaak begin het.<ref name="hedg">{{cite news |last1=Hedgpeth |first1=Dana |title=Views from Baltimore as protesters rally in Freddie Gray case |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/09/02/views-from-baltimore-as-protesters-rally-in-freddie-gray-case |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Sacramento]], [[Kalifornië]], het sowat agthonderd BLM-betogers saamgetrek ter ondersteuning van 'n wetsontwerp in die Kaliforniese Senaat wat polisietoesig sou verskerp.<ref name="sac">{{cite news |last1=Pedroncelli |first1=Rich |title=Black Lives Matter protesters rally to back Senate bill increasing police oversight |url=http://www.ocregister.com/articles/police-680656-bill-protesters.html |publisher=ocregister.com |agency=Associated Press |access-date=1 November 2015}}</ref> BLM het ook betoog oor die dood van Jeremy McDole.<ref>{{cite web |last=Jaeger |first=Kyle |url=http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |title=Jeremy McDole Was Shot and Killed by Delaware Police |work=Attn |date=24 September 2015 |access-date=10 November 2015 |archive-date=30 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030062418/http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |url-status=dead}}</ref> In Oktober is Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem tydens 'n betoging by 'n konferensie van polisiehoofde in [[Chicago]].<ref name="morris">{{cite news |last1=Walk-Morris |first1=Tatiana |title=Black Lives Matter activists arrested during protest of police chiefs conference |url=http://www.chicagoreader.com/Bleader/archives/2015/10/26/black-lives-matter-activists-arrested-during-protest-of-police-chiefs-conference |newspaper=Chicago Reader |access-date=28 Oktober 2015}}</ref> "Rise Up October" het met die Black Lives Matter-veldtog oorvleuel en verskeie betogings meegebring.<ref name="shaker">{{cite web |last1=Shaker |first1=Nadeen |title="This injustice has taken genocidal proportions": Why Cornel West and Carl Dix are rising up against police brutality |url=http://www.salon.com/2015/10/21/this_injustice_has_taken_genocidal_proportions_why_cornel_west_and_carl_dix_are_rising_up_against_police_brutality/ |work=Salon |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Quentin Tarantino]] en Cornel West, wat aan "Rise Up October" deelgeneem het, het polisiegeweld veroordeel.<ref name="democ">{{cite web |title=Voices of Rise Up October: Quentin Tarantino, Cornel West, Victims' Families Decry Police Violence |url=http://www.democracynow.org/2015/10/26/voices_of_rise_up_october_quentin |publisher=Democracy Now |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Lêer:Justice for Jamar Response Action (22627979078).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Jamar Clark, Minneapolis, Minnesota, November 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter Sign - Minneapolis Protest (22632545857).jpg|duimnael|'n Aktivis hou 'n "Black Lives Matter"-plakkaat op buite die Minneapolis-polisie se vierde presink ná die dood van Jamar Clark op 15 November 2015]] In November het BLM-aktiviste betoog nadat Jamar Clark deur die Minneapolis-polisiedepartement geskiet is.<ref>{{cite web |title=51 arrested in protests after black man shot by Minneapolis police |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2015/11/16/minneapolis-police-shooting/75859132 |work=USA Today |access-date=18 November 2015}}</ref> 'n Deurlopende betoging is by die Minneapolis-polisie se vierde presink gereël. Tydens die kampbetoging het betogers en buitestanders met die polisie gebots, die stasie beskadig en probeer om met 'n voertuig daarteen vas te ry.<ref>{{cite web |last=Forliti |first=Amy |title=Minneapolis police, protesters clash at 4th Precinct |website=Saint Paul Pioneer Press |location=Saint Paul |date=19 November 2015 |url=http://www.twincities.com/2015/11/19/minneapolis-police-protesters-clash-at-4th-precinct/ |access-date=11 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Keller |first=Bill |title=SUV rams 4th Precinct gate, 2 arrested for Jamar Clark vandalism |website=Fox 9 News |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.fox9.com/news/51959667-story |access-date=11 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707040023/http://www.fox9.com/news/51959667-story |archive-date=7 Julie 2016}}</ref> Later in dieselfde maand is 'n optog ter ere van Jamar Clark gereël, van die vierde presink tot in die middestad van Minneapolis. Ná die optog het 'n groep mans met vuurwapens en liggaamspantsers<ref name="startribune 2014-11-24">{{cite web |last=Smith |first=Mary Lynn |title=Five people were shot near Black Lives Matter protest site |website=Star Tribune |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121421/http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |url-status=dead}}</ref> opgedaag en die betogers met rasseskeldname begin toesnou, volgens 'n woordvoerder van Black Lives Matter. Nadat betogers die gewapende mans gevra het om te loop, het die mans die vuur geopen en vyf betogers geskiet.<ref name="startribune 2014-11-24" /><ref name="Silverstein 2015">{{cite web |last=Silverstein |first=Jason |title=Five people shot at Minneapolis Black Lives Matter protest |website=Daily News |location=New York |date=24 November 2015 |url=http://www.nydailynews.com/news/national/shot-minneapolis-police-protest-article-1.2444905 |access-date=21 Desember 2015}}</ref> Al die beserings het hospitalisasie vereis, maar was nie lewensgevaarlik nie. Die mans het gevlug, maar is later gevind en in hegtenis geneem. Die drie mans wat gearresteer is, was jonk en wit, en waarnemers het hulle as [[wit oppergesag]]voorstanders beskryf.<ref name="Washington Post 2015">{{cite news |title=Two men arrested in shooting of Black Lives Matter protesters in Minneapolis |newspaper=The Washington Post |date=24 November 2015 |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/24/five-people-shot-near-minneapolis-protest-cops-searching-for-3-white-male-suspects |access-date=21 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |title=3 men in custody, 1 released in Minneapolis 4th Precinct protest shooting |first1=Libor |last1=Jany |first2=David |last2=Chanen |date=25 November 2015 |work=Star Tribune |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121420/http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |url-status=dead}}</ref> In Februarie 2017 is een van die gearresteerdes, Allen Scarsella, op 'n dosyn aanklagte van aanranding en oproer in verband met die skietery skuldig bevind. Deels op grond van maande se rassistiese boodskappe wat Scarsella voor die skietery aan sy vriende gestuur het, het die regter sy verdediging se argument dat hy "naïef" was, verwerp en hom in April 2017 tot 15 jaar van 'n moontlike maksimum van 20 jaar gevonnis.<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/minnesota-man-gets-15-years-for-shooting-5-black-lives-matter-protesters/ |title=Minnesota Man Gets 15 Years for Shooting 5 Black Lives Matter Protesters |date=27 April 2017 |work=CBS News |access-date=30 April 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theroot.com/man-gets-15-years-for-shooting-5-blm-activists-protesti-1794769476 |title=Man Gets 15 Years for Shooting 5 BLM Activists Protesting Police Shooting Death of Jamar Clark |first=Angela |last=Helm |date=29 April 2017 |work=The Root |access-date=30 April 2017}}</ref> Vanaf November 2015 het BLM betoog oor die moord op Laquan McDonald en die bedanking van talle Chicago-amptenare geëis weens die skietvoorval en die hantering daarvan. McDonald is 16 keer deur die Chicago-polisiebeampte Jason Van Dyke geskiet.<ref>{{cite web |last1=Lopez |first1=German |title=The Chicago police shooting of Laquan McDonald, explained |date=25 November 2015 |url=https://www.vox.com/explainers/2015/11/24/9796704/laquan-mcdonald-police-shooting-chicago |publisher=Vox |access-date=23 Julie 2016}}</ref> === 2016 === In 2016 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Bruce Kelley jr., Alton Sterling, Philando Castile, Joseph Mann, Abdirahman Abdi, Paul O'Neal, Korryn Gaines, Sylville Smith, Terence Crutcher, Keith Lamont Scott, Alfred Olango en Deborah Danner. In Januarie het honderde BLM-betogers in San Francisco gemarsjeer teen die dood van Mario Woods, wat op 2 Desember 2015 deur beamptes van die San Francisco-polisie doodgeskiet is. Die optog is tydens 'n Super Bowl-geleentheid gehou.<ref>{{cite web |author=O, Janet |url=http://abc7news.com/news/hundreds-march-in-sf-to-protest-sfpds-fatal-shooting-of-mario-woods/1180634/ |title=Hundreds March In SF To Protest SFPD's Fatal Shooting Of Mario Woods |publisher=ABC7 |date=30 Januarie 2016 |access-date=10 Julie 2016}}</ref> BLM het regoor die land betogings, gemeenskapsvergaderings, leersessies en direkte aksies gehou met die doel om "die radikale nalatenskap van [[Martin Luther King jr.]] terug te eis".<ref>{{cite web |last1=Saxon-Parrish |first1=Shani |title=The Movement for Black Lives Is Urging You to No. ReclaimMLK This Weekend |url=http://www.colorlines.com/articles/movement-black-lives-urging-you-reclaimmlk-weekend |publisher=Colorlines |date=15 Januarie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Februarie is Abdullahi Omar Mohamed, 'n 17-jarige Somaliese vlugteling, deur die polisie van [[Salt Lake City]], [[Utah]], geskiet en gewond ná 'n beweerde konfrontasie met 'n ander persoon. Die skietvoorval het tot BLM-betogings gelei.<ref>{{cite web |last1=Alberty |first1=Erin |author2=Michael McFall |title=Police investigate SLC shooting; protesters flood downtown streets |url=http://www.sltrib.com/home/3596397-155/slc-police-investigation-continues-in-wake |work=Salt Lake Tribune |date=2 Maart 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Junie het lede van BLM en Color of Change betoog teen die skuldigbevinding en vonnisoplegging van Jasmine Richards in Kalifornië weens 'n voorval in 2015 waarin sy probeer verhoed het dat 'n polisiebeampte 'n ander vrou in hegtenis neem. Richards is skuldig bevind aan die "poging om 'n persoon onwettig uit die wettige bewaring van 'n vredesbeampte te neem" – 'n aanklag wat die deelstaat se strafkode tot twee maande voor die voorval as "lynching" bestempel het.<ref>{{cite web |last1=Pena |first1=Marina |title=Hundreds protest sentencing of Black Lives Matter activist in Pasadena |url=https://www.pasadenastarnews.com/2016/06/07/hundreds-protest-sentencing-of-black-lives-matter-activist-in-pasadena/ |work=Pasadena Star News |date=7 Junie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> Op 5 Julie is Alton Sterling, 'n 37-jarige swart man, verskeie kere op kort afstand geskiet terwyl twee wit beamptes van die Baton Rouge-polisiedepartement hom in [[Baton Rouge]], [[Louisiana]], teen die grond vasgedruk het. Op die aand van 5 Julie het meer as 100 betogers in Baton Rouge "no justice, no peace" geskreeu, vuurwerke afgeskiet en 'n kruising versper om oor Sterling se dood te betoog.<ref name="brennan">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/national/la-cops-shoot-kill-man-selling-music-baton-rouge-store-article-1.2700548 |title=Alton Sterling shot, killed by Louisiana cops during struggle after he was selling music outside Baton Rouge store |last=Brennan |first=Christopher |date=5 Julie 2016 |newspaper=Daily News |location=New York |access-date=5 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie het Black Lives Matter 'n kerswaak in Baton Rouge gehou, met die uitroep "Ons het Baton Rouge lief" en oproepe om geregtigheid.<ref>{{cite news |url=https://abcnews.go.com/US/black-lives-matter-holds-vigil-alton-sterling-baton/story?id=40391901 |title=Baton Rouge Police Shooting: Alton Sterling's Aunt Says She Wants 'Justice' at Vigil |first=Julia |last=Jacobo |date=6 Julie 2016 |work=ABC News |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie is Philando Castile deur Jeronimo Yanez, 'n polisiebeampte van St. Anthony, Minnesota, doodgeskiet nadat hy in Falcon Heights, 'n voorstad van St. Paul, voorgekeer is. Castile het 'n motor bestuur met sy meisie en haar vierjarige dogter as passasiers toe Yanez en 'n ander beampte hom voorgekeer het.<ref name="Chappell">{{cite news |first1=Bill |last1=Chappell |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/07/07/485066807/police-stop-ends-in-black-mans-death-aftermath-is-livestreamed-online-video |title=Police Stop Ends in Black Man's Death; Aftermath Is Live-Streamed on Facebook |publisher=NPR |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Volgens sy meisie het Castile, nadat hy om sy lisensie en registrasie gevra is, vir die beampte gesê dat hy 'n lisensie het om 'n wapen te dra en dat daar een in die motor is.<ref name="BBCCastileDeath">{{cite news |title=Philando Castile death: Aftermath of police shooting streamed live |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36732908 |date=7 Julie 2016 |work=BBC News |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Sy het gesê: "Die beampte het gesê moenie beweeg nie. Terwyl hy sy hande weer opgesteek het, het die beampte hom vier of vyf keer in die arm geskiet."<ref name="PheiferPeck">{{cite news |first1=Pat |last1=Pheifer |first2=Claude |last2=Peck |url=http://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |title=Aftermath of fatal Falcon Heights officer-involved shooting captured on video |work=Star Tribune |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016 |archive-date=10 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210085324/https://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |url-status=dead}}</ref> Sy het onmiddellik ná die skietvoorval 'n video regstreeks op [[Facebook]] uitgesaai. Ná Castile se dood het BLM regoor Minnesota en die Verenigde State betoog.<ref>{{cite magazine |last1=Sanburn |first1=Josh |title=Black Lives Matter Leader Condemns Violence at St. Paul Protest |url=https://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |magazine=Time |date=10 Julie 2016 |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=17 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160717163206/http://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Protest march in response to the Philando Castile shooting (28084964251).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Philando Castile, St. Paul, Minnesota, 7 Julie 2016]] Op 7 Julie is 'n BLM-betoging in [[Dallas]], Texas, gehou om te protesteer oor die dood van Alton Sterling en Philando Castile. Aan die einde van die vreedsame betoging het Micah Xavier Johnson uit 'n lokval die vuur geopen, vyf polisiebeamptes doodgeskiet en sewe ander beamptes en twee burgerlikes gewond. Die skutter is daarna met 'n bom wat deur 'n robot afgelewer is, gedood.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/07/08/like-a-little-war-snipers-shoot-11-police-officers-during-dallas-protest-march-killing-five/ |last1=Achenbach |first1=Joel |author2=William Wan |author3=Mark Berman |author4=Moriah Balingit |title=Five Dallas police officers were killed by a lone attacker, authorities say |newspaper=The Washington Post |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Voor sy dood het Johnson volgens die polisie gesê dat "hy ontsteld was oor Black Lives Matter" en dat "hy wit mense wou doodmaak, veral wit beamptes".<ref name="Bromwich">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708125031/http://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-date=8 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |title=Dallas Shooting Suspect, Micah Johnson, 'Upset at White People' |first1=Manny |last1=Fernandez |author3=Jonah Engel Bromwich |author2=Richard Pérez-Peña |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Texaanse luitenant-goewerneur Dan Patrick en ander konserwatiewe wetgewers het die Black Lives Matter-beweging vir die skietery blameer.<ref>{{Cite web |url=https://www.texastribune.org/2016/07/08/lt-gov-dan-patrick-blames-black-lives-matter-prote/ |title=Dan Patrick Blames Black Lives Matter Movement for Dallas Shooting |last=Mekelburg |first=Madlin |date=8 Julie 2016 |website=The Texas Tribune |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://video.foxnews.com/v/5027952148001/texas-lt-gov-patrick-on-dallas-ambush-this-has-to-end/ |title=Texas Lt. Gov. Patrick on Dallas ambush: 'This has to end' |date=8 Julie 2016 |publisher=Fox News Channel |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Black Lives Matter-netwerk het 'n verklaring uitgereik waarin die skietery veroordeel word.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/dallas-shooting-black-lives-matter-leaders-respond/ |title=Black Lives Matter condemns Dallas, pushes forward with protests |work=CBS News |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.latimes.com/politics/la-na-dallas-protest-impact-20160708-snap-story.html |title=Dallas police shootings could create unwelcome tensions for Black Lives Matter movement and its allies |last1=Kaleem |first1=Jaweed |author2=Evan Halper |work=Los Angeles Times |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 8 Julie is meer as 100 mense by Black Lives Matter-betogings regoor die Verenigde State in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/blacklivesmatter-protest-rochester-police-arrest-74-demonstration-n606416 |title=More Than 100 Arrested at Baton Rouge, Rochester Black Lives Matter Protests |first1=F. Brinley |last1=Bruton |first2=Kurt |last2=Chirbas |last3=Associated Press |date=9 Julie 2016 |work=NBC News |access-date=14 Julie 2016}}</ref> [[Lêer:Sit-in during San Francisco July 2016 rally against police violence - 3.jpg|duimnael|Betoging in reaksie op die dood van Alton Sterling, San Francisco, Kalifornië, 8 Julie 2016]] In die eerste helfte van Julie was daar minstens 112 betogings in 88 Amerikaanse stede.<ref>{{cite news |last1=Lee |first1=Jasmine C. |author2=Iaryna Mykhyalshyn |author3=Rudy Omri |author4=Anjali Singhvi |title=At Least 88 Cities Have Had Protests in the Past 13 Days Over Police Killings of Blacks |url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/07/16/us/protesting-police-shootings-of-blacks.html |newspaper=The New York Times |date=16 Julie 2016}}</ref> Op 13 Julie het die basketbalsterre LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul en Dwyane Wade die ESPY-toekennings van 2016 met 'n Black Lives Matter-boodskap geopen.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Lily |title=LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul and Dwyane Wade Open 2016 ESPYs With Powerful Black Lives Matter Message |url=http://www.eonline.com/news/779880/lebron-james-carmelo-anthony-chris-paul-and-dwyane-wade-open-2016-espys-with-powerful-black-lives-matter-message |publisher=E! |date=13 Julie 2016 |access-date=27 Julie 2016}}</ref> Op 26 Julie het Black Lives Matter 'n betoging in Austin, Texas, gehou om die derde herdenking van die dood van Larry Jackson jr. te gedenk.<ref name="march">{{cite web |url=http://kxan.com/2016/07/26/black-lives-matter-marks-anniversary-of-larry-jackson-jr-s-death/ |title=Black Lives Matter marks anniversary of Larry Jackson, Jr.'s death |date=26 Julie 2016 |access-date=7 Desember 2016 |publisher=KXAN |author=Ricke, Claire}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op 28 Julie het beamptes van die Chicago-polisiedepartement Paul O'Neal ná 'n motorjaagtog in die rug geskiet en gedood.<ref>{{cite news |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-man-shot-by-police-identified-20160729-story.html |title=3rd cop loses police powers; autopsy shows man shot in South Shore died from wound to back |author1=Crepeau, Megan |author2=Marwa Eltagouri |author3=Patricia Callahan |author4=Annie Sweeney |work=Chicago Tribune |date=30 Julie 2016 |access-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval het honderde mense in Chicago, [[Illinois]], gemarsjeer.<ref name="DNA">{{cite web |last1=Nitkn |first1=Alex |title=Hundreds Block Downtown Streets To Protest Police Killing Of Paul O'Neal |url=https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |publisher=DNA Info |access-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190029/https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |archive-date=23 September 2016}}</ref> In Randallstown, Maryland, naby Baltimore, het polisiebeamptes op 1 Augustus Korryn Gaines, 'n 23-jarige swart Amerikaanse vrou, doodgeskiet en ook haar seun gewond.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/aug/02/korryn-gaines-black-woman-killed-by-police-son-injured |title=Black woman shot dead by police during alleged standoff while holding son |first=Jamiles |last=Lartey |date=2 Augustus 2016 |work=The Guardian}}</ref> Daar is in Baltimore oor Gaines se dood betoog.<ref>{{cite web |url=https://www.baltimoresun.com/2016/08/15/maryland-fop-conference-opens-to-protests-in-baltimore/ |title=Maryland FOP conference opens to protests in Baltimore |first=Colin |last=Campbell |work=The Baltimore Sun |date=15 Augustus 2016}}</ref> In Augustus het Black Lives Matter in [[Pittsburgh]], Pennsilvanië, betoog oor die dood van Bruce Kelley jr., wat die vorige Januarie geskiet is nadat hy 'n polisiehond doodgesteek het terwyl hy van die polisie probeer wegkom het.<ref>{{cite web |last=Morrow |first=Christian |title=Black Lives Matter rally highlights Kelley Jr. shooting |url=http://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |work=Pittsburgh Courier |date=28 Julie 2016 |access-date=2 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204058/https://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |archive-date=27 Januarie 2017}}</ref> Ook in Augustus het verskeie professionele sportlui aan betogings tydens die volkslied begin deelneem. Die betogings het in die National Football League (NFL) begin nadat Colin Kaepernick van die San Francisco 49ers tydens die [[volkslied]] gesit het, in plaas van die gebruiklike om te staan, voor sy span se derde voorseisoenwedstryd van 2016.<ref name="SB">{{cite web |last1=Sandritter |first1=Mark |title=A timeline of Colin Kaepernick's national anthem protest and the NFL players who joined him |date=11 September 2016 |url=https://www.sbnation.com/2016/9/11/12869726/colin-kaepernick-national-anthem-protest-seahawks-brandon-marshall-nfl |publisher=SB Nation |access-date=20 September 2016}}</ref> In 'n onderhoud ná die wedstryd het hy sy standpunt so verduidelik: "Ek gaan nie opstaan om trots te wys in die vlag van 'n land wat swart mense onderdruk nie. Vir my is dit groter as voetbal, en dit sou selfsugtig van my wees om die ander kant toe te kyk. Daar is lyke in die straat en mense wat betaalde verlof kry en met moord wegkom."<ref name="wyche">{{cite web |publisher=National Football League |url=https://www.nfl.com/news/colin-kaepernick-explains-why-he-sat-during-national-anthem-0ap3000000691077 |title=Colin Kaepernick explains why he sat during national anthem |first=Steve |last=Wyche |date=27 Augustus 2016 |access-date=27 Augustus 2016}}</ref> Die betoging is wyd vertolk as solidariteit met die Black Lives Matter-beweging.<ref>{{cite news |last1=Allen |first1=Nick |title=Colin Kaepernick: NFL Black Lives Matter protests recall rebellious spirit of 1960s sporting greats |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=4 Oktober 2016 |work=The Daily Telegraph |date=18 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Katch |first1=Danny |last2=Zirin |first2=Dave |title=From the Raised Fist to the Bended Knee |url=https://www.jacobinmag.com/2016/09/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=Jacobin |date=25 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Johnson |first1=Jason |title=Colin Kaepernick Shows #BlackLivesMatter Even When His Career May Not |url=http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=theroot.com |date=29 Augustus 2016 |archive-date=3 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003205120/http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |url-status=dead}}</ref> Die betogings het gemengde reaksies uitgelok en het sedertdien na ander Amerikaanse sportligas versprei. In September het BLM betoog oor die dood van Terence Crutcher, wat in [[Tulsa]], [[Oklahoma]], deur polisiebeamptes geskiet is, en Keith Lamont Scott in Charlotte, Noord-Carolina.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2016/09/21/us/charlotte-police-shooting/index.html |title=One person shot during violent Charlotte protest; officer hurt |website=CNN |date=21 September 2016}}</ref><ref name="NYDaily">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/crime/video-released-fatal-police-shooting-unarmed-oklahoma-man-article-1.2798435 |title=Video released in fatal police shooting of unarmed Oklahoma man Terence Crutcher |work=Daily News |location=New York |date=19 September 2016 |access-date=19 September 2016 |author=Salinger, Tobias}}</ref> ''The Charlotte Observer'' het berig: "Die betogers het begin saamdrom toe die nag geval het, ure ná die skietvoorval. Hulle het plakkate gedra met leuses soos 'Stop Killing Us' en 'Black Lives Matter', en hulle het 'No justice, no peace' geskreeu. Die toneel was soms chaoties en gespanne, met waterbottels en klippe wat na die polisielinies gegooi is, maar baie betogers het tot vrede opgeroep en hul mede-betogers gesmeek om nie gewelddadig op te tree nie."<ref name="ObserverAftermath16">{{cite news |author1=Marusak, Joe |author2=Ely Portillo |author3=Mark Price |author4=Adam Bell |title=Charlotte faces aftermath of protests ignited by fatal police shooting; 16 officers injured |url=http://www.charlotteobserver.com/news/local/crime/article103009432.html |newspaper=The Charlotte Observer |date=20 September 2016}}</ref> Verskeie aande se betogings is in September en Oktober in El Cajon, Kalifornië, gehou ná die dood van Alfred Olango.<ref>{{cite news |last1=Chokshi |first1=Niraj |last2=Bromwich |first2=Jonah Engel |title=Demonstrators Protest Fatal Police Shooting of a Black Man in El Cajon, Calif. |url=https://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928074404/http://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-date=28 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=24 Desember 2016 |work=The New York Times |date=28 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tometi |first1=Opal |last2=Lipscombe |first2=Carl |title=What the Shooting of Alfred Olango Says About the State of Black Refugees in the U.S. |url=https://time.com/4531836/black-immigrants/ |access-date=24 Desember 2016 |magazine=Time |date=18 Oktober 2016 |archive-date=24 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224233751/http://time.com/4531836/black-immigrants/ |url-status=dead}}</ref> === 2017 === Tydens Swart Geskiedenismaand in 2017 is 'n maandlange "Black Lives Matter"-kunsuitstalling deur drie kunstenaars van Richmond, [[Virginia]], by die First Unitarian Universalist Church of Richmond in die Byrd Park-gebied van die stad aangebied. Die uitstalling het meer as 30 uiteenlopende multikulturele kunstenaars vertoon rondom 'n tema oor rassegelykheid en geregtigheid.<ref>{{cite web |last1=Lord |first1=Jo |title=Art Gallery: "Black Lives Matter" art show at First Unitarian Universalist Church |url=http://www.richmond.com/entertainment/art/art-gallery-black-lives-matter-art-show-at-first-unitarian/article_baaa0708-6091-5e5c-95b8-e072e4acf82d.html |website=Richmond Times-Dispatch |access-date=23 Februarie 2017 |page=E4 |date=23 Februarie 2017}}</ref> In dieselfde maand het die James Branch Cabell-biblioteek van die Virginia Commonwealth University (VCU) 'n maandlange program van geleenthede oor Afro-Amerikaanse geskiedenis aangebied<ref>{{Cite web |url=https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black |title=Black History Month at VCU aims to spark dialogue, celebrate black excellence |first=Brian |last=McNeill |website=news.vcu.edu |date=29 Januarie 2016 |access-date=9 Junie 2020 |archive-date=9 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609200920/https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black}}</ref> en foto's van die kerk se "Black Lives Matter"-uitstalling op sy buitelugskerm vertoon.<ref>{{cite web |url=http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |title=Sue Robinson |access-date=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228172455/http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |archive-date=28 Februarie 2017}}</ref> Die VCU-program het ook ingesluit: die Real Life-filmreeks ''The Angry Heart: The Impact of Racism on Heart Disease among African-Americans''; die 14de jaarlikse VCU Libraries-lesing oor Swart Geskiedenismaand deur die spotprenttekenaar Keith Knight; 'n gesprek deur Lawrence Ross, skrywer van ''Blackballed: The Black and White Politics of Race on America's Campuses'', oor die verband tussen sy boek en die "Black Lives Matter"-beweging; en 'n bespreking deur dr. Velma P. Scantlebury, die eerste swart vroulike oorplantingschirurg in die Verenigde State, oor "Health Equity in Kidney Transplantation: Experiences from a surgeon's perspective". Black Lives Matter het betoog oor die dood van Jocques Clemmons, wat op 10 Februarie 2017 in [[Nashville]], [[Tennessee]], plaasgevind het.<ref name="thetennesseanclemmonsfamily">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana |last2=Tamburin |first2=Adam |last3=Wadhwani |first3=Anita |title=Jocques Clemmons' family, community leaders call for officer's firing |url=http://www.tennessean.com/story/news/2017/05/11/community-reaction-no-prosecution-nashville-officer-involved-shooting/318462001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=11 Mei 2017}}</ref> Op 12 Mei 2017, 'n dag nadat Glenn Funk, die distriksaanklaer van Davidson County, besluit het om nie die polisiebeampte Joshua Lippert te vervolg nie, het die Nashville-tak van BLM 'n betoging gehou wat van naby die kampus van die Vanderbilt-universiteit tot by die woning van die Nashville-burgemeester Megan Barry gestrek het.<ref name="tennesseanjusticedemonstratesoutside">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana Maia |title=Justice for Jocques Coalition demonstrates outside Nashville mayor's home |url=http://www.tennessean.com/story/news/local/2017/05/12/justice-jocques-coalition-hold-silent-protest-after-no-charges-brought-against-officer/320433001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=12 Mei 2017}}</ref><ref name="wkrnsilentmarchforjocques">{{cite news |title=Silent march for Jocques Clemmons ends at Nashville mayor's home |url=http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/ |access-date=14 Mei 2017 |publisher=WKRN-TV |date=12 Mei 2017 |archive-date=16 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516170726/http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/}}</ref> Op 27 September het studente wat met Black Lives Matter geassosieer word, by die College of William & Mary betoog by 'n geleentheid van die American Civil Liberties Union (ACLU), omdat die ACLU geveg het vir die reg om die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, te hou.<ref>{{cite web |url=http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html |title=William and Mary students protest ACLU speaker, white supremacy |first=Wesley |last=Wright |work=The Virginia Gazette |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017 |archive-date=22 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022035719/http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html}}</ref> William & Mary se rektor, Taylor Reveley, het met 'n verklaring gereageer waarin hy die kollege se verbintenis tot oop debat verdedig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.insidehighered.com/quicktakes/2017/10/05/aclu-speaker-shouted-down-william-mary |title=ACLU Speaker Shouted Down at William & Mary |last=Bauer-Wolf |first=Jeremy |date=5 Oktober 2017 |work=Inside Higher Ed |access-date=8 Oktober 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.insidehighered.com/news/2017/10/06/william-mary-students-who-shut-down-aclu-event-broke-conduct-code |title=Free speech advocate silenced |first=Jeremy |last=Bauer-Wolf |work=Inside Higher Ed |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017}}</ref> === 2018 === In Februarie en Maart 2018 het die First Unitarian Church of Richmond in Richmond, Virginia, as deel van sy fokus op sosiale geregtigheid sy ''Second Annual Black Lives Matter Art Exhibition'' aangebied.<ref>{{cite web |title=Second Annual Black Lives Matter Art Show |url=https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |website=Style Weekly |access-date=5 Maart 2018 |archive-date=6 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306023206/https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |url-status=dead}}</ref> Kunswerke uit die uitstalling is op vasgestelde tye op die groot buiteskerm by die Virginia Commonwealth University se Cabell-biblioteek vertoon. Kunstenaars wat aan die uitstalling deelgeneem het, is genooi om hul werk te bespreek terwyl dit tydens 'n aandforum in 'n klein amfiteater by VCU se Hibbs Hall vertoon is. Hulle is ook genooi om daarna by 'n plaaslike vertoning van die 1961-verwerking van die film ''A Raisin in the Sun'' uit te stal. In April het CNN berig dat die grootste Facebook-rekening wat voorgegee het om deel van die "Black Lives Matter"-beweging te wees, 'n swendelary was wat aan 'n wit man in Australië gekoppel is. Die rekening, met 700&nbsp;000 volgelinge, is verbind aan fondsinsamelings wat $100&nbsp;000 of meer ingesamel het, na bewering vir Amerikaanse Black Lives Matter-doelwitte; volgens CNN is 'n deel van die geld egter na Australiese bankrekeninge oorbetaal. Facebook het die betrokke blad opgeskort.<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Donie |title=The biggest Black Lives Matter page on Facebook is fake |url=https://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180409222055/http://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |url-status=dead |archive-date=9 April 2018 |access-date=10 April 2018 |work=CNNMoney |year=2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=McGowan |first1=Michael |title=Fake Black Lives Matter Facebook page run by Australian union official – report |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/apr/10/fake-black-lives-matter-facebook-page-run-by-australian-union-official-report |access-date=10 April 2018 |work=The Guardian |date=10 April 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Australian union official linked to fake Black Lives Matter page suspended |url=http://www.abc.net.au/news/2018-04-10/fake-black-lives-matter-facebook-page-linked-to-australian-nuw/9636362 |access-date=10 April 2018 |work=ABC News (Australia) |date=10 April 2018}}</ref> === 2020 === Op 23 Februarie 2020 is Ahmaud Arbery, 'n ongewapende 25-jarige swart Amerikaanse man, vermoor terwyl hy in Glynn County, [[Georgia]], gedraf het.<ref>{{Cite web |last=Bonvillian |first=Crystal |title=Ahmaud Arbery: Video emerges of black jogger killed by 2 white men; case heads to grand jury |url=https://www.fox23.com/news/trending/video-emerges-black-jogger-chased-shot-dead-by-2-white-men-case-will-go-grand-jury/EXGDU3DAIJEHXAXW6DAYVRW6EQ/ |date=6 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=KOKI}}</ref> Arbery is deur drie wit inwoners in twee voertuie agternagesit en gekonfronteer, onder wie 'n pa en seun wat gewapen was.<ref>{{Cite news |last=Fausset |first=Richard |date=4 Junie 2020 |title=What We Know About the Shooting Death of Ahmaud Arbery |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/article/ahmaud-arbery-shooting-georgia.html |access-date=16 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Al drie mans is op nege aanklagte, waaronder moord, aangekla.<ref>{{cite news |last1=Fausset |first1=Richard |title=Suspects in Ahmaud Arbery's Killing Are Indicted on Murder Charges |url=https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625005712/https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-date=25 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=26 Junie 2020 |work=The New York Times |date=24 Junie 2020}}</ref> Op 13 Maart het polisiebeamptes in Louisville die woonsteldeur van die 26-jarige swart Amerikaner Breonna Taylor afgebreek om 'n lasbrief uit te voer wat hulle toegelaat het om sonder waarskuwing binne te gaan, weens vermoedens oor dwelms. Nadat haar kêrel 'n polisiebeampte in die been geskiet het,<ref>{{cite news |title=Experts: Report shows officer was shot by Breonna Taylor's boyfriend, not by friendly fire |url=https://eu.courier-journal.com/story/news/local/breonna-taylor/2020/10/08/breonna-taylor-report-shows-officer-shot-kenneth-walker-experts-say/5914804002/ |first=Andrew |last=Wolfson |newspaper=Louisville Courier Journal |access-date=22 November 2021 |date=8 Oktober 2020}}</ref> het die polisie verskeie skote afgevuur wat tot haar dood gelei het. Haar kêrel het 911 gebel en gesê: "Iemand het die deur ingeskop en my meisie geskiet."<ref>{{Cite web |title='Somebody shot my girlfriend': 911 call in police shooting |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/shot-girlfriend-911-call-police-shooting-70940401 |first=Dylan |last=Lovan |date=29 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=ABC News}}</ref> Betogings met 'n oproep om polisiehervorming is in Louisville gehou.<ref>{{Cite news |last=Wood |first=Josh |date=6 Junie 2020 |title='She should be with us': Louisville protesters remember Breonna Taylor |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/jun/06/breonna-taylor-louisville-protest-george-floyd |access-date=16 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> ==== George Floyd-betogings ==== [[Lêer:George Floyd protests in Washington DC, Lafayette Square.jpg|duimnael|George Floyd-betogings by Lafayette Square, Washington, D.C., 30 Mei 2020]] Aan die einde van Mei is meer as 450 groot betogings,<ref>{{Cite magazine |title=George Floyd Protests Rage in Cities Across the U.S. |url=https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531045039/https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-date=31 Mei 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref><ref>{{Cite web |title=Map: Protests and rallies for George Floyd spread across the country |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/map-protests-rallies-george-floyd-spread-across-country-n1220976 |first=Jiachuan |last=Wu |author2=Nigel Chiwaya |author3=Savannah Smith |date=1 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref> aangevuur deur 'n reeks rassegelaaide gebeure, in stede en dorpe regoor die Verenigde State en op drie vastelande gehou.<ref>{{Cite magazine |first=Rick |last=Rycroft |author2=Frank Jordans |date=6 Junie 2020 |title=Thousands Protest Across 3 Continents to Honor George Floyd and Support the Black Lives Matter Movement |url=https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606172156/https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-date=6 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref> Die breekpunt was hoofsaaklik die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]],<ref>{{Cite web |title=George Floyd protests spread nationwide: Live updates |url=https://www.cnn.com/us/live-news/george-floyd-protest-updates-05-28-20/index.html |author1=Melissa Macaya |author2=Mike Hayes |author3=Fernando Alfonso III |author4=Daniella Diaz |author5=Jessie Yeung |author6=Steve George |author7=Ivana Kottasová |author8=Nick Thompson |date=28 Mei 2020 |website=CNN |access-date=30 Mei 2020}}</ref> wat uiteindelik van moord in die tweede graad aangekla is nadat 'n video versprei het waarin Chauvin byna nege minute lank op Floyd se nek kniel terwyl Floyd om sy lewe smeek en herhaal: "I can't breathe."<ref>{{Cite web |title=Charges against Derek Chauvin suggest George Floyd's death was unintended |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/charges-against-officer-suggest-george-floyd-s-death-unintended-n1224731 |first=Danny |last=Cevallos |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Tiefenthäler |first2=Ainara |last3=Triebert |first3=Christiaan |last4=Jordan |first4=Drew |last5=Willis |first5=Haley |last6=Stein |first6=Robin |date=31 Mei 2020 |title=8 Minutes and 46 Seconds: How George Floyd Was Killed in Police Custody |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601040003/https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=7 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná betogers se eise om verdere vervolgings is drie ander beamptes aangekla van medepligtigheid aan moord in die tweede graad.<ref>{{Cite web |last=Waldrop |first=Theresa |title=The charges against the four officers involved in George Floyd's death, explained |url=https://www.cnn.com/2020/06/04/us/george-floyd-officers-charges-explained/index.html |date=5 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[Lêer:North America Protests 8 JUN 2020.jpg|duimnael|Betogings in Mei 2020 ná George Floyd se dood]] [[Lêer:Black Lives Matter, Washington National Cathedral, 10June2020.jpg|duimnael|links|opreg|"Black Lives Matter" op die fasade van die Washington National Cathedral, 10 Junie 2020]] Black Lives Matter het van 30 Mei af byeenkomste in die Verenigde State en wêreldwyd gereël,<ref>{{Cite web |first=Benazir |last=Wehelie |author2=Amy Woodyatt |title='I can't breathe': Hundreds lie down in protest |url=https://www.cnn.com/2020/06/03/world/gallery/george-floyd-lie-down-intl-scli/index.html |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter rally for George Floyd on Saturday at Marion Square |url=https://abcnews4.com/news/local/black-lives-matter-rally-for-george-floyd-saturday-at-marion-square |last=Fortier-Bensen |first=Tony |date=29 Mei 2020 |website=WCIV |access-date=30 Mei 2020}}</ref> waar betogers Floyd se laaste oomblikke uitgebeeld het deur in strate en op brûe te gaan lê en "I can't breathe" te skreeu, terwyl ander in hul duisende gemarsjeer het met plakkate soos "Sê vir jou broer in blou, moenie skiet nie", "Wie bel jy wanneer die moordenaar 'n kenteken dra?" en "Geregtigheid vir George Floyd".<ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=Photos: The signs and art of the George Floyd protests |url=https://www.mercurynews.com/photos-the-signs-and-art-of-the-george-floyd-protests |access-date=7 Junie 2020 |website=The Mercury News}}</ref> Hoewel die betogings wêreldwyd was en deur verskeie ongeaffilieerde organisasies ondersteun is, word die Black Lives Matter-beweging onlosmaaklik daaraan verbind.<ref>{{Cite web |author2=Christina Maxouris |first=Dakin |last=Andone |author3=Josh Campbell |title=Minneapolis City Council members intend to defund and dismantle the city's police department |url=https://www.cnn.com/2020/06/07/us/george-floyd-protests-sunday/index.html |access-date=7 Junie 2020 |date=8 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> Black Lives Matter het gevra dat die polisie "ontfinansier" word, 'n slagspreuk met uiteenlopende vertolkings wat wissel van die algehele afskaffing van die polisie tot die onttrekking van fondse uit polisie en gevangenisse ten gunste van maatskaplike dienste in gemeenskappe van kleur.<ref>{{Cite web |first=Scottie |last=Andrew |title=There's a growing call to defund the police. Here's what it means |url=https://www.cnn.com/2020/06/06/us/what-is-defund-police-trnd/index.html |date=17 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[NPR]] het in 2020 berig dat die Washington, D.C.-tak van Black Lives Matter geëis het dat die polisie ontfinansier word, dat die bou van nuwe gevangenisse gestaak word, dat sekswerk gedekriminaliseer word, dat polisie uit skole verwyder word, dat betogers kwytgeskeld word en dat kontantborgtog in [[Maryland]] afgeskaf word.<ref>{{Cite web |last1=Austermuhle |first1=Martin |last2=Cardoza |first2=Kavitha |date=9 Junie 2020 |title=Here's What Black Lives Matter D.C. Is Calling For, And Where The City Stands |url=https://www.npr.org/local/305/2020/06/09/872859084/here-s-what-black-lives-matter-d-c-is-calling-for-and-where-the-city-stands |access-date=9 Augustus 2020 |website=NPR}}</ref> [[Lêer:DSC 0008 (50283939071).jpg|duimnael|regs|Al Sharpton het op 28 Augustus 2020 die Commitment March in Washington, D.C., gelei]] Op 5 Junie het die burgemeester van Washington, D.C., Muriel Bowser, aangekondig dat 'n deel van die straat buite die [[Withuis]] amptelik na Black Lives Matter Plaza herdoop is, kompleet met 'n straatnaambord.<ref>{{cite news |last=Wu |first=Nicholas |title=DC Renames Street near White House 'Black Lives Matter Plaza' to Honor George Floyd Protests |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |date=5 Junie 2020 |website=USA Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605162259/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |archive-date=5 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Op 7 Junie, te midde van die wêreldwye George Floyd-betogings en Black Lives Matter se oproep om die polisie te ontfinansier, het die stadsraad van Minneapolis gestem om "sy polisiedepartement te ontbind" en die fondse na maatskaplike programme in gemeenskappe van kleur te verskuif. Die stadsraadsvoorsitter Lisa Bender het gesê: "Ons pogings tot geleidelike hervorming het misluk. Punt." Die raadstemming het gevolg nadat die openbare skole van Minneapolis, die Universiteit van Minnesota en Minneapolis Parks and Recreation hul bande met die Minneapolis-polisiedepartement verbreek het.<ref>{{Cite web |last=Solender |first=Andrew |title=Minneapolis Votes To Disband Police Department |url=https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/06/07/minneapolis-votes-to-disband-police-department/ |date=7 Junie 2020 |access-date=8 Junie 2020 |website=Forbes}}</ref> Teen die einde van 2020 is ongeveer $8&nbsp;miljoen van die stad se polisiebegroting van $179&nbsp;miljoen na loodsprogramme vir geweldsvoorkoming herverdeel, wat beskou is as juis die soort geleidelike hervorming wat aktiviste en politici vroeër afgekeur het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210134239/https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-date=10 Desember 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=Minneapolis City Council Votes to Remove $8 Million From Police Budget |first1=Jenny |last1=Gross |first2=John |last2=Eligon |newspaper=The New York Times |date=10 Desember 2020}}</ref> Op 20 Julie het duisende werkers regoor die Verenigde State tydens die Strike for Black Lives, wat deels deur Black Lives Matter gereël is, uit hul werkplekke gestap om aandag op sistemiese rassisme ná Floyd se dood te vestig.<ref>{{Cite web |last=Jacobson |first=Don |date=20 Julie 2020 |title=National 'Strike for Black Lives' to fight racism, low wages |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2020/07/20/National-Strike-for-Black-Lives-to-fight-racism-low-wages/7281595239459/ |access-date=22 Julie 2020 |website=United Press International |publisher=News World Communications}}</ref> Van 26 Mei tot 22 Augustus was daar meer as 7&nbsp;750 BLM-verwante betogings op meer as 2&nbsp;240 plekke regoor die Verenigde State.<ref>{{Cite web |date=3 September 2020 |title=Demonstrations & Political Violence in America: New Data for Summer 2020 |url=https://acleddata.com/2020/09/03/demonstrations-political-violence-in-america-new-data-for-summer-2020/ |access-date=5 September 2020 |website=ACLED}}</ref> Hoewel die meerderheid betogings vreedsaam was,<ref>{{Cite news |last=Lovett |first=Ian |date=4 Junie 2020 |title=1992 Los Angeles Riots: How the George Floyd Protests Are Different |language=en-US |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/how-george-floyd-protests-in-los-angeles-differ-from-1992-riots-11591263005 |url-access=subscription |access-date=7 Junie 2020 |issn=0099-9660}}</ref> het sommige in onluste, plundering<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Widespread unrest as curfews defied across US |language=en-GB |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> en straatgevegte met die polisie en teenbetogers ontaard. Teen die einde van Junie 2020 is minstens 14&nbsp;000 mense in hegtenis geneem.<ref name="olson">{{cite news |title=Antifa, Boogaloo boys, white nationalists: Which extremists showed up to the US Black Lives Matter protests? |first=Emily |last=Olson |website=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=27 Junie 2020 |url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-28/antifa-boogaloo-extremists-at-us-floyd-protests/12388260 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref name="11000 arrested">{{Cite web |last=Pham |first=Scott |date=2 Junie 2020 |title=Police Arrested More Than 11,000 People At Protests Across The US |url=https://www.buzzfeednews.com/article/scottpham/floyd-protests-number-of-police-arrests |website=BuzzFeed News}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 Junie 2020 |title=Associated Press tally shows at least 9,300 people arrested in protests since killing of George Floyd |url=https://apnews.com/c51f66bd298157c52520ef56026e4857 |access-date=3 Junie 2020 |work=Associated Press}}</ref> Teen Junie 2020 het meer as 19 mense in verband met die onrus gesterf. Brandstigting, [[vandalisme]] en plundering tussen 26 Mei en 8 Junie het landwyd ongeveer 1 tot 2&nbsp;miljard dollar se versekerde skade veroorsaak – die grootste aangetekende skade weens burgerlike onrus in die Amerikaanse geskiedenis, meer as die vorige rekord wat tydens die Los Angeles-onluste van 1992 gestel is.<ref name="Kingson-2020">{{Cite web |last=Kingson |first=Jennifer A. |date=16 September 2020 |title=Exclusive: $1 billion-plus riot damage is most expensive in insurance history |url=https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html |access-date=10 Oktober 2020 |website=Axios |language=en |archive-date=13 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213110721/https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html}}</ref><ref name="Riot damage">{{Cite web |title=Vandalism, looting after Floyd's death sparks at least $1 billion in damages: report |url=https://thehill.com/homenews/news/516742-vandalism-looting-after-floyd-death-sparks-at-least-1-billion-in-damages-report |first=Kaelan |last=Deese |work=The Hill |date=17 September 2020 |access-date=9 Oktober 2020}}</ref> === 2021 === Op 20 April 2021 het 'n jurie van ses wit mense en ses nie-wit mense Chauvin skuldig bevind op drie aanklagte: onopsetlike moord in die tweede graad, moord in die derde graad en strafbare manslag in die tweede graad.<ref>{{Cite web |author-first1=Quint |author-last1=Forgey |author-first2=Nolan D. |author-last2=McCaskill |title=Celebration is laced with warnings after Derek Chauvin conviction |url=https://www.politico.com/news/2021/04/20/derek-chauvin-trial-verdict-george-floyd-483535 |access-date=21 Junie 2022 |website=POLITICO |date=20 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Xiong |first1=Chao |last2=Walsh |first2=Paul |last3=Olson |first3=Rochelle |title=Derek Chauvin cuffed after murder, manslaughter convictions in death of George Floyd |url=https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |access-date=21 Junie 2022 |website=Star Tribune |date=21 April 2021 |archive-date=26 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326062239/https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |url-status=dead}}</ref> === 2022 === In [[Illinois]] het Olivia Butts 'n veldtog gelei om die afskaffing van kontantborgtog vir 2023 deur te voer onder 'n nuwe wet bekend as die SAFE-T Act.<ref>{{cite web |url=https://www.wglt.org/local-news/2022-02-19/advocates-prepare-to-defend-elimination-of-cash-bail-before-it-even-arrives |title=Advocates prepare to defend elimination of cash bail, before it even arrives |last=Stahly Jr. |work=WGLT.org |first=Jim |date=19 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022}}</ref> As gevolg van pogings om dagga in 2021 te wettig, is die skuldigbevinding van die Black Lives Matter-aktivis Lexis Figuereo in New York uitgewis.<ref>{{Cite web |url=https://dailygazette.com/2022/01/22/marijuana-possession-cases-set-to-be-expunged-as-courts-sift-through-thousands-of-records/ |title=Marijuana possession cases set to be expunged as courts sift through thousands of records |website=dailygazette.com |date=22 Januarie 2022}}</ref> === 2023 === 'n Waak is gehou vir Keenan Anderson, wat deur 'n polisiebeampte van die Los Angeles-polisiedepartement gedood is. Anderson was 'n neef van die Black Lives Matter-medestigter Patrisse Cullors.<ref>{{cite web |author=Smith, Erika D. |url=https://www.latimes.com/california/story/2023-01-16/mlk-day-keenan-anderson-black-lives-matter-vigil-lapd-police-brutality |title=Column: MLK had a dream about ending police brutality. In L.A., we're clearly still dreaming |website=Los Angeles Times |date=16 Januarie 2023}}</ref> Die vrystelling van kameramateriaal oor die dood van Tyre Nichols in Januarie 2023 het tot betogings in Memphis gelei. Al Sharpton van die National Action Network het hom hieroor uitgelaat toe die liggaamskameramateriaal vrygestel is.<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/crime/tyre-nichols-death-rev-al-sharpton-vows-fight-any-color-cops-commit-crimes |title=Tyre Nichols death: Rev. Al Sharpton vows to fight 'any color' police who commit crimes |first=Heather |last=Hunter |date=28 Januarie 2023 |website=Washington Examiner}}</ref> 'n Uitspraak van die hooggeregshof van [[Alabama]] verhoed steeds dat die meeste polisieliggaamskameramateriaal openbaar gemaak word, waaronder dié wat verband hou met Joseph Pettaway, wat in 2018 doodgebloei het nadat 'n polisiehond hom gebyt het.<ref name="al-tenn-6-apr-23">{{cite news |last1=Sharp |first1=John |url=https://www.al.com/news/2023/04/tennessee-handling-of-body-cam-footage-sparks-renewed-attention-on-issue-in-alabama.html |title=Tennessee handling of body cam footage sparks renewed attention in Alabama |access-date=8 Januarie 2024 |work=al.com |publisher=Advance Local Media LLC |date=6 April 2023 |language=en}}</ref><ref name="al-alabama-dog-17-dec-22">{{cite news |last1=Remkus |first1=Ashley |url=https://www.al.com/news/2022/12/judge-blocks-release-of-video-of-deadly-police-dog-attack-in-alabama-says-cannot-be-unseen.html |title=Judge blocks release of video of deadly police dog attack in Alabama, says 'cannot be unseen' |website=al.com |publisher=Advance Local Media LLC. |access-date=8 Januarie 2024 |language=en |date=17 Desember 2022}}</ref> In Desember 2022 het regter Jerusha Adams weer eens die vrystelling van videomateriaal oor Pettaway se dood verbied.<ref name="al-alabama-dog-17-dec-22" /> === 2025 === [[Lêer:2025-03-10 Black Lives Matter Plaza removal Washington DC 13-38-02 1.jpg|duimnael|Werkspanne begin die Black Lives Matter Plaza-installasie verwyder]] In Maart 2025 het Andrew Clyde, 'n Republikeinse lid van die Huis van Verteenwoordigers uit Georgia, 'n wetsontwerp ingedien wat sekere federale befondsing aan [[Washington, D.C.]], sou weerhou tensy Black Lives Matter Plaza na "Liberty Plaza" herdoop word, die muurskildery verwyder word en die stad alle verwysings na "Black Lives Matter" uit enige amptelike publikasies verwyder. Op 10 Maart 2025 het stadswerkers die installasie begin verwyder; burgemeester Bowser het gesê die verwydering is die gevolg van dreigemente van sowel president [[Donald Trump]] as die Republikeins-beheerde Kongres. Sy het gesê: "Die muurskildery het miljoene mense geïnspireer en ons stad deur 'n pynlike tydperk gehelp, maar nou kan ons dit nie bekostig om deur betekenislose kongresinmenging afgelei te word nie. Die verwoestende uitwerking van die federale werksnoeiings moet ons grootste bekommernis wees." Daar is gesê die plein sou nuwe kuns van studente en kunstenaars ontvang as deel van Washington se America 250-muurskilderyprojek.<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Christopher |date=4 Maart 2025 |title=Black Lives Matter Plaza to be redesigned as part of new DC mural project |url=https://www.fox5dc.com/news/black-lives-matter-plaza-be-redesigned-part-new-dc-mural-project |access-date=13 Maart 2025 |website=FOX 5 DC |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Juliana |date=8 Maart 2025 |title=D.C.'s Black Lives Matter mural will be erased. Look back at the iconic street painting |url=https://www.npr.org/2025/03/08/nx-s1-5321872/dc-black-lives-matter-street-mural-history |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Archie |first=Ayana |date=10 Maart 2025 |title=City crews have begun removing the 'Black Lives Matter' street mural in D.C. |url=https://www.npr.org/2025/03/10/nx-s1-5323911/black-lives-matter-mural-washington-dc |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Khalil |first=Ashraf |date=4 Maart 2025 |title=Washington, DC, to remove 'Black Lives Matter' painting from street near White House, mayor says |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |access-date=5 Maart 2025 |newspaper=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305184419/https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |archive-date=5 Maart 2025}}</ref> == Internasionale beweging == Ná die dood van Freddie Gray in Baltimore, Maryland, in 2015 het swart aktiviste wêreldwyd hul hervormingspogings op Black Lives Matter en die [[Arabiese Lente]] geskoei.<ref name="herbert" /><ref>{{cite web |last1=McKenzie |first1=Sheena |title=Black Lives Matter protests spread to Europe |date=11 Julie 2016 |url=http://www.cnn.com/2016/07/11/europe/black-lives-matter-protests-europe/ |work=CNN |access-date=7 Augustus 2016}}</ref> Hierdie internasionale beweging is die "Swart Lente" genoem.<ref>{{cite web |last1=Beydoun |first1=Khaled |title=Baltimore and the emergence of a Black Spring |url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/05/baltimore-emergence-black-spring-150504123031263.html |publisher=Al Jazeera |access-date=11 November 2015}}</ref><ref name="common">{{cite web |last1=Khan |first1=Janaya |title=Black Lives Matter Has Become a Global Movement |url=http://www.commondreams.org/views/2015/08/09/black-lives-matter-has-become-global-movement |publisher=Common Dreams |access-date=11 November 2015}}</ref> Bande is ook gesmee met soortgelyke internasionale pogings soos die Dalit-regtebeweging.<ref>{{Cite web |title=From Black Lives Matter, activists for India's discriminated Dalits learn tactics to press for dignity |url=https://theworld.org/stories/2015/11/07/dalit-lives-matter-activists-india-say-us-tour |website=Public Radio International |access-date=18 November 2015 |date=8 November 2015 |last=Paul |first=Sonia}}</ref> === Australië === [[Lêer:Brisbane Anti-Racism Protest - 6 June 2020 - AndrewMercer - DSC05521.jpg|duimnael|Betoging in Brisbane, 6 Junie 2020]] Ná die dood van Ms Dhu in polisiebewaring in Augustus 2014 het betogings dikwels na die BLM-beweging verwys.<ref>{{cite journal |last1=Klippmark |first1=Pauline |last2=Crawley |first2=Karen |title=Justice for Ms Dhu: Accounting for Indigenous Deaths in Custody in Australia |journal=Social & Legal Studies |date=16 Oktober 2017 |volume=27 |issue=6 |pages=1-21 |doi=10.1177/0964663917734415 |s2cid=149347019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Blue |first1=Ethan |title=Seeing Ms. Dhu: inquest, conquest, and (in)visibility in black women's deaths in custody |journal=Settler Colonial Studies |date=27 September 2016 |volume=7 |issue=3 |pages=299-320 |doi=10.1080/2201473X.2016.1229294 |s2cid=151897929}}</ref> In Julie 2016 is 'n BLM-byeenkoms in Melbourne, [[Australië]], gereël wat deur 3&nbsp;500 mense bygewoon is.<ref>{{Cite web |last=Commons Librarian |date=29 Junie 2020 |title=Australian Black Lives Matter Rallies |url=https://commonslibrary.org/australian-black-lives-matter-rallies/ |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> Die betoging het ook die mishandeling van inheemse Australiërs deur die Australiese polisie en regering beklemtoon.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/triplej/programs/hack/black-lives-matter-australian-protests/7635708 |title=#BlackLivesMatter hits Australia |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=17 Julie 2016}}</ref> In Mei 2017 is die Sydney-vredesprys aan Black Lives Matter toegeken. Die prys "vereer 'n genomineerde wat 'vrede met geregtigheid', menseregte en geweldloosheid bevorder het".<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/may/23/black-lives-matter-awarded-2017-sydney-peace-prize |title=Black Lives Matter awarded 2017 Sydney peace prize |last=Wahlquist |first=Calla |date=22 Mei 2017 |work=The Guardian |access-date=23 Mei 2017 |issn=0261-3077}}</ref> Vroeg in Junie 2020, kort ná die George Floyd-betogings in die Verenigde State, het betogings in Australië plaasgevind, waarvan baie op die plaaslike kwessie van Aboriginal-sterftes in aanhouding, rassisme in Australië en ander onregte teenoor inheemse Australiërs gefokus het.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2020/jun/06/aboriginal-deaths-in-custody-434-have-died-since-1991-new-data-shows |title=Aboriginal deaths in custody: 434 have died since 1991, new data shows |first1=Lorena |last1=Allam |first2=Calla |last2=Wahlquist |first3=Nick |last3=Evershed |date=5 Junie 2020 |website=The Guardian |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Die krieketspeler Michael Holding het Australië, sowel as Engeland, gekritiseer omdat hulle geweier het om tydens [[krieket]]wedstryde ter ondersteuning van Black Lives Matter te kniel.<ref>{{Cite web |date=11 September 2020 |title=Michael Holding blasts England, Australia for not kneeling in support of Black Lives Matter |url=https://www.dnaindia.com/cricket/report-michael-holding-blasts-england-australia-for-not-kneeling-in-support-of-black-lives-matter-2842394 |access-date=11 September 2020 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter: Michael Holding slams England, Australia for not taking a knee |url=https://www.freepressjournal.in/sports/cricket/black-lives-matter-michael-holding-slams-england-australia-for-not-taking-a-knee |access-date=11 September 2020 |website=Free Press Journal}}</ref> === Brasilië === Swart mense in [[Brasilië]] ly onder ekonomiese marginalisering, staatsgeweld, diskriminasie en 'n laer lewensverwagting.<ref name=":10">{{Cite web |last=Brown |first=Ashley |date=23 Maart 2021 |title=Vidas Negras Importam: The Black Lives Matter Movement in Brazil |url=https://www.panoramas.pitt.edu/news-and-politics/vidas-negras-importam-black-lives-matter-movement-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=Panoramas}}</ref> In Junie 2020 is twee swart kinders in Brasilië oorlede: die vyfjarige Miguel Otávio Santana da Silva en die veertienjarige João Pedro Matos Pinto.<ref name=":10" /> Miguel Otávio Santana da Silva was onder die toesig van sy ma se wit werkgewer toe hy van die balkon van 'n gebou geval het.<ref name=":10" /> João Pedro Matos Pinto is in [[Rio de Janeiro]] deur die polisie in die rug geskiet tydens 'n klopjag waarin die polisie sewentig skote afgevuur het.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web |last=Phillips |first=Tom |date=3 Junie 2020 |title=Black lives shattered: outrage as boy, 14, is Brazil police's latest victim |url=http://www.theguardian.com/world/2020/jun/03/brazil-black-lives-police-teenager |access-date=28 Maart 2021 |website=The Guardian}}</ref> Hy is in dieselfde week as George Floyd gedood.<ref>{{Cite web |last=Damase |first=Laura |date=31 Desember 2020 |title=Amid racial injustice, Black Lives Matter movement gains momentum in Brazil |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/reporters/20201231-amid-racial-injustice-black-lives-matter-movement-gains-momentum-in-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> Hul dood het tot betogings in stede regoor die land gelei.<ref name=":10" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" is in [[Portugees]] as "Vidas Negras Importam" vertaal.<ref name=":10" /> Die betogings het deur 2020 voortgeduur en is aan die einde van die jaar hernu nadat sekuriteitswagte by 'n supermark die 40-jarige sweiser João Alberto Silveira Freitas in [[Porto Alegre]] doodgeslaan het.<ref>{{Cite web |last=Ogunkeye |first=Erin |date=21 November 2020 |title=Protests erupt in Brazil after supermarket security guards beat Black man to death |url=https://www.france24.com/en/americas/20201121-protests-erupt-in-brazil-after-supermarket-security-guards-beat-black-man-to-death |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> === Kanada === [[Lêer:Black Lives Matter, Anti-racism rally at Vancouver Art Gallery (49958359766).jpg|duimnael|Betoging in [[Vancouver]], 31 Mei 2020]] In Julie 2015 het BLM-betogers Allen Road in [[Toronto]], [[Ontario]], gesluit uit protes teen die dood van twee swart mans in die metropolitaanse gebied – Andrew Loku en Jermaine Carby – aan die hande van die polisie.<ref name="adam">{{cite web |last1=Miller |first1=Adam |title=Black Lives Matter protesters shut down section of Allen Expressway |url=http://globalnews.ca/news/2134082/hundreds-protest-deaths-of-jermaine-carby-and-andrew-loku-in-toronto/ |website=globalnews.ca |publisher=Global News |access-date=1 November 2015}}</ref> In September het BLM-aktiviste strate in Toronto gesluit en polisiegeweld en solidariteit met "gemarginaliseerde swart lewens" as rede daarvoor aangevoer. Black Lives Matter was 'n prominente deel van die Take Back the Night-geleentheid in Toronto.<ref name="donato">{{cite web |last1=Donato |first1=Al |title=Black Lives Matter Takes Back The Night And Shuts Down Downtown Toronto |url=http://www.huffingtonpost.ca/2015/09/28/black-lives-matter-toronto_n_8209932.html |work=Huff Post |date=28 September 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2016 is Black Lives Matter deur Pride Toronto as die eregroep in daardie jaar se Pride-optog gekies. Tydens die optog het hulle 'n sitbetoging gehou wat die optog sowat 'n halfuur lank tot stilstand gebring het.<ref>{{cite news |title=Black Lives Matter versus Pride Toronto |url=https://nowtoronto.com/news/black-lives-matter-versus-pride-toronto/ |work=Now |date=12 Julie 2016}}</ref> Hulle het verskeie eise gestel oor hoe Pride sy verhouding met [[LGBT|LGBTQ]]-nie-wit mense moet aanpas, onder meer stabiele befondsing en 'n geskikte lokaal vir die gevestigde Blockorama-geleentheid, groter diversiteit onder die organisasie se personeel en vrywilligers, en dat beamptes van die Toronto-polisiediens verbied word om in uniform in die optog te stap.<ref>{{cite web |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/09/20/pride-toronto-apologizes-to-black-lives-matter-over-parade-protest.html |title=An Apologetic Pride Toronto gets rejected |last=Goffin |first=Peter |website=Toronto Star |date=20 September 2016 |access-date=20 September 2016}}</ref> Pride se uitvoerende direkteur Mathieu Chantelois het BLM se eiselys onderteken, maar later gesê hy het dit net onderteken om die sitbetoging te beëindig en die optog aan die gang te kry, en dat hy nie ingestem het om die eise na te kom nie.<ref name="cp24">{{cite web |title=Pride organizer says he has not agreed to exclude police floats from parade |url=http://www.cp24.com/news/pride-organizer-says-he-has-not-agreed-to-exclude-police-floats-from-parade-1.2971974 |publisher=CP24 |date=4 Julie 2016}}</ref> Laat in Augustus 2016 het die Toronto-tak buite die Special Investigations Unit in Mississauga betoog na aanleiding van die dood van Abdirahman Abdi, wat tydens 'n inhegtenisneming in [[Ottawa]] gesterf het.<ref>{{cite web |work=Toronto Star |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/24/black-lives-matter-protesters-picket-siu-headquarters.html |title=Black Lives Matter protesters hit SIU headquarters |date=24 Augustus 2016}}</ref> In 2020 het die dood van Regis Korchinski-Paquet en die dood van D'Andre Campbell in [[Kanada]] BLM-betogings ontketen waarin geëis is dat polisiedienste se befondsing gestaak word.<ref name=":6">{{Cite web |last=Oyeniran |first=Channon |date=16 Desember 2020 |title=Black Lives Matter-Canada |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/black-lives-matter-canada |access-date=13 Mei 2021 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nasser |first=Shanifa |date=11 Junie 2020 |title=Police officer who fatally shot D'Andre Campbell not providing interview, notes to police watchdog |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/d-andre-campbell-black-police-1.5607750 |access-date=14 Mei 2021}}</ref> Teen Desember 2020 was daar vyf Kanadese BLM-takke: in Toronto, [[Vancouver]], die Waterloo-streek, [[Edmonton]] en New Brunswick.<ref name=":6" /> Die ander swaartepunt van die Black Lives Matter-beweging in Kanada is die aanspreek van kwessies, rassisme en ander onregte wat inheemse Kanadese in die gesig staar.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/diversity-summit-promotes-anti-racism-1.5627085 |title=Black Lives Matter, racism against Indigenous Canadians backdrop for N.L. diversity summit |website=CBC |date=25 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/ |title=Black Lives Matter protests also affect Indigenous people |first=Julianna |last=Maggrah |website=Prince Albert Daily Herald |date=8 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030132519/https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/question-answer-sandy-hudson-black-lives-matter-defund-police-1.5613280 |title=Q&A: Founder of Black Lives Matter in Canada explains the call to defund police |first=Alicia |last=Bridges |website=CBC |date=16 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref> === Denemarke === [[Lêer:Black Lives Matter Denmark demonstration in Christiansborg Slotsplads.jpg|duimnael|Betoging op Christiansborg Slotsplads, [[Kopenhagen]], 7 Junie 2020]] In [[Denemarke]] is 'n organisasie genaamd Black Lives Matter Denmark in 2016 gestig deur Bwalya Sørensen, 'n vrou van [[Zambië]] wat op 19-jarige ouderdom na Denemarke gekom het. Die organisasie draai om Sørensen en fokus hoofsaaklik op afgekeurde asielsoekers en buitelandse misdadigers wat tot uitsetting uit Denemarke gevonnis is.<ref name=":3">{{Cite news |last1=Wang |first1=Laura Friis |last2=Drivsholm |first2=Louise Schou |date=11 Junie 2020 |title=En ny shitstorm har skabt forvirring om, hvad Black Lives Matter Denmark står for – historien om bevægelsen begynder i 2016 |language=da |trans-title='n Nuwe storm het verwarring geskep oor waarvoor Black Lives Matter Denmark staan – die geskiedenis van die beweging begin in 2016 |work=Information |url=https://www.information.dk/indland/2020/06/ny-shitstorm-skabt-forvirring-black-lives-matter-denmark-staar-historien-bevaegelsen-begynder-2016 |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Die verband met die Amerikaanse organisasie is onduidelik, maar Sørensen het gesê iemand in die Verenigde State het haar aangemoedig om 'n Deense tak te begin, en dat die Amerikaanse medestigter Ayọ Tometi haar in 2017 besoek het.<ref name=":5" /> In Junie 2020, ná die moord op George Floyd, het Black Lives Matter Denmark 'n betoging in [[Kopenhagen]] gehou wat 15&nbsp;000 deelnemers gelok het. Ná die betoging het die organisasie, en veral Sørensen, heelwat kritiek ontlok omdat die reëls mense volgens etnisiteit geskei het: by die betoging kon net swart mense voor loop, en wit mense mog nie aan sekere gesange deelneem nie.<ref>{{Cite news |last=Hagemann-Nielsen |first=Frederik |date=10 Junie 2020 |title=Kritikken hagler ned over Black Lives Matter-talskvinde: Bevægelsen bliver forplumret med hendes budskaber |language=da |trans-title=Kritiek reën neer op Black Lives Matter-woordvoerder: die beweging word deur haar boodskappe vertroebel |work=DR |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/kritikken-hagler-ned-over-black-lives-matter-talskvinde-bevaegelsen-bliver |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Macaraig |first=Ayee |date=15 Junie 2020 |title=Criticism raining down on BLM Denmark spokesperson |work=The Copenhagen Post |url=http://cphpost.dk/?p=114821 |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Ander omstredenhede sluit in dat Sørensen geweier het om saam met [[Amnestie Internasionaal]] 'n betoging aan te bied omdat hul werknemers wit was,<ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=9 Junie 2020 |title=Black Lives Matter i Danmark i voldsomt angreb: Amnesty International er en helt, helt hvid organisation |language=da |trans-title=Black Lives Matter in Denemarke val aan: Amnestie Internasionaal is 'n heeltemal wit organisasie |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/art7817175/Amnesty-International-er-en-helt-helt-hvid-organisation |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> en dat sy onwettig geld ingesamel het terwyl sy die ontbrekende insamelingspermit as vreedsame "burgerlike ongehoorsaamheid" beskryf het.<ref>{{Cite news |last=Sinnbeck |first=Peter |date=10 Junie 2020 |title=Black Lives Matter Denmark indsamler penge ulovligt: "Det er sådan, civil ulydighed ser ud!" |language=da |trans-title=Black Lives Matter Denmark samel onwettig geld in: "Dít is hoe burgerlike ongehoorsaamheid lyk!" |work=Radio4 |url=https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/ |access-date=21 Junie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030074544/https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/}}</ref> Sørensen self is gekritiseer omdat sy die beweging met haar konfronterende styl verdeel.<ref name=":3" /><ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=10 Junie 2020 |title=Bwalya Sørensen frastøder mange, men har også en anden side |language=da |trans-title=Bwalya Sørensen stoot baie mense af, maar het ook 'n ander kant |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/samfund/art7819066/Bwalya-S%C3%B8rensen-frast%C3%B8der-mange-men-har-ogs%C3%A5-en-anden-side |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> 'n Nuwe organisasie, Afro Danish Collective, is in Junie 2020 aangekondig met Roger Matthisen, 'n voormalige lid van die Folketing vir Die Alternatief, as woordvoerder. Die organisasie het soortgelyke doelwitte as Black Lives Matter Denmark, maar volg 'n gematigder benadering en tref onder meer nie by betogings onderskeid tussen mense op grond van hul velkleur nie.<ref name=":4">{{Cite news |last=Dam |first=Philip Sune |date=17 Junie 2020 |title=Ny organisation om Black Lives Matter Denmark: Lederskabet er ikke professionelt nok |language=da |trans-title=Nuwe organisasie oor Black Lives Matter Denmark: die leierskap is nie professioneel genoeg nie |work=Berlingske |url=https://www.berlingske.dk/samfund/ny-organisation-om-black-lives-matter-denmark-lederskabet-er-ikke |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref name=":5">{{Cite news |last1=Broberg |first1=Mads Bonde |last2=Jensen |first2=Kaare Kronberg |date=17 Junie 2020 |title=Black Lives Matter får en midtsøgende konkurrent |language=da |trans-title=Black Lives Matter kry 'n gematigde mededinger |work=Jyllands-Posten |url=https://jyllands-posten.dk/indland/ECE12225751/black-lives-matter-faar-en-midtsoegende-konkurrent/ |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Matthisen het gesê Afro Danish Collective is deels gestig omdat die leierskap van Black Lives Matter Denmark nie professioneel genoeg was nie.<ref name=":4" /> === Frankryk === Op 18 Julie 2020 het duisende betogers naby [[Parys]] gemarsjeer om die vierde herdenking van die dood van Adama Traoré te gedenk. Traoré, 'n swart man, is in Julie 2016 in hegtenis geneem en het flou geword nadat polisiebeamptes hom teen die grond vasgedruk het. Hy is later by 'n polisiekantoor oorlede; die omstandighede van sy dood is onduidelik.<ref name="DW-2020-07-18">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/protesters-take-to-streets-of-france-germany-over-police-brutality/a-54229367 |title=Protesters take to streets of France, Germany over police brutality |date=18 Julie 2020 |access-date=18 Julie 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> Die rassespanning het voortgeduur met onrus in 2023 ná die dood van die tiener Nahel Merzouk. === Duitsland === [[Lêer:BlackLivesMatter protest Berlin 2020-05-30 65.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Berlyn]], Duitsland, 30 Mei 2020]] Op 6 Junie 2020 het tienduisende mense regoor [[Duitsland]] byeengekom om die Black Lives Matter-beweging te steun.<ref>{{Cite web |date=6 Junie 2020 |title=George Floyd killing spurs fresh protests across Europe |url=https://www.dw.com/en/george-floyd-killing-spurs-fresh-protests-across-europe/a-53706536 |access-date=6 Junie 2020 |website=DW.COM}}</ref> Op 18 Julie 2020 het meer as 1&nbsp;500 betogers aan 'n antirassistiese optog in [[Berlyn]] deelgeneem om polisiegeweld te veroordeel.<ref name="DW-2020-07-18" /> === Japan === [[Lêer:DSC0223 (50045090466).jpg|duimnael|Betoging in Fukuoka, 21 Junie 2020]] Ná die moord op George Floyd het verskeie betogings in [[Japan]] plaasgevind, onder meer 'n betoging van 1&nbsp;000 mense in [[Osaka]] op 7 Junie 2020<ref>{{Cite web |last1=Takahashi |first1=Ryusei |last2=Johnston |first2=Eric |date=7 Junie 2020 |title=Protesters hit Tokyo and Osaka streets with rallies against racism and police brutality |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/07/national/protests-rallies-race-police-brutality-tokyo-japan/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> en 'n optog van 3&nbsp;500 mense deur die Shibuya- en Harajuku-gebiede van [[Tokio]] op 14 Junie 2020.<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Ryusei |date=14 Junie 2020 |title=Black Lives Matter spreads to Tokyo as 3,500 people march to protest racism |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/14/national/black-lives-matter-spreads-tokyo-2000-people-march-protest-racism/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> Die beweging het in die land 'n mate van teenkanting ontlok, veral op die internet,<ref>{{Cite web |last=Hillier |first=Bianca |date=September 2020 |title=BLM Tokyo tackles Japan's own issues with anti-Black racism |url=https://theworld.org/stories/2020/09/16/tokyo-protesters-show-solidarity-black-lives-matter |access-date=4 November 2020 |website=Public Radio International}}</ref> waar sommige gebruikers die tennisspeler [[Naomi Osaka]] gekritiseer het nadat sy mense aangemoedig het om by 'n Black Lives Matter-optog in die stad Osaka aan te sluit.<ref>{{Cite news |last=Denyer |first=Simon |date=Junie 2020 |title=Naomi Osaka supports Black Lives Matter, faces Japan backlash |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/japanese-tennis-player-naomi-osaka-speaks-out-for-black-lives-matter-faces-backlash/2020/06/08/f8432ca0-a92f-11ea-a43b-be9f6494a87d_story.html}}</ref> === Nieu-Seeland === [[Lêer:June 14 Auckland Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|links|opreg|Black Lives Matter-betoging op Aotea-plein, Auckland, 14 Junie 2020]] Op 1 Junie 2020 is verskeie BLM-solidariteitsbetogings in reaksie op die moord op George Floyd in verskeie Nieu-Seelandse stede gehou, waaronder [[Auckland]], [[Wellington]], [[Christchurch]], [[Dunedin]], Tauranga, Palmerston North en Hamilton.<ref>{{cite news |title=New Zealand protests live: Protester ties himself to US Embassy in Wellington |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |access-date=1 Junie 2020 |work=New Zealand Herald |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074459/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Block |first1=George |last2=Kenny |first2=Lee |last3=Flahive |first3=Brad |last4=Piper |first4=Denise |title=Black Lives Matter marches: Thousands of Kiwis peacefully protest against racism |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-protests-stand-up-against-racism |access-date=1 Junie 2020 |work=Stuff |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074643/https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-peacefully-protest-against-racism |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Miller |first=Grant |title=Dunedin crowd joins global protest |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |access-date=1 Junie 2020 |work=Otago Daily Times |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601080000/https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Black Lives Matter protest in downtown Tauranga |url=https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |access-date=1 Junie 2020 |work=SunLive |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602113739/https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die Auckland-geleentheid, wat tussen 2&nbsp;000 en 4&nbsp;000 deelnemers gelok het, is deur verskeie lede van Nieu-Seeland se Afrika-gemeenskap gereël. Die Auckland-organiseerder Mahlete Tekeste, die Afro-Amerikaanse uitlander Kainee Simone en die sportman [[Israel Adesanya]] het rassisme, massa-gevangesetting en polisiegeweld teen Afro-Amerikaners vergelyk met die oorverteenwoordiging van [[Maori's|Māori]] en Stille Oseaan-eilanders in Nieu-Seelandse gevangenisse, die omstrede proeflopies met gewapende polisiereaksiespanne, en bestaande rassisme teenoor minderhede in Nieu-Seeland, waaronder die aanvalle op moskees in Christchurch in 2019. Die hiphopkunstenaar en musiekvervaardiger Mazbou Q het ook 'n beroep op eerste minister [[Jacinda Ardern]] gedoen om geweld teen swart Amerikaners te veroordeel.<ref>{{cite news |last1=Junn |first1=Jihee |title=In pictures: The Black Lives Matter solidarity march, Auckland |url=https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |access-date=2 Junie 2020 |work=The Spinoff |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602122549/https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die linkse Groenparty, 'n lid van die Arbeidersparty-geleide koalisieregering, het ook steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek en die lot van Afro-Amerikaners met die rassisme, ongelykheid en hoër gevangesettingskoers onder die Māori- en Pasifika-gemeenskappe verbind. Die BLM-betogings in Nieu-Seeland het kritiek van adjunk-eerste minister Winston Peters ontlok omdat dit die land se COVID-19-regulasies oor sosiale afstand, wat massabyeenkomste van meer as 100 mense verbied het, oortree het.<ref>{{cite news |last1=Roy |first1=Eleanor |title=Thousands in New Zealand protest against George Floyd killing |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |access-date=2 Junie 2020 |newspaper=The Guardian |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602103643/https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> === Verenigde Koninkryk === [[Lêer:George Floyd Protest Brighton, England, UK - 49968982403.jpg|duimnael|regs|Betoging by die St. Nicholas-kerk in [[Brighton]], 3 Junie 2020]] Black Lives Matter het in die somer van 2016 as beweging in die [[Verenigde Koninkryk]] na vore getree. Duisende het op 11 Julie aan betogings teen polisierassisme in [[Manchester]] deelgeneem, en 'n groep genaamd Black Lives Matter UK (UKBLM) is ná die [[Brexit]]-referendum van 23 Junie gestig by 'n vergadering wat deur die Amerikaanse BLM-aktivis Patrisse Cullors toegespreek is.<ref name="Dray 2020">{{cite web |last=Dray |first=Sally |title=Black Liberation Movements: Then and Now |website=House of Lords Library |date=1 Oktober 2020 |url=https://lordslibrary.parliament.uk/black-liberation-movements-then-and-now/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Pidd 2016">{{cite web |last=Pidd |first=Helen |title=Thousands attend Black Lives Matter solidarity march in Manchester |website=The Guardian |date=11 Julie 2016 |url=http://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/11/black-lives-matter-solidarity-march-protest-manchester |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Grazia">{{cite web |title=2016: A Year Of Black Lives Matter In Britain |website=Grazia |first=Bridget |last=Minamore |date=Februarie 2017 |url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/2016-year-black-lives-matter-britain/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="gal-dem 2020">{{cite web |title=Everything you need to know about Black Lives Matter UK |website=gal-dem |date=25 September 2020 |url=http://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |access-date=26 Februarie 2021 |archive-date=1 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301223719/https://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |url-status=dead}}</ref> Op 6 September 2016 het BLM-betogers die London City-lughawe in [[Londen]] versper. Verskeie betogers het hulself aan mekaar vasgeketting op die lughawe se aanloopbaan.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-37283869 |title=Black Lives Matter protesters close London City Airport runway |date=6 September 2016 |work=BBC News |access-date=28 Januarie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2016/sep/06/black-lives-matter-protesters-occupy-london-city-airport-runway |title=Black Lives Matter protest stops flights at London City airport |last1=Weaver |first1=Matthew |date=6 September 2016 |last2=Grierson |first2=Jamie |newspaper=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=28 Januarie 2017}}</ref> Nege mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem. Daar was ook BLM-betogings in ander Engelse stede, waaronder [[Birmingham]] en [[Nottingham]]. Die betogings in die Verenigde Koninkryk het die vyfde herdenking van die dood van Mark Duggan gedenk.<ref>{{cite web |author=McKenzie, Sheena |url=http://www.cnn.com/2016/08/05/europe/black-lives-matter-uk-heathrow-shutdown/ |title=Black Lives Matter blocks London's Heathrow Airport |publisher=CNN |date=5 Augustus 2016}}</ref> In 2016 het poniekoerante verskeie berigte gepubliseer om BLM-aktiviste te ontbloot en in diskrediet te bring, wat daartoe gelei het dat die beweging anonimiteit aangeneem het.<ref name="gal-dem 2020" /> Op 25 Junie 2017 het BLM-ondersteuners in Stratford, Londen, betoog oor die dood van Edson Da Costa, wat in polisiebewaring gesterf het. Niemand is by die betoging in hegtenis geneem nie.<ref>{{cite news |url=http://metro.co.uk/2017/06/25/riot-police-deployed-to-justice-for-edson-protest-6734009/ |title=Riot police deployed to 'Justice for Edson' protest as fires started |last=Parker |first=Fiona |publisher=Metro |date=25 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2017/jun/25/demonstrators-confront-police-in-east-london-over-da-costa-death |title=Demonstrators confront police in east London over Da Costa death |newspaper=The Guardian |first=Kevin |last=Rawlinson |date=26 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref> Volgens Patrick Vernon is BLM se begin in die Verenigde Koninkryk in 2016 nie met respek begroet nie. Van 2018 af, ná gebeure soos die Grenfell-toringbrand en die Windrush-skandaal, is die beweging gunstiger deur swart Britte beskou, veral deur ouer swart Britte.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Joseph |date=13 Junie 2020 |title=Five factors behind the UK George Floyd protests |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/uk-52997848 |access-date=1 September 2020}}</ref> In Desember 2019 het Black Lives Matter UK saam met die koalisie Wretched of the Earth gewerk om die stemme van [[Inheemse volke|inheemse volke]] en nie-wit mense wêreldwyd in die klimaatgeregtigheidsbeweging te verteenwoordig.<ref>{{Cite web |url=https://www.redpepper.org.uk/an-open-letter-to-extinction-rebellion/ |title=An open letter to Extinction Rebellion |website=Red Pepper |date=3 Mei 2019 |access-date=1 Desember 2019}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest at US Embassy, London 03.jpg|duimnael|links|Betoging buite die Amerikaanse ambassade in Londen, 7 Junie 2020]] In 2020 is betogings ter ondersteuning van die Black Lives Matter-beweging in die Verenigde State gehou. Ná die moord op George Floyd het betogings in Londen op 31 Mei op [[Trafalgarplein]], op 3 Junie in Hyde Park, op 6 Junie op Parliament Square en op 7 Junie buite die Amerikaanse ambassade plaasgevind. Soortgelyke betogings is in Manchester, [[Bristol]] en [[Cardiff]] gehou.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Thousands join UK protests over George Floyd death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52868465 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Die Britse betogings het nie net solidariteit met Amerikaanse betogers getoon nie, maar ook swart mense herdenk wat in die Verenigde Koninkryk gesterf het. Betogers het gesange aangehef, plakkate gedra en sosialemediaplasings gedeel met die name van slagoffers soos Julian Cole,<ref>{{Cite news |last=Gayle |first=Damien |date=22 Oktober 2018 |title=Police officers sacked for lying about arrest where man's neck was broken |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/oct/22/julian-cole-police-officers-face-dismissal-over-incident-in-which-student-was-paralysed |access-date=5 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Belly Mujinga,<ref>{{Cite news |date=29 Mei 2020 |title=Station worker's death 'not linked to spit attack' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52853859 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Nuno Cardoso<ref>{{Cite news |date=8 Julie 2019 |title=Student 'struck by police baton' before death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-oxfordshire-48907116 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> en Sarah Reed.<ref>{{Cite press release |title=Jury concludes unnecessary delays and failures in care contributed to death of Sarah Reed at Holloway prison |url=https://www.inquest.org.uk/sarah-reed-inquest-conclusions |access-date=5 Junie 2020 |website=Inquest |date=20 Julie 2017}}</ref> [[Lêer:Edward Colston - empty pedestal.jpg|duimnael|opreg|Die leë voetstuk van die standbeeld van Edward Colston in [[Bristol]]. Sy vorige reputasie as filantroop het sedert die 1990's toenemend onder verdenking gekom namate bewustheid van sy slawehandel gegroei het; in Junie 2020 is die standbeeld omgegooi, beklad en in die Bristol-hawe gestoot.]] Op 7 Junie het betogings in baie dorpe en stede voortgeduur.<ref name="auto2">{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/twelve-arrested-in-black-lives-matter-protest-in-central-london/ |title=Some 135 arrests made across around 200 UK Black Lives Matter protests |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Tydens 'n Black Lives Matter-betoging in [[Bristol]] is die standbeeld van Edward Colston – 'n filantroop, politikus en slawehandelaar van die laat 17de en vroeë 18de eeu – in die middestad deur betogers omgetrek, langs die pad gerol en in die Bristol-hawe gestoot.<ref>{{cite news |url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/watch-toppled-edward-colston-statue-4202068 |title=WATCH: Toppled Edward Colston statue dumped in harbour |work=Bristol Post |date=7 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> Die daad is later veroordeel deur die Britse minister van binnelandse sake, [[Priti Patel]], wat gesê het: "Hierdie baldadigheid is heeltemal onverdedigbaar."<ref name="auto1">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52973338 |title=Johnson urges peaceful struggle against racism |work=BBC News |date=9 Junie 2020}}</ref> In Londen het betogers die standbeeld van [[Winston Churchill]] op Parliament Square in Westminster vir 'n tweede keer met graffiti beklad, nadat dit 'n paar dae tevore ook beskadig is.<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Cowed and cowardly ministers must stop appeasing far-Left extremists |first=Patrick |last=O'Flynn |newspaper=The Telegraph |date=8 Junie 2020}}</ref> Swart spuitverf is oor sy naam gespuit en die woorde "was a racist" is daaronder aangebring.<ref name="auto1" /> 'n Betoger het ook probeer om die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] by die Cenotaaf, 'n gedenkteken vir Brittanje se oorlogsdooies, aan die brand te steek.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/churchill-statue-racism-british-black-lives-matter-protests/2020/06/08/33f68146-a991-11ea-9063-e69bd6520940_story.html |title=Britons cheer toppling of slave trader statue but are divided over tagging of Winston Churchill as racist |first=Karla |last=Adam |newspaper=The Washington Post |date=8 Junie 2020}}</ref> Later daardie aand het geweld tussen betogers en die polisie uitgebreek. Altesaam 49 polisiebeamptes is beseer nadat betogers bottels en vuurwerke na hulle gegooi het.<ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/police-call-for-apology-from-bosses-after-49-officers-injured-during-anti-racism-protests-12002875 |title=Police call for apology from bosses after 49 officers injured during anti-racism protests |first=Lucia |last=Binding |date=8 Junie 2020 |website=Sky News}}</ref> Oor die naweek is altesaam 135 mense deur die polisie in hegtenis geneem.<ref name="auto2" /> Die Britse eerste minister [[Boris Johnson]] het oor die gebeure gesê: "Diegene wat openbare eiendom of die polisie aanval – wat die polisiebeamptes beseer wat probeer om ons almal veilig te hou – daardie mense sal die volle mag van die wet in die gesig staar; nie net weens die leed en skade wat hulle veroorsaak nie, maar ook weens die skade wat hulle aanrig aan die saak wat hulle beweer hulle verteenwoordig."<ref>{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/johnson-protesters-must-work-peacefully-to-defeat-racism/ |title=Boris Johnson urges peaceful struggle against racism but says violent demonstrators will 'face full force of the law' |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Vreedsame betogings het op 14 Junie 2020 op Millennium Square in [[Leeds]] plaasgevind<ref>{{Cite news |date=14 Junie 2020 |title=Protest to 'voice our pain, not damage property' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53042664 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> en is deur 'n koalisie van organisasies, Black Voices Matter, gereël, waaronder Black Lives Matter Leeds.<ref>{{Cite web |title=Powerful pictures from the Black Lives Matter protest in Leeds |url=https://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/politics/15-powerful-pictures-black-lives-matter-protest-millennium-square-leeds-2884093 |access-date=22 Junie 2020 |website=www.yorkshireeveningpost.co.uk |date=14 Junie 2020}}</ref> 'n Tweede betoging is op 21 Junie op Woodhouse Moor gehou en deur Black Lives Matter Leeds gereël.<ref>{{Cite news |date=21 Junie 2020 |title=Park protest calls for end to 'systemic racism' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53127688 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> Op 28 Junie is Black Lives Matter UK gekritiseer oor 'n reeks twiets vanaf hul geverifieerde Twitter-rekening oor Israel, waaronder een wat beweer het dat "die Britse hoofstroompolitiek van die reg beroof word om Sionisme te kritiseer".<ref>{{cite news |title=Jewish groups speak out after Black Lives Matter claims politicians are 'gagged' from criticising Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-status=live |url-access=subscription |first=Gabriella |last=Swerling |newspaper=The Telegraph |access-date=29 Junie 2020 |date=28 Junie 2020}}</ref> Die [[Premier League]], wat die Black Lives Matter-logo vir die res van die 2019-20-seisoen op hul sokkertruie gedra het, het daarna gesê dat pogings deur groepe om die saak vir hul eie politieke doeleindes te kaap, heeltemal ongewens is.<ref>{{cite news |title=Premier League: Black Lives Matter campaign 'not endorsement of political movement' |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53242328 |website=BBC Sport |access-date=30 Junie 2020 |date=30 Junie 2020}}</ref> Ná aansienlike skenkings in die somer van 2020 het Black Lives Matter UK sy organisasie geformaliseer.<ref name="gal-dem 2020" /> In September 2020 het die groep sy amptelike naam na Black Liberation Movement UK verander en is dit wetlik as 'n gemeenskapsvoordeelvereniging geregistreer.<ref>{{cite news |last1=Gayle |first1=Damien |title=BLM UK gains legal status and renames as Black Liberation Movement UK |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/blm-uk-gains-legal-status-with-renaming-as-black-liberation-movement-uk |work=The Guardian |date=23 Oktober 2020}}</ref> Die groep gebruik egter steeds die naam Black Lives Matter in sy wêreldwye samewerkingspogings.<ref name="JonesTele">{{cite news |last1=Jones |first1=Amy |title='Black Lives Matter' registers as political party and could stand in local elections next year |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=27 Oktober 2020 |work=The Daily Telegraph |date=26 Oktober 2020}}</ref> In Januarie 2021 het die Black Liberation Movement sy fondse begin uitdeel aan swart geleide en antirassistiese organisasies op voetsoolvlak regoor die Verenigde Koninkryk.<ref name="Mohdin 2021">{{cite web |last=Mohdin |first=Aamna |title=Black Lives Matter UK to start funding groups from £1.2m donations |website=The Guardian |date=11 Januarie 2021 |url=http://www.theguardian.com/world/2021/jan/11/black-lives-matter-uk-to-start-funding-groups-from-12m-donations |access-date=26 Februarie 2021}}</ref> Aktiviste van 'n ander BLM-groep, Charles Gordon<ref>{{cite web |title=Devon Daley - Taking the Initiative Party - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p08v0n86 |website=BBC Sounds |access-date=27 Oktober 2020}}</ref> en Sasha Johnson, het in die somer van 2020 die Taking The Initiative Party (TTIP) gestig en aansoek gedoen om by die Kiesingskommissie as politieke party geregistreer te word; BLM UK het egter gesê: "BLM UK het geen voorneme om 'n politieke party te stig nie. Hierdie persoon of groep is nie by ons geaffilieer nie."<ref name="JonesTele" /> In September 2021 het die Britse sakeman en filantroop Ken Olisa aan Channel 4 bekend gemaak dat [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] en die Britse koningshuis Black Lives Matter steun.<ref>{{Cite web |date=9 September 2021 |title=Queen supports Black Lives Matter, says senior royal representative |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |author=PA Media |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909222548/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |archive-date=9 September 2021}}</ref> 'n Woordvoerder van Black Lives Matter UK het daarop gereageer: "Ons was verras om te verneem die koningin is 'n BLM-ondersteuner. Maar ons verwelkom enigeen wat met ons doelwit saamstem om wit oppergesag af te breek. Dade spreek natuurlik harder as woorde. Die koningin sit op 'n troon wat uit koloniale buit gemaak is. Totdat sy al die gesteelde goud en diamante uit die Statebond teruggee en herstelbetalings doen, is dit niks meer as mooi woorde nie."<ref>{{Cite web |last1=Siddique |first1=Haroon |last2=Mason |first2=Rowena |date=10 September 2021 |title=BLM gives cautious welcome to Queen's reported backing |url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910145933/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |archive-date=10 September 2021}}</ref> In Oktober 2021 het ''[[The Guardian]]'' en ''[[The Times]]'' berig dat 'n geheime polisie-eenheid in Suid-Wallis probeer het om 'n Black Lives Matter-betoger as informant te werf om verdere inligting oor regse aktiviste wat ter ondersteuning van Black Lives Matter gemarsjeer het, te verskaf.<ref>{{Cite web |date=25 Oktober 2021 |title=Recording reveals police efforts to recruit BLM activist as informant |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/25/recording-reveals-police-efforts-to-recruit-blm-activist-as-informant |access-date=26 Oktober 2021 |newspaper=The Guardian |first=Rob |last=Evans |author2=Damien Gayle}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lloyd |first=Nina |title=South Wales police 'tried to recruit Black Lives Matter mole' |newspaper=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/crime/article/south-wales-police-tried-to-recruit-black-lives-matter-mole-03sz0xvtr |date=26 Oktober 2021 |access-date=26 Oktober 2021 |issn=0140-0460}}</ref> In Februarie 2022 het die Swansea-tak van BLM aangekondig dat dit gaan sluit weens "pogings deur die polisie om lede te werf en dreigemente teen sy lede se fisieke en geestelike veiligheid deur regse aktiviste".<ref>{{Cite web |last1=Evans |first1=Rob |last2=Morris |first2=Steven |date=15 Februarie 2022 |title=British BLM group closes down after police infiltration attempt |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/feb/15/swansea-black-lives-matter-british-blm-group-closes-down-after-police-infiltration-attempt |access-date=17 Februarie 2022 |website=The Guardian}}</ref> In Julie 2024 is die Black Lives Matter UK Festival of Collective Liberation by Friends House in Londen gehou, wat deur meer as 600 aktiviste en ondersteuners bygewoon is.<ref>{{cite web |url=https://www.ukblm.org/focl/focl-2024 |title=Festival of Collective Liberation 2024 {{!}} Solidarity, Joy and Healing |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=31 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ukblm.org/festival-2024/ |title=Festival 2024 |work=Black Lives Matter |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=7 Augustus 2024 |archive-date=14 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714080228/https://ukblm.org/festival-2024/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://tribunemag.co.uk/2024/07/the-urgency-of-anti-racist-activism |title=The Urgency of Anti-Racist Activism |author=Black Lives Matter UK |magazine=Tribune |date=12 Julie 2024 |access-date=7 Augustus 2024}}</ref> === Ierland === In Mei 2026 het die dood van Yves Sakila in [[Ierland]] direkte vergelykings met die moord op George Floyd uitgelok. Yves Sakila, 'n 35-jarige man wat in die Kongo gebore is, is dood nadat sekuriteitspersoneel hom ná 'n beweerde winkeldiefstalvoorval vasgehou het. Videomateriaal van die toneel het getoon hoe minstens vyf sekuriteitsbeamptes hul hande, knieë en liggaamsgewig gebruik om Sakila se liggaam, nek en kop teen die sypaadjie vas te druk totdat hy sy bewussyn verloor het. Hy is oorlede nadat hy hospitaal toe geneem is.<ref name="r">{{Cite web |last=Humphries |first=Conor |title=Protesters condemn Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/hundreds-protest-dublin-over-death-congolese-born-man-restrained-outside-store-2026-05-21/ |date=21 Mei 2026 |access-date=23 Mei 2026}}</ref> Die voorval het openbare verontwaardiging in Dublin en aanlyn ontketen, en baie mense het dit met die moord op George Floyd in 2020 vergelyk.<ref>{{Cite news |date=22 Mei 2026 |title=Hundreds protest over Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man – video |url=https://www.theguardian.com/world/video/2026/may/22/hundreds-protest-over-irelands-george-floyd-moment-after-death-of-congolese-born-man-video |access-date=23 Mei 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Die Irish Network Against Racism het die videomateriaal "diep ontstellend" genoem en gesê dit dra die "kenmerke van 'n geval van buitensporige magsgebruik". Betogers het buite die winkel bymekaargekom waar Sakila vasgehou is. Die daaropvolgende Donderdag het politici, kunstenaars en gemeenskapslede buite die Ierse parlement betoog met die uitroep "Geregtigheid vir Yves". Verskeie politici het gereageer, onder wie die Ierse eerste minister Micheál Martin, wat gesê het: "Ek betuig my innigste simpatie aan sy familie en die breër Kongolese gemeenskap," en belowe het dat "hierdie situasie ten volle ondersoek moet word en ten volle ondersoek moet word". Yemi Adenuga, 'n woordvoerder van die Black Coalition Ireland, het gesê: "As jy na daardie video kyk, is dit letterlik soos 'n heropvoering van wat met George Floyd gebeur het."<ref name="r" /> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2016 == [[Lêer:Bernie Sanders and Black Lives Matter activists (20439394705).jpg|duimnael|[[Bernie Sanders]] en Black Lives Matter-aktiviste in Westlake Park, Seattle, 8 Augustus 2015]] === Voorverkiesings === ==== Demokrate ==== By die Netroots Nation-konferensie in Julie 2015 het dosyne Black Lives Matter-aktiviste die verhoog oorgeneem by 'n geleentheid waar Martin O'Malley en [[Bernie Sanders]] opgetree het. Aktiviste, onder wie die BLM-medestigter Patrisse Cullors, het albei kandidate om spesifieke beleidsvoorstelle gevra om sterftes in polisiebewaring aan te spreek.<ref name="aljazeera_netroots">{{cite news |last1=Resnikoff |first1=Ned |date=8 Julie 2015 |title=Black Lives Matter disrupts Martin O'Malley, Bernie Sanders event |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/18/black-lives-matter-disrupts-martin-omalley-bernie-sanders-event.html |access-date=2 Julie 2016 |work=Al Jazeera}}</ref> Die betogers het verskeie slagspreuke aangehef, waaronder "as ek in polisiebewaring sterf, brand alles af" en "Shut this crap down".<ref name="cnn.omalley">{{cite news |last1=Moody |first1=Chris |title=Democrats lose control of presidential event |url=https://edition.cnn.com/2015/07/18/politics/bernie-sanders-netroots-nation-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2015 |work=CNN |date=19 Julie 2015}}</ref><ref name="clayton" /> Die uitdrukking "Shut it down" sou later 'n gewilde frase by Black Lives Matter-betogings en op sosiale media word.<ref name="clayton" /> Nadat die konferensie-organiseerders minutelank by die betogers gepleit het, het O'Malley gereageer deur te belowe om 'n omvattende plan vir die hervorming van die strafregstelsel bekend te maak. Betogers het O'Malley later uitgejou toe hy gesê het: "Swart lewens maak saak. Wit lewens maak saak. Alle lewens maak saak."<ref name="cnn.omalley" /> O'Malley het later om verskoning gevra en gesê dit was nie sy bedoeling om die swart gemeenskap te minag nie.<ref name="cnn.omalley" /> Op 8 Augustus 2015 is 'n toespraak deur die Demokratiese presidentskandidaat en burgerregteaktivis Bernie Sanders ontwrig deur 'n groep wat later die Seattle-tak van Black Lives Matter sou stig, onder wie die medestigter Marissa Johnson.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/08/bernie-sanders-leaves-seattle-stage-after-event-disrupted-by-black-lives-matter-protesters/ |title=Protesters drove Bernie Sanders from one Seattle stage. At his next stop, 15,000 people showed |newspaper=The Washington Post |date=8 Augustus 2015}}</ref> Hulle het op die verhoog geklim, die mikrofoon by hom gevat en sy ondersteuners rassiste en wit-oppergesagvoorstanders genoem.<ref name="dbeast_BLM" /><ref>{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=6BnbwUT7lBg |title=Bernie Sanders Interrupted at Seattle Rally by Black Lives Matter Protesters |date=8 Augustus 2015 |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite news |last1=Brunner |first1=Jim |url=http://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/black-lives-matter-protesters-shut-down-bernie-sanders-rally |title=Black Lives Matter protesters shut down Bernie Sanders; later rally draws 15,000 |newspaper=The Seattle Times |access-date=9 Augustus 2015}}</ref> Sanders het daarna 'n beleidsplatform bekend gestel.<ref>{{cite web |first=Alice Miranda |last=Ollstein |title=Bernie Sanders' New Racial Justice Platform Wins Praise From Black Lives Matter Activists |url=https://thinkprogress.org/bernie-sanders-new-racial-justice-platform-wins-praise-from-black-lives-matter-activists-dca15103af0f |access-date=26 Oktober 2016 |website=Think Progress |date=10 Augustus 2015}}</ref> Nikki Stephens, wat 'n Facebook-blad genaamd "Black Lives Matter: Seattle" bedryf het, het by Sanders se ondersteuners om verskoning gevra en gesê hierdie optrede strook nie met haar begrip van BLM nie. Lede van die Seattle-tak het daarna boodskappe aan haar gestuur wat sy as dreigend beskryf het, en sy was genoodsaak om haar groep se naam na "Black in Seattle" te verander. Die stigters van Black Lives Matter het gesê hulle het nie om verskoning gevra nie.<ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Renee |title=Black Lives Matter dismisses criticism over Sanders disruption |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/8/11/black-lives-matter-dismisses-criticism-disruption.html |publisher=Al Jazeera |access-date=12 Augustus 2015}}</ref> In Augustus 2015 het die Demokratiese Nasionale Komitee (DNC) 'n besluit aanvaar wat Black Lives Matter steun.<ref name="seitz">{{cite web |last1=Seitz-Wald |first1=Alex |title=DNC passes resolution supporting Black Lives Matter |date=28 Augustus 2015 |url=https://www.msnbc.com/msnbc/dnc-passes-resolution-supporting-black-lives-matter |publisher=MSNBC |access-date=1 November 2015}}</ref> Tydens die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat is die presidentskandidate gevra of swart lewens saak maak, en of alle lewens saak maak.<ref name="reena">{{cite web |last1=Flores |first1=Reena |title=Democratic debate: Do black lives matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/democratic-debate-do-black-lives-matter/ |work=CBS News |date=13 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Bernie Sanders het geantwoord: "Swart lewens maak saak."<ref name="reena" /> Martin O'Malley het gesê: "Swart lewens maak saak," en dat die "beweging 'n baie, baie geldige en ernstige punt maak, naamlik dat ons as nasie die lewens van swart mense, van nie-wit mense, onderskat het".<ref name="carimah">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=How The Democratic Presidential Candidates Responded To The Black Lives Matter Question |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/14/3712146/black-lives-matter-debate |website=Think Progress |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Hillary Clinton]] het op haar beurt op die hervorming van die strafregstelsel aangedring en gesê: "Ons het 'n nuwe New Deal vir gemeenskappe van kleur nodig."<ref name="vega">{{cite web |last1=Vega |first1=Tanzina |title=Did Hillary and Bernie connect with black voters? |url=https://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016120938/http://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter/ |url-status=dead |archive-date=16 Oktober 2015 |work=CNN |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Jim Webb het daarenteen geantwoord: "As die president van die Verenigde State maak elke lewe in hierdie land saak."<ref name="reena" /> Clinton is nie direk dieselfde vraag gevra nie, maar wel: "Wat sou u vir Afro-Amerikaners in hierdie land doen wat president Obama nie kon doen nie?"<ref name="res">{{cite news |last1=Resnick |first1=Gideon |title=Everyone but Jim Webb Says Black Lives Matter |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/14/every-dem-but-webb-black-lives-matter.html |work=The Daily Beast |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Clinton het reeds voorheen met verteenwoordigers van Black Lives Matter vergader en het 'n benadering beklemtoon wat sy as pragmaties beskryf het: "Kyk, ek glo nie 'n mens verander harte nie. Ek glo 'n mens verander wette." Sonder beleidsverandering, het sy gevoel, "sal ons oor tien jaar weer hier wees en dieselfde gesprek voer".<ref>{{cite web |title=Hillary Clinton's brutal frankness to Black Lives Matter reveals her approach to politics |url=https://www.vox.com/2015/8/19/9174077/hillary-clinton-black-lives-matter |website=Vox |date=19 Augustus 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2015 het Clinton die frase "all lives matter" gebruik in 'n toespraak oor die geleenthede van jong nie-wit mense, wat teenkanting ontlok het en die vermoede laat ontstaan het dat sy die boodskap van "Black Lives Matter" verkeerd verstaan.<ref>{{Cite web |title=Hillary Clinton's 3-Word Misstep: 'All Lives Matter' |website=NPR |date=24 Junie 2015 |url=https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2015/06/24/417112956/hillary-clintons-three-word-gaffe-all-lives-matter |access-date=16 Februarie 2016 |last1=Keith |first1=Tamara |last2=Kelly |first2=Amita}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/politics/first-draft/2015/06/24/hillary-clintons-all-lives-matter-remark-stirs-backlash/ |title=Hillary Clinton's 'All Lives Matter' Remark Stirs Backlash |first=Alan |last=Rappeport |work=The New York Times |date=24 Junie 2015 |access-date=25 Oktober 2016}}</ref> 'n Week ná die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat in Las Vegas het BLM 'n petisie geloods wat op die DNC en sy voorsitter Debbie Wasserman Schultz gemik was en meer debatte geëis het, "spesifiek 'n presidensiële debat met 'n #BlackLivesMatter-tema".<ref>{{Cite press release |title=The #BlackLivesMatter Network Urges the Democratic National Committee to host a #BlackLivesMatter Themed Presidential Debate |date=20 Oktober 2015 |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/503942139777036 |publisher=#BlackLivesMatter Organization |access-date=23 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=We Demand a Black Lives Matter Presidential Debate |url=http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223 |website=salsa4.salsalabs.com |access-date=31 Oktober 2015 |archive-date=26 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826032526/http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223}}</ref> Die petisie het binne 24 uur ná die bekendstelling meer as 10&nbsp;000 handtekeninge ontvang<ref name="lkk">{{Cite press release |title=Press statement on DNC response |website=facebook.com/BlackLivesMatter |publisher=Black Lives Matter network |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/504518409719409 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> en het teen 27 Oktober 2015 meer as 33&nbsp;000 handtekeninge gehad.<ref>{{cite web |title=Mobile Uploads – Black Lives Matter |url=https://www.facebook.com/BlackLivesMatter/photos/a.294807204023865.1073741829.180212755483311/505639689607281/?type=3&permPage=1 |website=www.facebook.com/BlackLivesMatter |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die DNC het gesê dit sal presidentskandidate toelaat om 'n presidensiële dorpsvergadering by te woon wat deur aktiviste gereël word, maar dat dit nie nog 'n debat by sy amptelike program sal voeg nie.<ref name="jk">{{Cite news |title=DNC and RNC won't add a debate, but give their blessings to Black Lives Matter presidential town hall |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/10/21/dnc-gives-blessing-to-black-lives-matter-presidential-town-hall-but-wont-add-debate/ |newspaper=The Washington Post |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |issn=0190-8286 |first=Wesley |last=Lowery}}</ref> Die organisasie het daarop 'n persverklaring op sy Facebook-blad geplaas waarin gesê word dat "ons, ná oorlegpleging met ons takke, ons gemeenskappe, bondgenote en ondersteuners, onomwonde bly dat 'n presidensiële dorpsvergadering met steun van die DNC nie voldoende reageer op die kwessies wat ons lede geopper het nie", en het bly aandring op 'n volwaardige bykomende debat.<ref name="lkk" /> Ná die eerste debat, in Oktober 2015, is 'n toespraak deur Hillary Clinton oor die hervorming van die strafregstelsel en ras by die Atlanta University Center deur BLM-aktiviste onderbreek.<ref name="merica">{{cite news |last1=Merica |first1=Dan |title=Hillary Clinton protested by Black Lives Matter |url=http://www.cnn.com/2015/10/30/politics/hillary-clinton-black-lives-matter/ |work=CNN |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Februarie 2016 het twee Black Lives Matter-aktiviste by 'n privaat fondsinsameling vir Clinton betoog oor uitsprake wat sy in 1996 gemaak het toe sy na jong mense as "superroofdiere" verwys het. Een van die aktiviste wou hê Clinton moes om verskoning vra vir "massa-gevangesetting" weens haar steun vir die misdaadwet van 1994 wat haar man, die destydse president Bill Clinton, ingestel het.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2016/02/25/politics/hillary-clinton-black-lives-matter-whichhillary/index.html |title=Black Lives Matter protesters confront Clinton at a fundraiser |access-date=21 Oktober 2016 |publisher=CNN |first=Eugene |last=Scott |date=25 Februarie 2016}}</ref> ==== Republikeine ==== Republikeinse kandidate was meestal krities oor BLM. In Augustus 2015 het Ben Carson, die enigste Afro-Amerikaner wat vir die Republikeinse nominasie meegeding het, die beweging "verspot" genoem.<ref name="lerner">{{cite web |last1=Lerner |first1=Kira |title=Ben Carson Says The 'Black Lives Matter' Movement Is 'Silly' |url=https://thinkprogress.org/ben-carson-says-the-black-lives-matter-movement-is-silly-c0e3f4602796 |date=1 Augustus 2015 |website=Think Progress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> Carson het ook gesê BLM behoort vir alle swart lewens om te gee, nie net vir 'n paar nie.<ref name="vanessa">{{cite news |last1=Williams |first1=Vanessa |date=21 November 2015 |title=Carson: Activists should advocate for 'all black lives, not just a few' |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/11/21/carson-activists-should-advocates-for-all-black-lives-not-just-a-few |access-date=26 November 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> In die eerste Republikeinse presidentsdebat, wat in Cleveland gehou is, het een vraag na Black Lives Matter verwys.<ref name="alice">{{cite web |last1=Ollstein |first1=Alice |date=6 Augustus 2015 |title=GOP Debate Spends Less Than A Minute On Police Violence And Black Lives Matter |url=http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021054715/http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |website=Think Progress}}</ref> In antwoord daarop het Scott Walker vir behoorlike opleiding van wetstoepassers gepleit<ref name="alice" /> en die beweging blameer vir groeiende antipolisiegevoelens,<ref>{{cite web |title=Scott Walker suggested it's more dangerous to be a cop today. It's actually much safer. |url=https://www.vox.com/2015/9/3/9254991/scott-walker-police |website=Vox |date=3 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> terwyl [[Marco Rubio]] die eerste kandidaat was wat openlik met die beweging se standpunt gesimpatiseer het.<ref>{{cite web |title=Marco Rubio shows other Republicans how to respond to Black Lives Matter |url=https://www.vox.com/2015/9/30/9427919/marco-rubio-black-lives-matter |website=Vox |date=30 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Augustus 2015 het aktiviste wat "Black Lives Matter" geskreeu het, die Las Vegas-byeenkoms van die Republikeinse presidentskandidaat Jeb Bush onderbreek.<ref>{{cite news |last1=Frasier |first1=Jordan |date=13 Augustus 2015 |title='Black Lives Matter' Activists Interrupt Jeb Bush Rally |url=http://www.nbcnews.com/politics/2016-election/black-lives-matter-activists-interrupt-jeb-bush-rally-n409066 |access-date=13 Augustus 2015 |work=NBC News}}</ref> Terwyl Bush vroeg vertrek het, het sommige van sy ondersteuners op die betogers gereageer deur "white lives matter" of "all lives matter" te skreeu.<ref>{{cite news |last1=O'Keefe |first1=Ed |title='Black Lives Matter' activists, Jeb Bush meet face-to-face |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/13/black-lives-matter-activists-jeb-bush-meet-face-to-face |access-date=13 Augustus 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> Verskeie konserwatiewe kommentators het die beweging 'n "haatgroep" genoem.<ref>{{cite web |title=Here Are The Conservative Pundits Branding Black Lives Matter A 'Hate Group' |website=Media Matters for America |date=2 September 2015 |url=http://mediamatters.org/research/2015/09/02/here-are-the-conservative-pundits-branding-blac/205337 |access-date=16 September 2015}}</ref> Die kandidaat [[Chris Christie]], goewerneur van New Jersey, het president [[Barack Obama]] gekritiseer omdat hy BLM steun, en beweer die beweging roep op tot die moord op polisiebeamptes.<ref name="cbs">{{cite web |last1=Miller |first1=Jake |title=Why did Chris Christie go after Black Lives Matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/why-did-chris-christie-go-after-black-lives-matter-election-2016 |work=CBS News |date=28 Oktober 2015 |access-date=30 Oktober 2015}}</ref> Christie se uitlating is deur die New Jersey-takke van die NAACP en die ACLU veroordeel.<ref name="akner">{{cite web |last1=Brodesser-Akner |first1=Claude |title=Christie's Black Lives 'murder' comments bashed by NAACP, ACLU |url=http://www.nj.com/politics/index.ssf/2015/10/christies_murder_comments_bashed_by_naacp_aclu.html |website=The Star-Ledger |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> BLM-aktiviste het ook 'n beroep op die Republikeinse Nasionale Komitee (RNC) gedoen om 'n presidentsdebat oor rassegeregtigheid te hou.<ref name="geraghty">{{cite web |last1=Geraghty |first1=Jim |title=Black Lives Matter Makes a Good Case for Hosting a Democratic Debate |url=http://www.nationalreview.com/corner/426114/black-lives-matter-makes-good-case-hosting-democratic-debate-jim-geraghty |work=National Review |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die RNC het egter geweier om sy debatprogram te wysig en het eweneens 'n dorpsvergadering of forum gesteun.<ref name="jk" /> In November 2015 is 'n BLM-betoger by 'n saamtrek van [[Donald Trump]] in Birmingham, Alabama, fisiek aangerand. Trump het daarop gereageer: "Miskien moes hy opgefoeter gewees het, want dit wat hy gedoen het, was absoluut walglik."<ref name="diamond">{{cite web |last1=Diamond |first1=Jeremy |title=Trump on protester: 'Maybe he should have been roughed up' |url=http://www.cnn.com/2015/11/22/politics/donald-trump-black-lives-matter-protester-confrontation |work=CNN |date=22 November 2015 |access-date=26 November 2015}}</ref> Trump het voorheen gedreig om enige Black Lives Matter-betogers te bestry as hulle sou probeer om by een van sy byeenkomste te praat.<ref>{{cite web |last1=Legum |first1=Judd |title=Trump Vows To Beat Up Black Lives Matter Protesters If They Try To Speak At His Campaign Events |url=https://thinkprogress.org/trump-vows-to-beat-up-black-lives-matter-protesters-if-they-try-to-speak-at-his-campaign-events-deaac9b8d006 |date=11 Augustus 2015 |website=ThinkProgress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> In Maart 2016 het Black Lives Matter gehelp om die betoging by Trump se Chicago-saamtrek te reël wat hom gedwing het om die geleentheid te kanselleer.<ref name="Participan">{{cite news |last1=Linthicum |first1=Kate |title=How black, Latino and Muslim college students organized to stop Trump's rally in Chicago |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-trump-protesters-20160312-story.html |access-date=13 Maart 2016 |work=Los Angeles Times |date=12 Maart 2016}}</ref><ref name="CassidyProtestMovement">{{cite news |last1=Cassidy |first1=John |title=The Chicago Anti-Trump Protest Was Only the Beginning |url=https://www.newyorker.com/news/john-cassidy/the-chicago-anti-trump-protest-was-only-the-beginning |magazine=The New Yorker |date=13 Maart 2016}}</ref> Vier mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem en aangekla: twee is "aangekla van ernstige aanranding op 'n polisiebeampte en weerstand teen inhegtenisneming", een is "op twee klagte van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla", en die vierde "is op een klag van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla".<ref name="RhodesArrests">{{cite news |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=4 charged in clashes after canceled Trump rally at UIC |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html |access-date=14 Maart 2016 |work=Chicago Tribune |date=13 Maart 2016 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422071018/https://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html}}</ref> 'n Verslaggewer van CBS was onder dié wat buite die saamtrek in hegtenis geneem is. Hy is aangekla van weerstand teen inhegtenisneming.<ref>{{cite web |last1=Calderon |first1=Michael |title=CBS News Reporter Sopan Deb Arrested While Covering Donald Trump Rally |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/sopan-deb-detained-trump-rally_us_56e3fb1de4b0860f99d931a2 |date=13 Maart 2016 |work=HuffPost |access-date=14 Maart 2016}}</ref> === Algemene verkiesing === 'n Groep genaamd Mothers of the Movement, wat die moeders van Michael Brown, Sandra Bland, Eric Garner en ander moeders insluit wie se "ongewapende Afro-Amerikaanse kinders deur wetstoepassers of weens vuurwapengeweld gedood is",<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2016/07/26/politics/mothers-movement-dnc-hillary-clinton/index.html |title='Mothers of the Movement' makes case for Hillary Clinton |first=Eric |last=Bradner |author2=Eugene Scott |work=CNN |date=27 Julie 2016 |access-date=29 Julie 2016}}</ref> het die Demokratiese Nasionale Konvensie van 2016 op 26 Julie toegespreek.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/US/mothers-movement-speak-democratic-national-convention-speech/story?id=40882052 |title=Mothers of the Movement to Speak at Democratic National Convention |date=27 Julie 2016 |first=Katie |last=Kindelan |work=ABC News |access-date=29 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vox.com/2016/7/26/12291274/democratic-convention-police-violence-mothers-of-the-movement |title=This moment at the DNC shows Democrats have embraced Black Lives Matter |first=German |last=Lopez |date=27 Julie 2016 |publisher=Vox |access-date=29 Julie 2016}}</ref> Oor die eerste van die presidentsdebatte tussen Hillary Clinton en Donald Trump het sommige media Clinton se verwysings na implisiete vooroordeel en sistemiese rassisme<ref>{{cite news |last1=Stockman |first1=Farah |title=The Subtle Phrases Hillary Clinton Uses to Sway Black Voters |url=https://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930122047/http://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-date=30 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2 Oktober 2016 |work=The New York Times |date=29 September 2016}}</ref> beskryf as "die taal van die Black Lives Matter-beweging",<ref>{{cite news |last1=Karni |first1=Annie |title=Hillary's high stakes mission to Charlotte |url=https://www.politico.com/story/2016/10/in-charlotte-clinton-claims-obamas-mission-229009 |access-date=2 Oktober 2016 |work=Politico |date=1 Oktober 2016}}</ref> terwyl ander uitgewys het dat nóg Clinton nóg Trump die woorde "Black Lives Matter" gebruik het.<ref>{{cite news |last1=Racine |first1=Hope |title=The #BlackLivesMatter Discussion At The First Debate Omitted 3 Crucial Words |url=https://www.bustle.com/articles/186273-the-blacklivesmatter-discussion-at-the-first-debate-omitted-3-crucial-words |access-date=2 Oktober 2016 |work=Bustle |date=September 2016}}</ref> In 'n meningsartikel in die ''Washington Post'' het DeRay Mckesson Hillary Clinton onderskryf omdat haar "platform oor rassegeregtigheid sterk is". Hy het gesê stem alleen is nie die enigste manier om "transformerende verandering" teweeg te bring nie: "Ek het my hele lewe lank gestem, en ek is steeds in die strate van St. Louis en Baltimore met traangas bestook. Ek het my hele lewe lank gestem, en daardie stemme het nie die moordenaars van Sandra Bland, Freddie Gray of Michael Brown skuldig bevind nie."<ref>{{Cite news |last=Mckesson |first=DeRay |date=26 Oktober 2016 |title=DeRay Mckesson: Why I'm voting for Hillary Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/10/26/deray-mckesson-why-im-voting-for-hillary-clinton/ |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/black-lives-matter-leader-deray-mckesson-endorses-hillary-clinton/ |title=Black Lives Matter activist DeRay Mckesson endorses Hillary Clinton |first=Emily Tess |last=Katz |date=26 Oktober 2016 |website=www.cbsnews.com}}</ref> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2024 == In Julie 2024 het die Black Lives Matter Global Network Foundation 'n verklaring uitgereik waarin die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] se besluit gekritiseer word om [[Kamala Harris]] sonder 'n voorverkiesing as presidentskandidaat te benoem. Die organisasie het die proses beskryf as die "salwing" van Harris as kandidaat sonder 'n openbare stemming.<ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter Statement on Kamala Harris Securing Enough Delegates to Become Democratic Nominee |url=https://blacklivesmatter.com/black-lives-matter-statement-on-kamala-harris-securing-enough-delegates-to-become-democratic-nominee/ |access-date=26 Julie 2024 |website=Black Lives Matter |date=23 Julie 2024}}</ref><ref name=":15">{{Cite news |last=Rahman |first=Khaleda |date=24 Julie 2024 |title=Black Lives Matter Denounces Kamala Harris Appointment in US Presidential Election |url=https://www.newsweek.com/black-lives-matter-denounces-kamala-harris-appointment-us-presidential-election-1929430 |access-date=10 Oktober 2024 |newspaper=Newsweek}}</ref> Die organisasie het aangevoer dat die aanstelling van Harris as Demokratiese kandidaat sonder 'n voorverkiesing demokratiese beginsels ondermyn en gesê so 'n stap "sou die moderne Demokratiese Party 'n party van skynheiliges maak".<ref>{{Cite news |last=Breuninger |first=Kevin |date=25 Julie 2024 |title=Black Lives Matter does not want Harris 'anointment' to nomination, calls for vote |url=https://www.bostonherald.com/2024/07/25/black-lives-matter-does-not-want-harris-anointment-to-nomination-calls-for-vote/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Boston Herald}}</ref> BLM het die Demokratiese Nasionale Komitee gevra om 'n virtuele voorverkiesing te hou sodat kiesers aan die nominasieproses kan deelneem.<ref>{{Cite news |date=23 Julie 2024 |title=Black Lives Matter demands DNC host virtual primary |url=https://www.reuters.com/world/us/black-lives-matter-demands-dnc-host-virtual-primary-2024-07-23/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Reuters}}</ref> BLM se standpunt het gesprekke oor deursigtigheid en demokratiese betrokkenheid binne die Demokratiese Party voor die presidentsverkiesing van 2024 ontlok.<ref name=":15" /> Die organisasie het sy oproep om 'n meer oop proses herhaal en kommer uitgespreek oor die moontlike gebrek aan verteenwoordiging en aanspreeklikheid in die nominasieprosedure.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Thomas Chatterton |date=Augustus 2024 |title=Black Lives Matter's Stance on Kamala Harris |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2024/08/black-lives-matter-stance-kamala-harris/679311/ |access-date=10 Oktober 2024 |website=The Atlantic}}</ref> == Reaksies en nalatenskap == Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter het deurgaans en aansienlik volgens ras en politieke affiliasie verskil.<ref name=":9">{{Cite web |title=Black Lives Matter |url=https://www.britannica.com/topic/Black-Lives-Matter/Subsequent-protests-George-Floyd-Ahmaud-Arbery-and-Breonna-Taylor |access-date=21 Junie 2022 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="PBS-Marist">{{cite web |url=https://www.dropbox.com/s/j64c02ub48aipja/PBS-NEWSHOUR-MARIST-POLL-SEP2015.pdf |title=PBS NewsHour/Marist Poll Summary of National Findings |date=September 2015 |publisher=Marist College Institute for Public Opinion |access-date=28 Desember 2020 |pages=7-8}}</ref> 'n Meerderheid Amerikaners het die beweging tot 2018 afgekeur, waarna dit breër steun begin geniet het. Black Lives Matter se gewildheid het in die somer van 2020 sy hoogtepunt bereik, toe 'n peiling deur die Pew-navorsingsentrum bevind het dat 60% van wit, 77% van Hispanic, 75% van Asiatiese en 86% van Afro-Amerikaanse respondente BLM sterk of ietwat gesteun het.<ref name="pew">{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |author2=Juliana Menasce Horowitz |author3=Monica Anderson |date=12 Junie 2020 |title=Majorities Across Racial, Ethnic Groups Express Support for the Black Lives Matter Movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/ |access-date=16 Julie 2020 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project}}</ref> Teen September van dieselfde jaar het die gewildheid egter aansienlik gedaal: nog 'n peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat die algehele steun onder alle Amerikaanse volwassenes met 12 persentasiepunte tot 55% gedaal het, en dat 45% van wittes, 66% van Hispanics en 69% van Asiate dit nou goedgekeur het.<ref name="Pew 2020">{{Cite web |date=16 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter has decreased since June but remains strong among Black Americans |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/09/16/support-for-black-lives-matter-has-decreased-since-june-but-remains-strong-among-black-americans/ |access-date=20 November 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes, op 87%.<ref name="Pew 2020" /> 'n Peiling deur Politico en Morning Consult in September 2020, sowel as 'n Civiqs-peiling in November 2021, het ook dalende steun vir die beweging aangetoon.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Brenda |date=16 November 2021 |title=Support for Black Lives Matter declining, poll finds |url=https://thegrio.com/2021/11/16/support-for-black-lives-matter-declining-poll-finds/ |website=TheGrio}}</ref><ref>{{cite web |last=Wise |first=Justin |date=2 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter dips 9 points since June: poll |url=https://thehill.com/homenews/514749-support-for-black-lives-matter-off-9-points-since-june-poll/ |website=The Hill}}</ref> 'n YouGov-peiling van 2022 het dalende steun vir BLM onder Afro-Amerikaners gevind.<ref name=":12">{{Cite web |last=Rahman |first=Khaleda |date=19 Mei 2022 |title=Support for Black Lives Matter plummets among African Americans: poll |url=https://www.newsweek.com/support-black-lives-matter-plummets-among-african-americans-poll-1708122 |access-date=22 Mei 2022 |website=Newsweek}}</ref> 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum in April 2023 het bevind dat slegs 51% van Amerikaners die BLM-beweging steun, terwyl 46% daarteen gekant was. In dieselfde peiling het 81% van Afro-Amerikaners gesê hulle steun die beweging steeds.<ref name=":11" /> 'n Harvard/Harris-peiling in Mei 2024 het getoon dat slegs 45% van Amerikaners 'n gunstige mening oor BLM gehad het.<ref name=":16" /> Die frase "All Lives Matter" het as reaksie op die Black Lives Matter-beweging ontstaan, maar is gekritiseer omdat dit die boodskap van "Black Lives Matter" afmaak of verkeerd verstaan.<ref name="USAToday2016-07-13">{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2016/07/13/why-saying-all-lives-matter-opposite-black-lives-matter/87025190/ |title=#AllLivesMatter hashtag is racist, critics say |first=Ashley |last=May |date=13 Julie 2016 |work=USA Today |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref name="sing">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=Obama Explains The Problem With 'All Lives Matter' |work=ThinkProgress |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |access-date=6 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805033903/http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |archive-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, is die hutsmerk Blue Lives Matter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police">{{cite news |title='Blue Lives Matter' trends after officers shot |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-31853299 |access-date=27 Julie 2015 |publisher=BBC}}</ref> 'n Paar burgerregteleiers verskil van die taktieke wat Black Lives Matter-aktiviste gebruik.<ref name="angel2">{{cite web |last1=Jennings |first1=Angel |title=Longtime L.A. civil rights leaders dismayed by in-your-face tactics of new crop of activists |url=https://www.latimes.com/local/california/la-me-black-lives-matter-20151030-story.html |date=30 Oktober 2015 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="Reynolds">{{Cite news |title=I was a civil rights activist in the 1960s. But it's hard for me to get behind Black Lives Matter. |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/08/24/i-was-a-civil-rights-activist-in-the-1960s-but-its-hard-for-me-to-get-behind-black-lives-matter |newspaper=The Washington Post |date=24 Augustus 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0190-8286 |first=Barbara |last=Reynolds}}</ref> Daar het ook in die openbaar en in akademiese kringe 'n breë debat oor die beweging se struktuur en taktiek ontstaan.<ref name="Cambridge" /> Terwyl die oorgrote meerderheid Demokrate steun vir Black Lives Matter uitgespreek het, het min Republikeine dit gedoen. President Donald Trump was 'n uitgesproke kritikus van Black Lives Matter en het na voorvalle van geweld en plundering by sommige Black Lives Matter-betogings verwys. Hy het die betogings ook gebruik om 'n retoriek van wet en orde te bevorder en hom op die griewe van sommige wit mense beroep. Joe Biden, wat in die presidentsverkiesing van 2020 teen Trump gestaan het, het Black Lives Matter gesteun.<ref name=":9" /> In die weke ná die moord op George Floyd het baie korporasies hul steun vir die beweging uitgespreek deur te skenk en beleidsveranderinge in ooreenstemming met die groep se waardes deur te voer.<ref>{{Cite news |last=Paul |first=Kari |date=12 Julie 2020 |title=Real change or symbolism? What Silicon Valley is – and isn't – doing to support Black Lives Matter |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/jul/11/tech-companies-black-lives-matter-activism-facebook-google |access-date=14 Julie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === "All Lives Matter" === [[Lêer:Rally Against the Immigration Ban (31797745824).jpg|duimnael|'n Plakkaat met "Wat het van 'All Lives Matter' geword?" by 'n betoging teen Donald Trump, 29 Januarie 2017]] Die frase "All Lives Matter" het kort nadat die Black Lives Matter-beweging nasionale aandag getrek het, as reaksie daarop ontstaan.<ref name="sing" /><ref>{{cite web |url=https://www.thewrap.com/what-is-all-lives-matter-a-short-explainer/ |title=What Is 'All Lives Matter'? A Short Explainer |first=J. Clara |last=Chan |date=13 Julie 2016 |website=TheWrap |access-date=18 Oktober 2016}}</ref> Verskeie bekendes het All Lives Matter gesteun, onder wie senator Tim Scott.<ref>{{cite news |last1=Scott |first1=Eugene |title=Tim Scott defends use of 'all lives matter' |url=http://www.cnn.com/2015/09/03/politics/tim-scott-all-lives-matter/ |work=CNN |date=3 September 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Die Amerikaanse-voetbalspeler Richard Sherman steun die All Lives Matter-boodskap en het gesê: "Ek staan by wat ek gesê het: All Lives Matter, en ons is mense."<ref>{{cite web |last1=Samuel |first1=Ebenezer |title=Seahawks cornerback Richard Sherman explains why he stands by that All Lives Matter |url=https://www.nydailynews.com/sports/football/richard-sherman-explains-stands-lives-matter-article-1.2728272 |work=Daily News |date=27 Julie 2016 |location=New York |access-date=6 Augustus 2016}}</ref> Volgens 'n telefoonpeiling in Augustus 2015 het 78% van waarskynlike Amerikaanse kiesers gesê die stelling "all lives matter" is die naaste aan hul eie siening, vergeleke met "black lives matter" of nie een van die twee nie. Slegs 11% het gesê die stelling "black lives matter" is die naaste aan hul siening, en 9% het gesê nie een van die twee stellings weerspieël hul eie standpunt nie.<ref>{{cite web |url=http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/general_politics/august_2015/black_lives_matter_or_all_lives_matter |title=Black Lives Matter Or All Lives Matter? |date=20 Augustus 2015 |publisher=Rasmussen Reports |access-date=14 Julie 2016}}</ref> Volgens professor David Theo Goldberg weerspieël "All Lives Matter" 'n houding van "rasse-afwysing, wegkyk en ontkenning".<ref>{{Cite web |title=Why 'Black Lives Matter' Because All Lives Don't Matter in America |url=https://www.huffingtonpost.com/david-theo-goldberg/why-black-lives-matter_b_8191424.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=25 September 2015 |last=Goldberg |first=David Theo}}</ref> Professor Charles "Chip" Linscott het gesê "All Lives Matter" bevorder die "uitwissing van strukturele anti-swart rassisme en swart maatskaplike dood in die naam van formele en ideologiese gelykheid en 'n na-rassige kleurblindheid".<ref name="ALDM" /> Die medestigter Alicia Garza het op kritiek oor die beweging se eksklusiwiteit gereageer deur te skryf: "#BlackLivesMatter beteken nie jou lewe is onbelangrik nie – dit beteken dat swart lewens, wat as waardeloos binne [[wit oppergesag]] beskou word, belangrik is vir jou bevryding."<ref>{{cite web |title=A Herstory of the #BlackLivesMatter Movement by Alicia Garza |url=http://www.thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |website=thefeministwire.com |access-date=2 Oktober 2015 |archive-date=30 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530170051/https://thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |url-status=dead}}</ref> President [[Barack Obama]] het hom oor die debat tussen Black Lives Matter en All Lives Matter uitgelaat.<ref name="CBS">{{cite web |title=President Obama defends Black Lives Matter movement |url=http://www.cbsnews.com/news/president-barack-obama-defends-black-lives-matter-movement |work=CBS News |date=23 Oktober 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Obama het gesê: "Ek dink die rede waarom die organiseerders die frase Black Lives Matter gebruik het, was nie omdat hulle wou suggereer dat niemand anders se lewens saak maak nie ... wat hulle eerder wou sê, is dat daar 'n spesifieke probleem in die Afro-Amerikaanse gemeenskap is wat nie in ander gemeenskappe voorkom nie." Hy het ook gesê "dit is 'n geldige kwessie wat ons moet aanspreek".<ref name="tactics" /> === "Blue Lives Matter" === Blue Lives Matter is 'n teenbeweging in die Verenigde State wat wetstoepassers ondersteun en bepleit dat mense wat vervolg en skuldig bevind word aan die moord op wetstoepassers, onder haatmisdaadwetgewing gevonnis word.<ref name=":9" /><ref>{{cite news |url=http://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10 |title=FBI says US police deaths spiked 61% in 2016 |publisher=Business Insider |agency=Reuters |date=16 Oktober 2017 |first=Sarah N. |last=Lynch |access-date=2 Julie 2020 |archive-date=29 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093016/https://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10}}</ref> Dit het ontstaan as reaksie op Black Lives Matter ná die moord op die New Yorkse polisiebeamptes Rafael Ramos en Wenjian Liu in [[Brooklyn]], New York, op 20 Desember 2014.<ref name="DempseyForst2018">{{cite book |author1=John S. Dempsey |author2=Linda S. Forst |author3=Steven B. Carter |title=An Introduction to Policing |url=https://books.google.com/books?id=K69EDwAAQBAJ |date=1 Januarie 2018 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-337-55875-4 |page=34}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, en as reaksie op BLM, is die hutsmerk #BlueLivesMatter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police" /> Blue Lives Matter het daarna 'n propolisiebeweging in die Verenigde State geword wat uitgebrei het ná die moord op vyf polisiebeamptes deur 'n skerpskutter in Dallas, Texas, wat polisieskietvoorvalle teen swart mense as sy motief aangevoer het.<ref>{{Cite news |last1=Scheyder |first1=Ernest |last2=Thevenot |first2=Bryan |date=11 Julie 2016 |title=Blue Lives Matter: Dallas protesters embrace the force that took bullets for them |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-police-dallas/blue-lives-matter-dallas-protesters-embrace-the-force-that-took-bullets-for-them-idUSKCN0ZR0X4}}</ref><ref>{{Cite news |author=KPCC staff with Frank Stoltze |date=8 Julie 2016 |title=Dallas attacks represent 'schism' in America, LAPD chief says |work=KPCC |url=https://archive.kpcc.org/news/2016/07/08/62433/lapd-mourns-loss-of-dallas-officers-keeps-low-prof/}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Holland |first1=Jesse J. |last2=Haines Whack |first2=Errin |date=12 Junie 2016 |title=Divide between Black, Blue movements widens after shootings |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/7cefe6234f5c4c0ba98ed2a02aebf28e}}</ref> Die beweging, wat deur die ACLU en ander gekritiseer is, het 'n deelstaatswet in Louisiana geïnspireer wat dit 'n haatmisdaad gemaak het om polisiebeamptes, brandweermanne en nooddienspersoneel te teiken.<ref name="huffPoLou">{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/entry/blue-lives-matter-law-lousiana_us_588653dde4b0e3a7356ae3ae |title=Louisiana Police Chief Shows Why The State's 'Blue Lives Matter' Law Is So Dangerous |first=Julia |last=Craven |work=HuffPost |date=23 Januarie 2017}}</ref><ref name=":0" /> Die beweging is skerp gekritiseer ná die bestorming van die Capitool in 2021, toe pro-Trump-oproermakers gesien is hoe hulle steun vir die beweging betoon en sommige selfs Blue Lives Matter-vlae na die betoging gebring het. Baie mense het die beweging skynheilig genoem, aangesien mense in die skare polisiebeamptes by die Capitool aangerand het. Een swart polisiebeampte van die Capitool, Harry Dunn, het beskryf hoe hy met 'n Blue Lives Matter-vlag geslaan is terwyl oproermakers rasseskeldname op hom geskreeu het.<ref>{{cite news |last1=Boggs |first1=Justin |title=Capitol Officer: They beat law enforcement with 'Blue Lives Matter' flags |url=https://www.thedenverchannel.com/news/national/capitol-officer-they-beat-law-enforcement-with-blue-lives-matter-flags |access-date=25 April 2021 |work=The Denver Channel |date=22 Februarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Witte |first=Brian |date=5 Januarie 2024 |title=Harry Dunn, officer who defended the US Capitol on Jan. 6, is running for Congress in Maryland |url=https://apnews.com/article/capitol-police-officer-jan-6-congress-harry-dunn-730a44a881057b2054242d415e57172d |work=Associated Press}}</ref> Dit het sommige laat aanvoer dat Blue Lives Matter eerder oor die onderdrukking van minderhede gaan as oor die ondersteuning van wetstoepassing.<ref>{{cite news |last1=Ackerman |first1=Spencer |title=Why the 'Blue Lives Matter' Thugs Were So Quick to Kill a Cop |url=https://www.thedailybeast.com/why-the-blue-lives-matter-thugs-were-so-quick-to-kill-a-cop-at-the-capitol-riots |access-date=25 April 2021 |work=The Daily Beast |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blow |first1=Charles |title=Blue Lives Matter is Over |url=https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |access-date=25 April 2021 |work=The New York Times |date=14 Februarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Attiah |first1=Karen |title=Opinion: The impeachment videos put the hypocrisy of Blue Lives Matter on full display |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/02/11/impeachment-videos-put-hypocrisy-blue-lives-matter-full-display/ |access-date=25 April 2021 |newspaper=The Washington Post |date=11 Februarie 2021}}</ref> === "White Lives Matter" === White Lives Matter is 'n aktivistegroep wat in reaksie op Black Lives Matter gestig is. In Augustus 2016 het die Southern Poverty Law Center "White Lives Matter" by sy lys van haatgroepe gevoeg.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/08/31/us/white-lives-matter-has-been-declared-a-hate-group.html |title=White Lives Matter Has Been Declared a Hate Group |first=Liam |last=Stack |date=30 Augustus 2016 |work=The New York Times |access-date=1 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/08/31/splc-the-much-cited-designator-of-hate-groups-explains-why-white-lives-matter-is-one/ |title=Why SPLC says White Lives Matter is a hate group but Black Lives Matter is not |first=Katie |last=Mettler |date=31 Augustus 2016 |newspaper=The Washington Post |access-date=1 September 2016}}</ref> Die groep is ook in die [[Verenigde Koninkryk]] aktief.<ref>{{cite news |title=First UK 'White Lives Matter' Margate March Sees Tiny Turnout |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/white-lives-matter-margate_uk_580b8ccae4b0fce107d0dd1c |access-date=23 Oktober 2016 |work=HuffPost |date=22 Oktober 2016}}</ref> Die slagspreuk "White Lives Matter" is deur alt-regse betogers met fakkels tydens die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, in 2017 geskreeu. Op 28 Oktober 2017 het talle "White Lives Matter"-byeenkomste in [[Tennessee]] uitgebreek. Veral in Shelbyville het betogers hul beweging geregverdig as reaksie op die toenemende getal immigrante en vlugtelinge in Midde-Tennessee.<ref>{{Cite web |last=Stanglin |first=Doug |date=28 Oktober 2017 |title='White Lives Matter' rallies: Opponents outnumber white nationalists at Tennessee shout fests |url=https://www.usatoday.com/story/news/2017/10/28/2-tennessee-towns-brace-white-nationalist-rallies-counter-protests/809645001/ |access-date=10 Maart 2018 |website=USA Today}}</ref> "White Lives Matter"-bewegings was ook in die Europese sokker teenwoordig, met gevalle waar sulke baniere by stadions in [[Tsjeggië]], [[Oekraïne]], [[Hongarye]], [[Nederland]] en die Verenigde Koninkryk opgehang is.<ref>{{Cite web |date=Junie 2020 |title=White Lives Matter banners 'take racism to a new level' after Burnley plane stunt |url=https://www.dw.com/en/white-lives-matter-banners-take-racism-to-a-new-level-after-burnley-plane-stunt/a-53916597 |access-date=3 November 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> White Lives Matter is ook deur wit nasionaliste bevorder.<ref name=":9" /> === Disinformasie === Die Anti-Defamation League berig oor talle pogings om [[disinformasie]] oor BLM te versprei. As voorbeeld noem dit plasings van medio Junie 2020 "met 'n plakker wat mense aansê om 'n wit mens met die eerste aanskoue dood te maak", wat op Facebook en Twitter versprei het. "Die plakker het die hutsmerke #BlackLivesMatter en #Antifa bevat." Op Telegram het 'n "wit-oppergesagkanaal lede aangemoedig om die propaganda te versprei".<ref>{{Cite web |title=Disinformation: Propaganda advocating for violence against white people using hashtags associated with Black Lives Matter and antifa |url=https://www.adl.org/disinformation-propaganda-advocating-for-violence-against-white-people-using-hashtags-associated |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> 'n Ander disinformasieveldtog, wat in Junie 2020 op [[4chan]] ontstaan het, het ten doel gehad om die hutsmerke #AllWhitesAreNazis (#AWAN) op Twitter te laat optrend. "Organiseerders het gehoop om hutsmerke soos #BlackLivesMatter en #BLM te kaap met 'n groot aantal twiets – oënskynlik van swart aktiviste se rekeninge – wat die #AWAN-hutsmerk bevat." Volgens die Anti-Defamation League het die veldtog se ondersteuners gehoop om spanning te saai en wit-oppergesagsgesinde versnellingsdenke te bevorder.<ref>{{Cite web |title=Disinformation: #AllWhitesAreNazis and #AWAN |url=https://www.adl.org/disinformation-allwhitesarenazis-and-awan |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref><ref>{{Cite web |title=White Supremacists Embrace 'Accelerationism' |url=https://www.adl.org/blog/white-supremacists-embrace-accelerationism |date=16 April 2019 |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> Konserwatiewe kommentators soos Ryan Fournier en Candace Owens het valslik beweer dat ActBlue skenkings wat vir Black Lives Matter bedoel is, na Demokratiese kandidate herlei, en sommige het selfs beweer die organisasie is 'n geldwassery-swendelary.<ref>{{cite web |last=Loiaconi |first=Stephen |title=As Black Lives Matter donations surge, some want to know where the money goes |url=https://abc6onyourside.com/news/nation-world/as-black-lives-matter-donations-surge-some-want-to-know-where-the-money-goes |website=WSYX |access-date=17 Junie 2020 |date=15 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Goforth |first=Claire |title=No, Black Lives Matter is not funneling donations to Democrats |url=https://www.dailydot.com/debug/conservatives-spread-rumors-black-lives-matter/ |access-date=12 Januarie 2021 |work=The Daily Dot |date=16 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Funke |first=Daniel |title=Conservative pundits share false claim about Black Lives Matter, ActBlue |url=https://www.politifact.com/factchecks/2020/jun/12/ryan-fournier/conservative-pundits-share-false-claim-about-black/ |website=PolitiFact |publisher=Poynter Institute |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Kaplan |first=Alex |title=A debunked conspiracy theory about Black Lives Matter, ActBlue, and Democrats can be traced to far-right message boards |url=https://www.mediamatters.org/fake-news/debunked-conspiracy-theory-about-black-lives-matter-actblue-and-democrats-can-be-traced |website=Media Matters for America |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref> Volgens akademici was Russiese agente wat met die Internet Research Agency verbind word, betrokke by 'n volgehoue veldtog om die Black Lives Matter-beweging terselfdertyd te bevorder en teen te staan. In sommige gevalle het Russiese agente antagonisme en geweld teenoor BLM-lede aangemoedig.<ref name="acev">{{cite journal |last=Aceves |first=W. J. |year=2018 |title=Virtual Hatred: How Russia Tried to Start a Race War in the United States |journal=Michigan Journal of Race & Law |volume=24 |page=177}}</ref> ==== Vals manifes ==== In Junie 2020 het 'n onbekende party 'n webwerf by BLMManifesto.com geskep wat voorgegee het dit is die manifes van die BLM-beweging. Die teks boots 'n Italiaanse fascistiese manifes van 1919 na, aangepas om by rasse-onreg te pas. Volgens Snopes lyk dit of die webwerf daarop gemik is om die BLM-beweging in diskrediet te bring.<ref>{{Cite web |last=MacGuill |first=Dan |date=17 September 2020 |title=Fake 'BLM Manifesto' Is Taken From Italian Fascism Document |url=https://www.snopes.com/news/2020/09/17/fake-blm-manifesto-fascist/ |access-date=31 Oktober 2024 |website=Snopes |language=en}}</ref> === Statistieke === Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter verskil aansienlik volgens ras. Volgens 'n peiling oor rasseverhoudinge in September 2015 stem byna twee derdes van Afro-Amerikaners grootliks met Black Lives Matter saam, terwyl 30% van swart Amerikaners en 37% van wit Amerikaners geen mening oor Black Lives Matter het nie.<ref name="PBS-Marist" /> Van die wit mense wat ondervra is, het 41% gedink Black Lives Matter bepleit geweld, en 59% van wittes het gedink Black Lives Matter lei die aandag af van die werklike kwessies rondom rassediskriminasie. Ter vergelyking het 82% van die swart mense wat ondervra is, gedink Black Lives Matter is 'n geweldlose beweging, en 26% van swart mense het gedink Black Lives Matter lei die aandag van die werklike kwessies af. Op die vraag of "Black Lives Matter" hoofsaaklik 'n beweging of hoofsaaklik 'n slagspreuk is, het 46% van wittes en 67% van swartes gemeen dit is hoofsaaklik 'n beweging.<ref name="PBS-Marist" /><ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/poll-reveals-white-america-views-black-lives-matter-movement-distraction |title=Poll Reveals that White America Views Black Lives Matter Movement as a Distraction |first=Kenrya |last=Rankin |date=22 September 2015 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Nasionaal verteenwoordigende internetopname deur die Center for the Study of Diversity and Democracy aan die Northwestern-universiteit het bevind dat 82% van Afro-Amerikaners glo die beweging is ten minste matig doeltreffend om sy gestelde doelwitte te bereik, hoewel 64% van die respondente geglo het die beweging sou doeltreffender wees met 'n meer gesentraliseerde leierskapstruktuur.<ref name="Cambridge" /> 'n Peiling in Junie 2016 het bevind dat 65% van swart Amerikaanse volwassenes Black Lives Matter steun, teenoor 40% van wit Amerikaanse volwassenes. Nege-en-vyftig persent van swart Amerikaners het gedink Black Lives Matter sal "op die lang duur doeltreffend wees om swartes te help om gelykheid te bereik", teenoor 34% van wit Amerikaners.<ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/report-youll-never-guess-how-many-white-people-say-they-support-blacklivesmatter |title=You'll Never Guess How Many White People Say They Support #BlackLivesMatter |first=Kenrya |last=Rankin |date=28 Junie 2016 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/2016/06/27/on-views-of-race-and-inequality-blacks-and-whites-are-worlds-apart/ |title=On Views of Race and Inequality, Blacks and Whites Are Worlds Apart |date=27 Junie 2016 |publisher=Pew Research Center |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Harvard-Harris-opname van 2017 het bevind dat 35% van wittes en 83% van swartes 'n gunstige mening oor die beweging het.<ref>{{cite news |last1=Easley |first1=Jonathan |title=Poll: 57 percent have negative view of Black Lives Matter movement |url=https://thehill.com/homenews/campaign/344985-poll-57-percent-have-negative-view-of-black-lives-matter-movement/ |newspaper=The Hill |access-date=18 Augustus 2017 |date=2 Augustus 2017}}</ref> Volgens 'n ontleding deur ''[[The Guardian]]'' van statistiek wat deur die US Crisis Monitor ingesamel is, het "Amerikaanse wetstoepassingsagentskappe gedurende die grootste deel van 2020 traangas, pepersproei, rubberkoeëls en pakslae in 'n veel hoër persentasie van gevalle by Black Lives Matter-betogings gebruik as by pro-Trump- of ander regse betogings",<ref name="USCM 2020">{{Cite news |last=Beckett |first=Lois |date=14 Januarie 2021 |title=US police three times as likely to use force against leftwing protesters, data finds |url=http://www.theguardian.com/us-news/2021/jan/13/us-police-use-of-force-protests-black-lives-matter-far-right |access-date=14 Januarie 2021 |work=The Guardian}}</ref> ongeag of die betoging gewelddadig of vreedsaam was. Die ontleding merk ook op dat "die oorgrote meerderheid van die duisende betogings regoor die Verenigde State in die afgelope jaar vreedsaam was en [...] die meeste betogings deur sowel links as regs nie met enige gewelddadige reaksie deur wetstoepassers begroet is nie".<ref name="USCM 2020" /> ==== 2020 ==== [[Lêer:BLM IMG 7663 (50095618132).jpg|duimnael|'n BLM-betoging in [[Ohio]], Julie 2020]] Met die heroplewing van Black Lives Matter in nasionale hoofopskrifte te midde van wêreldwye betogings, het die beweging in 2020 groter steun geniet.<ref>{{cite web |last1=Druke |first1=Galen |last2=Malone |first2=Clare |last3=Bacon Jr. |first3=Perry |last4=Silver |first4=Nate |date=15 Junie 2020 |title=Public Opinion Of The Black Lives Matter Movement Has Shifted. What Happens Next? |url=https://fivethirtyeight.com/features/politics-podcast-views-of-black-lives-matter-have-shifted-what-happens-next/ |work=FiveThirtyEight Politics |access-date=19 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617234737/https://fivethirtyeight.com/features/politics-podcast-views-of-black-lives-matter-have-shifted-what-happens-next/ |archive-date=17 Junie 2020 |url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last1=Cohn |first1=Nate |last2=Quealy |first2=Kevin |date=10 Junie 2020 |title=How Public Opinion Has Moved on Black Lives Matter |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/06/10/upshot/black-lives-matter-attitudes.html |work=The New York Times |access-date=19 Junie 2020}}</ref> Hoewel hulle van verskillende vertrekpunte af begin het, het "allerlei kiesers skerp in die rigting van steun vir die beweging beweeg" binne net die twee weke tussen laat Mei en vroeg Junie – "net soveel as in die voorafgaande twee jaar", aldus ''The Upshot'' van ''The New York Times''.<ref name=":2" /> Die Pew-navorsingsentrum het berig dat "die meeste Amerikaners steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek het" gedurende hierdie tydperk.<ref>{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |last2=Horowitz |first2=Juliana Menasce |last3=Anderson |first3=Monica |date=12 Junie 2020 |title=Most Americans express support for the Black Lives Matter movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116064940/https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |archive-date=16 Januarie 2021}}</ref> Volgens Terrance Woodbury, 'n navorser van houdings onder jong volwassenes, "het die beweging ontwikkel van swart mense teen die polisie tot jong mense teen rassisme".<ref name="cnn 2020-06-23">{{Cite web |last=Brownstein |first=Ronald |date=23 Junie 2020 |title=The BLM protests preview the politics of a diversifying America |url=https://www.cnn.com/2020/06/23/politics/black-lives-matter-support-impact/index.html |access-date=14 Julie 2020 |website=CNN}}</ref> 'n Aanlynopname onder 18- tot 34-jariges deur die Global Strategy Group het breë steun onder die deelnemers gevind, behalwe onder dié wat hulself as pro-[[Donald Trump|Trump]]-Republikeine geïdentifiseer het.<ref>{{Cite web |title=Research |url=https://nextgenamerica.org/research/ |access-date=14 Julie 2020 |website=NextGen America |archive-date=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117131335/https://nextgenamerica.org/research/}}</ref><ref name="cnn 2020-06-23" /> Ayọ Tometi vermoed dat die groter steun die gevolg was van ekonomiese onsekerheid en minagting vir die Amerikaanse regering se hantering van die COVID-19-pandemie.<ref name=":8">{{Cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |date=3 Junie 2020 |title=A Black Lives Matter Co-Founder Explains Why This Time Is Different |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/a-black-lives-matter-co-founder-explains-why-this-time-is-different |access-date=14 Julie 2020 |magazine=The New Yorker}}</ref> Die betogings wat Black Lives Matter deur die somer gelei het, het uiteindelik tot een van die grootste bewegings in die Amerikaanse geskiedenis ontwikkel.<ref name="Hart">{{cite news |last1=Hart |first1=Gabby |title=Black Lives Matter protests mark historic civil rights movement, UNLV professor says |url=https://news3lv.com/news/local/black-lives-matter-protests-mark-historic-civil-rights-movement-unlv-professor-says |access-date=20 Junie 2020 |publisher=NBC News Las Vegas |date=11 Junie 2020}}</ref><ref name="nytimes 2020-07-03" /> Die beweging se momentum en gewildheid het egter begin afneem. 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat steun vir Black Lives Matter teen September met 12 persentasiepunte tot 55% van alle Amerikaanse volwassenes gedaal het, met 'n netto negatiewe goedkeuringsyfer onder wit Amerikaners en 'n beduidende afname in gewildheid onder Hispanic Amerikaners.<ref name="Pew 2020" /> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes (1% hoër as in Junie, op 87%).<ref name="Pew 2020" /> === Benoeming vir die Nobelprys vir Vrede === Black Lives Matter is in Januarie 2021 vir die [[Nobelprys vir Vrede]] benoem. Die benoeming is deur die Noorse aktivis en parlementslid Petter Eide ingedien. Die prys is uiteindelik aan die joernaliste [[Maria Ressa]] en Dmitri Muratov toegeken.<ref>{{cite news |last1=Goillandeau |first1=Martin |last2=Elassar |first2=Alaa |title=The Black Lives Matter movement has been nominated for the Nobel Peace Prize |url=https://www.cnn.com/2021/02/01/us/black-lives-matter-movement-nobel-peace-prize-trnd/index.html |access-date=4 Februarie 2022 |work=cnn.com |publisher=CNN |date=1 Februarie 2021}}</ref> == Kritiek == === Ideologie === Sommige konserwatiewes, soos Mike Gonzalez van die Heritage Foundation,<ref>{{Cite web |title=BLM: A New Marxist Revolution |url=https://www.heritage.org/blm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720210312/https://www.heritage.org/blm |url-status=unfit |archive-date=20 Julie 2021 |access-date=1 Februarie 2024 |website=The Heritage Foundation |language=en}}</ref> het Black Lives Matter daarvan beskuldig dat dit 'n [[Marxisme|Marxistiese]] beweging is, op grond van 'n opmerking deur een van die medestigters dat sy en 'n ander medestigter "opgeleide Marxiste" is. PolitiFact het egter opgemerk dat "Black Lives Matter tot 'n nasionale antirassistiese beweging gegroei het wat breë steun onder Amerikaners geniet, van wie min hulself as Marxiste sou beskryf".<ref>{{Cite news |last=Kertscher |first=Tom |date=21 Julie 2020 |title=Is Black Lives Matter a Marxist movement? |work=PolitiFact |url=https://www.politifact.com/article/2020/jul/21/black-lives-matter-marxist-movement/ |access-date=18 Julie 2022}}</ref> Die kultuurkritikus Fredrik deBoer plaas die blaam vir die vermeende mislukkings van BLM as sosiale beweging op "idee-skeppende" individue en instellings.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=D8gyaXiQG4M |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? {{!}} 5 Things Podcast |website=USA Today |date=4 September 2023 |first=Dana |last=Taylor |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.wbur.org/onpoint/2023/10/17/how-elites-captured-the-social-justice-movement |title=How elites captured the social justice movement |first=Daniel |last=Ackerman |author2=Meghna Chakrabarti |website=On Point |publisher=WBUR |date=17 Oktober 2023}}</ref> Op 10 Oktober 2023 het die Chicago-tak van BLM teenkanting ontlok nadat dit 'n foto van 'n valskermsweeftuig en 'n Palestynse vlag op sosiale media geplaas het. Die plasing is daarna verwyder.<ref>{{Cite news |last=Prann |first=Elizabeth |date=11 Oktober 2023 |title=Groups facing backlash over pro-Palestinian rallies |url=https://www.newsnationnow.com/world/war-in-israel/groups-backlash-pro-palestinian-rallies/ |access-date=9 Februarie 2026 |work=Newsnation}}</ref> === Taktiek === Sommige swart burgerregteleiers, soos Cecil "Chip" Murray, Najee Ali en Earl Ofari Hutchinson, het BLM as oneerbiedig en ondoeltreffend gekritiseer. Ali het beweer: "Al wat hulle kan doen, is om te ontwrig en lawaai te maak."<ref name="angel2" /> Die ekonoom Glenn Loury, wat die grondslag van die beweging steun, het die teenreaksie teen "wit politici wat All Lives Matter sê" en die klaarblyklike polariserende uitwerking van die beweging gekritiseer.<ref name="clayton" /> In sy boek ''The Once and Future Liberal'' (2017) kritiseer Mark Lilla Black Lives Matter as deel van sy breër linkse kritiek op identiteitspolitiek. Hoewel hy met hul doelwitte saamstem, het hy hul retoriek "'n handboekvoorbeeld van hoe om nié solidariteit te bou nie" genoem en aangevoer dat die veldtog mense vervreem met sy negatiewe houding teenoor die Amerikaanse samelewing en wetstoepassing, en met sy oorheersende taktiek. Hy het hulle ook ongunstig vergelyk met die leiers van die burgerregtebeweging, wat "bewustelik 'n beroep gedoen het op wat ons deel" in plaas daarvan om verskille van ras en ander identiteite te beklemtoon.<ref>{{cite book |last=Lilla |first=Mark |title=The Once and Future Liberal: After Identity Politics |year=2017 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06269743-1}}</ref><ref name=":14">{{cite news |last=Conroy |first=J. Oliver |date=10 Februarie 2021 |title=Mark Lilla: The Liberal Who Counts More Enemies on the Left Than the Right |url=https://www.theguardian.com/media/2017/dec/21/mark-lilla-identity-politics-liberals |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Lilla is op sy beurt gekritiseer vir "troltery vermom as geleerdheid" en daarvoor dat hy "wit oppergesag weer respektabel maak".<ref name=":14" /> === Akademiese vryheid === Sommige akademici, onder wie John McWhorter,<ref name="McWhorter 2020">{{cite web |last=McWhorter |first=John |title=Academics Are Really, Really Worried About Their Freedom |website=The Atlantic |date=1 September 2020 |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2020/09/academics-are-really-really-worried-about-their-freedom/615724/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> John Ellis,<ref name="Ellis 2020 p.">{{cite book |last=Ellis |first=John |title=The breakdown of higher education: how it happened, the damage it does, and what can be done |publisher=Encounter Books |publication-place=New York |year=2020 |isbn=978-1-64177-088-0 |oclc=1137194406}}</ref> Marybeth Gasman<ref>{{Cite web |url=https://academeblog.org/2020/09/01/academic-freedom-free-speech-and-the-syllabus/ |title=Academic Freedom, Free Speech, and the Syllabus |first=Marybeth |last=Gasman |date=1 September 2020}}</ref> en Glenn Loury,<ref>{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/a-challenger-of-the-woke-company-policy-11594405846 |title=Opinion: A Challenger of the Woke 'Company Policy' |first=Tunku |last=Varadarajan |newspaper=The Wall Street Journal |date=10 Julie 2020}}</ref> het sommige Black Lives Matter-aktiviste daarvan beskuldig dat hulle spraak stilmaak en akademiese vryheid onderdruk.<ref name="Harris 2020">{{cite web |last=Harris |first=Samantha |title=Princeton faculty petition threatens free speech, academic freedom |website=FIRE |date=8 Julie 2020 |url=https://www.thefire.org/princeton-faculty-petition-threatens-free-speech-academic-freedom/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Hulle beweer die gevolg is selfsensuur, minder akademiese ondersoek en navorsingsvooroordeel.<ref name="Scholars at Harvard">{{cite web |title=Student Protests and Academic Freedom in an Age of #blacklivesmatter |website=Scholars at Harvard |url=https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |access-date=28 Desember 2020 |archive-date=7 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307101951/https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |url-status=dead}}</ref><ref name="Chotiner">{{cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |title=Thomas Chatterton Williams on Race, Identity, and 'Cancel Culture' |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/thomas-chatterton-williams-on-race-identity-and-cancel-culture |date=22 Julie 2020 |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="Harris 2020" /> Kritici beweer akademici is huiwerig om hulle teen onderdrukking uit te spreek uit vrees vir vergelding.<ref name="Zimmerman 2020">{{cite web |last=Zimmerman |first=Jonathan |title=Faculty should support the academic freedom of colleagues who buck conventional wisdom |website=Inside Higher Ed |date=22 Junie 2020 |url=https://www.insidehighered.com/views/2020/06/22/faculty-should-support-academic-freedom-colleagues-who-buck-conventional-wisdom |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="McGowan p.">{{cite book |last=McGowan |first=Mary Kate |title=Oxford Scholarship Online |chapter=On Political Correctness, Microaggressions, and Silencing in the Academy |publisher=Oxford University Press |date=22 November 2018 |volume=1 |doi=10.1093/oso/9780198791508.003.0008}}</ref><ref name="McWhorter 2020" /> Veral hoëprofiel-akademici het hulle teen die gebruik van "diversiteitsverklarings" by toelating-, aanstellings- en ampstermynbesluite uitgespreek, onder wie Jeffrey Flier, dekaan van die Harvard Medical School,<ref name="CHE 2019">{{cite news |title=Against Diversity Statements |website=Chronicle of Higher Education |first=Jeffrey |last=Flier |date=3 Januarie 2019 |url=https://www.chronicle.com/article/against-diversity-statements/ |access-date=29 Desember 2020}}</ref><ref name="Inside Higher Ed 2018">{{cite web |title=Former Harvard dean's tweet against required faculty diversity statements sets off debate |website=Inside Higher Ed |date=12 November 2018 |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/11/12/former-harvard-deans-tweet-against-required-faculty-diversity-statements-sets-debate |first=Colleen |last=Flaherty |access-date=29 Desember 2020}}</ref> en Abigail Thompson, ondervoorsitter van die American Mathematical Society. Thompson het dit met die lojaliteitseed van die McCarthy-era vergelyk.<ref>{{cite web |url=https://www.ams.org/journals/notices/201911/rnoti-p1778.pdf |title=A Word from... |last=Thompson |first=Abigail |date=2019 |website=www.ams.org |access-date=11 Januarie 2021}}</ref><ref name="Zimmerman 2020" /> Waar skole staatsbefondsing ontvang, het akademici Black Lives Matter-beloftes as ongrondwetlik gekritiseer.<ref name="Blackman 2020">{{cite web |last=Blackman |first=Josh |title=University of Southern Maine Asks Students and Faculty to Sign 'Black Lives Matter Statement and Antiracism Pledge' |website=Reason.com |date=7 Augustus 2020 |url=https://reason.com/volokh/2020/08/07/university-of-southern-maine-asks-students-and-faculty-to-sign-black-lives-matter-statement-and-antiracism-pledge/ |access-date=7 Januarie 2021}}</ref> === Sienings oor wetstoepassing === [[Lêer:Ferguson Day 6, Picture 45.png|duimnael|Ferguson, Missouri, 17 Augustus 2014]] Sommige kritici beskuldig Black Lives Matter daarvan dat dit antipolisie is en geweld teen die polisie goedkeur.<ref name=":9" /><ref>{{Cite news |title=Can Black Lives Matter and Police Lives Matter coexist? |url=https://www.csmonitor.com/USA/USA-Update/2015/0913/Can-Black-Lives-Matter-and-Police-Lives-Matter-coexist-video |newspaper=The Christian Science Monitor |date=13 September 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0882-7729 |first=Jessica |last=Mendoza}}</ref> Sersant Demetrick Pennie van die Dallas-polisiedepartement het in September 2016 'n onsuksesvolle regsgeding teen Black Lives Matter aanhangig gemaak waarin die groep daarvan beskuldig is dat dit 'n "rasse-oorlog" aanhits.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/09/21/black-dallas-police-officer-sues-black-lives-matter-on-behalf-of-christians-jews-and-caucasians-others/ |title=Black Dallas police officer sues Black Lives Matter on behalf of 'Christians, Jews and Caucasians,' others |newspaper=The Washington Post |date=21 September 2016 |first=Travis M. |last=Andrews}}</ref><ref>{{cite news |url=https://apnews.com/9d879c426ce845b9958c11e81846fe65 |title=Can Black Lives Matter be sued? Activist's attorney says no |date=14 Junie 2017 |first=Michael |last=Kunzelman |work=Associated Press}}</ref> Marsjeerders met 'n BLM-banier is op video vasgelê terwyl hulle by die Minnesota-staatskou skandeer: "Varke in 'n kombers, braai hulle soos spek." Polisiegroepe beweer die gesang moedig die dood van polisiebeamptes aan. Die organiseerder van die betoging het daardie vertolking betwis: "Wat ons sê, is dat as swart mense wat polisiebeamptes doodmaak gaan braai, ons wil hê polisiebeamptes moet dieselfde behandeling kry as wat ons as burgerlikes kry wanneer ons beamptes doodmaak."<ref>{{cite web |title=Black Lives Matter chant threatening to officers, police say |author=Gottfried, Mara H. |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28733664/black-lives-matter-chant-disgusting-st-paul-police |website=St. Paul Pioneer Press |date=31 Augustus 2015 |access-date=22 September 2015}}</ref> === Losstaan van minderbevoorregte gemeenskappe === Sommige swart gemeenskapsleiers het hulle teen die beweging uitgespreek omdat dit volgens hulle losstaan van die mense wat dit beweer dit verteenwoordig.<ref name="The New York Times 2020">{{cite web |title=Who Opposes Defunding the N.Y.P.D.? These Black Lawmakers |newspaper=The New York Times |first=Jeffery C. |last=Mays |date=10 Augustus 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810073003/https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-date=10 Augustus 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Die New Yorkse stadsraadslid I. Daneek Miller, mede-voorsitter van die raad se Swart, Latino- en Asiatiese Koukus, het hom in Augustus 2020 teen begrotingsnoeiings verset en gesê: "Swart mense wil net soos almal anders veilig wees ... ons kan nie toelaat dat mense van buite ons gemeenskap vir ons oor swart lewens preek nie."<ref>{{cite web |title=$1 Billion Is Shifted From NYPD in a Budget That Pleases No One |first=Dana |last=Rubinstein |author2=Jeffery C. Mays |newspaper=The New York Times |date=30 Junie 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630235006/https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-date=30 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Vanessa Gibson van die Bronx se 16de raadsdistrik het gesê: "My werkersklasmense, my huiseienaars, my huurders, my bure – hulle skree en gil nie daar buite nie, want hulle moet werk."<ref name="Cuza 2020">{{cite web |last=Cuza |first=Bobby |title=Black Council Members Push Back Against Protester Budget Criticism |website=Spectrum News NY1 |date=1 Julie 2020 |url=https://www.ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2020/07/02/council-members-allege-outside-agitation |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Burgemeester Ras Baraka van Newark, New Jersey, het die eis om die polisie te ontfinansier 'n "bourgeois-liberale" oplossing vir rassisme genoem.<ref name="The New York Times 2020" /> === Onvoldoende fokus op vroue === Vroue binne die Black Lives Matter-beweging, onder wie die professor en burgerregtevoorstander Treva B. Lindsey, voer aan dat BLM swart vroue se ervarings ten gunste van swart mans se ervarings afgeskeep het. Daar is byvoorbeeld meer betogings gereël oor die dood van Michael Brown en Trayvon Martin as oor die dood van Pamela Turner, Kayla Moore of Rekia Boyd.<ref name="Lindsey">{{Cite journal |last=Lindsey |first=Treva B. |date=2015 |title=Post-Ferguson: A "Herstorical" Approach to Black Violability |url=https://muse.jhu.edu/article/829278 |journal=Feminist Studies |volume=41 |issue=1 |page=232 |doi=10.15767/feministstudies.41.1.232 |url-access=subscription}}</ref> Say Her Name is in reaksie hierop gestig om spesifiek op die dood van swart vroue aan die hande van die polisie te fokus en hul name in die Black Lives Matter-betogings te laat hoor. Die gestelde doel is om 'n vollediger, maar nie mededingende, weergawe van die breër Black Lives Matter-beweging te bied.<ref>{{cite web |last=Workneh |first=Lilly |date=21 Mei 2015 |title=#SayHerName: Black Women And Girls Matter, Too |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/05/21/black-women-matter_n_7363064.html |work=HuffPost |access-date=24 November 2016}}</ref><ref name="Crenshaw">{{Cite web |url=https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf |title=Say Her Name: Resisting Police Brutality against Black Women |publisher=African American Policy Forum |access-date=26 November 2016 |archive-date=24 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204757/https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf}}</ref> === Wanbestuur van fondse === Bewerings van wanbestuur van fondse deur die organisasie Black Lives Matter Global Network Foundation is geopper nadat fondse gebruik is om 'n huis van $6&nbsp;miljoen in die suide van Kalifornië te koop wat as fasiliteit vir 'n genootskap vir swart kunstenaars sou dien.<ref>{{Cite web |date=12 April 2022 |title=Black Lives Matter leaders condemn allegations of mismanaged funds |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/black-lives-matter-leaders-condemn-allegations-mismanaged-funds-rcna23882 |first=Char |last=Adams |access-date=18 Oktober 2023 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |date=17 Mei 2022 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter has $42 million in assets |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-race-ethnicity-philanthropy-black-lives-matter-5bc4772e029da522036f8ad2a02990aa |access-date=18 Oktober 2023 |website=AP News |language=en}}</ref> Die eiendom het ses slaapkamers, 'n opnamestudio en 'n swembad gehad.<ref name=":13" /> === Gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en vermiste persone === Sedert sy stigting word die Black Lives Matter-beweging aansienlik gekritiseer oor sy gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en sake van vermiste persone. Sommige navorsers het byvoorbeeld bevestig dat moorde op swart slagoffers buite verhouding dikwels onopgelos bly.<ref>{{Cite web |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/08/instead-of-defund-the-police-solve-all-murders/619672/ |title=Criminal-Justice Reformers Chose the Wrong Slogan |first=Conor |last=Friedersdorf |date=8 Augustus 2021 |website=The Atlantic}}</ref> Families van slagoffers het BLM-leiers in die openbaar verwyt: een moeder het geskryf dat BLM-lede vir haar gesê het dat die uitlig van vermoorde swart kinders die beweging se boodskap sou "verwater".<ref>{{Cite news |last=Bennett-Stone |first=Sylvia |date=30 Junie 2021 |title=Parents of Murdered Children Deserve Answers from BLM Leaders |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/parents-murdered-children-deserve-answers-blm-leaders-opinion-1604851 |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Volgens FBI-statistiek is 40% van vermiste persone in die Verenigde State nie-wit mense. Kyle Pope, 'n redakteur en navorser van die ''Columbia Journalism Review'', het 'n gebrek aan mediabelangstelling in hierdie misdade opgemerk.<ref>{{Cite web |last=Franklin |first=Jonathan |date=5 Desember 2022 |title=Racial bias affects media coverage of missing people. A new tool illustrates how |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/12/05/1137193397/missing-persons-of-color-news-coverage-disparities |access-date=23 November 2023}}</ref> Een media-ontleding het bevind dat swart kinders 33% van die sake van vermiste kinders uitmaak, maar net 7% van die mediadekking kry – 'n wanverhouding wat akademici aan die sogenaamde "vermiste wit vrou-sindroom" toeskryf.<ref>{{Cite news |last=Kearney |first=Julia |title=America's Black Children are Missing at Disproportionately High Rates, and How the Amber Alert is at Fault |work=Elon University |url=https://www.elon.edu/u/academics/first-year-writing/writing-contest/journal/julia-kearney/ |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Derrica en Natalie Wilson het in 2008 die Black and Missing Foundation begin, 'n niewinsorganisasie wat onopgeloste moorde op swart mense regoor die land wil oplos. In 'n onderhoud in 2021 het hulle gesê sowel wetstoepassers as nasionale media-instellings sien onopgeloste moorde op swart mense buite verhouding oor die hoof.<ref>{{Cite news |last=St. Martin |first=Emily |date=30 September 2021 |title=182,448 Black People Went Missing in the U.S. Last Year — These Sisters Are Working to Find Them |work=InStyle |url=https://www.instyle.com/politics-social-issues/black-and-missing-foundation-interview |access-date=23 November 2023}}</ref> == Sien ook == * [[Rassisme in die Verenigde State]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * {{cite journal |last1=Bonilla |first1=Tabitha |last2=Tillery Jr |first2=Alvin B. |title=Which Identity Frames Boost Support for and Mobilization in the #BlackLivesMatter Movement? An Experimental Test |journal=American Political Science Review |date=November 2020 |volume=114 |issue=4 |pages=947-962 |doi=10.1017/S0003055420000544 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/which-identity-frames-boost-support-for-and-mobilization-in-the-blacklivesmatter-movement-an-experimental-test/AD0E73AF21C32FE03F1C0897456CC5C5 |language=en |issn=0003-0554 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last1=Clayton |first1=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the civil rights movement: A comparative analysis of two social movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |issn=0021-9347 |doi=10.1177/0021934718764099}} * {{cite magazine |title=The Matter of Black Lives |last1=Cobb |first1=Jelani |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |ref=none}} * {{cite news |last1=Cole |first1=Teju |title=The Superhero Photographs of the Black Lives Matter Movement |url=https://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727125858/http://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-date=27 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |work=The New York Times Magazine |date=26 Julie 2016 |ref=none}} * {{cite journal |last1=Hayward |first1=Clarissa Rile |title=Disruption: What Is It Good For? |journal=The Journal of Politics |date=April 2020 |volume=82 |issue=2 |pages=448-459 |doi=10.1086/706766 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/706766 |language=en |issn=0022-3816 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last=Hooker |first=Juliet |date=2016 |title=Black Lives Matter and the Paradoxes of U.S. Black Politics: From Democratic Sacrifice to Democratic Repair |journal=Political Theory |volume=44 |issue=4 |pages=448-469 |issn=0090-5917 |doi=10.1177/0090591716640314}} * {{cite book |last=Lebron |first=Christopher J. |title=The Making of Black Lives Matter: A Brief History of An Idea |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2017 |isbn=978-0-19-060134-8 |url=https://global.oup.com/academic/product/the-making-of-black-lives-matter-9780190601348}} * {{cite web |first=Lisa L. |last=Miller |title=Black Activists Don't Ignore Crime |date=5 Augustus 2016 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806032543/http://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-date=6 Augustus 2016 |url-access=subscription |url-status=live |ref=none}} * {{cite journal |last1=Ming Francis |first1=Megan |last2=Wright-Rigueur |first2=Leah |title=Black Lives Matter in Historical Perspective |journal=Annual Review of Law and Social Science |volume=17 |issue=1 |date=13 Oktober 2021 |issn=1550-3585 |doi=10.1146/annurev-lawsocsci-122120-100052 |doi-access=free |pages=441-458}} * {{cite magazine |url=https://www.wired.com/2015/10/how-black-lives-matter-uses-social-media-to-fight-the-power/ |title=Social Media Helps Black Lives Matter Fight the Power |first=Bijan |last=Stephen |date=November 2015 |magazine=Wired |ref=none}} * {{cite magazine |url=https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |title=I'm a GOP Delegate and I Wore a 'Black Lives Matter' Shirt to the RNC |first=Melissa |last=Stevens |date=28 Julie 2016 |magazine=Time |ref=none |access-date=17 November 2024 |archive-date=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203233341/https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |url-status=dead}} * {{cite journal |last1=Tillery Jr |first1=Alvin B. |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity, and Politics |date=September 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-race-ethnicity-and-politics/article/what-kind-of-movement-is-black-lives-matter-the-view-from-twitter/375801268123BCA397284EFBE36C9F4E |language=en |issn=2056-6085}} * {{cite journal |last1=Towler |first1=Christopher C. |last2=Crawford |first2=Nyron N. |last3=Bennett |first3=Robert A. |title=Shut Up and Play: Black Athletes, Protest Politics, and Black Political Action |date=2020 |journal=Perspectives on Politics |volume=18 |issue=1 |pages=111-127 |issn=1537-5927 |doi=10.1017/S1537592719002597 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Woodly |first=Deva R. |title=Reckoning: Black Lives Matter and the Democratic Necessity of Social Movements |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2022 |isbn=978-0-19-760395-6 |url=https://global.oup.com/academic/product/reckoning-9780197603956}} === Bibliografieë === * {{cite web |title=#BlackLivesMatter: A Longform Reading List |year=2014 |url=http://www.autostraddle.com/blacklivesmatter-the-longform-reading-list-265454/ |first=Marie Lyn |last=Bernard |work=Autostraddle |location=VSA |ref=none}} * {{cite web |title=The complete summer reading syllabus on Black Lives Matter |first=Selina |last=Cheng |date=Julie 2016 |url=http://qz.com/728658/heres-what-librarians-recommend-reading-on-blm/ |work=Quartz |ref=none}} * {{cite web |title=Listen, Learn, Participate: A #BlackLivesMatter Resource Series |year=2014 |url=http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series |author=Oakland Public Library |location=Kalifornië |ref=none |access-date=15 September 2016 |archive-date=16 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043052/http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series}} * {{cite web |title=Black Lives Matter Reference Guide |date=Julie 2016 |first=Malcolm |last=Teller |work=Medium |url=https://medium.com/malcolm-teller/black-lives-matter-a-collection-of-syllabi-6497460b9668 |ref=none}} == Eksterne skakels == * [https://blacklivesmatter.com/ Amptelike webwerf] van die Black Lives Matter Global Network Foundation * [https://web.archive.org/web/20141226205743/https://www.elephrame.com/textbook/protests Lys van 1&nbsp;007 Black Lives Matter-betogings] * [http://www.joincampaignzero.org/ Campaign Zero to end police violence] * {{cite web |title=Read This: #BlackLivesMatter Reads for Teens |url=https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |publisher=Hennepin County Library |location=Minnesota |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921203253/https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |archive-date=21 September 2016}} (bibliografie) * {{cite web |title=#blacklivesmatter |date=28 Desember 2016 |url=http://www.yalsa.ala.org/thehub/tag/blacklivesmatter/ |publisher=Young Adult Library Services Association}} (bibliografie) * [https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml Chicago Black Lives Matter Protest Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125205203/https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml |date=25 Januarie 2021}} by die Newberry-biblioteek {{Normdata}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Protes]] [[Kategorie:Aktivisme]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Slagspreuke]] [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] 326bm1bncnp9b2i8yll68ir117ks5q2 0 470010 2974747 2974548 2026-10-02T12:32:45Z Jcb 223 2974747 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Lanugo.png|duimnael|Lanugo op die skouer en rug van tweelingmeisies.]] Lanugo is ’n baie fyn, sagte liggaamshare wat ’n [[fetus]] in die baarmoeder ontwikkel om warmte en beskerming te bied.<ref>{{Cite journal |last=Stenn |first=K. S. |last2=Paus |first2=R. |date=2001-01-01 |title=Controls of Hair Follicle Cycling |url=https://doi.org/10.1152/physrev.2001.81.1.449 |journal=Physiological Reviews |volume=81 |issue=1 |pages=449–494 |doi=10.1152/physrev.2001.81.1.449 |issn=0031-9333}}</ref> Dit verdwyn gewoonlik voor of kort ná geboorte, maar kan ook voorkom by volwassenes met ernstige wanvoeding of eetversteurings. Die Latynse woord ''lanugo'' beteken letterlik “wol” of “veerbont”.<ref>{{Cite web|url=https://goong.com/af/latin/lanugo_latin_afrikaans/|title=Lanugo Latin >> Afrikaans|last=Goong|website=Goong.com - New Generation Dictionary|language=af|access-date=2026-09-26}}</ref> == Ontwikkeling == Lanugo begin gedurende die tweede trimester van swangerskap ontwikkel. Die ontwikkeling daarvan hou verband met die vorming van haarfollikels tydens fetale ontwikkeling.<ref>{{Cite journal |last=Amoh |first=Yasuyuki |last2=Li |first2=Lingna |last3=Katsuoka |first3=Kensei |last4=Hoffman |first4=Robert M. |date=2010-06 |title=Embryonic development of hair follicle pluripotent stem (hfPS) cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20683701 |journal=Medical Molecular Morphology |volume=43 |issue=2 |pages=123–127 |doi=10.1007/s00795-010-0498-z |issn=1860-1499 |pmid=20683701}}</ref> Die hare is gewoonlik baie fyn, sag en lig van kleur. Namate die fetus verder ontwikkel, versprei lanugo oor verskillende dele van die liggaam. Dit is veral op die rug, skouers, voorkop en ander dele van die liggaam sigbaar. Die hoeveelheid lanugo en die presiese tydstip waarop dit ontwikkel en uitval, kan tussen individue verskil. == Funksie == Lanugo help fetuse met warmte, velbeskerming en groei. Dit hou die '''vernix caseosa''' (’n wasagtige beskermende laag) vas teen die vel, wat die fetus beskerm teen die amnionvloeistof.<ref>{{Citation|last=Verhave|first=Brendon L.|title=Embryology, Lanugo|date=2022-10-10|work=StatPearls [Internet]|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526092/|access-date=2026-08-13|publisher=StatPearls Publishing|language=en|pmid=30252348|last2=Nassereddin|first2=Ali|last3=Lappin|first3=Sarah L.}}</ref> In fetusse help lanugo babas om liggaamstemperatuur te reguleer want die fetus het aanvanklik min liggaamsvet. Die beweging van lanugo stimuleer reseptore in die vel en dra by tot fetale ontwikkeling.<ref>{{Cite journal |last=Bystrova |first=Ksenia |date=2009-02 |title=Novel mechanism of human fetal growth regulation: A potential role of lanugo, vernix caseosa and a second tactile system of unmyelinated low-threshold C-afferents |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306987708004957 |journal=Medical Hypotheses |language=en |volume=72 |issue=2 |pages=143–146 |doi=10.1016/j.mehy.2008.09.033}}</ref> By volwassenes dui lanugo dikwels op ’n mediese probleem soos wanvoeding of eetversteurings soos anoreksie.<ref>{{Cite journal |last=Marshman |first=Gillian M. |last2=Hanna |first2=Marshall J.D. |last3=Ben-Tovim |first3=David I. |last4=Walker |first4=M. Kay |date=1990 |title=Cutaneous Abnormalities in Anorexia Nervosa |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1440-0960.1990.tb00642.x |journal=Australasian Journal of Dermatology |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1111/j.1440-0960.1990.tb00642.x |issn=1440-0960}}</ref> Wanneer ongewone lanugo-agtige haargroei by ’n volwassene voorkom, kan dit daarom ’n aanduiding wees dat verdere mediese ondersoek nodig is om die onderliggende oorsaak te bepaal. == Verwysings == {{verwysings}} 67tgb3doc5eaccuubw7h7h2ojse3xir 0 470014 2974862 2974630 2026-10-02T20:42:58Z Jcb 223 2974862 wikitext text/x-wiki {{Gaan taal na}} [[Lêer:Pdf 2026-09-30 142050.png|regs|471x471px]] Die reeks ''Abbot Elementary''<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/t/abbott-elementary/|title=Variety}}</ref> is 'n werkplek-mokumentêre-sitkom oor 'n groep toegewyde onderwysers wat werk in 'n chronies onderbefondse, hoosaaklik Swart openbare skool in Philadelphia. In hierdie werkplek-komedie word 'n groep toegewyde, passievolle onderwysers en 'an tood-doof skoolhoof, saamgebring in 'n openbare skool in Philadelphia waar hulle, ten spytr van die uitdagings teen hule, vasbeslote is om hul leerders te help om in die lewe te slag. Al is hoerdie merkwaardige opvoeders onderbeman en onderbefonds, hulle hou van hulle doen - selfs al hou hulle nie van die skooldistrik se minder -as -uitmuntende houding tenoor die onderrig van kinders nie. ''Abbot Elementary'' vertolk Emmy-torkenningwenner [[Quinta Brunson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.detpress.com/abc/shows/abbott-elementary/|title=Detpress}}</ref> as Jannine Teagues, [[Tyler James Williams]]<ref>{{Cite web|url=https://www.thereckoningmag.com/the-reckoning-blog/tyler-james-williams-is-a-caution-against-sexuality-fishing-expeditions|title=Thereckoning.com}}</ref> as Gregory Eddie, [[Jannele James]] as Ava Coleman, [[Chris Perfetti]] as Jacob Hill, [[Lisa Ann Walter]] as Melissa Schemmenti, [[Willaim Stanford Davis]] as Mnr.Johnson en Emmy-toekenningwenner [[Sheryl Lee Ralph]] as Barbara Howard. Quinta Brunson het die reeks geskep en dien as uitvoerende vervaardiger saam met [[Justin Halpern]] en [[Patrick Schumacker]] van [[Delicious Non-Sequitur Production]], [[Randall Einhorn]] en [[Brian Rubenstein]]. Die reeks word vervaardig deur Warner Bros. Televisie en 20ste Televisie, wat deel vorm van [[Disney Television Studios]]. == Storielyn == Wat begin as geskree en gesug oor die ongeskuldige klug van 'n skoolklaskamer-mat wat bederf is beklemtoon gou meer sistemiese probleme. Daar is urine daarop pmdat die toilette nie werk nie. Die onderwyser kan nie nog van haar eie geld gebruik om dit te vervang nie. Die skooladministrasie beskou dit nie as belangrik genoeg vir 'n begrotingditem nie. En die kind wat daarop sou slaap tydens middagete wanneer hy nie tuis kon slaap nie, het skeilik nie net 'n manier om in die klas betrokke te wees verloor nie, maar ook 'n veilige toevlug. So verloop nog 'n dag by die ''Wiilard R.Abbot Elementary School,'' wanneer die suksesse en beproewings universeel is, selfs al bestaan die gebou self nie verder as die Hollywood-klankverhoogte van ''Abbot Elementary'' nie- 'n TV sitkom vertel vanuit die oogpunt van openbare skoolonderwysers en- personeel. Dit het sy eerste seisoen op ABC afgesluit en is vir 'n tweede seisoen hernu. Die komediant uit Philidalphia, Quinta Brunson, het jare se werk in aanlyn-inhoud, dramatiese en sketskomedieereekse, en stemrolle vir animasie benut om die loodsaflewering van die reeks te ontwinkkel. Geïnspireer deur haar eie onderwys in die stad en haar moeder se werk as onderwyser daar, vertolk ''Abbot Elementary'' Brunson as Janine Teagues, wat haar tweede jaar as 'n graad 2-onderwyser by die fiktiewe skool navigeer. Die episodes ondersoek haar kollegas, leerders en interaksies deur 'n komiese en soms tragikomiese lens, asof dit deur 'n dokumetêre filmspan gevolg word, insluitend onderhoudsgemnten, vertelling oor A- en B- roll- beeldmteriaal, en baie vierde- muur-blikke van verwarring en verwarring en vreugde. Dit het skeilik en slim die land se voortdurende gesprek, om nie te praat van die vermaaklikheidskanon nie-- oor die verdediging van opnebare onderwys versterk. Voor ''Abbot Elementary'' is hierdie mokumentêre-formaat veral gebruik in ''The Office'', 'n sitkom wat al meer as twee dekades deel van die openbare bewussyn is. Net soos ''The Office'' het ''Abbot Elementary'' 'n kern-ensemble-rolverdeling was sterk reaksies ontlok. Brunson skryf teenkarakters vir haar Ms Teagues-karakter wat karikature osu wees, was dit nie dat elke grap 'n kern van waarheid bevat nie. Sy word vergesel deur Janelle Jamesseskelm, opwaarts- mislukkende skoolhoof Ava Coleman(die skool se weergawe van Dunder Mifflin se Michael Scott). == Verwysings == {{verwysings}} a26ril3vd7uw3vj9p7u3ktvvqc66eai 0 470016 2974869 2974623 2026-10-02T20:49:39Z Jcb 223 2974869 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Gaan taal na}} {{Inligtingskas rolprent |regisseur={{Plainlist| * [[Cynthia Erivo]] * [[Ncuti Gatwa]] * [[James Acaster]] * [[Dee Bradley Baker]] * [[Serrana Su-Ling Bliss]] }}|musiek={{Plainlist| * [[Toby Marlow]] (songs) * [[Lucy Moss]] (songs) * [[Isabella Summers]] (score) }}|land={{Plainlist| * United Kingdom * United States }}|taal=English}} '''''Bad Fairies''''' is 'n komende geanimeerde musiek-fantasie-komedie film geregisseer deur Megan Nicole Dong en geskryf deur Deborah Frances- White en Zoë Tomalin, met liedjies geskryf deur Toby Marlow en Lucy Moss.Die film, wat in hedendaagse Londen, en volg 'n bende feetjies wat elke reël in die boek breek. Die film sal Cynthia Erivo, Ncuti Gatwa, James Acaster, [[Dee Bradley Baker]] en Serrana Su-Ling Bliss speel. Locksmith Animation het in Junie 2021 begin om 'n oorspronklike musiek-komediefilm te ontwikkeling saam met ''That Christmas'' (2024), toe uitvoerende hoof Sarah Smith vervang is deur Natalie Fischer. Dong het in Junie 2023 as regisseur aangesluit, met Frances-White wat die draaiboek geskryf het, saam met die amptelike titelaankondiging. Marlow en Moss het later aan boord gekom om oorspronklike liedjies vir die film te skryf, met Isabella Summers wat die musiek gekomponeer het, en DNEG Animation wat die animasie behartig het. ''Bad Fairies'' is geskeduleer om op 21 Mei 2027 in teaters vrygestel te word. == Perseel == In hedendaagse Londen breek 'n bende feetjies elke reël in die boek. <ref name="WBPA">{{Cite web|url=https://deadline.com/2023/06/warner-bros-animation-locksmith-bad-fairies-lunar-chronicles-1235413420/|title=Warner Bros Pictures Animation Inks First-Look Deal With Locksmith Animation; First Pics Are ''Bad Fairies'' & ''The Lunar Chronicles''|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=9 June 2023|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=9 June 2023}}</ref> Wanneer hulle egter per ongeluk 'n jong tiener in 'n feetjie verander, ontdek hulle uit dat die magiese stelsel op die rand van ineenstorting is. == Stemrolverdeling == * Cynthia Erivo as Jayne Staplegun, 'n baanbrekende feetjie wie se uitdagende streep 'n rebellie vonk. * Ncuti Gatwa * James Acaster as plakkers * [[Dee Bradley Baker]] as Gemaalde Beesvleis * Serrana Su-Ling Bliss as Fei, 'n tiener wat per ongeluk in 'n feetjie verander is == Verwysings == {{verwysings}} kc60tev0ttgbkos8nazy2tl5g0d632x 0 470030 2974859 2974493 2026-10-02T20:39:28Z Jcb 223 2974859 wikitext text/x-wiki Spesifieke warmtekapasiteit (C_p) is die hoeveelheid energie benodig om 'n stof se temperatuur te verhoog. Byvoorbeeld, die warmtekapasiteit van water is 4.1868 kJ/(kg.°C). Dit beteken: om 1 kg water se temperatuur met 1°C te verhoog, verg 4.1868 kJ se energie. Die warmtekapasiteit van 'n stof word eksperimenteel bepaal. Omdat die spesifieke warmtekapasiteit van temperatuur afhanklik is, kan eksperimentele waardes van die warmtekapasiteit met wiskundige vergelykings benader word. Verskillende stowwe het verskillende koëffisiënte. Uit hierdie vergelykings kan die [[entalpie]] (H) en [[entropie]] (S) nou ook verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(t) + \int_t^T C_p(T) dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(t) + \int_t^T \frac{C_p(T)}{T} dT</math> Waar: * T = temperatuur in Kelvin * t = T° = die verwysingstemperatuur = 25°C = 298.15 K <math>H^\circ(t)</math> en <math>S^\circ(t)</math> kan verkry word uit die literatuur. Vir meer hieroor, kyk [[Entalpie#Bepaling_van_absolute_entalpie|Bepaling van absolute entalpie]] en [[Entropie#Bepaling_van_absolute_entropie|Bepaling van absolute entropie]]. Die bekendste vergelykings is: * Shomate vergelykings<ref>Die Shomate koëffisiënte kan verkry word van [https://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook]</ref> * Nasa-7 vergelykings == Shomate vergelykings == Die Shomate vergelykings is in die vorm: :<math>t = \frac{T}{1000}</math> :<math>C_p = A + Bt + Ct^2 + Dt^3 + \frac{E}{t^2} \quad \text{in J/(mol.K)}</math> :<math>H^\circ = At + B\frac{t^2}{2} + C\frac{t^3}{3} + D\frac{t^4}{4} - \frac{E}{t} + F \quad \text{in kJ/mol}</math> :<math>S^\circ = A\ln(t) + Bt + C\frac{t^2}{2} + D\frac{t^3}{3} - E\frac{1}{2t^2} + G \quad \text{in J/(mol.K)}</math> Waar T = temperatuur in Kelvin Elke komponent (bv H₂O, H₂, CH₄, CO, CO₂, N₂, ens) het sy eie stel koëffisiënte. Elke komponent het gewoonlik ook twee of meer stelle koëffisiënte vir verskillende temperatuurgebiede. Byvoorbeeld * Vir 298 K tot 1300 K geld: A₁, B₁, C₁, D₁, E₁, F₁, G₁ * Vir 1300 K tot 6000 K geld: A₂, B₂, C₂, D₂, E₂, F₂, G₂ ==Nasa-7 vergelykings== Die Nasa-7 vergelykings word verkry van 'n vierdegraadse polinoom vir molêre warmtekapasiteit: :<math>\frac{C_p}{R} = a_1 + a_2T + a_3T^2 + a_4T^3 + a_5T^4</math> :<math>\frac{H^\circ}{RT} = a_1 + a_2\frac{T}{2} + a_3\frac{T^2}{3} + a_4\frac{T^3}{4} + a_5\frac{T^4}{5} + \frac{a_6}{T}</math> :<math>\frac{S^\circ}{R} = a_1\ln(T) + a_2T + a_3\frac{T^2}{2} + a_4\frac{T^3}{3} + a_5\frac{T^4}{4} + a_7</math> Waar: * R die [[gaskonstante]] is. * T = temperatuur in Kelvin Let daarop dat die formule vir <math>H^\circ</math> onverwags is. 'n Mens sou die volgende verwag: :<math>\frac{H^\circ}{R} = a_1T + a_2\frac{T^2}{2} + a_3\frac{T^3}{3} + a_4\frac{T^4}{4} + a_5\frac{T^5}{5} + a_6</math> Verder bevat die Nasa-7 vergelykings ook die gaskonstante. Die rede vir al hierdie is dat die linkerkant en regterkant van die vergelyking dimensieloos is. Dus is dit eenvoudig om die C_p, H en S in verskillende eenhede te rapporteer: * Wanneer R = 8.314 J/(mol.K) en T in Kelvin, dan: C_p in J/(mol.K), H in J/mol en S in J/(mol.K) * Wanneer R = 1.9859 BTU/(lbmol.°R) en T in °R, dan: C_p in BTU/(lbmol.°R), H in BTU/lbmol en S in BTU/(lbmol.°R) Let daarop dat die temperature aan die regterkant van die vergelyking ALTYD in Kelvin moet wees. == Skep jou eie vergelykings == Jy kan ook jou eie vergelykings skep deur gebruik te maak van C_p-waardes en die koëffisiënte bepaal deur liniêre regressie. === Vergelyking vir molêre warmtekapasiteit === Veronderstel jy besluit dat jou vergelyking vir C_p soos volg moet lyk. :<math>C_p = A + BT + CT^2 + DT^3 + \frac{E}{T} + \frac{F}{T^2}</math> === Vergelyking vir entalpie === Die vergelyking van H kan nou soos volg verkry word: :<math>H^\circ(T) = H^\circ(298) + \int_{298}^T C_p(T) \ dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(298) + \int_{298}^T A + BT + CT^2 + DT^3 + \frac{E}{T} + \frac{F}{T^2} \ dT</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(298) + \left[ AT + B\frac{T^2}{2} + C\frac{T^3}{3} + D\frac{T^4}{4} + E\ln(T) - \frac{F}{T} \right]_{298}^T</math> :<math>H^\circ(T) = H^\circ(298) + A(T-298) + B\frac{T^2-298^2}{2} + C\frac{T^3-298^3}{3} + D\frac{T^4-298^4}{4} + E (\ln(T) - ln(298))- F\left(\frac{1}{T} - \frac{1}{298} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>H^\circ(T) = AT + B\frac{T^2}{2} + C\frac{T^3}{3} + D\frac{T^4}{4} + E\ln(T) - \frac{F}{T} + G</math> |} Waar: :<math>G = H^\circ(298) - A(298) - B\frac{298^2}{2} - C\frac{298^3}{3} - D\frac{298^4}{4} - E\ln(298) + \frac{F}{298}</math> === Vergelyking vir entropie === Die vergelyking vir S kan soos volg verkry word: :<math>S^\circ(T) = S^\circ(298) + \int_{298}^T \frac{C_p(T)}{T} \ dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(298) + \int_{298}^T \frac{1}{T} \left( A + BT + CT^2 + DT^3 + \frac{E}{T} + \frac{F}{T^2} \right) \ dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(298) + \int_{298}^T \frac{A}{T} + B + CT + DT^2 + \frac{E}{T^2} + \frac{F}{T^3} dT</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(298) + \left[ A \ln(T) + BT + C\frac{T^2}{2} + D\frac{T^3}{3} - E \frac{1}{T} - F\frac{1}{2T^2} \right]_{298}^T</math> :<math>S^\circ(T) = S^\circ(298) + A \left( \ln(T) - \ln(298) \right) + B (T-298) + C \frac{T^2-298^2}{2} + D \frac{T^3-298^3}{3} - E \left(\frac{1}{T}-\frac{1}{298} \right) - F \left(\frac{1}{2T^2}-\frac{1}{2 \times 298^2} \right)</math> {| class="wikitable" |-align=center | <math>S^\circ(T) = A \ln(T) + B T + C \frac{T^2}{2} + D \frac{T^3}{3} - E \frac{1}{T} - F \frac{1}{2T^2} + H</math> |} Waar: :<math>H = S^\circ(298) - A \ln(298) - B(298) - C \frac{298^2}{2} - D \frac{298^3}{3} + E \frac{1}{298} + F \frac{1}{2 \times 298^2}</math> == Kyk ook == * [[Warmtekapasiteit]] * [[Entalpie]] * [[Entropie]] * [[Termodinamiese ewewig]] == Verwysings == {{verwysings}} s8sb88kedh925w3hn8tnxl2fftubklv 0 470038 2974951 2974674 2026-10-03T07:45:46Z Aliwal2012 39067 /* Taksonomie */ 2974951 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Natal Sand Frog (Tomopterna natalensis) (6885870624).jpg |image_caption = ''Tomopterna natalensis'' |display_parents = 3 |name = Sandpaddas |taxon = Tomopterna |authority = [[Auguste Duméril|Duméril]] & [[Gabriel Bibron|Bibron]], 1841 |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Taksonomie|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''Sandpaddas''' (''Tomopterna'') is 'n genus van [[padda]]s van die familie [[Pyxicephalidae]]. Die genus is eers wetenskaplik beskryf deur [[André Marie Constant Duméril]] en [[Gabriel Bibron]] in 1841.<ref name="AMNH">[http://research.amnh.org/vz/herpetology/amphibia/index.php//Amphibia/Anura/Pyxicephalidae/Cacosterninae/Tomopterna ''Tomopterna'' Darrel R. Frost - Amphibian Species of the World: an online reference - Version 6.0 - American Museum of Natural History]}}</ref> Daar is 17 spesies wat in [[Afrika suid van die Sahara]] voorkom waarvan sewe in Suid-Afrika aangetref word.<ref name="AMWEB">[http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Tomopterna&where-species= ''Tomopterna'' University of California - AmphibiaWeb]</ref> ==Taksonomie== '''Genus ''Tomopterna''''' * Spesie ''[[Tomopterna adiastola]]'' -- die [[trillersandpadda]] <ref name="Wildlife"/> * Spesie ''[[Tomopterna branchii]]'' -- die [[Namakwa-sandpadda]] <ref name="Wildlife"/> * Spesie ''[[Tomopterna cryptotis]]'' -- die [[gewone sandpadda]] * Spesie ''[[Tomopterna damarensis]]'' * Spesie ''[[Tomopterna delalandii]]'' -- die [[gestreepte sandpadda]] <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> * Spesie ''[[Tomopterna elegans]]'' * Spesie ''[[Tomopterna gallmanni]]'' * Spesie ''[[Tomopterna kachowskii]]'' * Spesie ''[[Tomopterna krugerensis]]'' -- die [[sandveldsandpadda]] <ref name="Wildlife"/> * Spesie ''[[Tomopterna luganga]]'' * Spesie ''[[Tomopterna marmorata]]'' -- die [[rooirugsandpadda]] <ref name="Wildlife"/> * Spesie ''[[Tomopterna milletihorsini]]'' * Spesie ''[[Tomopterna monticola]]'' * Spesie ''[[Tomopterna natalensis]]'' -- die [[Natalse sandpadda]] * Spesie ''[[Tomopterna tandyi]]'' -- [[Tandy se sandpadda]] <ref name="Wildlife"/> * Spesie ''[[Tomopterna tuberculosa]]'' * Spesie ''[[Tomopterna wambensis]]'' == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Paddas]] c6dw2egfyaswofqeyipubhf0oa73cg8 0 470052 2974789 2974710 2026-10-02T15:05:47Z Gaius le Roux 203341 Teks is bygevoeg. 2974789 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} '''Militêre vliegtuie''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word, “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “. == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit  ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-redding- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref> == Merke op militêre vliegtuie == Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke. === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer. === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang. ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-sterkenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003. == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld. == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == ojqv7sdz141bk52ger4m04yxbcb5rn1 2974797 2974789 2026-10-02T16:01:58Z Gaius le Roux 203341 Foto's en fotogalerye is bygevoeg. 2974797 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] '''Militêre vliegtuie''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word, “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit  ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (SU-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-redding- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref> == Merke op militêre vliegtuie == Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke. === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer. === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang. ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-sterkenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003. == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld. == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == kh12dvsnjf58heg9jl9byvdt54of61q 2974798 2974797 2026-10-02T16:09:18Z Gaius le Roux 203341 Geringe teksredigering 2974798 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] '''Militêre vliegtuie''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word, “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit  ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (SU-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-redding- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref> == Merke op militêre vliegtuie == Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke. === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer. === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang. ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-sterkenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003. == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld. == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == hot7wjddczg2bwzbu7bgikq9cauerh2 2974800 2974798 2026-10-02T16:51:08Z Gaius le Roux 203341 Fotogalerye is bygevoeg. 2974800 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] '''Militêre vliegtuie''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word, “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit  ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (SU-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransporthelikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande lugvaartuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-redding- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke. === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer. === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang. ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-sterkenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003. == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld. == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == qt31nfybqudxk7jsqrbtf8se9bbdttx 2974801 2974800 2026-10-02T16:53:01Z Gaius le Roux 203341 Byskrif is geredigeer. 2974801 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] '''Militêre vliegtuie''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word, “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit  ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (SU-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransport-helikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande lugvaartuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-redding- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke. === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer. === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang. ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-sterkenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003. == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld. == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == 4koqn2bretu4e2brhy1nwb174sgewom 2974829 2974801 2026-10-02T18:26:14Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Militêre vliegtuie]] na [[Militêre vliegtuig]] geskuif: Die konvensie is ons gebuik enkelfout 2974801 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] '''Militêre vliegtuie''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word, “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit  ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (SU-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransport-helikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande lugvaartuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-redding- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke. === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer. === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang. ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-sterkenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003. == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld. == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == 4koqn2bretu4e2brhy1nwb174sgewom 2974834 2974829 2026-10-02T18:26:50Z Sobaka 328 2974834 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] 'n '''Militêre vliegtuig''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word, “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit  ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (SU-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransport-helikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande lugvaartuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-redding- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke. === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer. === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang. ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-sterkenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003. == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld. == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == o7wm5ng196doh63ng6n9mt6in5c2914 2974914 2974834 2026-10-03T03:50:11Z Gaius le Roux 203341 Teks en fotogalerye is bygevoeg. 2974914 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] 'n '''Militêre vliegtuig''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word, “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit  ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (SU-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransport-helikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande lugvaartuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-redding- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == [[Lêer:225 1987-10-05 Hspt 217 crop dust LR lias 800x486.jpg|duimnael|Merke op Mirage F1AZ reeksnommer 225]] Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === Kuns op ’n militêre vliegtuig hoef nie noodwendig direk op die neus van ’n vliegtuig te wees nie. Dit kan ook agter die stuurkajuit wees. Sien byvoorbeeld die kuns op die bomwerper met die naam ''Hard Rain''.<gallery mode="packed"> Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 219 her shd25 1008x612.jpg|Rockwell B1B-bomwerper met die naam ''Hard Rain'' Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 443 shd25 her 600x364.jpg|Boeing KC-135R Stratotanker met "Wabash Cannonball" </gallery> === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke.<gallery mode="packed"> Lêer:234 1989-07-23 FABL 403 her shd25 her cr 800x486.jpg|Mirage F1AZ met reddingspuntbewoording Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 871 spot 800x486.jpg|Pylreddingsmerk op Tornado </gallery> === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer.<gallery mode="packed"> Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 449 shd25 cr her 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die 100ste Lugherbunkeringsvleuel Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 450 cr shd25 her4 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die Verenigde State Lugmagte in Europa Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 882 spot 800x486.jpg|Britse Koninklike LugmagTornado Lêer:234 1989-07-23 FABL 401 her shd25 her 800x486.jpg|Suid-Afrikaanse Lugmag Mirage F1AZ </gallery> === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:910339 2000-09-04 FAWK 890 spot lr crop 1008x612.jpg|Getal missies op Verenigde State Lugmag F-16C Lêer:203 1993-05-15 AFB Skop 1 crop resize.jpg|Teikenmerk op SALM-Mirage F1CZ </gallery> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang.<gallery mode="packed"> Lêer:DH-9 2004-01-02 Sax 141 LR 800x600.jpg|Oranje, wit en blou rigtingsroermerke Lêer:DeHavil DH9 2004-01-02 Sax 143 cr LR 800x600.jpg|Tipe D- nasionale kenteken Lêer:1210 2005-05-21 FAPB202 800x533.jpg|Nuwe nasionale vlag 21 Mei 2005 op Atlas Oryx 1210 </gallery> ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-sterkenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003.<gallery mode="packed"> Lêer:6498 2003-02-09 041 LR 800x600.jpg|Die sirkelvormige Springbok- nasionale kenteken Lêer:203 2005-09-17 FASK 075 LR 800x533.jpg|Die Springbokkasteel- nasionale kenteken Lêer:6892 1994-04-21 FAJS 345 her 72dpi.jpg|Die Arendkasteel- nasionale kenteken Lêer:3005 2004-09-21 AAD FAWK 084 crop LR 800x531.jpg|Die negepunt-ster- nasionale kenteken </gallery> == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld.<gallery mode="packed"> Lêer:979 1989-05-06 AFB Skop 1 crop dust kleiner1.jpg|Kamoefleerskema op stert, romp en vlerk Lêer:6905 FAWK 600 resize crop res.jpg|Kamoefleerskema van donkergroen, aardbruin en blou Lêer:4013 2006-09-21 FAYP 196 720x480.jpg|Kamoefleerskema in verskeie kleure Lêer:6885 1992-12-10 CFS Dun 354 her 72dpi.jpg|Laesigskema met kleure in meer as een skakering Lêer:847 1992-09-19 Piet 327a crop dust 800x486.jpg|Laesigskema met die grys in een skakering Lêer:842 1992-09-19 Piet 318 crop dust LR 800x486.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys Lêer:837 1990-10-05 Hspt 056a crop dust file 800x486.jpg|Laesigskema met kleure in drie skakerings Lêer:251 2005-10-08 FALO 502 crop LR 800x533.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys op die boonste oppervlakke </gallery> == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == ebxcdo5b9a9thhu6mtzrxwfc4lllmnp 2974916 2974914 2026-10-03T04:12:44Z Gaius le Roux 203341 Geringe teksredigering 2974916 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] 'n '''Militêre vliegtuig''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word; “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (SU-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransport-helikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande vliegtuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-reddings- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == [[Lêer:225 1987-10-05 Hspt 217 crop dust LR lias 800x486.jpg|duimnael|Merke op Mirage F1AZ reeksnommer 225]] Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === Kuns op ’n militêre vliegtuig hoef nie noodwendig direk op die neus van ’n vliegtuig te wees nie. Dit kan ook agter die stuurkajuit wees. Sien byvoorbeeld die kuns op die bomwerper met die naam ''Hard Rain''.<gallery mode="packed"> Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 219 her shd25 1008x612.jpg|Rockwell B1B-bomwerper met die naam ''Hard Rain'' Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 443 shd25 her 600x364.jpg|Boeing KC-135R Stratotanker met "Wabash Cannonball" </gallery> === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke.<gallery mode="packed"> Lêer:234 1989-07-23 FABL 403 her shd25 her cr 800x486.jpg|Mirage F1AZ met reddingspuntbewoording Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 871 spot 800x486.jpg|Pylreddingsmerk op Tornado </gallery> === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer.<gallery mode="packed"> Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 449 shd25 cr her 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die 100ste Lugherbunkeringsvleuel Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 450 cr shd25 her4 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die Verenigde State Lugmagte in Europa Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 882 spot 800x486.jpg|Britse Koninklike LugmagTornado Lêer:234 1989-07-23 FABL 401 her shd25 her 800x486.jpg|Suid-Afrikaanse Lugmag Mirage F1AZ </gallery> === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:910339 2000-09-04 FAWK 890 spot lr crop 1008x612.jpg|Getal missies op Verenigde State Lugmag F-16C Lêer:203 1993-05-15 AFB Skop 1 crop resize.jpg|Teikenmerk op SALM-Mirage F1CZ </gallery> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang.<gallery mode="packed"> Lêer:DH-9 2004-01-02 Sax 141 LR 800x600.jpg|Oranje, wit en blou rigtingsroermerke Lêer:DeHavil DH9 2004-01-02 Sax 143 cr LR 800x600.jpg|Tipe D- nasionale kenteken Lêer:1210 2005-05-21 FAPB202 800x533.jpg|Nuwe nasionale vlag 21 Mei 2005 op Atlas Oryx 1210 </gallery> ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-ster-kenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003.<gallery mode="packed"> Lêer:6498 2003-02-09 041 LR 800x600.jpg|Die sirkelvormige Springbok- nasionale kenteken Lêer:203 2005-09-17 FASK 075 LR 800x533.jpg|Die Springbokkasteel- nasionale kenteken Lêer:6892 1994-04-21 FAJS 345 her 72dpi.jpg|Die Arendkasteel- nasionale kenteken Lêer:3005 2004-09-21 AAD FAWK 084 crop LR 800x531.jpg|Die negepunt-ster- nasionale kenteken </gallery> == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld.<gallery mode="packed"> Lêer:979 1989-05-06 AFB Skop 1 crop dust kleiner1.jpg|Kamoefleerskema op stert, romp en vlerk Lêer:6905 FAWK 600 resize crop res.jpg|Kamoefleerskema van donkergroen, aardbruin en blou Lêer:4013 2006-09-21 FAYP 196 720x480.jpg|Kamoefleerskema in verskeie kleure Lêer:6885 1992-12-10 CFS Dun 354 her 72dpi.jpg|Laesigskema met kleure in meer as een skakering Lêer:847 1992-09-19 Piet 327a crop dust 800x486.jpg|Laesigskema met die grys in een skakering Lêer:842 1992-09-19 Piet 318 crop dust LR 800x486.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys Lêer:837 1990-10-05 Hspt 056a crop dust file 800x486.jpg|Laesigskema met kleure in drie skakerings Lêer:251 2005-10-08 FALO 502 crop LR 800x533.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys op die boonste oppervlakke </gallery> == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == rvgrvmzj54jjb25gpf6tkzwtd75s76o 2974917 2974916 2026-10-03T04:14:56Z Gaius le Roux 203341 Byskrif is geredigeer. 2974917 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] 'n '''Militêre vliegtuig''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word; “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (Su-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransport-helikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande vliegtuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-reddings- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == [[Lêer:225 1987-10-05 Hspt 217 crop dust LR lias 800x486.jpg|duimnael|Merke op Mirage F1AZ reeksnommer 225]] Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === Kuns op ’n militêre vliegtuig hoef nie noodwendig direk op die neus van ’n vliegtuig te wees nie. Dit kan ook agter die stuurkajuit wees. Sien byvoorbeeld die kuns op die bomwerper met die naam ''Hard Rain''.<gallery mode="packed"> Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 219 her shd25 1008x612.jpg|Rockwell B1B-bomwerper met die naam ''Hard Rain'' Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 443 shd25 her 600x364.jpg|Boeing KC-135R Stratotanker met "Wabash Cannonball" </gallery> === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke.<gallery mode="packed"> Lêer:234 1989-07-23 FABL 403 her shd25 her cr 800x486.jpg|Mirage F1AZ met reddingspuntbewoording Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 871 spot 800x486.jpg|Pylreddingsmerk op Tornado </gallery> === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer.<gallery mode="packed"> Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 449 shd25 cr her 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die 100ste Lugherbunkeringsvleuel Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 450 cr shd25 her4 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die Verenigde State Lugmagte in Europa Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 882 spot 800x486.jpg|Britse Koninklike LugmagTornado Lêer:234 1989-07-23 FABL 401 her shd25 her 800x486.jpg|Suid-Afrikaanse Lugmag Mirage F1AZ </gallery> === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:910339 2000-09-04 FAWK 890 spot lr crop 1008x612.jpg|Getal missies op Verenigde State Lugmag F-16C Lêer:203 1993-05-15 AFB Skop 1 crop resize.jpg|Teikenmerk op SALM-Mirage F1CZ </gallery> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang.<gallery mode="packed"> Lêer:DH-9 2004-01-02 Sax 141 LR 800x600.jpg|Oranje, wit en blou rigtingsroermerke Lêer:DeHavil DH9 2004-01-02 Sax 143 cr LR 800x600.jpg|Tipe D- nasionale kenteken Lêer:1210 2005-05-21 FAPB202 800x533.jpg|Nuwe nasionale vlag 21 Mei 2005 op Atlas Oryx 1210 </gallery> ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-ster-kenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003.<gallery mode="packed"> Lêer:6498 2003-02-09 041 LR 800x600.jpg|Die sirkelvormige Springbok- nasionale kenteken Lêer:203 2005-09-17 FASK 075 LR 800x533.jpg|Die Springbokkasteel- nasionale kenteken Lêer:6892 1994-04-21 FAJS 345 her 72dpi.jpg|Die Arendkasteel- nasionale kenteken Lêer:3005 2004-09-21 AAD FAWK 084 crop LR 800x531.jpg|Die negepunt-ster- nasionale kenteken </gallery> == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld.<gallery mode="packed"> Lêer:979 1989-05-06 AFB Skop 1 crop dust kleiner1.jpg|Kamoefleerskema op stert, romp en vlerk Lêer:6905 FAWK 600 resize crop res.jpg|Kamoefleerskema van donkergroen, aardbruin en blou Lêer:4013 2006-09-21 FAYP 196 720x480.jpg|Kamoefleerskema in verskeie kleure Lêer:6885 1992-12-10 CFS Dun 354 her 72dpi.jpg|Laesigskema met kleure in meer as een skakering Lêer:847 1992-09-19 Piet 327a crop dust 800x486.jpg|Laesigskema met die grys in een skakering Lêer:842 1992-09-19 Piet 318 crop dust LR 800x486.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys Lêer:837 1990-10-05 Hspt 056a crop dust file 800x486.jpg|Laesigskema met kleure in drie skakerings Lêer:251 2005-10-08 FALO 502 crop LR 800x533.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys op die boonste oppervlakke </gallery> == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == mrwjn87g59z1nxwbxoll1737up98vjw 2974919 2974917 2026-10-03T04:24:41Z Gaius le Roux 203341 Die "Nog besig"-sjabloon is verwyder. 2974919 wikitext text/x-wiki [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] 'n '''Militêre vliegtuig''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word; “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (Su-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransport-helikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande vliegtuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-reddings- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == [[Lêer:225 1987-10-05 Hspt 217 crop dust LR lias 800x486.jpg|duimnael|Merke op Mirage F1AZ reeksnommer 225]] Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) === Neuskuns === Kuns op ’n militêre vliegtuig hoef nie noodwendig direk op die neus van ’n vliegtuig te wees nie. Dit kan ook agter die stuurkajuit wees. Sien byvoorbeeld die kuns op die bomwerper met die naam ''Hard Rain''.<gallery mode="packed"> Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 219 her shd25 1008x612.jpg|Rockwell B1B-bomwerper met die naam ''Hard Rain'' Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 443 shd25 her 600x364.jpg|Boeing KC-135R Stratotanker met "Wabash Cannonball" </gallery> === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke.<gallery mode="packed"> Lêer:234 1989-07-23 FABL 403 her shd25 her cr 800x486.jpg|Mirage F1AZ met reddingspuntbewoording Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 871 spot 800x486.jpg|Pylreddingsmerk op Tornado </gallery> === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer.<gallery mode="packed"> Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 449 shd25 cr her 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die 100ste Lugherbunkeringsvleuel Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 450 cr shd25 her4 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die Verenigde State Lugmagte in Europa Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 882 spot 800x486.jpg|Britse Koninklike LugmagTornado Lêer:234 1989-07-23 FABL 401 her shd25 her 800x486.jpg|Suid-Afrikaanse Lugmag Mirage F1AZ </gallery> === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:910339 2000-09-04 FAWK 890 spot lr crop 1008x612.jpg|Getal missies op Verenigde State Lugmag F-16C Lêer:203 1993-05-15 AFB Skop 1 crop resize.jpg|Teikenmerk op SALM-Mirage F1CZ </gallery> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang.<gallery mode="packed"> Lêer:DH-9 2004-01-02 Sax 141 LR 800x600.jpg|Oranje, wit en blou rigtingsroermerke Lêer:DeHavil DH9 2004-01-02 Sax 143 cr LR 800x600.jpg|Tipe D- nasionale kenteken Lêer:1210 2005-05-21 FAPB202 800x533.jpg|Nuwe nasionale vlag 21 Mei 2005 op Atlas Oryx 1210 </gallery> ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-ster-kenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003.<gallery mode="packed"> Lêer:6498 2003-02-09 041 LR 800x600.jpg|Die sirkelvormige Springbok- nasionale kenteken Lêer:203 2005-09-17 FASK 075 LR 800x533.jpg|Die Springbokkasteel- nasionale kenteken Lêer:6892 1994-04-21 FAJS 345 her 72dpi.jpg|Die Arendkasteel- nasionale kenteken Lêer:3005 2004-09-21 AAD FAWK 084 crop LR 800x531.jpg|Die negepunt-ster- nasionale kenteken </gallery> == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld.<gallery mode="packed"> Lêer:979 1989-05-06 AFB Skop 1 crop dust kleiner1.jpg|Kamoefleerskema op stert, romp en vlerk Lêer:6905 FAWK 600 resize crop res.jpg|Kamoefleerskema van donkergroen, aardbruin en blou Lêer:4013 2006-09-21 FAYP 196 720x480.jpg|Kamoefleerskema in verskeie kleure Lêer:6885 1992-12-10 CFS Dun 354 her 72dpi.jpg|Laesigskema met kleure in meer as een skakering Lêer:847 1992-09-19 Piet 327a crop dust 800x486.jpg|Laesigskema met die grys in een skakering Lêer:842 1992-09-19 Piet 318 crop dust LR 800x486.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys Lêer:837 1990-10-05 Hspt 056a crop dust file 800x486.jpg|Laesigskema met kleure in drie skakerings Lêer:251 2005-10-08 FALO 502 crop LR 800x533.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys op die boonste oppervlakke </gallery> == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == demjqezjhv6f9lk3nhni46d15dk4jqo 2974921 2974919 2026-10-03T04:40:46Z Gaius le Roux 203341 Teks is bygevoeg en 'n foto is geskuif. 2974921 wikitext text/x-wiki [[Lêer:610 2000-09-02 FAWK534 crop shd25 1400x850.jpg|duimnael|Opleidings- en vegvliegtuie van vier lande]] [[Lêer:8026 1995-10-00 FAWK 442 crrot shd25 her cr 1200x729.jpg|duimnael|Transportvliegtuie van drie lande]] 'n '''Militêre vliegtuig''' word volgens tipe geklassifiseer, gegroepeer en ingedeel. Die klassifikasie, groepering en indeling van militêre vliegtuie verskil van dekade tot dekade en is anders in die moderne era. Wat die 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie betref, word outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en observasievliegtuie bespreek en geïllustreer. Die benoemings van militêre vliegtuie word met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui. In die geval van die 1975-groepering van militêre vliegtuie word ’n wye verskeidenheid lugvaartuie gedek. Sover dit die moderne indeling van militêre vliegtuie aangaan, is sowel vastevlerk- as draaivlerkvliegtuie ter sprake. Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Die vliegtuie van verskillende lande word by wyse van kleure en merke van mekaar onderskei. Daar word dikwels van kamoeflering by militêre vliegtuie gebruik gemaak. == Definisie van “militêre vliegtuig” == Volgens Brittanica word ’n ''militêre vliegtuig'' gedefinieer as “enige tipe [[vliegtuig]] wat vir militêre gebruik aangepas is”.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/military-aircraft|title=military aircraft|date=29 September 2026|website=Brittanica|access-date=29 September 2026}}</ref> == 1961-klassifikasie van militêre vliegtuie == Volgens die ''Aviation & Space Dictionary'' word militêre vliegtuie volgens tipe geklassifiseer:<ref name=":1">{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=238 |language=en}}</ref> * Aanvalsvliegtuie * Outogiro’s * Bomwerpers * Vragvliegtuie (transportvliegtuie) * Jagvliegtuie * Vegvliegtuie * Draaivlerkvliegtuie * Amfibiese vliegtuie * Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word * Vliegtuie wat vir fotografie gebruik word * Vliegtuie wat vir opleiding gebruik word (gevorderd, basies en primêr) === Definisies van “draaivlerk”, “rotorvliegtuig” en”‘meulvliegtuig” === ’n ''Draaivlerk'' word beskryf as ’n vlerk wat stukrag met hefkrag en beheerfunksies kombineer en dit word in helikopters aangetref.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=225/226 |language=en}}</ref> In die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' (WAT) word die woord ''draaivlerk'' (in die lugvaart) as die “draagvlerk van ’n helikopter, meulvliegtuig, ens.” beskryf.<ref>{{Cite book |last=Schoonees |first=PC |title=Woordeboek van die Afrikaanse Taal Tweede deel D – F |date=1974 |publisher=Die Staatsdrukker |edition=3de |location=Pretoria, Suid-Afrka |pages=198 |language=af |trans-title=The Dictionary of the Afrikaans Language Part 2, D to F}}</ref> Die term “rotorvliegtuig” (''rotorcraft'' in Engels) is ’n alternatiewe naam vir “helikopter” of “meulvliegtuig”. ’n ''Rotorvliegtuig'' is ’n lugvaartuig wat deur rotorblaaie aangedryf word en sy hoofhefkrag van rotorblaaie ontvang.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=226 |language=en}}</ref> ’n ''Rotorvliegtuig'' word ook omskryf “as ’n lugvaartuig met draaiende blaaie of vlerke wat hefkrag vir vlug genereer”.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=227 |language=en}}</ref> ’n “Meulvliegtuig” (''gyroplane'' in Engels) word omskryf “as ’n lugvaartuig met ’n rotorblad, of draaivlerk, wat deur die slipstroom vanaf die lugskroef aangedryf word”.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=147 |language=en}}</ref> Uit die definisies wat hierbo verskaf word, kan daar afgelei word dat die terme ''draaivlerkvliegtuig'' en ''rotorvliegtuig'' sinonieme is. === Outogiro’s, helikopters, amfibiese vliegtuie en vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word === ==== Outogiro’s ==== ’n ''Outogiro'' word omskryf “as ’n lugvaartuig waarvan die voorwaartse aandrywing verkry word deur middel van ’n konvensionele lugskroef wat deur ’n enjin aangedryf word en ontwerp is met ’n horisontaal gemonteerde stelsel van rotorblaaie op ’n as bo die romp, en sodanige rotors word slegs deur die lugkragte aangedryf en is bedoel om die lugvaartuig in die lug te hou”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=48 |language=en}}</ref> ==== Helikopters ==== ’n Helikopter staan soms as ’n draaivlerkvliegtuig bekend.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=153 |language=en}}</ref> ’n Helikopter is ’n lugvaartuig met ’n hoofrotor(s) wat hefkrag verskaf en wat aangedryf word. Die rotor bestaan gewoonlik uit twee, drie of vier lang blaaie wat aan ’n rotorkop geheg is. ’n Stertrotor verskaf rigtingbeheer en ’n stabiliseerder verskaf heistabiliteit.<ref>{{Cite book |last=Nayler |first=JL |title=Dictionary of Aeronautical Engineering |date=1959 |publisher=George Newnes Ltd |location=London, UK |pages=130 |language=en}}</ref> ==== Amfibiese vliegtuie ==== ’n ''Amfibiese vliegtuig'' word omskryf “as ’n vliegtuig wat ontwerp is om van die grond of van water op te styg of daarop te land”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=33 |language=en}}</ref> Die Russiese Berriev Be-12- amfibiese vliegtuig is vir die eerste keer tydens die 1961-lugvaartdagverbyvlug by Tushino-lughawe in Moskou vertoon.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=154 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word ==== Vliegtuie wat vir observasie (verkenning) gebruik word, het die Lockheed U-2 ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=269 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=605 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunston |first=Bill |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=Chronicle Communications Ltd |isbn=1 872031 30 7 |location=London, United Kingdom |pages=546 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Kayaba ka-1.jpg|Kayaba Ka-1-outogiro Lêer:Pitcairn Aircraft Company PA-39 (c-n M-98, s-n BW830, N3908) 1993-08-01 Andre Gerwing Collection ID 028724.jpg|Pitcairn PA-39-outogiro Lêer:Avro 671 Rota I (Cierva C-30A) AN1179012.jpg|Avro Rota-outogiro Lêer:YHC-1B Chinook.jpg|Vertol Aircraft YHC-1B Chinook-helikopter Lêer:PBY-5 Catalina taking off in 1943.jpg|Consolidated Catalina- amfibiese vliegtuig Lêer:20260811 Vadim Zadorozhniy museum - Beriev Be-12 02.jpg|Beriev Be-12- amfibiese vliegtuig Lêer:Article 001, the first U-2.JPG|Die oorspronklike U-2-verkenningsvliegtuig, bekend as die “Artikel” </gallery> == Vliegtuie wat met ’n “X”, “Y” of “Z” aangedui word == Vliegtuie waarvan die status as eksperimenteel, dienstoetsing, beperkte verkryging en verouderd aangedui word, kry die voorvoegsels X (eksperimenteel), Y (dienstoetsing en beperkte verkryging) en Z (verouderd).<ref name=":1" /> “X” is ’n Verenigde State-benoeming vir eksperimentele vliegtuie wat soms as ’n voorvoegsel vir ander tipebenoemings gebruik word; “XC” is byvoorbeeld ’n transportvliegtuigtipe. “X” verwys gewoonlik na ’n vliegtuig wat suiwer eksperimenteel van aard eerder as ’n prototipe is.<ref>{{Cite book |last=Wragg |first=David |title=A Dictionary of Aviation |date=1973 |publisher=Osprey Publishing Ltd |isbn=0 85045 163 9 |location=Reading, Berkshire in England |pages=283 |language=en}}</ref> Die Bell X-14 was ’n eksperimentele vliegtuig wat vertikaal kon opstyg en land en die Bell X-22A was ’n eksperimentele vliegtuig wat kort opstygings, vertikale landings en kort landings uitgevoer het.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=135 |language=en}}</ref> Boeing het vyf Y1B-9A’s vir evaluering deur die United States Army Air Corps (USAAC) gebou, maar die USAAC het nie produksieweergawes van hierdie tipe bestel nie. Sewe eenhede van die Douglas Y1B-7 is vir evalueringsdoeleindes deur Douglas gebou. Hulle het meeuvlerke, intrekbare onderstelle en oop stuurkajuite gehad.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |isbn=0-517-10316-8 |location=New York in the USA |pages=172 and 336 |language=en}}</ref> Vir ’n beskrywing van hoe die vlerk of vlerke van ’n vliegtuig kan lyk en verskillende tipes vlerke (insluitende ’n meeuvlerk) sien “[[Vlerkkonfigurasie]] “.<gallery mode="packed"> Lêer:Bell X-14 colour ground.jpg|Bell X-14 Lêer:Bell X-22 ducted fan.jpg|Bell X-22 Lêer:Boeing Y1B-9A and P-26 in flight (060421-F-1234P-043) (tight crop, contrast stretch).jpg|Die Boeing Y1B-9A is die groot vliegtuig. Lêer:Douglas Y1B-7 on the ground.jpg|Douglas Y1B-7 </gallery> == 1975-groepering van militêre vliegtuie == In ''Military Aircraft of the World'' word daar tussen vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie onderskei.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Allan Ltd |isbn=0 7110 0649 0-102/74 |edition=3de |location=Shepperton, Surrey in the United Kingdom |pages=4 to 157 |language=en}}</ref> === Vastevlerkvliegtuie === Vastevlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalsvliegtuie (grondaanvalsvliegtuie ingesluit) * Bomwerpers: ’n [[Bomwerper]] kan ’n langafstandvliegtuig, strategiese vliegtuig of verkenningsbomwerper wees en die term ''bomwerper'' sluit ligte en medium bomwerpers en taktiese bomwerpers in. * Elektronieseteenmaatreël-vliegtuie (''electronic countermeasures aircraft'') * Gevegvliegtuie (''combat aircraft'') * Maritieme patrolliebomwerpers en patrollievliegtuie * Observasievliegtuie * Onderskeppingsvliegtuie * Ondersteuningsvliegtuie * Opleidingsvliegtuie * Teenduikbootvliegtuie (aanvalsvliegtuie, verkenningsvliegtuie en vliegbote ingesluit) * Teeninsurgensievliegtuie (aanvalsvliegtuie ingesluit) * Tenkers (vir lugherbunkering met brandstof gebruik) * Transportvliegtuie (kort-, medium- en langafstandvliegtuie ingesluit; swaar, taktiese en strategiese vliegtuie ingesluit; troepedraers, vragvliegtuie, utiliteitstransportvliegtuie en vloottransportvliegtuie ingesluit) * Veeldoel- taktiese vliegtuie * Vegter-bomwerpers (langafstand-, multimissie- en taktiese vliegtuie ingesluit) * Vegvliegtuie: ’n [[Vegvliegtuig]] kan ’n aanvals-, aldoel-, alweer-, multi-/veelrol-, liggewig- of grondaanvalsvliegtuig of langafstand-onderskeppingsvegvliegtuig, multimissievegvliegtuig of lugoorheersingsvegvliegtuig (''air superiority fighter'') wees en die term ''vegvliegtuig'' sluit taktiese aanvalsvliegtuie, veeldoelvegvliegtuie en verkenningsvliegtuie in. * Verdedigingsevaluasievliegtuie * Verkenningsvliegtuie (elektroniese, fotografiese en maritieme verkenningsvliegtuie asook strategiese vliegtuie ingesluit) * Vliegtuie met kanonne/masjiengewere (''gunships'') * Vliegtuie wat byderhandse steun aan grondmagte verskaf (''close support aircraft'') * Vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en die beheer van vliegtuie gebruik word <gallery mode="packed"> Lêer:1091 1994-05-10 FAWK 187 her 72dpi.jpg|Ligte aanvalsvliegtuig (Atlas Impala Mk II van die SALM) Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 222 her shd25 600x364.jpg|Bomwerper (Rockwell B-1B van die VSA) Lêer:Prowler Final Flight division flight (cropped).jpg|Elektronieseteenmaatreël-vliegtuig (Grumman EA-6B Prowler) Lêer:ZA471 AJ-K 2000-09-04 FAWK 887 spot lr 1200x729.jpg|Gevegvliegtuig (multirolvliegtuig) (Tornado Britse Koninklike Lugmag) Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|Maritieme patrollievliegtuig (Avro Shackleton van die SALM) Lêer:56 1995-10-00 FAWK 502 her2 600x364.jpg|Multirolvegvliegtuig (Su-30 van Rusland) Lêer:Grumman OV-1D Mohawk (G-134), USA - Army AN1188459.jpg|Observasievliegtuig (Grumman OV-1 Mohawk) Lêer:North American F-100D-15-NA (SN 54-2281) in flight 060922-F-1234S-011.jpg|Onderskeppingsvliegtuig (North American F-100D Super Sabre) Lêer:Sepecat Jaguar GR1, Royal Air Force AN0141694.jpg|Ondersteuningsvliegtuig (ligte, taktiese ondersteuning) (SEPECAT Jaguar) Lêer:510 1995-10-00 FAWK 465 shd25 her 600x364.jpg|Opleidingsvliegtuig (Franse Mirage 2000B) Lêer:XV258 1995-10-00 FAWK 509 shd25 her3 600x364.jpg|Teenduikbootoorlogvoering (Nimrod) Lêer:Rockwell OV-10A Bronco of VAL-4 at an airfield in Vietnam, in late 1969.jpg|Teeninsurgensievliegtuig (North American OV-10 Bronco) Lêer:580062 2000-08-31 FAWK 198 spot LR 800x486.jpg|Tenker (KC-135R van die VSA) Lêer:7twid 2000-08-00 FAWK 179 spot LR file 800x486.jpg|Transportvliegtuig (strategiese vliegtuig) (Ilyushin Il-76 van Algerië) Lêer:Ca01 2000-08-31 FAWK 190 LR 800x486.jpg|Transportvliegtuig (om personeel te vervoer) (Airbus A310 van België) Lêer:Étendard Mérignac.jpg|Vegter-bomwerper (Dassault Etendard IV-M) Lêer:Fa107 2000-08-00 FAWK 185 spot cr 600x364.jpg|Vegvliegtuig (Belgiese F-16) Lêer:Blackhawk in Flight.jpg|Verkenningsvliegtuig (Lockheed SR-71 Blackbird) Lêer:AC-119G of 17th SOS over Tan Son Nhut Air Base 1969.jpg|Vliegtuig met kanonne/masjiengewere (Fairchild AC-119) Lêer:ZH04 1995-10-02 FAWK 429 shd25 her 1008x612.jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en bevel en beheer gebruik word (Boeing E-3) </gallery> === Draaivlerkvliegtuie === Draaivlerkvliegtuie bestaan uit: * Aanvalshelikopters * Aanvalstransporthelikopters * Aldoelhelikopters * Helikopters met wapens * Helikopters wat swaar vragte kan vervoer * Missielverdedigingshelikopters * Ondersteuningshelikopters * Reddingshelikopters * Taktiese transporthelikopters * Teenduikboothelikopters * Teentenkhelikopters * Troepetransporthelikopters * Utiliteitshelikopters * Veeldoelhelikopters * Verkenningshelikopters <gallery mode="packed"> Lêer:2034 2014-09-19 FASK 5279b shd50 800x533.jpg|Aanvalshelikopter met bewapening (Mil Mi-24A) Lêer:Sikorsky HH-53C Super Jolly Green Giant (S-65A), USA - Air Force AN1705197.jpg|Aanvalstransport-helikopter (Sikorsky S-65A) Lêer:633 1980-07-15 FADN 740 ELshd 800x486.jpg|Aldoel-helikopter, lig (Alouette III) Lêer:136 1980-07-15 Dbn 187 800x486.jpg|Taktiese transporthelikopter, medium (Aerospatiale SA330 Puma) Lêer:UH-1 helicopter armed with SS.11 (in colour).jpg|Teentenkhelikopter (UH-1B Huey met AGM-22 ATGM’e) Lêer:Zuboi 2006-09-20 FAYP 184 LR 800x533.jpg|Teentenkhelikopter (Super Hind Mk III-opgradering van die Mil Mi-24) Lêer:308 1977-10-05 FALA 738 spot LR lias 800x486.jpg|Transporthelikopter (Aerospatiale SA321L Super Frelon) Lêer:120404-A-OC416-061 (7051323037).jpg|Utiliteitshelikopter (Bell UH-1 Iroquois) Lêer:15 2010-08-14 FASK 0099 ELshd 800x533.jpg|Veeldoelhelikopter, lig (Sud Aviation SE3130 Alouette II) </gallery> == Moderne indeling van militêre vliegtuie == Moderne militêre vliegtuie word in vastevlerk- en draaivlerkvliegtuie verdeel. === Vastevlerk- militêre vliegtuie === In die moderne era word vastevlerk- militêre vliegtuie volgens hulle missie in die volgende tipes verdeel, naamlik vegvliegtuie, aanvalsvliegtuie, bomwerpers, multirolvliegtuie, transportvliegtuie, tenkers, patrollievliegtuie, ISR-vliegtuie (vliegtuie wat vir verkenning, intelligensie en waarneming gebruik word), AEW&C-vliegtuie (vliegtuie wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word), EW-vliegtuie (vliegtuie wat vir elektroniese oorlogvoering gebruik word), opleidingsvliegtuie en onbemande vliegtuie.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-planes/|title=The Different Types of Military Planes In Service Today|date=25 Augustus 2026|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AC-130 (5872).jpg|Aanvalsvliegtuig (AC-130J Ghostrider) Lêer:Northrop Grumman B-2A Spirit - United States Air Force - 89-0129 Spirit of Georgia (48688941522).jpg|Bomwerper (Northrop Grumman B-2 Spirit) Lêer:EA-18G VX-31 over Ridgecrest CA 2009.jpg|Elektroniese oorlogvoering (Boeing EA-18G Growler) Lêer:P-8A Poseidon Executes Training Flight (9341119).jpg|Maritieme patrollievliegtuig (P-8 Poseidon) Lêer:U S Air Force F-35As and French Rafales perform formation flight over France (6650328).jpg|Multirolvliegtuig (Rafale) Lêer:MQ-9 Reaper UAV (cropped).jpg|Onbemande vliegtuig (General Atomics MQ-9 Reaper) Lêer:Texan (53097721693).jpg|Opleidingsvliegtuig (Beechcraft T-6 Texan II) Lêer:Boeing KC-46 F-869-903 (21596275084).jpg|Tenker (Boeing KC-46 Pegasus) Lêer:RAF conducts cargo drop during RED FLAG-Alaska 26-2 (9747621).jpg|Transportvliegtuig (Airbus A400M Atlas) Lêer:154th Wing Hawaii Air National Guard F-22 Raptor during the RIMPAC 2018.jpg|Vegvliegtuig (Lockheed Martin F-22 Raptor) Lêer:Flickr - DVIDSHUB - Operation Enduring Freedom Rivet Joint air refueling (Image 1 of 12).jpg|Verkenningsvliegtuig (ISR-vliegtuig) (Boeing RC-135 Rivet Joint) Lêer:2012.10.31 공군 Max Thunder 훈련 Republic of Korea Air Force (8147193429).jpg|Vliegtuig wat vir vroeë waarskuwing en beheer gebruik word (Boeing AEW & C) </gallery> === Draaivlerk- militêre vliegtuie === Draaivlerk- militêre vliegtuie word in aanvals-, transport-, observasie-, utiliteits-, maritieme, multirol-, soek-en-reddings- en opleidingshelikopters verdeel.<ref>{{Cite web|url=https://aerocorner.com/blog/types-of-military-helicopters/|title=The 8 Types of Military Helicopters|date=2 Junie 2023|website=AeroCorner|access-date=29 September 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:AH-64 Apache (466464989).jpg|Aanvalshelikopter (Sikorsky AH-64 Apache) Lêer:Sikorsky MH-60R Seahawk helicopter of Indian Navy.jpg|Maritieme helikopter (Sikorsky MH-60R Seahawk) Lêer:CV-22 Osprey conducts emergency landing training (6398156).jpg|Multirolhelikopter (Bell-Boeing V-22 Osprey) Lêer:MH-6 demonstration in Tampa, Florida, May 2022.jpg|Observasiehelikopter (MD Helicopters MH-6 Little Bird) Lêer:UH-72 Lakota2.jpg|Opleidingshelikopter (Airbus Helicopters UH-72 Lakota) Lêer:Aérospatiale SA 366 G1 MH-65D Dolphin (USCG BuNo 6506, cn 6050) (1-8-2026).jpg|Soek-en-reddingshelikopter (Aerospatiale MH-65 Dolphin) Lêer:A U.S. Marine Corps CH-53 Super Stallion helicopter assigned to Marine Medium Tiltrotor Squadron (VMM) 265 takes off from the amphibious assault ship USS Bonhomme Richard (LHD 6) in the East China Sea March 10 140310-N-LM312-095.jpg|Transporthelikopter (Sikorsky CH-53E Super Stallion) Lêer:Kalundborg port operation for DEFENDER 24 (8368476).jpg|Utiliteitshelikopter (Sikorsky UH-60 Black Hawk) </gallery> == Merke op militêre vliegtuie == Daar kan verskillende merke op militêre vliegtuie wees. Dit kan bestaan uit: * Neuskuns (informele kuns of ’n vliegtuignaam) * Reddingsmerke (wys toegangs- of noodreddingspunte) * Eenheidonderskeidingsmerke (amptelik goedgekeurde heraldiese wapen of ander merke wat ’n eenheid identifiseer) * ’n Reeksnommer (identifiseer die vliegtuig; dit is een van die [[Nommers in lugvaart gebruik|nommers]] wat in die lugvaart gebruik word) * Operasionele merke (teken missies, oorwinnings of teikens aan) * Onderskeidende nasionale kleure en merke (kleure van die nasionale vlag van ’n land en vliegtuigkentekens waarvolgens ’n bepaalde [[lugmag]] se vliegtuie herken en onderskei kan word) [[Lêer:225 1987-10-05 Hspt 217 crop dust LR lias 800x486.jpg|duimnael|Merke op Mirage F1AZ reeksnommer 225]] ’n Dassault Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag word in die meegaande foto uitgebeeld. Die vliegtuig het die reeksnommer 225 en toon tipiese merke wat op ’n militêre vliegtuig verskyn. Van links na regs is daar die eenheidonderskeidingsmerk (op die stertvin, die wapen van 1 Eskader). Die reeksnommer is op die agterste deel van die romp. Die nasionale kenteken (die Springbokkasteel) is op die buitenste deel van die enjinluginlaat. Die reddingsmerk is agter die stuurkajuit. Die naam van die vliegtuig, naamlik “Mirage F1AZ”, is onder die stuurkajuit. Die datum van die foto is 5 Oktober 1987. === Neuskuns === Kuns op ’n militêre vliegtuig hoef nie noodwendig direk op die neus van ’n vliegtuig te wees nie. Dit kan ook agter die stuurkajuit wees. Sien byvoorbeeld die kuns op die bomwerper met die naam ''Hard Rain''.<gallery mode="packed"> Lêer:850084 2002-09-18 FAWK 219 her shd25 1008x612.jpg|Rockwell B1B-bomwerper met die naam ''Hard Rain'' Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 443 shd25 her 600x364.jpg|Boeing KC-135R Stratotanker met "Wabash Cannonball" </gallery> === Reddingsmerke === Reddingspunte is op verskillende plekke op verskillende vliegtuie; daarom is die reddingsmerke ook op verskillende plekke.<gallery mode="packed"> Lêer:234 1989-07-23 FABL 403 her shd25 her cr 800x486.jpg|Mirage F1AZ met reddingspuntbewoording Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 871 spot 800x486.jpg|Pylreddingsmerk op Tornado </gallery> === Eenheidonderskeidingsmerke === Merke en titels op ’n vliegtuig kan verskillende eenhede identifiseer. Die merke en titels van verskillende eenhede word in twee foto’s van die Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R met die reeksnommer 63-8023 uitgebeeld. Eenheidonderskeidingsmerke kan ook die vorm van unieke kleure en kodeletters of eenheidswapens aanneem. Vir laasgenoemde word die merke deur middel van ’n Tornado van die Britse Koninklike Lugmag en ’n Mirage F1AZ van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) geïllustreer.<gallery mode="packed"> Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 449 shd25 cr her 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die 100ste Lugherbunkeringsvleuel Lêer:638023 1995-10-00 FAWK 450 cr shd25 her4 600x364.jpg|Verenigde State Lugmag Boeing KC-135R van die Verenigde State Lugmagte in Europa Lêer:ZA399 AJ-C 2000-09-04 FAWK 882 spot 800x486.jpg|Britse Koninklike LugmagTornado Lêer:234 1989-07-23 FABL 401 her shd25 her 800x486.jpg|Suid-Afrikaanse Lugmag Mirage F1AZ </gallery> === Operasionele merke === Operasionele merke kan in die vorm van missie- of teikenmerke wees. Die getal missies wat ’n Fighting Falcon van die Verenigde State Lugmag onderneem het, word op die vliegtuig aangedui. Twee interessante SALM-vliegtuie is die Mirage F1CZ’s wat MiG 21’s tydens die Grensoorlog neergeskiet het. Hierdie vliegtuie is met klein Angolese Lugmag- nasionale kentekens aan die linkerkant onder die stuurkajuit gemerk. Die een vegvliegtuig het die nommer 213 en die ander het die nommer 203 gehad. Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 is die een ten opsigte waarvan daar aangedui is dat die een MiG 21 onherstelbaar beskadig is, maar volgens inligting wat in ''The MiG Diaries'' verstrek word, is die betrokke MiG nie onherstelbaar beskadig nie en het die MiG veilig geland. Die vlieënier is wel in die skietproses beseer.<ref>{{Cite book |last=Sarria and Reid |first=Eduardo and Lionel |title=The MiG Diaries |date=2023 |publisher=Burnet Media |isbn=9781990956546 |pages=60 to 71 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:910339 2000-09-04 FAWK 890 spot lr crop 1008x612.jpg|Getal missies op Verenigde State Lugmag F-16C Lêer:203 1993-05-15 AFB Skop 1 crop resize.jpg|Teikenmerk op SALM-Mirage F1CZ </gallery> === Nasionale kleure en merke === Nasionale kleure en merke waarvolgens die vliegtuie van verskillende lande van mekaar onderskei kan word, kan uit vlagkleure en unieke kentekens bestaan. Die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse Lugmag word as voorbeelde gebruik. Vliegtuigkentekens kan verskillende vorms hê. Vier verskillende SALM- nasionale kentekens word in hierdie gedeelte as voorbeelde gebruik. ==== Nasionale vlag ==== Suid-Afrika het op 31 Mei 1928 ’n [[nasionale vlag]] met die kleure oranje, wit en blou bekendgestel, en die Suid-Afrikaanse Lugmag het ’n kenteken en rigtingsroermerke aanvaar wat uit dieselfde kleure bestaan het. ’n Nuwe nasionale vlag is op 27 April 1994 bekendgestel en het kort daarna die oranje, wit en blou rigtingsroerstroke op SALM-vliegtuie begin vervang.<gallery mode="packed"> Lêer:DH-9 2004-01-02 Sax 141 LR 800x600.jpg|Oranje, wit en blou rigtingsroermerke Lêer:DeHavil DH9 2004-01-02 Sax 143 cr LR 800x600.jpg|Tipe D- nasionale kenteken Lêer:1210 2005-05-21 FAPB202 800x533.jpg|Nuwe nasionale vlag 21 Mei 2005 op Atlas Oryx 1210 </gallery> ==== Nasionale kentekens ==== In 1950 is die Springbok- sirkelvormige nasionale kenteken bekendgestel. Twee van die Suid-Afrikaanse Lugmag se vorige onderskeidingstekens was in die vorm van ’n kasteel, naamlik die Springbokkasteel en die Arendkasteel. Daar is op 4 Februarie 1957 besluit dat die planaansig van die kasteel in Kaapstad die nuwe nasionale kenteken van die Suid-Afrikaanse Lugmag sal wees. Die Arendkasteel- nasionale kenteken is in 1993 in gebruik geneem. Die huidige onderskeidingsteken is ’n sirkelvormige negepunt-ster-kenteken. Die bekendstellingsdatum van hierdie kenteken was 29 April 2003.<gallery mode="packed"> Lêer:6498 2003-02-09 041 LR 800x600.jpg|Die sirkelvormige Springbok- nasionale kenteken Lêer:203 2005-09-17 FASK 075 LR 800x533.jpg|Die Springbokkasteel- nasionale kenteken Lêer:6892 1994-04-21 FAJS 345 her 72dpi.jpg|Die Arendkasteel- nasionale kenteken Lêer:3005 2004-09-21 AAD FAWK 084 crop LR 800x531.jpg|Die negepunt-ster- nasionale kenteken </gallery> == Die kamoeflering van militêre vliegtuie == Daar word dikwels van [[Kamoeflering in lugvaart|kamoeflering]] by militêre vliegtuie gebruik gemaak. ''Kamoeflering'' word omskryf as “die vermomming of verberging, of die kuns en aktiwiteit van vermomming of verberging, van persone, areas, toerusting of installasies om die vyand te mislei of weg te keer; die materiaal wat vir hierdie doel gebruik word”.<ref>{{Cite book |last=Gentle and Chapel |first=Ernest and Charles |title=Aviation & Space Dictionary |date=15 September 1961 |publisher=Aero Publishers, Inc. |edition=4de |location=Los Angeles, California, USA |pages=71 |language=en}}</ref> === Verskillende soorte kamoefleerskemas === Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmag word gebruik om verskillende kamoefleerskemas uit te beeld.<gallery mode="packed"> Lêer:979 1989-05-06 AFB Skop 1 crop dust kleiner1.jpg|Kamoefleerskema op stert, romp en vlerk Lêer:6905 FAWK 600 resize crop res.jpg|Kamoefleerskema van donkergroen, aardbruin en blou Lêer:4013 2006-09-21 FAYP 196 720x480.jpg|Kamoefleerskema in verskeie kleure Lêer:6885 1992-12-10 CFS Dun 354 her 72dpi.jpg|Laesigskema met kleure in meer as een skakering Lêer:847 1992-09-19 Piet 327a crop dust 800x486.jpg|Laesigskema met die grys in een skakering Lêer:842 1992-09-19 Piet 318 crop dust LR 800x486.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys Lêer:837 1990-10-05 Hspt 056a crop dust file 800x486.jpg|Laesigskema met kleure in drie skakerings Lêer:251 2005-10-08 FALO 502 crop LR 800x533.jpg|Laesigskema met twee skakerings van grys op die boonste oppervlakke </gallery> == Aantekeninge == Die gedeelte oor die Suid-Afrikaanse Lugmag se kleure en merke (asook die fotobybyskrifte in daardie deel) onder “Nasionale kleure en merke” is gegrond op ’n artikel wat in die ''SA Flyer'' gepubliseer is.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |journal=SA Flyer}}</ref> Die beskrywing van een kamoefleerskema as donkergroen, aardbruin en blou is ’n algemene beskrywing – die kleure is nie gestandaardiseerde kleurbenamings nie. == Verwysings == c8jbbdsjvkx8ckfp0kqmbv8wx3yq2zg 1 470053 2974831 2974697 2026-10-02T18:26:14Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Bespreking:Militêre vliegtuie]] na [[Bespreking:Militêre vliegtuig]] geskuif: Die konvensie is ons gebuik enkelfout 2974697 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 470054 2974735 2974716 2026-10-02T12:15:03Z Oesjaar 7467 Spesie naam altyd skuins! 2974735 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomopterna krugerensis.jpg|duimnael|280px|''Tomopterna krugerensis'']] Die '''Sandveldsandpadda''' (''Tomopterna krugerensis''), ook bekend as '''kloppende sandpadda''' of '''Kruger-grawende padda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit word in die suidelike [[Angola]], [[Namibië]], [[Botswana]], suidelike [[Zimbabwe]], suidelike [[Mosambiek]], noordelike [[Suid-Afrika]] en [[Eswatini]] aangetref. Hierdie spesie is gedurende die aand van 23 Oktober 1973 in Suid-Afrika se [[Krugerwildtuin]] ontdek. Twee weke nadat swaar reën in die gebied geval het, is groot getalle gevind rondom die Machayi- en Mathlaguza-panne in die noordoostelike deel van die Park naby die Mosambiekse grens.<ref name="Passmore and Carruthers 1975">{{Cite book |last=Pienaar |title=Die Paddas van die Nasionale Krugerwildtuin |last2=Passmore |last3=Carruthers |publisher=Sigma Press |year=1976}}</ref> == Beskrywing == Manlikes meet 38–45 mm en vroulikes 41–46 mm in snoet-vent lengte. Dit is 'n stewige padda met 'n kort, breë kop. Die voorpote is ook kort en stewig, terwyl die agterpote langer as die lyf is wanneer dit uitgestrek is. Vingers het geen webbe nie, terwyl die tone wel webbe het. Die timpanum is teenwoordig, maar kan onduidelik wees. Die dorsum is tipies roombeige, maar kan wissel van baie ligte grysbruin tot 'n middelbruin. Daar is baie onreëlmatige, kakie-bruin merke, omlyn met donkerbruin tot swart. Daar is ook helderoranje knolle versprei oor die hele dorsum, elk met 'n swart rand. Die vent is vlekkeloos wit.<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> ''Tomopterna krugerensis'' is nie morfologies onderskeibaar van ''Tomopterna cryptotis'' en ''Tomopterna tandyi'' nie, maar die manlike advertensieroep is duidelik: 'n stadig herhalende, perkussiewe "klop" of "kloek", amper soos 'n metronoom.<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] fz3tee5ktdb8wqzixbyjz5wo55win32 2974736 2974735 2026-10-02T12:16:12Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974736 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomopterna krugerensis.jpg|duimnael|280px|''Tomopterna krugerensis'']] {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Sandveldsandpadda | image = | taxon = Tomopterna krugerensis | authority = | synonyms = }} Die '''sandveldsandpadda''' (''Tomopterna krugerensis''), ook bekend as '''kloppende sandpadda''' of '''Kruger-grawende padda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit word in die suidelike [[Angola]], [[Namibië]], [[Botswana]], suidelike [[Zimbabwe]], suidelike [[Mosambiek]], noordelike [[Suid-Afrika]] en [[Eswatini]] aangetref. Hierdie spesie is gedurende die aand van 23 Oktober 1973 in Suid-Afrika se [[Krugerwildtuin]] ontdek. Twee weke nadat swaar reën in die gebied geval het, is groot getalle gevind rondom die Machayi- en Mathlaguza-panne in die noordoostelike deel van die Park naby die Mosambiekse grens.<ref name="Passmore and Carruthers 1975">{{Cite book |last=Pienaar |title=Die Paddas van die Nasionale Krugerwildtuin |last2=Passmore |last3=Carruthers |publisher=Sigma Press |year=1976}}</ref> == Beskrywing == Manlikes meet 38–45 mm en vroulikes 41–46 mm in snoet-vent lengte. Dit is 'n stewige padda met 'n kort, breë kop. Die voorpote is ook kort en stewig, terwyl die agterpote langer as die lyf is wanneer dit uitgestrek is. Vingers het geen webbe nie, terwyl die tone wel webbe het. Die timpanum is teenwoordig, maar kan onduidelik wees. Die dorsum is tipies roombeige, maar kan wissel van baie ligte grysbruin tot 'n middelbruin. Daar is baie onreëlmatige, kakie-bruin merke, omlyn met donkerbruin tot swart. Daar is ook helderoranje knolle versprei oor die hele dorsum, elk met 'n swart rand. Die vent is vlekkeloos wit.<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> ''Tomopterna krugerensis'' is nie morfologies onderskeibaar van ''Tomopterna cryptotis'' en ''Tomopterna tandyi'' nie, maar die manlike advertensieroep is duidelik: 'n stadig herhalende, perkussiewe "klop" of "kloek", amper soos 'n metronoom.<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] ipxb6pqqx5ow5z16xadywwzujelhjsu 2974737 2974736 2026-10-02T12:16:33Z Oesjaar 7467 So maak ons vordering! 2974737 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Sandveldsandpadda | image = | taxon = Tomopterna krugerensis | authority = | synonyms = }} Die '''sandveldsandpadda''' (''Tomopterna krugerensis''), ook bekend as '''kloppende sandpadda''' of '''Kruger-grawende padda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit word in die suidelike [[Angola]], [[Namibië]], [[Botswana]], suidelike [[Zimbabwe]], suidelike [[Mosambiek]], noordelike [[Suid-Afrika]] en [[Eswatini]] aangetref. Hierdie spesie is gedurende die aand van 23 Oktober 1973 in Suid-Afrika se [[Krugerwildtuin]] ontdek. Twee weke nadat swaar reën in die gebied geval het, is groot getalle gevind rondom die Machayi- en Mathlaguza-panne in die noordoostelike deel van die Park naby die Mosambiekse grens.<ref name="Passmore and Carruthers 1975">{{Cite book |last=Pienaar |title=Die Paddas van die Nasionale Krugerwildtuin |last2=Passmore |last3=Carruthers |publisher=Sigma Press |year=1976}}</ref> == Beskrywing == Manlikes meet 38–45 mm en vroulikes 41–46 mm in snoet-vent lengte. Dit is 'n stewige padda met 'n kort, breë kop. Die voorpote is ook kort en stewig, terwyl die agterpote langer as die lyf is wanneer dit uitgestrek is. Vingers het geen webbe nie, terwyl die tone wel webbe het. Die timpanum is teenwoordig, maar kan onduidelik wees. Die dorsum is tipies roombeige, maar kan wissel van baie ligte grysbruin tot 'n middelbruin. Daar is baie onreëlmatige, kakie-bruin merke, omlyn met donkerbruin tot swart. Daar is ook helderoranje knolle versprei oor die hele dorsum, elk met 'n swart rand. Die vent is vlekkeloos wit.<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> ''Tomopterna krugerensis'' is nie morfologies onderskeibaar van ''Tomopterna cryptotis'' en ''Tomopterna tandyi'' nie, maar die manlike advertensieroep is duidelik: 'n stadig herhalende, perkussiewe "klop" of "kloek", amper soos 'n metronoom.<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] 18xu373z5npu20je5yo2gxn4k3mb1l3 2974738 2974737 2026-10-02T12:17:20Z Oesjaar 7467 Uit die Engels! 2974738 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Sandveldsandpadda | image = | taxon = Tomopterna krugerensis | authority = Passmore and Carruthers, 1975<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> | synonyms = }} Die '''sandveldsandpadda''' (''Tomopterna krugerensis''), ook bekend as '''kloppende sandpadda''' of '''Kruger-grawende padda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit word in die suidelike [[Angola]], [[Namibië]], [[Botswana]], suidelike [[Zimbabwe]], suidelike [[Mosambiek]], noordelike [[Suid-Afrika]] en [[Eswatini]] aangetref. Hierdie spesie is gedurende die aand van 23 Oktober 1973 in Suid-Afrika se [[Krugerwildtuin]] ontdek. Twee weke nadat swaar reën in die gebied geval het, is groot getalle gevind rondom die Machayi- en Mathlaguza-panne in die noordoostelike deel van die Park naby die Mosambiekse grens.<ref name="Passmore and Carruthers 1975">{{Cite book |last=Pienaar |title=Die Paddas van die Nasionale Krugerwildtuin |last2=Passmore |last3=Carruthers |publisher=Sigma Press |year=1976}}</ref> == Beskrywing == Manlikes meet 38–45 mm en vroulikes 41–46 mm in snoet-vent lengte. Dit is 'n stewige padda met 'n kort, breë kop. Die voorpote is ook kort en stewig, terwyl die agterpote langer as die lyf is wanneer dit uitgestrek is. Vingers het geen webbe nie, terwyl die tone wel webbe het. Die timpanum is teenwoordig, maar kan onduidelik wees. Die dorsum is tipies roombeige, maar kan wissel van baie ligte grysbruin tot 'n middelbruin. Daar is baie onreëlmatige, kakie-bruin merke, omlyn met donkerbruin tot swart. Daar is ook helderoranje knolle versprei oor die hele dorsum, elk met 'n swart rand. Die vent is vlekkeloos wit.<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> ''Tomopterna krugerensis'' is nie morfologies onderskeibaar van ''Tomopterna cryptotis'' en ''Tomopterna tandyi'' nie, maar die manlike advertensieroep is duidelik: 'n stadig herhalende, perkussiewe "klop" of "kloek", amper soos 'n metronoom.<ref name="Passmore and Carruthers 1975"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] ojtrra2touay7kz56ocxgcszahhbk9g 0 470055 2974727 2974713 2026-10-02T12:04:47Z Oesjaar 7467 En daar gaan ons, in opdrag van Alilwal! 2974727 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = | synonyms = }} Die '''Trillersandpadda''' ''Tomopterna adiastola'' is een van sewe spesies van sandpaddas wat in Suid-Afrika aangetref word <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing en Louis du Preez van die Noordwes-Universiteit in Potchefstroom en die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in Grahamstad, onderskeidelik. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van Botswana, Namibië en Angola. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. DNS-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} sid0sp0ucol8vuhdm6e4sdnobwf44kj 2974728 2974727 2026-10-02T12:08:08Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974728 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = | synonyms = }} Die '''Trillersandpadda''' ''Tomopterna adiastola'' is een van sewe [[spesie]]s van sandpaddas wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing en Louis du Preez van die Noordwes-Universiteit in Potchefstroom en die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in Grahamstad, onderskeidelik. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. DNS-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} i2g3oqdcam4z5pth4kdr9wzhkusulxd 2974729 2974728 2026-10-02T12:08:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974729 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = | synonyms = }} Die '''Trillersandpadda''' ''Tomopterna adiastola'' is een van sewe [[spesie]]s van sandpaddas wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing en Louis du Preez van die Noordwes-Universiteit in Potchefstroom en die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in Grahamstad, onderskeidelik. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. DNS-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] i1ghyt4vq9kyqyy7ka8kvc8anqh4ant 2974730 2974729 2026-10-02T12:09:48Z Oesjaar 7467 Standaardisering.... 2974730 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Trillersandpadda | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = | synonyms = }} Die '''trillersandpadda''' (''Tomopterna adiastola'') is een van sewe [[spesie]]s van sandpaddas wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing en Louis du Preez van die Noordwes-Universiteit in Potchefstroom en die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in Grahamstad, onderskeidelik. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. DNS-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] eecjkvt0hryi7ih3shr19ezkrkmwjyv 2974731 2974730 2026-10-02T12:11:16Z Oesjaar 7467 Baie belangrik. 2974731 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Trillersandpadda | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = Channing, A. & du Preez, L. H., 2020 | synonyms = }} Die '''trillersandpadda''' (''Tomopterna adiastola'') is een van sewe [[spesie]]s van sandpaddas wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word <ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing en Louis du Preez van die Noordwes-Universiteit in Potchefstroom en die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in Grahamstad, onderskeidelik. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. DNS-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] p6ocx31oqalds848mnijz9ad5qjj6tx 2974741 2974731 2026-10-02T12:26:09Z Aliwal2012 39067 Is dit reg so? 2974741 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Trillersandpadda | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = Channing, A. & du Preez, L. H., 2020 | synonyms = }} Die '''trillersandpadda''' (''Tomopterna adiastola'') is een van sewe [[spesie]]s van [[sandpadda]]s wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word.<ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing van die [[Noordwes-Universiteit]] in Potchefstroom en Louis du Preez van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in Grahamstad. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. DNS-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] e8ducdlpows41xhjj5rsvep9irkh9d7 2974742 2974741 2026-10-02T12:27:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974742 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Trillersandpadda | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = Channing, A. & du Preez, L. H., 2020 | synonyms = }} Die '''trillersandpadda''' (''Tomopterna adiastola'') is een van sewe [[spesie]]s van [[sandpadda]]s wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word.<ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing van die [[Noordwes-Universiteit]] in Potchefstroom en Louis du Preez van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in [[Grahamstad]]. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. [[DNS]]-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] m32cl31knuwmetd2a15ab6nwi7kiykx 2974743 2974742 2026-10-02T12:29:29Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2974743 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Trillersandpadda | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = Channing, A. & du Preez, L. H., 2020 | synonyms = | range_map =Tomopterna adiastola iNaturalist.map }} Die '''trillersandpadda''' (''Tomopterna adiastola'') is een van sewe [[spesie]]s van [[sandpadda]]s wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word.<ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing van die [[Noordwes-Universiteit]] in Potchefstroom en Louis du Preez van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in [[Grahamstad]]. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. [[DNS]]-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] nwrm0yupytglix4ru22oeuotebl3ss3 2974745 2974743 2026-10-02T12:32:05Z Oesjaar 7467 Miskien so? 2974745 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Trillersandpadda | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = Channing, A. & du Preez, L. H., 2020 | synonyms = | range_map =Data:Tomopterna adiastola iNaturalist.map }} Die '''trillersandpadda''' (''Tomopterna adiastola'') is een van sewe [[spesie]]s van [[sandpadda]]s wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word.<ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing van die [[Noordwes-Universiteit]] in Potchefstroom en Louis du Preez van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in [[Grahamstad]]. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. [[DNS]]-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 855cshxpthlgc6rtcgcuor9kkt94l11 2974746 2974745 2026-10-02T12:32:20Z Oesjaar 7467 Ai! 2974746 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Trillersandpadda | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = Channing, A. & du Preez, L. H., 2020 | synonyms = | range_map = Tomopterna adiastola iNaturalist.map }} Die '''trillersandpadda''' (''Tomopterna adiastola'') is een van sewe [[spesie]]s van [[sandpadda]]s wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word.<ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing van die [[Noordwes-Universiteit]] in Potchefstroom en Louis du Preez van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in [[Grahamstad]]. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. [[DNS]]-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] emkwemxk09w0runl9r84in232m128li 2974749 2974746 2026-10-02T12:43:23Z Aliwal2012 39067 Nee, Louis du Preez is 'n professor aan die [[Noordwes-Universiteit]] (volgens en:wiki) 2974749 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Trillersandpadda | image = | taxon = Tomopterna adiastola | authority = Channing, A. & du Preez, L. H., 2020 | synonyms = | range_map = Tomopterna adiastola iNaturalist.map }} Die '''trillersandpadda''' (''Tomopterna adiastola'') is een van sewe [[spesie]]s van [[sandpadda]]s wat in [[Suid-Afrika]] aangetref word.<ref name="Wildlife">[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/frog-names Wildlife in vernacular; Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18.; 2025]</ref> Die spesie was lank verwar met ''T. cryptotis'' en is eers in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer deur die werk van Alan Channing en Louis du Preez, beide professore aan die [[Noordwes-Universiteit]] in Potchefstroom, en die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waterbiodiversiteit in [[Grahamstad]]. Die naam ἀδιάστολος [adiastolos] verwys na die Griekse woord vir 'verward, nie onderskei nie'. <ref name="Alytes">[https://www.biotaxa.org/Alytes/issue/view/10722 Taxonomic status of the cryptic sand frog, Tomopterna cryptotis (Anura, Pyxicephalidae) Alan CHANNING1 & Louis H. DU PREEZ; Alytes, 2020, 37 (3–4): 1–21.]</ref> Die werklike ''T. cryptotis'' kom nie in Suid-Afrika voor nie, maar verder noord in die noorde van [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Angola]]. Beide spesies kom langs mekaar voor langs die Thamakalane-rivier in Botswana, by Xigera-kamp in die Okavango en in Bagani in Noord-Namibië.<ref name="Alytes"/> Die verskille tussen die twee spesies is moeilik om te onderskei. Morfologies lyk hulle amper identies. Daar is enkele morfologiese verskille, maar dit is gering. Die teenwoordigheid van 'n prominente tarsale tuberkel aan die proksimale punt van die tarsus, naby die tibio-tarsale gewrig, blyk 'n konstante kenmerk by die noordelike spesies te wees. Die suidelike spesies van Suid-Afrika en suidelike Namibië het nie 'n prominente tarsale tuberkel nie. Hul kleur is ook feitlik dieselfde. Die verskille is hoofsaaklik akoesties – die roep is anders – en geneties. [[DNS]]-navorsing het 'n belangrike rol gespeel in die identifisering van die nuwe spesie. Die roep bestaan ​​uit 'n aantal note wat vinnig herhaal word (vandaar die naam "triller"). Die duur van die note is nie diagnosties nie (19–67 ms vir alle roepe), maar die frekwensies verskil.<ref name="Alytes"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] ia727a4wtfzhidgudgjl3sdbs7wlc1p 1 470057 2974732 2974718 2026-10-02T12:12:33Z Oesjaar 7467 /* Die eerste! */ nuwe afdeling 2974732 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Die eerste! == Dit is so lekker, ons breek die ys, die eerste Wikipedia met 'n artikel oor die spesie! Nog iets vir ons skoolkinders!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 2 Oktober 2026 (UTC) 0cg0qtv77urn36kdr2e6iuh75xnufrn 2974734 2974732 2026-10-02T12:15:01Z Aliwal2012 39067 /* Die eerste! */ Antwoord 2974734 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Die eerste! == Dit is so lekker, ons breek die ys, die eerste Wikipedia met 'n artikel oor die spesie! Nog iets vir ons skoolkinders!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 2 Oktober 2026 (UTC) :Ses jaar na dit in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer is! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:15, 2 Oktober 2026 (UTC) dtgabincxmutwh19ts8laqltav6txtv 2974740 2974734 2026-10-02T12:20:42Z Oesjaar 7467 /* Die eerste! */ Eindelik hartseer! 2974740 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Die eerste! == Dit is so lekker, ons breek die ys, die eerste Wikipedia met 'n artikel oor die spesie! Nog iets vir ons skoolkinders!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 2 Oktober 2026 (UTC) :Ses jaar na dit in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer is! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:15, 2 Oktober 2026 (UTC) :: Dit is eindelik hartseer... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:20, 2 Oktober 2026 (UTC) oo6sm85vhf11tq8b4spz7rtcgae55ol 2974744 2974740 2026-10-02T12:31:33Z Oesjaar 7467 /* Verspreidingsdkaart */ nuwe afdeling 2974744 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Die eerste! == Dit is so lekker, ons breek die ys, die eerste Wikipedia met 'n artikel oor die spesie! Nog iets vir ons skoolkinders!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 2 Oktober 2026 (UTC) :Ses jaar na dit in 2020 as 'n nuwe en onderskeibare spesie geïdentifiseer is! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:15, 2 Oktober 2026 (UTC) :: Dit is eindelik hartseer... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:20, 2 Oktober 2026 (UTC) == Verspreidingsdkaart == {{ping|Rooiratel|Pynappel}}, help asb met die kaart. Nog 'n senior oomblik aan my kant...??? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:31, 2 Oktober 2026 (UTC) 6fwqsk4bukuy5nnrggtllyx6f61uf5a 0 470060 2974733 2026-10-02T12:13:57Z Oesjaar 7467 Aanstuur 2974733 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Sandveldsandpadda]] 0l47nptw6xyo2hb66hfjf6tudmcf4r7 0 470061 2974739 2026-10-02T12:18:06Z Oesjaar 7467 Aanstuur 2974739 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Trillersandpadda]] fdxkc6pc9u304mq342umerbrr4789mu 0 470062 2974763 2026-10-02T14:39:09Z Aliwal2012 39067 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1344043311|Delalande's sand frog]]" te vertaal 2974763 wikitext text/x-wiki Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. [[Kategorie:Fynbos]] [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] 7wneqeccnp74gcl8lxzh21rffm69mfj 2974765 2974763 2026-10-02T14:40:05Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Fynbos]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974765 wikitext text/x-wiki Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] 5phcpox25688snh4o2ah9xxlgsng3nc 2974766 2974765 2026-10-02T14:40:19Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Paddas]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974766 wikitext text/x-wiki Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] 3t6m06bfekxh6lj8w9m6tj87w85fdij 2974778 2974766 2026-10-02T14:53:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974778 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = | synonyms = }} Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. {{taksonbalk}} [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] 56kkhdy0ynffzwbwvybryjokq8dfugq 2974779 2974778 2026-10-02T14:53:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974779 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = }} Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. {{taksonbalk}} [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] t4ffub119yypr7t2ptam1n6rpws2xoa 2974781 2974779 2026-10-02T14:55:02Z Oesjaar 7467 Die stelsel doen dit outomaties! 2974781 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = }} Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] gwmtfxs3662xg7c356gj8tyc5c41694 2974783 2974781 2026-10-02T14:59:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974783 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = * ''Pyxicephalus'' <small>Delalandii Tschudi, 1838</small> * ''Bombinator'' <small>Delalandii Tschudi, 1838</small> * ''Rana delalandii'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] psbl7rxzsf3717wotzl7rmuxvj333ra 2974784 2974783 2026-10-02T14:59:39Z Oesjaar 7467 Ai! 2974784 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = * ''Pyxicephalus Delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Bombinator Delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Rana delalandii'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] tpuigt6n5idysjrtpxrd29vqncc0k5g 2974785 2974784 2026-10-02T14:59:57Z Oesjaar 7467 Ai! 2974785 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = * ''Pyxicephalus delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Bombinator delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Rana delalandii'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''gestreepte sandpadda''' ('''''Tomopterna delalandii'''''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis|Kaap St. Francis]]. {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] 1sqmkg29lkk04n8afr40resqgh194af 2974803 2974785 2026-10-02T17:35:38Z Aliwal2012 39067 Was bietjie besig in die werklike lewe, sal artikel more voltooi 2974803 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = * ''Pyxicephalus delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Bombinator delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Rana delalandii'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''gestreepte sandpadda''' (''Tomopterna delalandii''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis]]. {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] on0iki42fkkyytp9mq1aaqf2k1ca242 2974812 2974803 2026-10-02T17:56:16Z Aliwal2012 39067 2974812 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = * ''Pyxicephalus delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Bombinator delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Rana delalandii'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''gestreepte sandpadda''' (''Tomopterna delalandii''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis]]. ==Beskrywing== ''Tomopterna delalandii'' is 'n spesie met 'n robuuste lyf en 'n padda-agtige voorkoms en gang. Wyfies kan 50 mm bereik in snoet-vent lengte. Die kop is breed en die oë is groot en uitpuilend. Die bene is relatief kort. Daar is geen vinger- of toonskyfies nie, maar die tone het 'n bietjie webbing. Die boonste dele wissel in kleur van liggrys tot donkerbruin, gewoonlik met 'n gevlekte voorkoms en 'n ligte kol tussen die skouers. Daar is ook gewoonlik 'n ligte werwelstreep, en dikwels 'n ligte streep aan weerskante van die liggaam. Mannetjies het 'n donker keel. Die mannetjie se advertensieroep is 'n reeks kort rinkelnote, met ongeveer 6–8 note per sekonde. {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] dsiomvceru1x7t6thq6c7eel1zezupb 2974815 2974812 2026-10-02T18:00:05Z Aliwal2012 39067 2974815 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = * ''Pyxicephalus delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Bombinator delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Rana delalandii'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''gestreepte sandpadda''' (''Tomopterna delalandii''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis]]. ==Beskrywing== ''Tomopterna delalandii'' is 'n spesie met 'n robuuste lyf en 'n padda-agtige voorkoms en gang. Wyfies kan 50 mm bereik in snoet-vent lengte. Die kop is breed en die oë is groot en uitpuilend. Die bene is relatief kort. Daar is geen vinger- of toonskyfies nie, maar die tone het 'n bietjie webbing. Die boonste dele wissel in kleur van liggrys tot donkerbruin, gewoonlik met 'n gevlekte voorkoms en 'n ligte kol tussen die skouers. Daar is ook gewoonlik 'n ligte werwelstreep, en dikwels 'n ligte streep aan weerskante van die liggaam. Mannetjies het 'n donker keel. ==Habitat en oorlewing== Die spesie kom voor in [[fynbos]]heide en vetplante in [[karoo]]- struikeland, en dit kan ook in landbougrond leef. Teling vind plaas in beide tydelike en semi-permanente watermassas wat in panne, poele, vleie en damme voorkom, in plat, sanderige gebiede. Dit is 'n baie volop spesie wat in verskeie beskermde gebiede voorkom. Dit kan plaaslik bedreig word deur [[habitatverlies]] wat veroorsaak word deur die verspreiding van uitheemse plantegroei en landbou- en stedelike uitbreiding. Die mannetjie se advertensieroep is 'n reeks kort rinkelnote, met ongeveer 6–8 note per sekonde. {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] k2whuk5enwgj6u8njcx7jd9vldmz5vr 2974824 2974815 2026-10-02T18:12:20Z Aliwal2012 39067 +Verwysings 2974824 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Tomopterna delalandii | authority = ([[Johann Jakob von Tschudi|Tschudi]], 1838) | synonyms = * ''Pyxicephalus delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Bombinator delalandii'' <small>Tschudi, 1838</small> * ''Rana delalandii'' <small>(Tschudi, 1838)</small> }} Die '''gestreepte sandpadda''' (''Tomopterna delalandii''), ook bekend as '''Delalande se padda''', of die '''Kaapse sandpadda''', is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan westelike en suidelike Suid-Afrika en kom voor in die laagliggende gebiede van [[Namakwaland]], [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] so ver oos as [[Kaap St Francis]].<ref name="iucn status 17 November 2021">{{cite iucn |author=IUCN SSC Amphibian Specialist Group |date=2013 |title=''Tomopterna delalandii'' |volume=2013 |article-number=e.T58776A3073838 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T58776A3073838.en |access-date=17 November 2021}}</ref><ref name=Frost/><ref name=SCARCE/> ==Etimologie== Die spesifieke naam delalandii vereer Pierre Antoine Delalande, 'n Franse ontdekkingsreisiger en natuurkundige wat in 1818 in die Kaapse gebied monsters versamel het.<ref name="Beolens et al. 2013"/> ==Beskrywing== ''Tomopterna delalandii'' is 'n spesie met 'n robuuste lyf en 'n padda-agtige voorkoms en gang. Wyfies kan 50 mm bereik in snoet-vent lengte. Die kop is breed en die oë is groot en uitpuilend. Die bene is relatief kort. Daar is geen vinger- of toonskyfies nie, maar die tone het 'n bietjie webbing. Die boonste dele wissel in kleur van liggrys tot donkerbruin, gewoonlik met 'n gevlekte voorkoms en 'n ligte kol tussen die skouers. Daar is ook gewoonlik 'n ligte werwelstreep, en dikwels 'n ligte streep aan weerskante van die liggaam. Mannetjies het 'n donker keel.<ref name=SCARCE/> Die mannetjie se advertensieroep is 'n reeks kort rinkelnote, met ongeveer 6–8 note per sekonde.<ref name=SCARCE/> ==Habitat en oorlewing== Die spesie kom voor in [[fynbos]]heide en vetplante in [[karoo]]- struikeland, en dit kan ook in landbougrond leef. Teling vind plaas in beide tydelike en semi-permanente watermassas wat in panne, poele, vleie en damme voorkom, in plat, sanderige gebiede. Dit is 'n baie volop spesie wat in verskeie beskermde gebiede voorkom. Dit kan plaaslik bedreig word deur [[habitatverlies]] wat veroorsaak word deur die verspreiding van uitheemse plantegroei en landbou- en stedelike uitbreiding.<ref name="iucn status 17 November 2021" /> ==Verwysings== {{Verwysings|30em|refs= <ref name="Beolens et al. 2013">{{cite book |last1 = Beolens | first1 = Bo | last2 = Watkins | first2 = Michael | last3 = Grayson | first3 = Michael |name-list-style=amp |title=The Eponym Dictionary of Amphibians |url=https://books.google.com/books?id=QJY3BAAAQBAJ&pg=PA54 |date=2013 |publisher=Pelagic Publishing |isbn=978-1-907807-42-8 |page=54}}</ref> <ref name=Frost>{{cite web |url=http://research.amnh.org/vz/herpetology/amphibia/Amphibia/Anura/Pyxicephalidae/Cacosterninae/Tomopterna/Tomopterna-delalandii |title=''Tomopterna delalandii'' (Tschudi, 1838) |author=Frost, Darrel R. |year=2017 |work=Amphibian Species of the World: an Online Reference. Version 6.0 |publisher=American Museum of Natural History |access-date=17 November 2017}}</ref> <ref name=SCARCE>{{cite web |url=http://academic.sun.ac.za/capeherp/cederberg/frogscapesand.htm |title=Cape Sand Frog, Delalande's Sand Frog, Striped Pixie / Gestreepte Sandpadda |author=Davids, Ricardo |year=2017 |work=Survey of Cederberg Amphibians & Reptiles for Conservation & Ecotourism (SCARCE) |publisher=Department of Botany & Zoology, University of Stellenbosch |access-date=17 November 2017}}</ref> }} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] tv6gyfat20du90ygw6e7vtnhobrycqw 10 470063 2974770 2026-10-02T14:45:07Z Oesjaar 7467 Nuwe taksonoom 2974770 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Phrynomantis |parent=Microhylidae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} gx864im7efcorxumcowx3ybx33kks4w 6 470064 2974777 2026-10-02T14:52:51Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Akha-egpaar in noordelike Thailand. Die man dra die stam van 'n piesangboom wat aan hul varke gevoer sal word.}} {{en|1=[[:en:Akha people|Akha]] couple in northern Thailand. The husband is carrying the stem of a banana-plant, which will be fed to their pigs.}} |bron=eie werk, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Akha_cropped_hires.JPG foto] as bron |datum=2010-08-14 21:04 |daarsteller= [[Gebrui... 2974777 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Akha-egpaar in noordelike Thailand. Die man dra die stam van 'n piesangboom wat aan hul varke gevoer sal word.}} {{en|1=[[:en:Akha people|Akha]] couple in northern Thailand. The husband is carrying the stem of a banana-plant, which will be fed to their pigs.}} |bron=eie werk, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Akha_cropped_hires.JPG foto] as bron |datum=2010-08-14 21:04 |daarsteller= [[Gebruiker:Weltenbummler84|Weltenbummler84]], [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=[[Gebruiker:Weltenbummler84|Weltenbummler84]] |ander_weergawes= [[Lêer:Akha cropped hires.JPG|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Mense in die 21ste eeu]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 0h8h9y5y084q18pz7m86gq5m9ylgxlp 2974782 2974777 2026-10-02T14:55:06Z JMK 649 2974782 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van 'n foto van 'n Akha-egpaar in noordelike Thailand. Die man dra die stam van 'n piesangboom wat aan hul varke gevoer sal word.}} {{en|1=AI concept of a photo of an [[:en:Akha people|Akha]] couple in northern Thailand. The husband is carrying the stem of a banana-plant, which will be fed to their pigs.}} |bron=eie werk, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Akha_cropped_hires.JPG foto] as bron |datum=2010-08-14 21:04 |daarsteller= Gebruiker:Weltenbummler84, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Gebruiker:Weltenbummler84 |ander_weergawes= [[Lêer:Akha cropped hires.JPG|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Mense in die 21ste eeu]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-2.0-de}} m2e1dbgi7muid2m50d9cellkuug234o 1 470065 2974780 2026-10-02T14:54:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974780 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 470066 2974790 2026-10-02T15:06:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2974790 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 470067 2974802 2026-10-02T17:33:26Z ~2026-53060-38 215510 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Gummo Marx, Tonight Show.jpg|duimnael]] '''Milton "Gummo" Marx''' ([[23 Oktober]] [[1892]] – [[21 April]] [[1977]]) was 'n Amerikaanse vaudeville-kunstenaar, teateragent en sakeman. Hy was die vierde van die vyf Marx-broers. Hy is in Manhattan gebore en het saam met sy broers op die vaudeville-kring opgetree; hy het die groep verlaat toe hy in 1918, tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], vir militêre diens in die [[Amerikaanse Leër|Amerikaanse leër]] opge...' 2974802 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Gummo Marx, Tonight Show.jpg|duimnael]] '''Milton "Gummo" Marx''' ([[23 Oktober]] [[1892]] – [[21 April]] [[1977]]) was 'n Amerikaanse vaudeville-kunstenaar, teateragent en sakeman. Hy was die vierde van die vyf Marx-broers. Hy is in Manhattan gebore en het saam met sy broers op die vaudeville-kring opgetree; hy het die groep verlaat toe hy in 1918, tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], vir militêre diens in die [[Amerikaanse Leër|Amerikaanse leër]] opgeroep is, en is deur sy broer [[Zeppo Marx|Zeppo]] vervang. Hy het geen begeerte na 'n loopbaan as akteur gehad nie, het nooit in enige van sy broers se rolprente verskyn nie en het 'n suksesvolle sakeman geword. == Eksterne skakels == * {{IMDb|1221274|Gummo Marx}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Marx, Gummo}} [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse komediante]] [[Kategorie:Amerikaanse uitvinders]] [[Kategorie:Geboortes in 1892]] [[Kategorie:Sterftes in 1977]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] gx4khv284bl2jwgnrtof54np7x977jj 0 470068 2974809 2026-10-02T17:51:15Z ~2026-53060-38 215510 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Marx Brothers 1931.jpg|duimnael]] Die '''Marx-broers''' was 'n Amerikaanse komediegroep wat sukses behaal het in vaudeville, op Broadway en in 13 rolprente. Die vyf broers was [[Chico Marx]], [[Harpo Marx]], [[Groucho Marx]], [[Gummo Marx]] en [[Zeppo Marx]], hoewel Gummo en Zeppo mettertyd die groep verlaat het, wat Chico, Harpo en Groucho as 'n trio oorgelaat het. Kritici, akademici en aanhangers beskou hulle as van die grootste en invloedrykste komediante...' 2974809 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Marx Brothers 1931.jpg|duimnael]] Die '''Marx-broers''' was 'n Amerikaanse komediegroep wat sukses behaal het in vaudeville, op Broadway en in 13 rolprente. Die vyf broers was [[Chico Marx]], [[Harpo Marx]], [[Groucho Marx]], [[Gummo Marx]] en [[Zeppo Marx]], hoewel Gummo en Zeppo mettertyd die groep verlaat het, wat Chico, Harpo en Groucho as 'n trio oorgelaat het. Kritici, akademici en aanhangers beskou hulle as van die grootste en invloedrykste komediante van die 20ste eeu – 'n erkenning wat onderstreep word deur die feit dat die American Film Institute (AFI) vyf van hul dertien rolprente onder die top-100-komediefilms ingesluit het (waarvan twee in die top-vyftien) en hulle as die enigste groep kunstenaars opgeneem het in die AFI se lys van "100 Years...100 Stars", wat die 25 grootste manlike sterre van die klassieke [[Hollywood]]-rolprentbedryf vereer. == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse komediante]] 2bzyhnxe61jai06pzz9ehtv0dkyri6y 10 470069 2974820 2026-10-02T18:06:39Z Oesjaar 7467 Nuwe taksonoom 2974820 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Microbatrachella |parent=Pyxicephalidae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} ce54rdk111fagnytz2idc96ewqawxec 0 470070 2974830 2026-10-02T18:26:14Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Militêre vliegtuie]] na [[Militêre vliegtuig]] geskuif: Die konvensie is ons gebuik enkelfout 2974830 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Militêre vliegtuig]] ffchzt2aggzmri1g3pnxs29qbwguzxx 1 470071 2974832 2026-10-02T18:26:14Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Bespreking:Militêre vliegtuie]] na [[Bespreking:Militêre vliegtuig]] geskuif: Die konvensie is ons gebuik enkelfout 2974832 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Militêre vliegtuig]] b4y1mduk2h59ykr9mm2kxrdajwb24iu 0 470072 2974840 2026-10-02T18:41:56Z Jcwf 4 Stuur aan na [[Wurmakkedis]] 2974840 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Wurmakkedis]] jkv7g312tnqu7kqcceoej639ox0lkts 0 470073 2974842 2026-10-02T18:52:44Z Jcwf 4 Nuwe bladsy geskep met 'Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> # ''[[Chirindia]]'' -- Pienk rondekopw...' 2974842 wikitext text/x-wiki Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> # ''[[Chirindia]]'' -- [[Pienk rondekopwurmakkedis]]se # ''[[Dolophia]]'' -- [[Stompstertwurmakkadis]]se # ''[[Monopeltis]]'' -- [[Graafneuswurmakkedis]]se # ''[[Zygaspis]]'' -- [[Rondekopwurmakkedis]]se ==Verwysings== {{Verwysings}} kr2vd9xqih2o1g5vhkgewmf47cmnst0 2974844 2974842 2026-10-02T19:00:23Z Jcwf 4 2974844 wikitext text/x-wiki Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> # ''[[Chirindia]]'' -- [[Pienk rondekopwurmakkedis]]se # ''[[Dalophia]]'' -- [[Stompstertwurmakkadis]]se # ''[[Monopeltis]]'' -- [[Graafneuswurmakkedis]]se # ''[[Zygaspis]]'' -- [[Rondekopwurmakkedis]]se Ander genera:<ref>[https://www.inaturalist.org/af/taxa/31680-Amphisbaenidae iNaturalist]</ref> # ''[[Amphisbaena]]'' # ''[[Ancylocranium]]'' # ''[[Baikia]]'' # ''[[Cynisca]]'' # ''[[Geocalamus]]'' # ''[[Leposternon]]'' # ''[[Loveridgea]]'' # ''[[Mesobaena]]'' ==Verwysings== {{Verwysings}} 1wziq9g1zt4u254d156htuo1iyy76wi 2974845 2974844 2026-10-02T19:12:32Z Jcwf 4 2974845 wikitext text/x-wiki Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> # ''[[Chirindia]]'' -- [[Pienk rondekopwurmakkedis]]se # ''[[Dalophia]]'' -- [[Stompstertwurmakkadis]]se # ''[[Monopeltis]]'' -- [[Graafneuswurmakkedis]]se # ''[[Zygaspis]]'' -- [[Rondekopwurmakkedis]]se Ander genera:<ref>[https://www.inaturalist.org/af/taxa/31680-Amphisbaenidae iNaturalist]</ref> # ''[[Amphisbaena]]'' # ''[[Ancylocranium]]'' # ''[[Baikia]]'' # ''[[Cynisca]]'' # ''[[Geocalamus]]'' # ''[[Leposternon]]'' # ''[[Loveridgea]]'' # ''[[Mesobaena]]'' Die Amphisbaenidae is verreweg die groep met die meeste spesies binne die Amphisbaenia – met 178 spesies wat in die jongste oorsig van die groep (Gans, 2005) erken is – maar hul fossielrekord is uiters swak. Trouens, die fossielrekord van die Amphisbaenia as geheel is karig. Die Amphisbaenia is 'n raaiselagtige groep grawende skubreptiele wat versprei is oor die suidelike en kusgebiede van Afrika, die Iberiese en Arabiese skiereilande, groot dele van Suid-Amerika, dele van die Meksikaanse deelstate Baja California Sur, Guerrero, Oaxaca en Puebla, die uiterste suidooste van die Verenigde State, asook Kuba en Puerto Rico (en omliggende eilande) in die Karibiese gebied.<ref>[https://anatomypubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ar.25304 Bell, C. J., Cadena, C., Meza, A., Rudie, L., & Lewis, P. J. (2024). Cranial anatomy of the “round-headed” Amphisbaenian Zygaspis quadrifrons (Squamata, Amphisbaenia) based on high-resolution x-ray computed tomography. The Anatomical Record, 307(3), 495–532. doi: 10.1002/ar.25304]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} 3d98ixqniulic5c7ih9jmyggexrcx2w 2974846 2974845 2026-10-02T19:14:50Z Jcwf 4 2974846 wikitext text/x-wiki Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Die ''Amphisbaenidae'' is verreweg die groep met die meeste spesies binne die Amphisbaenia – met 178 spesies wat in die jongste oorsig van die groep (Gans, 2005) erken is – maar hul fossielrekord is uiters swak. Trouens, die fossielrekord van die Amphisbaenia as geheel is karig. Die Amphisbaenia is 'n raaiselagtige groep grawende skubreptiele wat versprei is oor die suidelike en kusgebiede van Afrika, die Iberiese en Arabiese skiereilande, groot dele van Suid-Amerika, dele van die Meksikaanse deelstate Baja California Sur, Guerrero, Oaxaca en Puebla, die uiterste suidooste van die Verenigde State, asook Kuba en Puerto Rico (en omliggende eilande) in die Karibiese gebied.<ref>[https://anatomypubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ar.25304 Bell, C. J., Cadena, C., Meza, A., Rudie, L., & Lewis, P. J. (2024). Cranial anatomy of the “round-headed” Amphisbaenian Zygaspis quadrifrons (Squamata, Amphisbaenia) based on high-resolution x-ray computed tomography. The Anatomical Record, 307(3), 495–532. doi: 10.1002/ar.25304]</ref> ==Taksonomie== In Suid-Afrika kom voor: # ''[[Chirindia]]'' -- [[Pienk rondekopwurmakkedis]]se # ''[[Dalophia]]'' -- [[Stompstertwurmakkadis]]se # ''[[Monopeltis]]'' -- [[Graafneuswurmakkedis]]se # ''[[Zygaspis]]'' -- [[Rondekopwurmakkedis]]se Ander genera:<ref>[https://www.inaturalist.org/af/taxa/31680-Amphisbaenidae iNaturalist]</ref> # ''[[Amphisbaena]]'' # ''[[Ancylocranium]]'' # ''[[Baikia]]'' # ''[[Cynisca]]'' # ''[[Geocalamus]]'' # ''[[Leposternon]]'' # ''[[Loveridgea]]'' # ''[[Mesobaena]]'' ==Verwysings== {{Verwysings}} 5vm9dn1fl1jkr7ihzco6tfhfi9o4moo 2974847 2974846 2026-10-02T19:20:38Z Jcwf 4 [[:Kategorie:Reptiele]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974847 wikitext text/x-wiki Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Die ''Amphisbaenidae'' is verreweg die groep met die meeste spesies binne die Amphisbaenia – met 178 spesies wat in die jongste oorsig van die groep (Gans, 2005) erken is – maar hul fossielrekord is uiters swak. Trouens, die fossielrekord van die Amphisbaenia as geheel is karig. Die Amphisbaenia is 'n raaiselagtige groep grawende skubreptiele wat versprei is oor die suidelike en kusgebiede van Afrika, die Iberiese en Arabiese skiereilande, groot dele van Suid-Amerika, dele van die Meksikaanse deelstate Baja California Sur, Guerrero, Oaxaca en Puebla, die uiterste suidooste van die Verenigde State, asook Kuba en Puerto Rico (en omliggende eilande) in die Karibiese gebied.<ref>[https://anatomypubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ar.25304 Bell, C. J., Cadena, C., Meza, A., Rudie, L., & Lewis, P. J. (2024). Cranial anatomy of the “round-headed” Amphisbaenian Zygaspis quadrifrons (Squamata, Amphisbaenia) based on high-resolution x-ray computed tomography. The Anatomical Record, 307(3), 495–532. doi: 10.1002/ar.25304]</ref> ==Taksonomie== In Suid-Afrika kom voor: # ''[[Chirindia]]'' -- [[Pienk rondekopwurmakkedis]]se # ''[[Dalophia]]'' -- [[Stompstertwurmakkadis]]se # ''[[Monopeltis]]'' -- [[Graafneuswurmakkedis]]se # ''[[Zygaspis]]'' -- [[Rondekopwurmakkedis]]se Ander genera:<ref>[https://www.inaturalist.org/af/taxa/31680-Amphisbaenidae iNaturalist]</ref> # ''[[Amphisbaena]]'' # ''[[Ancylocranium]]'' # ''[[Baikia]]'' # ''[[Cynisca]]'' # ''[[Geocalamus]]'' # ''[[Leposternon]]'' # ''[[Loveridgea]]'' # ''[[Mesobaena]]'' ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] h1yg7vd1uruo57icu3568tqvfezc1lo 2974849 2974847 2026-10-02T19:26:51Z Jcwf 4 2974849 wikitext text/x-wiki Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Die ''Amphisbaenidae'' is verreweg die groep met die meeste spesies binne die Amphisbaenia – met 178 spesies wat in die jongste oorsig van die groep (Gans, 2005) erken is – maar hul fossielrekord is uiters swak. Trouens, die fossielrekord van die Amphisbaenia as geheel is karig. Die Amphisbaenia is 'n raaiselagtige groep grawende skubreptiele wat versprei is oor die suidelike en kusgebiede van Afrika, die Iberiese en Arabiese skiereilande, groot dele van Suid-Amerika, dele van die Meksikaanse deelstate Baja California Sur, Guerrero, Oaxaca en Puebla, die uiterste suidooste van die Verenigde State, asook Kuba en Puerto Rico (en omliggende eilande) in die Karibiese gebied.<ref>[https://anatomypubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ar.25304 Bell, C. J., Cadena, C., Meza, A., Rudie, L., & Lewis, P. J. (2024). Cranial anatomy of the “round-headed” Amphisbaenian Zygaspis quadrifrons (Squamata, Amphisbaenia) based on high-resolution x-ray computed tomography. The Anatomical Record, 307(3), 495–532. doi: 10.1002/ar.25304]</ref> Die Suid-Afrikaanse spesies is almal [[Pootlose akkedis|pootloos]] ==Taksonomie== In Suid-Afrika kom voor: # ''[[Chirindia]]'' -- [[Pienk rondekopwurmakkedis]]se # ''[[Dalophia]]'' -- [[Stompstertwurmakkadis]]se # ''[[Monopeltis]]'' -- [[Graafneuswurmakkedis]]se # ''[[Zygaspis]]'' -- [[Rondekopwurmakkedis]]se Ander genera:<ref>[https://www.inaturalist.org/af/taxa/31680-Amphisbaenidae iNaturalist]</ref> # ''[[Amphisbaena]]'' # ''[[Ancylocranium]]'' # ''[[Baikia]]'' # ''[[Cynisca]]'' # ''[[Geocalamus]]'' # ''[[Leposternon]]'' # ''[[Loveridgea]]'' # ''[[Mesobaena]]'' ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] ppbk9gdw3pcinyjzhxahzaor2r2d0nm 2974851 2974849 2026-10-02T19:30:48Z Jcwf 4 2974851 wikitext text/x-wiki Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Die ''Amphisbaenidae'' is verreweg die groep met die meeste spesies binne die onderorde Amphisbaenia – met 178 spesies wat in die jongste oorsig van die groep (Gans, 2005) erken is – maar hul fossielrekord is uiters swak. Trouens, die fossielrekord van die Amphisbaenia as geheel is karig. Die Amphisbaenia is 'n raaiselagtige groep grawende skubreptiele wat versprei is oor die suidelike en kusgebiede van Afrika, die Iberiese en Arabiese skiereilande, groot dele van Suid-Amerika, dele van die Meksikaanse deelstate Baja California Sur, Guerrero, Oaxaca en Puebla, die uiterste suidooste van die Verenigde State, asook Kuba en Puerto Rico (en omliggende eilande) in die Karibiese gebied.<ref>[https://anatomypubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ar.25304 Bell, C. J., Cadena, C., Meza, A., Rudie, L., & Lewis, P. J. (2024). Cranial anatomy of the “round-headed” Amphisbaenian Zygaspis quadrifrons (Squamata, Amphisbaenia) based on high-resolution x-ray computed tomography. The Anatomical Record, 307(3), 495–532. doi: 10.1002/ar.25304]</ref> Die Suid-Afrikaanse spesies is almal [[Pootlose akkedis|pootloos]] ==Taksonomie== In Suid-Afrika kom voor: # ''[[Chirindia]]'' -- [[Pienk rondekopwurmakkedis]]se # ''[[Dalophia]]'' -- [[Stompstertwurmakkadis]]se # ''[[Monopeltis]]'' -- [[Graafneuswurmakkedis]]se # ''[[Zygaspis]]'' -- [[Rondekopwurmakkedis]]se Ander genera:<ref>[https://www.inaturalist.org/af/taxa/31680-Amphisbaenidae iNaturalist]</ref> # ''[[Amphisbaena]]'' # ''[[Ancylocranium]]'' # ''[[Baikia]]'' # ''[[Cynisca]]'' # ''[[Geocalamus]]'' # ''[[Leposternon]]'' # ''[[Loveridgea]]'' # ''[[Mesobaena]]'' ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] 2cw58j3kgwgqy7mvs8wqo6qa3ka90vw 2974852 2974851 2026-10-02T19:36:09Z Jcwf 4 2974852 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Monopeltis infuscata 103770333.jpg|duimnael|Die donker wurmakkedis ''Monopeltis infuscata'']] Die '''Wurmakkedisse''' (''Amphisbaenidae'') is 'n familie van reptiele waarvan in Suid-Afrika vier genera verteenwoordig is<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi:10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Die ''Amphisbaenidae'' is verreweg die groep met die meeste spesies binne die onderorde Amphisbaenia – met 178 spesies wat in die jongste oorsig van die groep (Gans, 2005) erken is – maar hul fossielrekord is uiters swak. Trouens, die fossielrekord van die Amphisbaenia as geheel is karig. Die Amphisbaenia is 'n raaiselagtige groep grawende skubreptiele wat versprei is oor die suidelike en kusgebiede van Afrika, die Iberiese en Arabiese skiereilande, groot dele van Suid-Amerika, dele van die Meksikaanse deelstate Baja California Sur, Guerrero, Oaxaca en Puebla, die uiterste suidooste van die Verenigde State, asook Kuba en Puerto Rico (en omliggende eilande) in die Karibiese gebied.<ref>[https://anatomypubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ar.25304 Bell, C. J., Cadena, C., Meza, A., Rudie, L., & Lewis, P. J. (2024). Cranial anatomy of the “round-headed” Amphisbaenian Zygaspis quadrifrons (Squamata, Amphisbaenia) based on high-resolution x-ray computed tomography. The Anatomical Record, 307(3), 495–532. doi: 10.1002/ar.25304]</ref> Die Suid-Afrikaanse spesies is almal [[Pootlose akkedis|pootloos]] ==Taksonomie== In Suid-Afrika kom voor: # ''[[Chirindia]]'' -- [[Pienk rondekopwurmakkedis]]se # ''[[Dalophia]]'' -- [[Stompstertwurmakkadis]]se # ''[[Monopeltis]]'' -- [[Graafneuswurmakkedis]]se # ''[[Zygaspis]]'' -- [[Rondekopwurmakkedis]]se Ander genera:<ref>[https://www.inaturalist.org/af/taxa/31680-Amphisbaenidae iNaturalist]</ref> # ''[[Amphisbaena]]'' # ''[[Ancylocranium]]'' # ''[[Baikia]]'' # ''[[Cynisca]]'' # ''[[Geocalamus]]'' # ''[[Leposternon]]'' # ''[[Loveridgea]]'' # ''[[Mesobaena]]'' ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] rm03xgpbiagliqprc7d3pjojhuj96v2 0 470074 2974892 2026-10-02T21:41:30Z Jcwf 4 Nuwe bladsy geskep met ''''Graafneuswurmakkadisse''' (''Monopeltis'') is 'n genus van [[wurmakkedis]]se waarvan ses spesies in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Monopeltis capensis]]'' Smith, 1848 --...' 2974892 wikitext text/x-wiki '''Graafneuswurmakkadisse''' (''Monopeltis'') is 'n genus van [[wurmakkedis]]se waarvan ses spesies in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Monopeltis capensis]]'' Smith, 1848 -- [[Suidelike wurmakkedis]] #''[[Monopeltis decosteri]]'' Boulenge, 1910 -- [[De Coster se wurmakkedis]] #''[[Monopeltis infuscata]]'' Broadly, 1997 -- [[Donker wurmakkedis]] #''[[Monopeltis leonhardi]]'' Werner, 1910 -- [[Kalahari-wurmakkedis]] #''[[Monopeltis mauricei]]'' Parker, 1935 -- [[Monjalatsela-wurmakkedis]] #''[[Monopeltis sphenorhynchus]]'' Peters, 1879-- [[Skraal wurmakkedis]] ==Verwysings== {{Verwysings}} 8fxqmgen4jsit22cde9f0aiijj82q5n 2974894 2974892 2026-10-02T21:43:01Z Jcwf 4 [[:Kategorie:Reptiele]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974894 wikitext text/x-wiki '''Graafneuswurmakkadisse''' (''Monopeltis'') is 'n genus van [[wurmakkedis]]se waarvan ses spesies in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Monopeltis capensis]]'' Smith, 1848 -- [[Suidelike wurmakkedis]] #''[[Monopeltis decosteri]]'' Boulenge, 1910 -- [[De Coster se wurmakkedis]] #''[[Monopeltis infuscata]]'' Broadly, 1997 -- [[Donker wurmakkedis]] #''[[Monopeltis leonhardi]]'' Werner, 1910 -- [[Kalahari-wurmakkedis]] #''[[Monopeltis mauricei]]'' Parker, 1935 -- [[Monjalatsela-wurmakkedis]] #''[[Monopeltis sphenorhynchus]]'' Peters, 1879-- [[Skraal wurmakkedis]] ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] tfd9df4s27ec0ul4joovayns9m7lbld 2974969 2974894 2026-10-03T09:20:48Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Akkedisse]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974969 wikitext text/x-wiki '''Graafneuswurmakkadisse''' (''Monopeltis'') is 'n genus van [[wurmakkedis]]se waarvan ses spesies in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Monopeltis capensis]]'' Smith, 1848 -- [[Suidelike wurmakkedis]] #''[[Monopeltis decosteri]]'' Boulenge, 1910 -- [[De Coster se wurmakkedis]] #''[[Monopeltis infuscata]]'' Broadly, 1997 -- [[Donker wurmakkedis]] #''[[Monopeltis leonhardi]]'' Werner, 1910 -- [[Kalahari-wurmakkedis]] #''[[Monopeltis mauricei]]'' Parker, 1935 -- [[Monjalatsela-wurmakkedis]] #''[[Monopeltis sphenorhynchus]]'' Peters, 1879-- [[Skraal wurmakkedis]] ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] [[Kategorie:Akkedisse]] 85t21x4yl8bmg95zkuytin43e9plmsh 0 470075 2974893 2026-10-02T21:42:41Z Jcwf 4 Stuur aan na [[Graafneuswurmakkedis]] 2974893 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Graafneuswurmakkedis]] bcc83bxjt9phs9j88pos31kx1220ha7 0 470076 2974897 2026-10-02T22:12:00Z Jcwf 4 Nuwe bladsy geskep met 'Die '''donker wurmakkedis'' (''Monopeltis infuscata'' Broadly, 1997) is 'n [[graafneuswurmakkadis]] wat in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Sy geografiese verspreidingsgebied str...' 2974897 wikitext text/x-wiki Die '''donker wurmakkedis'' (''Monopeltis infuscata'' Broadly, 1997) is 'n [[graafneuswurmakkadis]] wat in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Sy geografiese verspreidingsgebied strek van suidelike Angola, sentraal-Namibië en suidelike Botswana tot in Suid-Afrika (Noord-Kaap, Noordwes, Mpumalanga, Limpopo en Gauteng). Die spesie word aangetref op hoogtes tussen 800 tot 1700 meter. Sy habitat sluit savanne, struikveld en grasveld in, en sy populasie is stabiel.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/196966/139700879 IUCNredlist]</ref> ''M. infuscata'' is lewendbarend. Die volwasse wyfie bring in die somer 'n klein broeisel voort. Die dier is pienkerig van kleur, beide aan die rug- en die buikkant. Volwassenes het gewoonlik 'n snoet-tot-kloaka-lengte (SVL) van 20–25 cm. Die maksimum aangetekende SVL is 28 cm.<ref>[https://animalia.bio/monopeltis-infuscata Animalia]</ref> Dit is [[pootlose akkedis|pootloos]] en leef ondergronds, soos alle wurmakkadisse in Suid-Afrika. ==Verwysing== {{Verwysings}} 989nea99e678vqczpj2wvjalvdl8nih 2974898 2974897 2026-10-02T22:12:22Z Jcwf 4 2974898 wikitext text/x-wiki Die '''donker wurmakkedis'' (''Monopeltis infuscata'' Broadly, 1997) is 'n [[graafneuswurmakkedis]] wat in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Sy geografiese verspreidingsgebied strek van suidelike Angola, sentraal-Namibië en suidelike Botswana tot in Suid-Afrika (Noord-Kaap, Noordwes, Mpumalanga, Limpopo en Gauteng). Die spesie word aangetref op hoogtes tussen 800 tot 1700 meter. Sy habitat sluit savanne, struikveld en grasveld in, en sy populasie is stabiel.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/196966/139700879 IUCNredlist]</ref> ''M. infuscata'' is lewendbarend. Die volwasse wyfie bring in die somer 'n klein broeisel voort. Die dier is pienkerig van kleur, beide aan die rug- en die buikkant. Volwassenes het gewoonlik 'n snoet-tot-kloaka-lengte (SVL) van 20–25 cm. Die maksimum aangetekende SVL is 28 cm.<ref>[https://animalia.bio/monopeltis-infuscata Animalia]</ref> Dit is [[pootlose akkedis|pootloos]] en leef ondergronds, soos alle wurmakkadisse in Suid-Afrika. ==Verwysing== {{Verwysings}} a94d2yle5dh22zun4aqba07gqnygwpb 2974900 2974898 2026-10-02T22:14:54Z Jcwf 4 2974900 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Monopeltis infuscata 103770314.jpg|duimnael|''M. infuscata'']] Die '''donker wurmakkedis''' (''Monopeltis infuscata'' Broadly, 1997) is 'n [[graafneuswurmakkedis]] wat in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Sy geografiese verspreidingsgebied strek van suidelike Angola, sentraal-Namibië en suidelike Botswana tot in Suid-Afrika (Noord-Kaap, Noordwes, Mpumalanga, Limpopo en Gauteng). Die spesie word aangetref op hoogtes tussen 800 tot 1700 meter. Sy habitat sluit savanne, struikveld en grasveld in, en sy populasie is stabiel.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/196966/139700879 IUCNredlist]</ref> ''M. infuscata'' is lewendbarend. Die volwasse wyfie bring in die somer 'n klein broeisel voort. Die dier is pienkerig van kleur, beide aan die rug- en die buikkant. Volwassenes het gewoonlik 'n snoet-tot-kloaka-lengte (SVL) van 20–25 cm. Die maksimum aangetekende SVL is 28 cm.<ref>[https://animalia.bio/monopeltis-infuscata Animalia]</ref> Dit is [[pootlose akkedis|pootloos]] en leef ondergronds, soos alle wurmakkadisse in Suid-Afrika. ==Verwysing== {{Verwysings}} b8qbudf3ihwxtvhnffvy9quigc43h3c 2974901 2974900 2026-10-02T22:15:54Z Jcwf 4 [[:Kategorie:Reptiele]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974901 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Monopeltis infuscata 103770314.jpg|duimnael|''M. infuscata'']] Die '''donker wurmakkedis''' (''Monopeltis infuscata'' Broadly, 1997) is 'n [[graafneuswurmakkedis]] wat in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Sy geografiese verspreidingsgebied strek van suidelike Angola, sentraal-Namibië en suidelike Botswana tot in Suid-Afrika (Noord-Kaap, Noordwes, Mpumalanga, Limpopo en Gauteng). Die spesie word aangetref op hoogtes tussen 800 tot 1700 meter. Sy habitat sluit savanne, struikveld en grasveld in, en sy populasie is stabiel.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/196966/139700879 IUCNredlist]</ref> ''M. infuscata'' is lewendbarend. Die volwasse wyfie bring in die somer 'n klein broeisel voort. Die dier is pienkerig van kleur, beide aan die rug- en die buikkant. Volwassenes het gewoonlik 'n snoet-tot-kloaka-lengte (SVL) van 20–25 cm. Die maksimum aangetekende SVL is 28 cm.<ref>[https://animalia.bio/monopeltis-infuscata Animalia]</ref> Dit is [[pootlose akkedis|pootloos]] en leef ondergronds, soos alle wurmakkadisse in Suid-Afrika. ==Verwysing== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] 3lm41p9buy2jm3lmagkwasmcd8vehqc 2974968 2974901 2026-10-03T09:19:35Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Akkedisse]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974968 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Monopeltis infuscata 103770314.jpg|duimnael|''M. infuscata'']] Die '''donker wurmakkedis''' (''Monopeltis infuscata'' Broadly, 1997) is 'n [[graafneuswurmakkedis]] wat in Suid-Afrika voorkom<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> Sy geografiese verspreidingsgebied strek van suidelike Angola, sentraal-Namibië en suidelike Botswana tot in Suid-Afrika (Noord-Kaap, Noordwes, Mpumalanga, Limpopo en Gauteng). Die spesie word aangetref op hoogtes tussen 800 tot 1700 meter. Sy habitat sluit savanne, struikveld en grasveld in, en sy populasie is stabiel.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/196966/139700879 IUCNredlist]</ref> ''M. infuscata'' is lewendbarend. Die volwasse wyfie bring in die somer 'n klein broeisel voort. Die dier is pienkerig van kleur, beide aan die rug- en die buikkant. Volwassenes het gewoonlik 'n snoet-tot-kloaka-lengte (SVL) van 20–25 cm. Die maksimum aangetekende SVL is 28 cm.<ref>[https://animalia.bio/monopeltis-infuscata Animalia]</ref> Dit is [[pootlose akkedis|pootloos]] en leef ondergronds, soos alle wurmakkadisse in Suid-Afrika. ==Verwysing== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] [[Kategorie:Akkedisse]] fv5d8connezkw4i57tnfco7dxfdfju5 0 470077 2974899 2026-10-02T22:13:24Z Jcwf 4 Stuur aan na [[Donker wurmakkedis]] 2974899 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Donker wurmakkedis]] fxrls1ne8wlq8tchls106rkkznivkve 3 470078 2974913 2026-10-03T02:51:53Z OutoModerator 183924 Kennisgewing van outomatiese terugrol op [[Samsung Groep]] 2974913 wikitext text/x-wiki == Oktober 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol == Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/2974912|onlangse wysigings]] teruggestel na [[Samsung Groep]]. * Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit&section=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=2974911&preloadparams%5B%5D=Samsung_Groep|rapporteer dit asseblief hier]]. * [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware. [[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 02:51, 3 Oktober 2026 (UTC) pzevyf1j2m3965qevakht77u5achdx5 0 470079 2974934 2026-10-03T07:00:53Z Aliwal2012 39067 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1350836127|Tandy's sand frog]]" te vertaal 2974934 wikitext text/x-wiki '''Tandy se sandpadda''' (''Tomopterna tandyi'') is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit word aangetref in Suid-Afrika, Botswana, Namibië en suidwestelike Angola, en in die binnelandse Tanzanië en Kenia. Dit kom waarskynlik meer algemeen voor binne en tussen hierdie twee afgesonderde gebiede. Die spesifieke naam ''tandyi'' vereer Robert Mills Tandy, 'n Amerikaanse bioloog, herpetoloog en fotograaf en die versamelaar van die tipemateriaal. == Sistematiek == Hierdie spesie is 'n [[Poliploïdie|tetraploïed]] wat waarskynlik ontstaan het as 'n [[hibried]] tussen ''Tomopterna cryptotis'' en ''[[Gestreepte sandpadda|Tomopterna delalandii]]''. Dit is nie moontlik om dit morfologies van hierdie twee spesies te onderskei nie, en baie verspreidingsrekords onderskei nie tussen ''T. tandyi'' en ''T. cryptotis'' nie. [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] 7srz1hlp1rrbj3uqx5tbkdwgihv4rfu 2974937 2974934 2026-10-03T07:11:17Z Aliwal2012 39067 2974937 wikitext text/x-wiki '''Tandy se sandpadda''' (''Tomopterna tandyi'') is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit word aangetref in Suid-Afrika, Botswana, Namibië en suidwestelike Angola, en in die binnelandse Tanzanië en Kenia. Dit kom waarskynlik meer algemeen voor binne en tussen hierdie twee afgesonderde gebiede. Die spesifieke naam ''tandyi'' vereer Robert Mills Tandy, 'n Amerikaanse bioloog, herpetoloog en fotograaf en die versamelaar van die tipemateriaal. == Sistematiek == Hierdie spesie is 'n [[Poliploïdie|tetraploïed]] wat waarskynlik ontstaan het as 'n [[hibried]] tussen ''Tomopterna cryptotis'' en ''[[Gestreepte sandpadda|Tomopterna delalandii]]''. Dit is nie moontlik om dit morfologies van hierdie twee spesies te onderskei nie, en baie verspreidingsrekords onderskei nie tussen ''T. tandyi'' en ''T. cryptotis'' nie. == Beskrywing == Die [[holotipe]], 'n volwasse [[mannetjie]], meet 38 mm in snoet-vent lengte. Die timpanum is sigbaar. Die vingers het geen webbe nie, terwyl die tone gedeeltelik geweb is. Die rug het kolle grys of [[olyfkleurig]] op 'n ligter agtergrond. Die dorsale vratte is [[rooibruin]] met swart merke. Baie individue het 'n donker interokulêre balk. Die manlike advertensieroep is 'n reeks aanhoudend herhaalde note. Die oproeptempo is ongeveer 7–8 note per sekonde en die beklemtoonde frekwensie ongeveer 2700–2800 Hz. Die roep is anders as dié van T. delalandii en T. cryptotis. [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] 5kd2v8o3vo6z9tsq0j4vuzz47okipqd 2974938 2974937 2026-10-03T07:11:35Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Paddas]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974938 wikitext text/x-wiki '''Tandy se sandpadda''' (''Tomopterna tandyi'') is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit word aangetref in Suid-Afrika, Botswana, Namibië en suidwestelike Angola, en in die binnelandse Tanzanië en Kenia. Dit kom waarskynlik meer algemeen voor binne en tussen hierdie twee afgesonderde gebiede. Die spesifieke naam ''tandyi'' vereer Robert Mills Tandy, 'n Amerikaanse bioloog, herpetoloog en fotograaf en die versamelaar van die tipemateriaal. == Sistematiek == Hierdie spesie is 'n [[Poliploïdie|tetraploïed]] wat waarskynlik ontstaan het as 'n [[hibried]] tussen ''Tomopterna cryptotis'' en ''[[Gestreepte sandpadda|Tomopterna delalandii]]''. Dit is nie moontlik om dit morfologies van hierdie twee spesies te onderskei nie, en baie verspreidingsrekords onderskei nie tussen ''T. tandyi'' en ''T. cryptotis'' nie. == Beskrywing == Die [[holotipe]], 'n volwasse [[mannetjie]], meet 38 mm in snoet-vent lengte. Die timpanum is sigbaar. Die vingers het geen webbe nie, terwyl die tone gedeeltelik geweb is. Die rug het kolle grys of [[olyfkleurig]] op 'n ligter agtergrond. Die dorsale vratte is [[rooibruin]] met swart merke. Baie individue het 'n donker interokulêre balk. Die manlike advertensieroep is 'n reeks aanhoudend herhaalde note. Die oproeptempo is ongeveer 7–8 note per sekonde en die beklemtoonde frekwensie ongeveer 2700–2800 Hz. Die roep is anders as dié van T. delalandii en T. cryptotis. [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] h2jm9k3f8zv71608ig66h687e8zz36f 2974948 2974938 2026-10-03T07:29:09Z Aliwal2012 39067 Hier kom 'n ding! 2974948 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | image = Tomopterna tandyi02.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 15 November 2021">{{cite iucn |author=IUCN SSC Amphibian Specialist Group |date=2013 |title=''Tomopterna tandyi'' |volume=2013 |article-number=e.T58780A3074393 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T58780A3074393.en |access-date=15 November 2021}}</ref> | taxon = Tomopterna tandyi | authority = [[Alan Channing|Channing]] en Bogart, 1996<ref name="Channing and Bogart 1996"/> | synonyms_ref = <ref name=Frost/> }} '''Tandy se sandpadda''' (''Tomopterna tandyi'') is 'n [[Padda|paddaspesie]] in die familie Pyxicephalidae. Dit word aangetref in Suid-Afrika, Botswana, Namibië en suidwestelike Angola, en in die binnelandse Tanzanië en Kenia. Dit kom waarskynlik meer algemeen voor binne en tussen hierdie twee afgesonderde gebiede.<ref name="iucn status 15 November 2021" /><ref name=Frost/> Die spesifieke naam ''tandyi'' vereer Robert Mills Tandy, 'n Amerikaanse bioloog, herpetoloog en fotograaf<ref name="Beolens et al. 2013"/> en die versamelaar van die tipemateriaal.<ref name="Channing and Bogart 1996"/> == Sistematiek == Hierdie spesie is 'n [[Poliploïdie|tetraploïed]] wat waarskynlik ontstaan het as 'n [[hibried]] tussen ''Tomopterna cryptotis'' en ''[[Tomopterna delalandii]]''. Dit is nie moontlik om dit morfologies van hierdie twee spesies te onderskei nie, en baie verspreidingsrekords onderskei nie tussen ''T. tandyi'' en ''T. cryptotis'' nie.<ref name="iucn status 15 November 2021" /><ref name=Frost/> == Beskrywing == Die [[holotipe]], 'n volwasse [[mannetjie]], meet 38 mm in snoet-vent lengte. Die timpanum is sigbaar. Die vingers het geen webbe nie, terwyl die tone gedeeltelik geweb is. Die rug het kolle grys of [[olyfkleurig]] op 'n ligter agtergrond. Die dorsale vratte is [[rooibruin]] met swart merke. Baie individue het 'n donker interokulêre balk.<ref name="Channing and Bogart 1996"/> Die manlike advertensieroep is 'n reeks aanhoudend herhaalde note. Die oproeptempo is ongeveer 7–8 note per sekonde en die beklemtoonde frekwensie ongeveer 2700–2800 Hz. Die roep is anders as dié van ''[[Gestreepte sandpadda|T. delalandii]]'' en ''T. cryptotis''.<ref name="Channing and Bogart 1996"/> == Habitat en oorlewing == Tandy se sandpadda kom voor in droë savanne, bosveld en grasveld laer as 1&nbsp;800 meter bo seevlak. Dit kan dikwels in landbougebiede gevind word en word geassosieer met los sanderige grond waar panne vorm. Teling vind plaas in kortstondige vlak water, slote, strome en damme, nadat individue aan die begin van die reënseisoen uit hul gate te voorskyn kom. Die eiers word in poele neergelê wat deur reënval gevorm word, en die paddavissies ontwikkel hierin.<ref name="African Amphibians"/> Dit is 'n aanpasbare spesie wat plaaslik algemeen in dele van sy verspreidingsgebied voorkom. Dit is onwaarskynlik dat dit meer as gelokaliseerde bedreigings in die gesig staar. Dit kom waarskynlik in baie beskermde gebiede voor.<ref name="iucn status 15 November 2021" /> == Verwysings == {{Verwysings|30em|refs= <ref name="African Amphibians">{{cite web |url=http://africanamphibians.myspecies.info/taxonomy/term/1700 |title=''Tomopterna tandyi'' Channing and Bogart, 1996 |author= |year= |work=African Amphibians |access-date=14 January 2019}}</ref> <ref name="Beolens et al. 2013">{{cite book |last1 = Beolens | first1 = Bo | last2 = Watkins | first2 = Michael | last3 = Grayson | first3 = Michael |name-list-style=amp |title=The Eponym Dictionary of Amphibians |url=https://books.google.com/books?id=QJY3BAAAQBAJ&pg=PA211 |date=2013 |publisher=Pelagic Publishing |isbn=978-1-907807-42-8 |page=211}}</ref> <ref name="Channing and Bogart 1996">{{cite journal |last1=Channing |first1=A. |last2=Bogart |first2=J. P. |name-list-style=amp |title=Description of a tetraploid ''Tomopterna'' (Anura: Ranidae) from South Africa |journal=South African Journal of Zoology |date=1996 |volume=31 |issue=2 |pages=80–85 |url=https://www.ajol.info/index.php/az/article/view/154391 }}</ref> <ref name=Frost>{{cite web |url=http://research.amnh.org/vz/herpetology/amphibia/Amphibia/Anura/Pyxicephalidae/Cacosterninae/Tomopterna/Tomopterna-tandyi |title=''Tomopterna tandyi'' Channing and Bogart, 1996 |author=Frost, Darrel R. |year=2019 |work=Amphibian Species of the World: an Online Reference. Version 6.0 |publisher=American Museum of Natural History |access-date=14 January 2019}}</ref> }} [[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]] [[Kategorie:Paddas]] jwgaz8okwhiilmtz5b6zxmcox5r4460 0 470080 2974935 2026-10-03T07:03:17Z Aliwal2012 39067 Stuur aan na [[Gestreepte sandpadda]] 2974935 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gestreepte sandpadda]] a49mg5yakoux39fjbvgvm1n7lzswzg1 0 470081 2974936 2026-10-03T07:04:19Z Aliwal2012 39067 Stuur aan na [[Tandy se sandpadda]] 2974936 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Tandy se sandpadda]] pceov28281kxsfx288ff0j1vz07r7sq 0 470082 2974944 2026-10-03T07:23:01Z Jcwf 4 Stuur aan na [[Platgeitjie]] 2974944 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Platgeitjie]] f0ssdzl6fv1rj0886271cuebp0vblb2 2974970 2974944 2026-10-03T09:22:17Z Aliwal2012 39067 Aanstuurteiken van [[Platgeitjie]] na [[Dwerggeitjie]] verander 2974970 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Dwerggeitjie]] gdlclu0dse9yqyvid74p41kl8ycespr 0 470083 2974945 2026-10-03T07:23:52Z Jcwf 4 Nuwe bladsy geskep met ''''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[...' 2974945 wikitext text/x-wiki '''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-platgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Lillie-platgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-platgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-platgeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse platgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-platgeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se platgeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-platgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-platgeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-platgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se platgeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woodbush-platgeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-platgeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se platgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-platgeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-platgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivier-platgeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Sekhukhuneland-platgeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Tembu-platgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-platgeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-platgeitjie]] ==Verwysings== {{Verwysings}} qifqaf816aad9sv09cqpwj3dwilr6w4 2974946 2974945 2026-10-03T07:25:08Z Jcwf 4 2974946 wikitext text/x-wiki '''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-platgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Lillie-platgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-platgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-platgeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse platgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-platgeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se platgeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-platgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-platgeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-platgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se platgeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woodbush-platgeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-platgeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se platgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-platgeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-platgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivier-platgeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Sekhukhuneland-platgeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Tembu-platgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-platgeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-platgeitjie]] ==Verwysings== {{Verwysings}} gtp04l56al8gbv6m4ehhg0thhdd9o49 2974947 2974946 2026-10-03T07:28:17Z Jcwf 4 2974947 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-platgeitjie]] '''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-platgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Lillie-platgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-platgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-platgeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse platgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-platgeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se platgeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-platgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-platgeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-platgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se platgeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woodbush-platgeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-platgeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se platgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-platgeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-platgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivier-platgeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Sekhukhuneland-platgeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Tembu-platgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-platgeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-platgeitjie]] ==Verwysings== {{Verwysings}} njekb3aacaa0hhmif7cbwjxo2iduzki 2974949 2974947 2026-10-03T07:38:08Z Jcwf 4 2974949 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-platgeitjie]] '''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-platgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Lillie-platgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-platgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-platgeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse platgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-platgeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se platgeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-platgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-platgeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-platgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se platgeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woodbush-platgeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-platgeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se platgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-platgeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-platgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivier-platgeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Sekhukhuneland-platgeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Tembu-platgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-platgeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-platgeitjie]] ==Galery== <gallery> File: Hawequa Flat Gecko imported from iNaturalist photo 210612437 on 9 January 2023.jpg |''A. hawequensis'' File:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg |''A. multiporis'' File: Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497733.jpg |''A. multiporis''; voet </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} bq2nvis15z2pulr7017de1ekrkqd2u2 2974952 2974949 2026-10-03T07:47:39Z Jcwf 4 [[:Kategorie:Reptiele]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974952 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-platgeitjie]] '''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-platgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Lillie-platgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-platgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-platgeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse platgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-platgeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se platgeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-platgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-platgeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-platgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se platgeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woodbush-platgeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-platgeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se platgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-platgeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-platgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivier-platgeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Sekhukhuneland-platgeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Tembu-platgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-platgeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-platgeitjie]] ==Galery== <gallery> File: Hawequa Flat Gecko imported from iNaturalist photo 210612437 on 9 January 2023.jpg |''A. hawequensis'' File:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg |''A. multiporis'' File: Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497733.jpg |''A. multiporis''; voet </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Reptiele]] cfzgijk1brbplrhqk0dkacqmbibei3d 2974953 2974952 2026-10-03T07:48:05Z Jcwf 4 [[:Kategorie:Reptiele]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974953 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-platgeitjie]] '''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-platgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Lillie-platgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-platgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-platgeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse platgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-platgeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se platgeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-platgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-platgeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-platgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se platgeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woodbush-platgeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-platgeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se platgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-platgeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-platgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivier-platgeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Sekhukhuneland-platgeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Tembu-platgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-platgeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-platgeitjie]] ==Galery== <gallery> File: Hawequa Flat Gecko imported from iNaturalist photo 210612437 on 9 January 2023.jpg |''A. hawequensis'' File:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg |''A. multiporis'' File: Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497733.jpg |''A. multiporis''; voet </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} bq2nvis15z2pulr7017de1ekrkqd2u2 2974955 2974953 2026-10-03T07:48:24Z Jcwf 4 [[:Kategorie:Akkedisse]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2974955 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-platgeitjie]] '''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-platgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Lillie-platgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-platgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-platgeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse platgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-platgeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se platgeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-platgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-platgeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-platgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se platgeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woodbush-platgeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-platgeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se platgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-platgeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-platgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivier-platgeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Sekhukhuneland-platgeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Tembu-platgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-platgeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-platgeitjie]] ==Galery== <gallery> File: Hawequa Flat Gecko imported from iNaturalist photo 210612437 on 9 January 2023.jpg |''A. hawequensis'' File:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg |''A. multiporis'' File: Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497733.jpg |''A. multiporis''; voet </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Akkedisse]] mspa3eotj2lre9q6e7k3btpcrbjnawi 2974959 2974955 2026-10-03T08:28:50Z Aliwal2012 39067 2974959 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-platgeitjie]] '''Platgeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-platgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Lillie-platgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-platgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-platgeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse platgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-platgeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se platgeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-platgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-platgeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-platgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se platgeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woudbos-platgeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-platgeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-platgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se platgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-platgeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-platgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivierdwerggeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Sekhukhuneland-platgeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Tembu-platgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-platgeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-platgeitjie]] ==Galery== <gallery> File: Hawequa Flat Gecko imported from iNaturalist photo 210612437 on 9 January 2023.jpg |''A. hawequensis'' File:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg |''A. multiporis'' File: Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497733.jpg |''A. multiporis''; voet </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Akkedisse]] 02b1gcxf50vubuzzbe5f3lp9x8clxyq 2974960 2974959 2026-10-03T08:54:59Z Aliwal2012 39067 2974960 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-dwerggeitjie]] '''Dwerggeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura africana]]'' #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Granietrotsgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse rotsgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se dweggeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se dwerggeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woudbos-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se rotsgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivierdwerggeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Abel Erasmus-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Temboe-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-rotsgeitjie]] ==Galery== <gallery mode="packed"> Lêer:Hawequa Flat Gecko imported from iNaturalist photo 210612437 on 9 January 2023.jpg |''A. hawequensis'' Lêer:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg|''A. multiporis'' naby [[Magoebaskloof]], Limpopo Lêer:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497733.jpg|''A. multiporis''; poot </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Akkedisse]] lw3tom37qnweuxrxz15tayb7oghtnst 2974961 2974960 2026-10-03T08:56:57Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Platgeitjie]] na [[Dwerggeitjie]] geskuif: Korrekte titel 2974960 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-dwerggeitjie]] '''Dwerggeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura africana]]'' #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Granietrotsgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse rotsgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se dweggeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se dwerggeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woudbos-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se rotsgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivierdwerggeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Abel Erasmus-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Temboe-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-rotsgeitjie]] ==Galery== <gallery mode="packed"> Lêer:Hawequa Flat Gecko imported from iNaturalist photo 210612437 on 9 January 2023.jpg |''A. hawequensis'' Lêer:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg|''A. multiporis'' naby [[Magoebaskloof]], Limpopo Lêer:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497733.jpg|''A. multiporis''; poot </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Akkedisse]] lw3tom37qnweuxrxz15tayb7oghtnst 2974963 2974961 2026-10-03T09:02:20Z Aliwal2012 39067 /* Galery */ 2974963 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Transvaal flat gecko (Afroedura transvaalica).jpg|duimnael|''A. transvaalica'' die Limpopo-dwerggeitjie]] '''Dwerggeitjies''' (''Afroedura'') is 'n genus van geitjies in die familie ''Gekkonidae'' met ongeveer 34 spesies In Suid-Afrika kom die volgende spesies voor:<ref>[https://www.wildvernac.org/vernac-names-of-wildlife/reptile-names Phaka, F.M., Hugé, J., Razhuanzwo, F., Vanhove, M.P.M. & Du Preez, L.H. 2025. Naming South African frogs and reptiles in nine Indigenous languages. African Journal of Herpetology, 1–18. doi: 10.1080/21564574.2024.2441663 ]</ref> #''[[Afroedura africana]]'' #''[[Afroedura amatolica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Amatola-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura broadleyi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Soutpansberg-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura granitica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Granietrotsgeitjie]] #''[[Afroedura haackei]]'' Onderstall, 1984 -- [[Nelspruit-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura halli]]'' Hewitt, 1935 -- [[Oos-Kaap-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura hawequensis]]'' Mouston & Mostet, 1985-- [[Kaapse rotsgeitjie]] #''[[Afroedura karroica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Karoo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura langi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Lang se dweggeitjie]] #''[[Afroedura leoloensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Leolo-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura major]]'' Onderstall, 1984 -- [[Swazi-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura maripi]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Mariepskop-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura marleyi]]'' Fitzsimons, 1930 -- [[Marley se dwerggeitjie]] #''[[Afroedura multiporis]]'' Hewitt, 1925 -- [[Woudbos-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura namaquensis]]'' Fitzsimons, 1938 -- [[Namakwa-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura nivaria]]'' Boulenger, 1894 -- [[Drakensberg-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura pienaari]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pienaar se rotsgeitjie]] #''[[Afroedura pondolea]]'' Hewitt, 1925 -- [[Pondo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura pongola]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Pongola-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura rondavelica]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Blyderivierdwerggeitjie]] #''[[Afroedura rupestris]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Abel Erasmus-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura tembulica]]'' Hewitt, 1926 -- [[Temboe-rotsgeitjie]] #''[[Afroedura transvaalica]]'' Hewitt, 1925 -- [[Limpopo-dwerggeitjie]] #''[[Afroedura waterbergensis]]'' Jacobsen, Kuhn, Jackman & Bauer, 2014 -- [[Waterberg-rotsgeitjie]] ==Galery== <gallery mode="packed"> Lêer:Hawequa Flat Gecko imported from iNaturalist photo 210612437 on 9 January 2023.jpg |''A. hawequensis'' Lêer:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497719.jpg|''A. multiporis'' naby [[Haenertsburg]]<!-- Magoebaskloof -->, Limpopo Lêer:Multipored Rock Gecko, Capricorn District Municipality, South Africa imported from iNaturalist photo 624497733.jpg|''A. multiporis''; poot </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Akkedisse]] snbzn8lxduq7l5fg5s7c1fb6duqzm1v 0 470085 2974958 2026-10-03T08:16:03Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met 'Die '''Nelshoogtepas''' (Nelsbergpas, Nelshoogte) is deel van ‘n besonder skilderagtige roete in [[Mpumalanga]]. ==Ligging== Hierdie pas op die R38-pad tussen [[Barberton]] en [[Badplaas]] (eManzana) bereik sy hoogste punt van 1486 m bo seespieël by 25° 51′ 7″ suid en 30° 45′ 50″ oos. Dit gaan deur die Makhonjwaberge en die [[Nelshoogte-natuurreservaat]] en is direk noord van die Nkomazi-wildernisgebied. ==Geskiedenis== Die pas dra waarskynlik die naa...' 2974958 wikitext text/x-wiki Die '''Nelshoogtepas''' (Nelsbergpas, Nelshoogte) is deel van ‘n besonder skilderagtige roete in [[Mpumalanga]]. ==Ligging== Hierdie pas op die R38-pad tussen [[Barberton]] en [[Badplaas]] (eManzana) bereik sy hoogste punt van 1486 m bo seespieël by 25° 51′ 7″ suid en 30° 45′ 50″ oos. Dit gaan deur die Makhonjwaberge en die [[Nelshoogte-natuurreservaat]] en is direk noord van die Nkomazi-wildernisgebied. ==Geskiedenis== Die pas dra waarskynlik die naam van Louis Johannes Nel (1821 – 1860), die vader van die drie Nel-broers wat aan die voet van die berg geboer het en die dorp Nelspruit gestig het. G.J.R. Nel (1841 – 1930) het togryers na die goudvelde van Barberton gehelp om in 1870 die eerste bergoorgang deur die kloof oop te kap. Eers in 1925 het die provinsiale owerheid van [[Transvaal]] hier ‘n werklik goeie pas oor die berg gebou. ==Bibliografie== *https://mapcarta.com/14288848 *https://www.mountainpassessouthafrica.co.za/search.html?q=nelshoogte *https://www.sa-venues.com/attractionsmpl/nelshoogte-pass.php *https://mapcarta.com/14288848 [[Kategorie: Bergpasse van Suid-Afrika]] [[Kategorie: Mpumalanga]] 8juku5mm5prd64e2uhg8p1yfmbvysm9 0 470086 2974962 2026-10-03T08:56:57Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Platgeitjie]] na [[Dwerggeitjie]] geskuif: Korrekte titel 2974962 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Dwerggeitjie]] gdlclu0dse9yqyvid74p41kl8ycespr 0 470087 2974993 2026-10-03T10:33:15Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met 'Die '''Peretrein''', ook bekend as die '''Apple Express-smalspoorlyn''', het in die 20ste eeu ‘n belangrike rol in die appel- en sitrusbedryf van die [[Oos-Kaap]] gespeel. Voorheen was die vrugbare [[Langkloof]] en die valleie van die Gamtoos-gebied deur die [[Van Stadensrivier]] en die [[Gamtoosrivier]] van die mark en hawe van [[Port Elizabeth]] afgesny. Hierdie spoortrajek het groot voorspoed aan die streek gebring. ==Roete== Die eerste halte na die terminus b...' 2974993 wikitext text/x-wiki Die '''Peretrein''', ook bekend as die '''Apple Express-smalspoorlyn''', het in die 20ste eeu ‘n belangrike rol in die appel- en sitrusbedryf van die [[Oos-Kaap]] gespeel. Voorheen was die vrugbare [[Langkloof]] en die valleie van die Gamtoos-gebied deur die [[Van Stadensrivier]] en die [[Gamtoosrivier]] van die mark en hawe van [[Port Elizabeth]] afgesny. Hierdie spoortrajek het groot voorspoed aan die streek gebring. ==Roete== Die eerste halte na die terminus by [[Humewood]] was die Peretrein se eie instandhoudingswerf op slegs ‘n ½ km afstand. Daarna is in die stad stilgehou by Valley, Emerald Hill, Lorraine en Theescombe. Die roete gaan verder via die haltes Geduldrivier (net oos van die [[Van Stadensrivier]] en Woodridge), Sunnyside, [[Thornhill, Kouga]], Summit, Melon (by [[Loerie]]), Gamtoos, Mondplaas na [[Humansdorp]]. Van daar gaan die spoor in die Langkloof met die bekendste haltes Two Streams, Assegaaibos (by [[Kareedouw]]), Heights, [[Tweeriviere]], [[Joubertina]], [[Louterwater]], [[Misgund]], Siësta (by [[Haarlem]]), en word die einpunt by [[Avontuur]] op ‘n afstand van 284 km van die hawe bereik. ==Taklyne== *Vanaf die Humewoodweg-terminus was daar ‘n spoor oor die [[Baakensrivier]] na die Charlie Malan-kaai in die hawe. *Op 15 Desember 1906 is ‘n taklyn van 5 km geopen van die Valley-halte na [[Walmer]] hoofaaklik vir pendelaars. *By die Gamtoos-halte draai ‘n taklyn noorwaarts tot [[Patensie]] na die lemoenplase in die vallei van die Gamtoos. ==Brûe== *’n Staalbrug oor die Van Stadensrivier is in 1904 voltooi. Dit is 197 m lank en 77 m bo die rivierbedding. Hierdie besienswaardigheid is blykbaar die langste en hoogste brug op ‘n spoorlyn van hierdie breedte. *Die brug oor die Gamtoos is 147 m lank en aanvanklik van hout gebou. Dit is ook in 1904 voltooi. Weens die dikwels voorkomende vloede in die rivier is die brug al dikwels beskadig. ==Geskiedenis== Reeds in die 1880’s was daar sprake van ‘n moontlike spoorlyn om die vrugte gou by die mark en hawe te kry. Die beraamde inkomste uit die beoogde spoorlyn kon nie die koste van die spoorbreedte op [[Kaapspoor]] regverdig nie. Daarom het wetgewing in 1898 en 1900 van die parlement van die [[Kaapkolonie]] bepaal dat om geld te spaar ‘n ligte spoorlyn van 24 duim (610 mm) breed, 285 km lank en volgende die kontoere aangelê moet word. Weens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] kon eers in Mei 1902 met die werk begin word. In Mei 1903 was die 190 km van die hawe tot Humansdorp klaar. Op 1 Maart 1906 is Two Streams, 3 maande later Assegaaibos (by [[Kareedouw]]) en nog drie maande later Heights bereik. Op 1 Oktober was die spoor by [[Krakeelrivier]], op 1 Desember by [[Misgund]] en op 10 Desember by die terminus op Avontuur. Die amptelike opening was op 1 Januarie 1907. Weens die gemiddelde spoed van 14 km per uur is die reis van die hawe na Avontuur snags op Humansdorp onderbreek en het passasiers in die dorp oornag. Op Thornhill kon passasiers iets koop om te eet en die toilet gebruik. Die [[Kaapse Regeringspoorweë]] het spesiaal vir hierdie roete drie lokomotiewe, vier passasierswaens en 30 goederetrokke laat bou. Drie stasiemeesters en hul personeel het langs die roete na die daaglikse bedryf omgesien. Aanvanklik het die lyn gesukkel om wins te maak, maar die primêre doel was om die bedieningsgebied te ontwikkel. Togryers was groot mededingers om vrag. Volgens ‘n spesiale wet is ekstra kaaigeld gehef op goedere wat nie per trein na die Langkloof vervoer word nie. Dit het die kompetisie van die ossewaens langsamerhand uitgeskakel en het die trein ‘n wins begin toon. Ekonomiese veranderinge het in die 1990’s gelei tot die opskorting van die hele treindiens. ==Naam== Die Afrikaanse naam Peretrein kom van die Engels PEAR Train, die akroniem vir Port Elizabeth-Avontuur Rail. Veral vir toeristiese bemarking het die naam mettertyd na die Apple Express verander wat enersyds verwys na die appels wat uit die Langkloof na die mark vervoer is en andersyds spottend na die spoed waarteen die trein ry. ==Persone== *Charles Wynand Marais (Charlie) Malan (*Leeuwenjacht, Agter-Paarl, 9 Augustus 1883 - †[[Kaapstad]], 6 Februarie 1938), parlementslid vir Humansdorp (1915 – 1933), minister van spoorweë en hawens (1924 – 1933) *J.R. More, eerste superintendent van die Peretrein (1928-1933), later hoofbestuurder van die [[Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens]] ==Lees ook== *[[Klas 91-diesellokomotief]] ==Bibliografie== *Burman, Jose: Early railways at the Cape. Kaapstad: [[Human & Rousseau]], 1984. ISBN 0-7981-1760-5 *Fisher, Astrid: Apple Express No. 17 Class NG 15. In: SSK Wenakker. Nuusbrief. September 2026 *Malan, George F.: Die brullende leeu getem. Die geskiedenis van die mense en die ontwikkeling van besproeiingsboerdry in die Gamtoosvallei. Patensie, 1970 *van Huyssteen, Anista: Die storie van Langkloof. [[Melkbosstrand]]: Danista, 2008. ISBN 978-0-620-41316-9 [[Kategorie: Spoorvervoer in Suid-Afrika]] 2fjt7z1lnsb68b1dq2gcv1v42vfnudc 2974996 2974993 2026-10-03T10:34:19Z AFM 21229 /* Lees ook */ 2974996 wikitext text/x-wiki Die '''Peretrein''', ook bekend as die '''Apple Express-smalspoorlyn''', het in die 20ste eeu ‘n belangrike rol in die appel- en sitrusbedryf van die [[Oos-Kaap]] gespeel. Voorheen was die vrugbare [[Langkloof]] en die valleie van die Gamtoos-gebied deur die [[Van Stadensrivier]] en die [[Gamtoosrivier]] van die mark en hawe van [[Port Elizabeth]] afgesny. Hierdie spoortrajek het groot voorspoed aan die streek gebring. ==Roete== Die eerste halte na die terminus by [[Humewood]] was die Peretrein se eie instandhoudingswerf op slegs ‘n ½ km afstand. Daarna is in die stad stilgehou by Valley, Emerald Hill, Lorraine en Theescombe. Die roete gaan verder via die haltes Geduldrivier (net oos van die [[Van Stadensrivier]] en Woodridge), Sunnyside, [[Thornhill, Kouga]], Summit, Melon (by [[Loerie]]), Gamtoos, Mondplaas na [[Humansdorp]]. Van daar gaan die spoor in die Langkloof met die bekendste haltes Two Streams, Assegaaibos (by [[Kareedouw]]), Heights, [[Tweeriviere]], [[Joubertina]], [[Louterwater]], [[Misgund]], Siësta (by [[Haarlem]]), en word die einpunt by [[Avontuur]] op ‘n afstand van 284 km van die hawe bereik. ==Taklyne== *Vanaf die Humewoodweg-terminus was daar ‘n spoor oor die [[Baakensrivier]] na die Charlie Malan-kaai in die hawe. *Op 15 Desember 1906 is ‘n taklyn van 5 km geopen van die Valley-halte na [[Walmer]] hoofaaklik vir pendelaars. *By die Gamtoos-halte draai ‘n taklyn noorwaarts tot [[Patensie]] na die lemoenplase in die vallei van die Gamtoos. ==Brûe== *’n Staalbrug oor die Van Stadensrivier is in 1904 voltooi. Dit is 197 m lank en 77 m bo die rivierbedding. Hierdie besienswaardigheid is blykbaar die langste en hoogste brug op ‘n spoorlyn van hierdie breedte. *Die brug oor die Gamtoos is 147 m lank en aanvanklik van hout gebou. Dit is ook in 1904 voltooi. Weens die dikwels voorkomende vloede in die rivier is die brug al dikwels beskadig. ==Geskiedenis== Reeds in die 1880’s was daar sprake van ‘n moontlike spoorlyn om die vrugte gou by die mark en hawe te kry. Die beraamde inkomste uit die beoogde spoorlyn kon nie die koste van die spoorbreedte op [[Kaapspoor]] regverdig nie. Daarom het wetgewing in 1898 en 1900 van die parlement van die [[Kaapkolonie]] bepaal dat om geld te spaar ‘n ligte spoorlyn van 24 duim (610 mm) breed, 285 km lank en volgende die kontoere aangelê moet word. Weens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] kon eers in Mei 1902 met die werk begin word. In Mei 1903 was die 190 km van die hawe tot Humansdorp klaar. Op 1 Maart 1906 is Two Streams, 3 maande later Assegaaibos (by [[Kareedouw]]) en nog drie maande later Heights bereik. Op 1 Oktober was die spoor by [[Krakeelrivier]], op 1 Desember by [[Misgund]] en op 10 Desember by die terminus op Avontuur. Die amptelike opening was op 1 Januarie 1907. Weens die gemiddelde spoed van 14 km per uur is die reis van die hawe na Avontuur snags op Humansdorp onderbreek en het passasiers in die dorp oornag. Op Thornhill kon passasiers iets koop om te eet en die toilet gebruik. Die [[Kaapse Regeringspoorweë]] het spesiaal vir hierdie roete drie lokomotiewe, vier passasierswaens en 30 goederetrokke laat bou. Drie stasiemeesters en hul personeel het langs die roete na die daaglikse bedryf omgesien. Aanvanklik het die lyn gesukkel om wins te maak, maar die primêre doel was om die bedieningsgebied te ontwikkel. Togryers was groot mededingers om vrag. Volgens ‘n spesiale wet is ekstra kaaigeld gehef op goedere wat nie per trein na die Langkloof vervoer word nie. Dit het die kompetisie van die ossewaens langsamerhand uitgeskakel en het die trein ‘n wins begin toon. Ekonomiese veranderinge het in die 1990’s gelei tot die opskorting van die hele treindiens. ==Naam== Die Afrikaanse naam Peretrein kom van die Engels PEAR Train, die akroniem vir Port Elizabeth-Avontuur Rail. Veral vir toeristiese bemarking het die naam mettertyd na die Apple Express verander wat enersyds verwys na die appels wat uit die Langkloof na die mark vervoer is en andersyds spottend na die spoed waarteen die trein ry. ==Persone== *Charles Wynand Marais (Charlie) Malan (*Leeuwenjacht, Agter-Paarl, 9 Augustus 1883 - †[[Kaapstad]], 6 Februarie 1938), parlementslid vir Humansdorp (1915 – 1933), minister van spoorweë en hawens (1924 – 1933) *J.R. More, eerste superintendent van die Peretrein (1928-1933), later hoofbestuurder van die [[Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens]] ==Lees ook== *[[Klas 91-diesellokomotief]] *[[Suikerbrug]] ==Bibliografie== *Burman, Jose: Early railways at the Cape. Kaapstad: [[Human & Rousseau]], 1984. ISBN 0-7981-1760-5 *Fisher, Astrid: Apple Express No. 17 Class NG 15. In: SSK Wenakker. Nuusbrief. September 2026 *Malan, George F.: Die brullende leeu getem. Die geskiedenis van die mense en die ontwikkeling van besproeiingsboerdry in die Gamtoosvallei. Patensie, 1970 *van Huyssteen, Anista: Die storie van Langkloof. [[Melkbosstrand]]: Danista, 2008. ISBN 978-0-620-41316-9 [[Kategorie: Spoorvervoer in Suid-Afrika]] 5aa6w695mfjpsqh3ph841sa1o2yv6lm 2975015 2974996 2026-10-03T11:54:43Z Aliwal2012 39067 2975015 wikitext text/x-wiki Die '''Peretrein''', ook bekend as die '''Apple Express-smalspoorlyn''', het in die 20ste eeu ‘n belangrike rol in die appel- en sitrusbedryf van die [[Oos-Kaap]] gespeel. Voorheen was die vrugbare [[Langkloof]] en die valleie van die Gamtoos-gebied deur die [[Van Stadensrivier]] en die [[Gamtoosrivier]] van die mark en hawe van [[Port Elizabeth]] afgesny. Hierdie spoortrajek het groot voorspoed aan die streek gebring. ==Roete== Die eerste halte na die terminus by [[Humewood]] was die Peretrein se eie instandhoudingswerf op slegs ‘n ½ km afstand. Daarna is in die stad stilgehou by Valley, Emerald Hill, Lorraine en Theescombe. Die roete gaan verder via die haltes Geduldrivier (net oos van die [[Van Stadensrivier]] en Woodridge), Sunnyside, [[Thornhill, Kouga]], Summit, Melon (by [[Loerie]]), Gamtoos, Mondplaas na [[Humansdorp]]. Van daar gaan die spoor in die Langkloof met die bekendste haltes Two Streams, Assegaaibos (by [[Kareedouw]]), Heights, [[Tweeriviere]], [[Joubertina]], [[Louterwater]], [[Misgund]], Siësta (by [[Haarlem]]), en word die eindpunt by [[Avontuur]] op ‘n afstand van 284 km van die hawe bereik. ==Taklyne== *Vanaf die Humewoodweg-terminus was daar ‘n spoor oor die [[Baakensrivier]] na die Charlie Malankaai in die hawe. *Op 15 Desember 1906 is ‘n taklyn van 5 km geopen van die Valley-halte na [[Walmer]] hoofaaklik vir pendelaars. *By die Gamtooshalte draai ‘n taklyn noordwaarts tot [[Patensie]] na die sitrusplase in die [[Gamtoosvallei]]. ==Brûe== *’n Staalbrug oor die Van Stadensrivier is in 1904 voltooi. Dit is 197 m lank en 77 m bo die rivierbedding. Hierdie besienswaardigheid is blykbaar die langste en hoogste brug op ‘n spoorlyn van hierdie breedte. *Die brug oor die Gamtoos is 147 m lank en aanvanklik van hout gebou. Dit is ook in 1904 voltooi. Weens vloede wat dikwels in die rivier voorkom is die brug al dikwels beskadig. ==Geskiedenis== Reeds in die 1880’s was daar sprake van ‘n moontlike spoorlyn om die vrugte gou by die mark en hawe te kry. Die beraamde inkomste uit die beoogde spoorlyn kon nie die koste van die spoorbreedte op [[Kaapspoor]] regverdig nie. Daarom het wetgewing in 1898 en 1900 van die parlement van die [[Kaapkolonie]] bepaal dat om geld te spaar ‘n ligte spoorlyn van 24 duim (610 mm) breed, 285 km lank en volgende die kontoere aangelê moet word. Weens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] kon eers in Mei 1902 met die werk begin word. In Mei 1903 was die 190 km van die hawe tot Humansdorp klaar. Op 1 Maart 1906 is Two Streams, 3 maande later Assegaaibos (by [[Kareedouw]]) en nog drie maande later Heights bereik. Op 1 Oktober was die spoor by [[Krakeelrivier]], op 1 Desember by [[Misgund]] en op 10 Desember by die terminus op Avontuur. Die amptelike opening was op 1 Januarie 1907. Weens die gemiddelde spoed van 14 km per uur is die reis van die hawe na Avontuur snags op Humansdorp onderbreek en het passasiers in die dorp oornag. Op Thornhill kon passasiers iets koop om te eet en die toilet gebruik. Die [[Kaapse Regeringspoorweë]] het spesiaal vir hierdie roete drie lokomotiewe, vier passasierswaens en 30 goederetrokke laat bou. Drie stasiemeesters en hul personeel het langs die roete na die daaglikse bedryf omgesien. Aanvanklik het die lyn gesukkel om enige wins te toon, maar die primêre doel was om die bedieningsgebied te ontwikkel. Togryers was groot mededingers om vrag. Volgens ‘n spesiale wet is ekstra kaaigeld gehef op goedere wat nie per trein na die Langkloof vervoer word nie. Dit het die kompetisie van die ossewaens langsamerhand uitgeskakel en het die trein ‘n wins begin toon. Ekonomiese veranderinge het in die 1990’s gelei tot die opskorting van die hele treindiens. ==Naam== Die Afrikaanse naam Peretrein kom van die Engels PEAR Train, die akroniem vir Port Elizabeth–Avontuur Rail. Veral vir toeristiese bemarking het die naam mettertyd na die Apple Express verander wat enersyds verwys na die appels wat uit die Langkloof na die mark vervoer is en andersyds spottend na die spoed waarteen die trein ry. ==Persone== *Charles Wynand Marais (Charlie) Malan (*Leeuwenjacht, Agter-Paarl, 9 Augustus 1883 - †[[Kaapstad]], 6 Februarie 1938), parlementslid vir Humansdorp (1915 – 1933), minister van spoorweë en hawens (1924 – 1933) *J.R. More, eerste superintendent van die Peretrein (1928-1933), later hoofbestuurder van die [[Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens]] ==Lees ook== *[[Klas 91-diesellokomotief]] *[[Suikerbrug]] ==Bibliografie== *Burman, Jose: Early railways at the Cape. Kaapstad: [[Human & Rousseau]], 1984. ISBN 0-7981-1760-5 *Fisher, Astrid: Apple Express No. 17 Class NG 15. In: SSK Wenakker. Nuusbrief. September 2026 *Malan, George F.: Die brullende leeu getem. Die geskiedenis van die mense en die ontwikkeling van besproeiingsboerdry in die Gamtoosvallei. Patensie, 1970 *van Huyssteen, Anista: Die storie van Langkloof. [[Melkbosstrand]]: Danista, 2008. ISBN 978-0-620-41316-9 [[Kategorie: Spoorvervoer in Suid-Afrika]] c95b8trh1fdn69nzah0dfmvn0p39vqr 0 470088 2974995 2026-10-03T10:33:49Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:RIAN archive 7781 Vyshinsky.jpg|duimnael]] '''Andrei Januarewitsj Wisjinski''' ([[Russies]]: Андре́й Януа́рьевич Выши́нский; [[Pools]]: Andrzej Wyszyński) ([[10 Desember]] [[1883]] – [[22 November]] [[1954]]) was 'n Sowjet-politikus, regsgeleerde en diplomaat. Hy is veral bekend as staatsaanklaer tydens [[Josef Stalin]] se Moskou-verhore en die [[Neurenberg-verhore]]. Hy was van 1949 tot 1953 die Sowjet-minister van buitelandse...' 2974995 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RIAN archive 7781 Vyshinsky.jpg|duimnael]] '''Andrei Januarewitsj Wisjinski''' ([[Russies]]: Андре́й Януа́рьевич Выши́нский; [[Pools]]: Andrzej Wyszyński) ([[10 Desember]] [[1883]] – [[22 November]] [[1954]]) was 'n Sowjet-politikus, regsgeleerde en diplomaat. Hy is veral bekend as staatsaanklaer tydens [[Josef Stalin]] se Moskou-verhore en die [[Neurenberg-verhore]]. Hy was van 1949 tot 1953 die Sowjet-minister van buitelandse sake, nadat hy sedert 1940 as adjunkminister van buitelandse sake onder [[Wjatsjeslaf Molotof]] gedien het. Hy het ook aan die hoof gestaan ​​van die Instituut vir Staat en Reg aan die Akademie vir Wetenskappe van die Sowjetunie. == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Andrei Wisjinski}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wisjinski, Andrei}} [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Ontvangers van die Orde van Lenin]] [[Kategorie:Geboortes in 1883]] [[Kategorie:Sterftes in 1954]] 1booe17jcfvl4r0d3zlbf3wb6halslj 2975010 2974995 2026-10-03T11:46:18Z Oesjaar 7467 Geen bronnelys. 2975010 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} [[Lêer:RIAN archive 7781 Vyshinsky.jpg|duimnael]] '''Andrei Januarewitsj Wisjinski''' ([[Russies]]: Андре́й Януа́рьевич Выши́нский; [[Pools]]: Andrzej Wyszyński) ([[10 Desember]] [[1883]] – [[22 November]] [[1954]]) was 'n Sowjet-politikus, regsgeleerde en diplomaat. Hy is veral bekend as staatsaanklaer tydens [[Josef Stalin]] se Moskou-verhore en die [[Neurenberg-verhore]]. Hy was van 1949 tot 1953 die Sowjet-minister van buitelandse sake, nadat hy sedert 1940 as adjunkminister van buitelandse sake onder [[Wjatsjeslaf Molotof]] gedien het. Hy het ook aan die hoof gestaan ​​van die Instituut vir Staat en Reg aan die Akademie vir Wetenskappe van die Sowjetunie. == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Andrei Wisjinski}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wisjinski, Andrei}} [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Ontvangers van die Orde van Lenin]] [[Kategorie:Geboortes in 1883]] [[Kategorie:Sterftes in 1954]] ez7khzieh6y40axfbs0zqnbn9439oxv 0 470089 2974998 2026-10-03T10:41:24Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:M. Rykof, successeur de Lenine (grosse tête) - btv1b90238365 Crop.jpg|duimnael]] '''Aleksei Iwanowitsj Rikof''' ([[25 Februarie]] [[1881]] – [[15 Maart]] [[1938]]) was 'n Russiese Bolsjewistiese revolusionêr en 'n Sowjet-politikus en -staatsman, veral bekend as premier van Rusland en die Sowjetunie van onderskeidelik 1924 tot 1929 en 1924 tot 1930. Hy was een van die beskuldigdes in [[Josef Stalin]] se skynverhore tydens die [[Groot Suiwering]]. == Ekst...' 2974998 wikitext text/x-wiki [[Lêer:M. Rykof, successeur de Lenine (grosse tête) - btv1b90238365 Crop.jpg|duimnael]] '''Aleksei Iwanowitsj Rikof''' ([[25 Februarie]] [[1881]] – [[15 Maart]] [[1938]]) was 'n Russiese Bolsjewistiese revolusionêr en 'n Sowjet-politikus en -staatsman, veral bekend as premier van Rusland en die Sowjetunie van onderskeidelik 1924 tot 1929 en 1924 tot 1930. Hy was een van die beskuldigdes in [[Josef Stalin]] se skynverhore tydens die [[Groot Suiwering]]. == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Aleksei Rikof}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1881]] [[Kategorie:Sterftes in 1938]] [[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Tereggestelde mense]] e05540afh6zforctsi2jg8vqu6u71pv 2975011 2974998 2026-10-03T11:46:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2975011 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} [[Lêer:M. Rykof, successeur de Lenine (grosse tête) - btv1b90238365 Crop.jpg|duimnael]] '''Aleksei Iwanowitsj Rikof''' ([[25 Februarie]] [[1881]] – [[15 Maart]] [[1938]]) was 'n Russiese Bolsjewistiese revolusionêr en 'n Sowjet-politikus en -staatsman, veral bekend as premier van Rusland en die Sowjetunie van onderskeidelik 1924 tot 1929 en 1924 tot 1930. Hy was een van die beskuldigdes in [[Josef Stalin]] se skynverhore tydens die [[Groot Suiwering]]. == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Aleksei Rikof}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1881]] [[Kategorie:Sterftes in 1938]] [[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Tereggestelde mense]] onmfuumnovlxocuhssvhx2g20liudjy 0 470090 2974999 2026-10-03T10:48:13Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:M.A. Suslov TASS Portrait Trim Edit (cropped).jpg|duimnael]] '''Michail Andrejewitsj Soeslof''' ([[Russies]]: Михаи́л Андре́евич Су́слов; [[21 November]] [[1902]] – [[25 Januarie]] [[1982]]) was 'n Sowjet-politikus. Benewens sy amp as die Sentrale Komitee se jarelange sekretaris vir ideologie, het hy van 1965 tot sy dood in 1982 as tweede sekretaris van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] gedien. == Eksterne skakels == {{...' 2974999 wikitext text/x-wiki [[Lêer:M.A. Suslov TASS Portrait Trim Edit (cropped).jpg|duimnael]] '''Michail Andrejewitsj Soeslof''' ([[Russies]]: Михаи́л Андре́евич Су́слов; [[21 November]] [[1902]] – [[25 Januarie]] [[1982]]) was 'n Sowjet-politikus. Benewens sy amp as die Sentrale Komitee se jarelange sekretaris vir ideologie, het hy van 1965 tot sy dood in 1982 as tweede sekretaris van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] gedien. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Michail Soeslof}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Ontvangers van die Orde van Lenin]] [[Kategorie:Geboortes in 1902]] [[Kategorie:Sterftes in 1982]] 537ig7xgto3hkn8uotpr1oi6wrp37qm 2975012 2974999 2026-10-03T11:47:14Z Oesjaar 7467 Geen bronnelys. 2975012 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} [[Lêer:M.A. Suslov TASS Portrait Trim Edit (cropped).jpg|duimnael]] '''Michail Andrejewitsj Soeslof''' ([[Russies]]: Михаи́л Андре́евич Су́слов; [[21 November]] [[1902]] – [[25 Januarie]] [[1982]]) was 'n Sowjet-politikus. Benewens sy amp as die Sentrale Komitee se jarelange sekretaris vir ideologie, het hy van 1965 tot sy dood in 1982 as tweede sekretaris van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] gedien. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Michail Soeslof}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Ontvangers van die Orde van Lenin]] [[Kategorie:Geboortes in 1902]] [[Kategorie:Sterftes in 1982]] 599cacxetd2n6wnb08g6hup9wiopzdo 0 470091 2975001 2026-10-03T11:07:24Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:1936 genrich grigorijewitsch jagoda (cropped)(b).jpg|duimnael]] '''Genrich Grigorjewitsj Jagoda''' ([[Russies]]: Ге́нрих Григо́рьевич Яго́да, ''Genrikh Grigor'yevich Yagoda'', gebore '''Yenokh Gershevich Iyeguda'''; 7 November [[1891]] – 15 Maart [[1938]]) was 'n amptenaar van die Sowjet-geheime polisie wat van 1934 tot 1936 as direkteur van die [[NKVD]] – die Sowjetunie se veiligheids- en intelligensie-agentskap – gedien het....' 2975001 wikitext text/x-wiki [[Lêer:1936 genrich grigorijewitsch jagoda (cropped)(b).jpg|duimnael]] '''Genrich Grigorjewitsj Jagoda''' ([[Russies]]: Ге́нрих Григо́рьевич Яго́да, ''Genrikh Grigor'yevich Yagoda'', gebore '''Yenokh Gershevich Iyeguda'''; 7 November [[1891]] – 15 Maart [[1938]]) was 'n amptenaar van die Sowjet-geheime polisie wat van 1934 tot 1936 as direkteur van die [[NKVD]] – die Sowjetunie se veiligheids- en intelligensie-agentskap – gedien het. Jagoda, wat deur [[Josef Stalin]] aangestel is, het toesig gehou oor die arrestasies, skynverhore en teregstellings van die "Ou Bolsjewieke" [[Lef Kamenef]] en [[Grigori Zinowijef]] – gebeure wat 'n hoogtepunt van die [[Groot Suiwering]] gevorm het. Jagoda het ook, saam met Naftali Frenkel, toesig gehou oor die bou van die [[Witsee-Oossee-kanaal|Witsee-Oosseekanaal]] deur gebruik te maak van dwangarbeid uit die [[Goelag]]-stelsel; tydens hierdie projek het tussen 12 000 en 25 000 arbeiders gesterf. == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Genrich Jagoda}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Tereggestelde mense]] [[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1891]] [[Kategorie:Sterftes in 1938]] 2wjtehlkrhr79bu8z2gfe94ulwwtqcr 2975014 2975001 2026-10-03T11:47:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2975014 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} [[Lêer:1936 genrich grigorijewitsch jagoda (cropped)(b).jpg|duimnael]] '''Genrich Grigorjewitsj Jagoda''' ([[Russies]]: Ге́нрих Григо́рьевич Яго́да, ''Genrikh Grigor'yevich Yagoda'', gebore '''Yenokh Gershevich Iyeguda'''; 7 November [[1891]] – 15 Maart [[1938]]) was 'n amptenaar van die Sowjet-geheime polisie wat van 1934 tot 1936 as direkteur van die [[NKVD]] – die Sowjetunie se veiligheids- en intelligensie-agentskap – gedien het. Jagoda, wat deur [[Josef Stalin]] aangestel is, het toesig gehou oor die arrestasies, skynverhore en teregstellings van die "Ou Bolsjewieke" [[Lef Kamenef]] en [[Grigori Zinowijef]] – gebeure wat 'n hoogtepunt van die [[Groot Suiwering]] gevorm het. Jagoda het ook, saam met Naftali Frenkel, toesig gehou oor die bou van die [[Witsee-Oossee-kanaal|Witsee-Oosseekanaal]] deur gebruik te maak van dwangarbeid uit die [[Goelag]]-stelsel; tydens hierdie projek het tussen 12 000 en 25 000 arbeiders gesterf. == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Genrich Jagoda}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Tereggestelde mense]] [[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1891]] [[Kategorie:Sterftes in 1938]] bpmyxvxtohatlqhzpbbhgfbk3ufncyc