Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking Konsep Konsepbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 3 154 2978652 2978460 2026-10-13T20:06:29Z Oesjaar 7467 /* Permittiwiteit */ nuwe afdeling 2978652 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Editor_-_platinum_star_I.jpg|regs|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service_awards#Master_Editor_(or_Illustrious_Looshpah)|Meesterredakteur]]<br />(6 aktiewe jare, 42&nbsp;000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012</small>]] [[/Argief/]] [[/Argief2/]] [[/Argief3/]] [[/Argief4/]] == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Januarie 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bariet & Mika == {{ping|Jcwf}}, enige kans dat jy ons kan help met twee kort artikeltjies asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 Augustus 2025 (UTC) :Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:35, 22 Augustus 2025 (UTC) == Anhydrous ammonia == {{ping|Jcwf}}, wat is bogenoemde in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:45, 20 Augustus 2025 (UTC) :Kan jy ook iets skep oor ''High-test peroxide''? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:55, 20 Augustus 2025 (UTC) ::Geen idee wat hiermee bedoel word nie. (En ek is besig op Wikiwoordeboek) [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 04:04, 22 Augustus 2025 (UTC) :Watervrye ammoniak; die gas pleks van die waterige oplossing [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 04:03, 22 Augustus 2025 (UTC) ::Dankie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:14, 22 Augustus 2025 (UTC) == Teflon == {{ping|Jcwf}}, kan jy asb. help met 'n artikeltjie? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 26 Augustus 2025 (UTC) :Hi prof Jcwf, is [[politetrafluoroëtileen]] organies of anorganies? (Ek wil net die kategorie regmaak) [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:26, 6 September 2025 (UTC) ::Sjoe, Aliwal. Dis 'n goeie vraag. Ek dink gewoonlik word polimere tot die organiese chemie gereken, maar PTFE het g'n waterstof nie. Dis 'n koolstoffluoried. ({{chem|C|F|2}}) So, ja, jy kan dit regverdig om dit anorganies te noem. Maar moenie. Dit sal te veel verwarring skep. ::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 14:51, 6 September 2025 (UTC) == Inconel == {{ping|Jcwf}}, prof, hoe sal Inconel in Afrikaans bekend staan? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:34, 5 September 2025 (UTC) : Ook uit Apollo 13, maak hierdie sin sin: ''Thus, it was built to withstand the heat of reentry into the Earth's atmosphere rather than pollute the air with plutonium in the event of an aborted mission.''? Moet daar nie iewers 'n ''prevent'' ingekom het nie? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:38, 5 September 2025 (UTC) ::Ek dink dat ''polute'' 'n ''to'' kort: ''rather than to pollute''. Googel translate gee ''dus is dit gebou om die hitte van herbetreding van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.'' Ja, jy kan natuurlik ook sê: ''In order to prevent polluting the atmosphere with plutonium, it was built to withstand etc.'' ::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:59, 5 September 2025 (UTC) :Inconel is 'n handelsmerk vir 'n nikkellegering en staan dus ook in Afrkaans as Inconel bekend [https://www.hnssd.com/af/news/inconel-690-nickel-alloy-tube/ sien] -- [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:53, 5 September 2025 (UTC) == Lithium hydroxide == {{ping|Jcwf}}, kan jy dalk help om dit in Afrikaans te vertaal? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:03, 8 September 2025 (UTC) :Regso. Sien [[wikt:litiumhidroksied]]. Dis 'n graad 10-woord. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 17:22, 8 September 2025 (UTC) ::Wow! Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:43, 8 September 2025 (UTC) == Terpentyn == {{ping|Jcwf}}, kan jy help met terpentyn asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:44, 10 Oktober 2025 (UTC) == Skryfwedstryd == Hallo. Hoop jy dink daaraan om aan die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]] deel te neem. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:39, 5 Mei 2026 (UTC) == Reënpadda == {{ping|jcwf}}, moet nie vergeet van hulle nie asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:23, 12 Oktober 2026 (UTC) == Permittiwiteit == {{ping|jcwf}}, het dit nie een t nie: Permitiwiteit? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 13 Oktober 2026 (UTC) gfguwp6hxw4tky9qgsmq69yflvjb6pl 2978654 2978652 2026-10-13T20:11:49Z Jcwf 4 /* Permittiwiteit */ Antwoord 2978654 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Editor_-_platinum_star_I.jpg|regs|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service_awards#Master_Editor_(or_Illustrious_Looshpah)|Meesterredakteur]]<br />(6 aktiewe jare, 42&nbsp;000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012</small>]] [[/Argief/]] [[/Argief2/]] [[/Argief3/]] [[/Argief4/]] == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Januarie 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bariet & Mika == {{ping|Jcwf}}, enige kans dat jy ons kan help met twee kort artikeltjies asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 Augustus 2025 (UTC) :Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:35, 22 Augustus 2025 (UTC) == Anhydrous ammonia == {{ping|Jcwf}}, wat is bogenoemde in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:45, 20 Augustus 2025 (UTC) :Kan jy ook iets skep oor ''High-test peroxide''? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:55, 20 Augustus 2025 (UTC) ::Geen idee wat hiermee bedoel word nie. (En ek is besig op Wikiwoordeboek) [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 04:04, 22 Augustus 2025 (UTC) :Watervrye ammoniak; die gas pleks van die waterige oplossing [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 04:03, 22 Augustus 2025 (UTC) ::Dankie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:14, 22 Augustus 2025 (UTC) == Teflon == {{ping|Jcwf}}, kan jy asb. help met 'n artikeltjie? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 26 Augustus 2025 (UTC) :Hi prof Jcwf, is [[politetrafluoroëtileen]] organies of anorganies? (Ek wil net die kategorie regmaak) [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:26, 6 September 2025 (UTC) ::Sjoe, Aliwal. Dis 'n goeie vraag. Ek dink gewoonlik word polimere tot die organiese chemie gereken, maar PTFE het g'n waterstof nie. Dis 'n koolstoffluoried. ({{chem|C|F|2}}) So, ja, jy kan dit regverdig om dit anorganies te noem. Maar moenie. Dit sal te veel verwarring skep. ::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 14:51, 6 September 2025 (UTC) == Inconel == {{ping|Jcwf}}, prof, hoe sal Inconel in Afrikaans bekend staan? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:34, 5 September 2025 (UTC) : Ook uit Apollo 13, maak hierdie sin sin: ''Thus, it was built to withstand the heat of reentry into the Earth's atmosphere rather than pollute the air with plutonium in the event of an aborted mission.''? Moet daar nie iewers 'n ''prevent'' ingekom het nie? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:38, 5 September 2025 (UTC) ::Ek dink dat ''polute'' 'n ''to'' kort: ''rather than to pollute''. Googel translate gee ''dus is dit gebou om die hitte van herbetreding van die Aarde se atmosfeer te weerstaan ​​eerder as om die lug met plutonium te besoedel in die geval van 'n mislukte sending.'' Ja, jy kan natuurlik ook sê: ''In order to prevent polluting the atmosphere with plutonium, it was built to withstand etc.'' ::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:59, 5 September 2025 (UTC) :Inconel is 'n handelsmerk vir 'n nikkellegering en staan dus ook in Afrkaans as Inconel bekend [https://www.hnssd.com/af/news/inconel-690-nickel-alloy-tube/ sien] -- [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:53, 5 September 2025 (UTC) == Lithium hydroxide == {{ping|Jcwf}}, kan jy dalk help om dit in Afrikaans te vertaal? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:03, 8 September 2025 (UTC) :Regso. Sien [[wikt:litiumhidroksied]]. Dis 'n graad 10-woord. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 17:22, 8 September 2025 (UTC) ::Wow! Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:43, 8 September 2025 (UTC) == Terpentyn == {{ping|Jcwf}}, kan jy help met terpentyn asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:44, 10 Oktober 2025 (UTC) == Skryfwedstryd == Hallo. Hoop jy dink daaraan om aan die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]] deel te neem. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:39, 5 Mei 2026 (UTC) == Reënpadda == {{ping|jcwf}}, moet nie vergeet van hulle nie asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:23, 12 Oktober 2026 (UTC) == Permittiwiteit == {{ping|jcwf}}, het dit nie een t nie: Permitiwiteit? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 13 Oktober 2026 (UTC) :Nee. Sien bv. https://www.up.ac.za/yearbooks/2016/EBIT-faculty/UG-modules/view/EME%20310/lg/af [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 20:11, 13 Oktober 2026 (UTC) s4bhjf6d6hzn5jwhx4oicw76o39o46f 0 370 2978803 2883916 2026-10-14T03:30:04Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978803 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CMAP - Centre de Mathématiques Appliquées de l'Ecole polytechnique (25911635211).jpg|duimnael]] {{Wetenskap}} '''Wiskunde''' word algemeen gedefinieer as die studie van [[patroon|patrone]] in strukture, verandering en [[ruimte]]; meer informeel gestel, kan 'n mens sê dat dit die studie van "getalle en syfers" is. Uit die formele oogpunt gesien is dit die ondersoek van aksiomaties gedefinieerde abstrakte strukture deur gebruik te maak van simboliese [[logika]] en wiskundige notasie; ander uitgangspunte word in die filosofie van wiskunde bespreek. Wiskunde kan gesien word as 'n eenvoudige uitbreiding van gesproke en geskrewe tale, met 'n uiters presies gedefinieerde woordeskat en taalstruktuur met die doelwit om fisiese en konsepsuele vergelykings te ondersoek. Alhoewel wiskunde self nie gewoonlik beskou word as 'n [[natuurwetenskap]] nie, het die spesifieke strukture wat deur wiskundiges ondersoek word dikwels hulle oorsprong in die natuurwetenskappe en meer algemeen in [[fisika]]. [[Wiskundige]]s definieer en ondersoek egter ook strukture wat suiwer van interne belang tot wiskunde as vakgebied is, omdat die strukture sodoende verkry, 'n verenigde veralgemening vir verskeie vertakkinge kan verskaf of 'n nuttige gereedskap kan wees vir algemene berekeninge. Laastens bestudeer baie wiskundiges gebiede vir suiwer estetiese redes en beskou hulle wiskunde as 'n [[kuns]]vorm eerder as 'n praktiese of toegepaste [[wetenskap]]. [[Gauss]] het na die vak verwys as die 'Koningin van die Wetenskappe’. [[Einstein]] het opgemerk dat "hoeveel die wette van wiskunde na die [[werklikheid]] verwys is onseker, en sover hulle seker is verwys hulle nie na die werklikheid nie". == Inleiding == In breë trekke is daar drie benaderings tot wiskundige probleme, naamlik die logiese, empiriese en intuïtiewe benadering. Wiskunde word dikwels met die logika geassosieer (sommige wiskundiges beskou dit selfs as ʼn onderafdeling van logika). Volgens dié benadering word die getal 1 nie as 'n getal benader nie, maar as 'n versameling met een element, byvoorbeeld a. Die element vorm dan deel van verskillende logiese relasies: as a < b en b < c dan is a < c. In die [[logika]] speel die relasies "gelyk aan" (=), "nie gelyk aan" (<math>\neq</math>), "kleiner as" (<) en "groter as" (>) dus 'n belangrike rol. Die logika is egter nie in alle gevalle van toepassing nie, aangesien daar probleme is waarby al die elemente nie tot logiese waarhede of valshede herlei kan word nie. In die [[Empiries|empiriese]] benadering word daar sterk op bewyse gesteun en word 'n onderskeid gemaak tussen reële en ideële begrippe. Reële begrippe het onder meer betrekking op finitiewe (eindige) getalle, waar 'n probleem sistematies benader en 'n antwoord gevind kan word. Ideële begrippe het betrekking op infinitiewe (oneindige) getalle, waar 'n vergelyking vir ʼn probleem opgestel kan word, maar 'n antwoord nie noodwendig bepaal kan word nie. Dit is byvoorbeeld moontlik om die som van die getal van 1 tot 1 000 te bepaal (1 + 2 + 3 + 4, ensovoorts), maar oor die som van die getalle 1 tot n (1 + n + n + n ...) te bepaal, kan slegs gespekuleer word. Op die keper beskou, word alle wiskundige probleme egter intuïtief benader en word die wiskunde as 'n konstruktiewe aktiwiteit beskou. Hierby word wiskunde deur sommige wiskundiges bo byvoorbeeld die logika verhef en logika slegs as 'n instrument in die oplossing van 'n probleem beskou. 'n Bewys vir die berekening 1 + 9 = 5+ 5 word uiteindelik tog verkry deur werklik die som van die getalle te bereken en dit dan te vergelyk. Nadat daar in ʼn berekening vasgestel is dat a = b en b = c kan die logiese afleiding gemaak word dat a = c. == Ontwikkeling == In die eerste vorme van wiskunde is veral klem gelê op praktiese berekenings en metings wat in die handel, [[kalender]]opstelling en die insameling van [[belasting]] gebruik is. Die leermeesters wat vir die onderrig van [[rekenkunde]] verantwoordelik was, het egter langsamerhand teorieë oor die berekenings geformuleer en eerder van [[Simbool|simbole]] as getalle gebruik gemaak. === Babiloniese wiskunde === Babiloniese wiskunde het bekend geword deur die vondste van kleitablette waarop tekste in spykerskrif verskyn. Die oudste tekste dateer uit [[2100 v.C.]] en het betrekking op rekenkunde. Die Babiloniërs het veral van tabelle soos vermenigvuldigings- en opteltabelle gebruik gemaak, en het ook met [[Breuk (wiskunde)|breuke]] gewerk. Hulle het ʼn sestigtallige stelsel gehad waaruit die gebruik van 60 vir die indeling van die [[uur]], die minuut en die sirkelgraad voortgespruit het. Die [[Babiloniese metode|Babiloniërs]] het ook meetkunde beoefen en kon die [[oppervlakte]] en inhoud van eenvoudige, reglynige figure bereken. Daar is selfs bewyse van die oorgang van rekenkunde na [[algebra]]. === Egiptiese wiskunde === In Egiptiese grafskrifte en kalenders is daar aanduidings van die gebruik van 'n tientallige stelsel vir praktiese rekenkunde. Dit is byvoorbeeld gebruik vir die berekening van dieregetalle en voedselvoorrade. In meetkunde het die Egiptenare hulle veral toegelê op [[Driehoeksmeting|driehoeksmeetkunde]], maar kon ook die inhoud van 'n kubus, [[silinder]] en piramide bepaal. In algebra het hulle nie verder gegaan as 'n lineêre [[Vergelyking (wiskunde)|vergelyking]] met een onbekende nie. === Chinese wiskunde === Die belangrikste Chinese wiskundeteks is die ''Tjioe Tsjang Soean-sjoe'' ("Die nege hoofstukke oor die kuns van wiskunde"), wat handel oor lineêre vergelykings, [[Vierkantswortel|vierkants-]] en derdemagswortels en [[matriks]]e. === Indiese wiskunde === Indiese wiskunde dateer uit 500 v.C. en handel oor die konstruksie van vierkante en reghoeke, die verband tussen die skuinssy (diagonaal) en die reghoek en die verband tussen [[vierkant]]e en [[sirkel]]s. === Griekse wiskunde === Die Grieke het baie aandag bestee aan die eienskappe van getalle en berekeninge. [[Pythagoras]] het die driehoek bestudeer en onder meer sy beroemde [[Pythagoras se stelling|stelling]] geformuleer wat lui dat die som van die kwadraat van die vertikale sy en die kwadraat van die horisontale sy in 'n driehoek gelyk is aan die kwadraat van die skuinssy. In ongeveer 450 v.C. is begrippe geformuleer met betrekking tot eindige (finitiewe) en oneindige (infinitiewe) getalle. In [[450 v.C.]]. het [[Hippokrates]] begin om deur middel van logiese gevolgtrekkings stellings af te lei wat as aksiome bekend staan. [[Plato]] en [[Aristoteles]] het dit nagevolg en wiskunde met logika in verband gebring. In [[323 v.C.]] het [[Euklides]] sy werk Elemente geskryf en van aksiome uitgegaan waaruit stellings logies afgelei kon word. Hierdie werk was invloedryk en daar word vandag soms nog na meetkunde as Euklidiese meetkunde verwys. === Arabiese wiskunde === Aan die begin van die [[13de eeu]] is die Arabiese syferstelsel en wiskunde in [[Italië]] bekend gestel. Die [[Arabiere]] het kennis uit ander nasies se wiskunde opgeneem en hulle veral op praktiese wiskundige vaardighede toegelê (rekenkunde en driehoeksmeetkunde). Hulle het werke gelewer wat die grondslag gelê het vir die ontwikkeling van algebra in [[Europa]]. Aan die begin van die [[16de eeu|16e eeu]] het die Griekse en Arabiese wiskunde sterk in [[Italië]] uitgebrei. Die gebruik van simbolenotasie is ingevoer en daar is heelwat vordering in teoretiese algebra gemaak. Vanweë die eise wat in [[sterrekunde]] en [[navigasie]] gestel is, het driehoeksmeetkunde ook sterk ontwikkel. In die [[17de eeu]] het [[Pierre de Fermat]] ([[1608]] – [[1665]]) die grondslag vir die moderne getalleteorie gelê. Saam met [[Pascal (eenheid)|Pascal]] het hy dit ook vir die ontwikkeling van waarskynlikheidsrekening gebruik. [[René Descartes|Descartes]] het hom op analitiese meetkunde toegelê en in sy koördinaatmeetkunde gewys op die verband tussen [[meetkunde]] en algebra. Die tekens + en - en die notasie x 2 het in gebruik gekom en Descartes het die eerste letters van die alfabet (a, b, c) vir bekendes, en die laaste letters (x, y, z) vir onbekendes gebruik. [[John Napier]] het [[logaritme]]s begin gebruik wat tot en met die koms van die [[rekenaar]] een van die kragtigste rekenmetodes was. 'n Ingrypende ontwikkeling was die van [[differensiaalrekening]], waaraan onder andere [[Pierre de Fermat|Fermat]] en [[Isaac Newton|Newton]] gewerk het. Dit het betrekking op die differensiaal - en integraalrekening waarby [[Funksie|funksies]] 'n belangrike rol speel. Wanneer die verandering van een [[getal]] (onafhanklike veranderlike) in 'n vergelyking die verandering in 'n ander getal veroorsaak (afhanklike veranderlike), word daardie getal die funksie van die vergelyking genoem. Ander belangrike wiskundige dissiplines wat ontwikkel is, is die nie-euklidiese meetkunde ([[Carl Friedrich Gauss|Gauss]]), tensorrekening (Riemann), versamelingsleer (Cantor), [[Vektor|vektore]], [[topologie]] en skakelalgebra ([[Boolse algebra|Boole]]). == Toepassings == Die wiskunde is 'n omvattende wetenskap met onder meer die volgende dissiplines: rekenkunde, meetkunde, algebra, versamelingsleer, vektore, grafieke en funksies, statistiek, differensiasie, integrasie, tensorrekening, komplekse getalle, matrikse, rye en reekse, skakel-algebra, topologie, waarskynlikheidsrekening en selfs ook programmering. Die wiskunde vind oor 'n wye gebied toepassing, waarvan die belangrikste toepassings hieronder kortliks bespreek word. - [[Rekenkunde]] het betrekking op die praktiese bewerking van getalle. Die teoretiese benadering tot getalle vorm 'n onderafdeling van die algebra. - [[Meetkunde]] het betrekking op die bepaling van die afmetings en die eienskappe van meetkundige figure (punt, lyn, [[driehoek]], [[sirkel]], ensovoorts). - [[Algebra]] leen hom sterk tot die opstel van vergelykings (x = y, a + b = c, ensovoorts) en relasies (a > b, a <math>\neq</math> b, ensovoorts). In die analitiese meetkunde vind die algebra en meetkunde aansluiting, aangesien die meetkundige figure aan die hand van algebraïese vergelykings omskryf kan word. - [[Getalteorie|Versamelingsleer]] word onder meer vir die studie van getalstelsels gebruik. 'n Voorbeeld van 'n versameling is die getalle 1, 2, 3 , 4, ... n, wat 'n oneindige versameling natuurlike getalle is. Die simbool n dui aan dat daar nie 'n laaste element is nie. - [[Differensiaalrekening|Differensiasie]] is 'n kragtige rekenmetode waarmee komplekse probleme opgelos kan word. 'n Bekende toepassing van differensiasie is die berekening van die snelheid van 'n vuurpyl wat 'n gegewe hoeveelheid brandstof dra. Namate die brandstof verbruik en die vuurpyl dus ligter word, beweeg dit vinniger, en hierdie versnelling kan met behulp van 'n differensiaalvergelyking bepaal word. - [[Integraalrekening|Integrasie]] is die resiprook van differensiasie. Terwyl differensiasie byvoorbeeld vir die berekening van 'n vuurpyl se snelheid gebruik word (tempo van verplasing), word integrasie gebruik vir die bepaling van die afstand wat dit aflê (totale verplasing). - Tensorrekening word in die studie van abstrakte figure gebruik. Dit is nou verwant aan die analitiese meetkunde waarby figure in 'n koördinaatstelsel voorgestel word, dit wil sê op x- en y-asse. - [[Vektor (Wiskunde)|Vektore]] word vir probleme gebruik waarby beweging, kragte, snelheid, ensovoorts, betrokke is. Enige fisiese grootheid waarby grootte en rigting ter sprake kom, word 'n vektor genoem. - Grafieke word vir die interpretasie van wiskundige informasie gebruik. Die inhoud van 'n komplekse vergelyking kan dikwels in een oogopslag duidelik word wanneer die grafiese voorstelling van die vergelyking bestudeer word. - [[Statistiek]] word vir die studie van groot hoeveelhede gegewens gebruik. Uit so 'n studie word dikwels wiskundige vergelykings saamgestel, en grafieke daarvan opgestel sodat die inhoud van die gegewens met een oogopslag duidelik word. - Komplekse getalle is 'n kombinasie van reële en denkbeeldige getalle. 'n Reële getal kan op die getallelyn voorgestel word (byvoorbeeld die natuurlike getalle 1, 2, 3, .. .). 'n Denkbeeldige getal kan nie op die getallelyn voorgestel word nie (byvoorbeeld die vierkantswortel van negatiewe getalle) en die letter i of j word gewoonlik gebruik om dit voor te stel. Komplekse getalle word geskryf as: (reële getal) + j (denkbeeldige getal). - Matriksalgebra het onder meer betrekking op 'n tweedimensionele uiteensetting (n X n) van elemente of simbole. 'n Eenvoudige voorbeeld van 'n matriks is 'n opteltabel waaruit die som van 2 getalle regstreeks afgelees kan word. - Rye en reekse is die versamelnaam vir opeenvolgende reekse getalle wat 'n vaste verband met mekaar het. Die algemene skryfwyse is (a+ x)ⁿ. 'n Voorbeeld van 'n getalreeks is die opeenvolgende getalle 1, 3, 5, 7, ... waar die intervalle 2 is. - Skakelalgebra het betrekking op rekenaarelemente waarby die relasies EN, OF, NIE, ensovoorts 'n belangrike rol speel. Die rekenaarelemente is skakelaars (elektronies) wat net in 1 van 2 moontlike stande kan wees, naamlik aan of af, wat as 1 en 0 voorgestel kan word. Die EN funksie het byvoorbeeld betrekking op 2 skakelaars, A en B, wat in serie met mekaar is. Die [[elektriese stroom]] in die kring kan dus slegs vloei as A en B gesluit is. Wanneer die 2 skakelaars parallel met mekaar is, sal die stroom vloei as A 61 B gesluit is. Die EN-funksie speel byvoorbeeld 'n belangrike rol by rekenaarbesluitneming. Die rekenaar kan van 'n instruksie voorsien word om slegs 'n uitset te verskaf wanneer 2 rekenaarelemente, A en B, albei in die 1-stand is. - Topologie is 'n gevorderde meetkundige dissipline waarin die studie oor abstrakte figure uitgebrei word. - Waarskynlikheidsrekening het onder meer betrekking op die informasieteorie, waarby die waarskynlikheid van 'n keuse ondersoek word. Die [[waarskynlikheid]] (p) dat ʼn persoon, by 'n willekeurige keuse, op 1 van 2 moontlikhede sal besluit, is ewe groot. Die waarskynlikheid p is dan p = ½-Namate 'n persoon dan beïnvloed word in sy keuse, word die waarskynlikheid groter dat hy op 'n bepaalde moontlikheid sal besluit. - [[Programmeertaal|Programmering]] omvat die opstel van 'n reeks instruksies wat 'n rekenaar moet uitvoer. Die instruksies is wiskundegebonde aangesien die rekenaar in beginsel 'n rekenmasjien is. - [[Wiskunde en kuns|Kuns het ook 'n wisselwerking met wiskunde]], soos met [[Leonardo da Vinci|Da Vinci]] se [[Skildery|skilderye]] en in [[Musiek|musikale komposisie]], soos wat wiskunde in eie reg as kuns beskou kan word. == Oorsig en geskiedenis van wiskunde == Die woord 'wiskunde' is dieselfde as die Nederlandse woord vir die vak en het sy oorsprong uit die term ''wisconst'' (kuns van die gewisse of sekere) wat [[Simon Stevin]] in die 17de eeu aan die vakgebied toegeken het. Die hoofvertakkinge van wiskunde het ontstaan uit die behoefte om berekeninge in die handel te doen om landmeting te doen en om sterrekundige gebeure te voorspel. Die studie van struktuur begin met [[getal]]le, eerstens met die bekende [[natuurlike getal]]le en [[heelgetal]]le en hul [[rekenkunde|rekenkundige]] bewerkings, wat beskryf word in elementêre algebra. Die besondere eienskappe van heelgetalle word bestudeer in getalteorie. Die ondersoek na metodes om vergelykings op te los lei tot die veld van abstrakte algebra, wat onder andere die ring- en liggaamstrukture bestudeer wat die algemene eienskappe van die bekende getalle beskryf. Die fisies belangrike begrip van vektore word veralgemeen na [[vektorruimte]]s en bestudeer deur [[lineêre algebra]] wat tot die twee vertakkinge van struktuur en ruimte behoort. Die studie van ruimte vind sy oorsprong in [[meetkunde]], eerstens in [[Euklidiese meetkunde]] en [[driehoeksmeting]] van die bekende driedimensionele ruimte en later dan ook veralgemeen deur nie-Euklidiese meetkunde wat 'n sentrale rol speel in [[algemene relatiwiteit]]. Baie ou vraagstukke rondom maatstaf en kompas konstruksie is finaal beantwoord deur Galois se teorie. Die moderne velde van differensiaalmeetkunde en algebrïese meetkunde veralgemeen meetkunde in verskillende rigtings: Differensiaalmeetkunde beklemtoon die begrippe van funksies, veselbondels, [[afgeleide]]s, gladde funksies en rigting, terwyl algebraïse meetkunde meetkundige voorwerpe beskryf as stelle oplossings vir polinomiaalvergelykings. [[Groep (wiskunde)|Groepteorie]] ondersoek die begrip van simmetrie op 'n abstrakte wyse en verskaf 'n skakel tussen die studies van ruimte en struktuur. [[Topologie]] verbind die studie van ruimte en die studie van verandering deur op die begrip van kontinuiteit te fokus. Die verstaan en beskrywing van die verandering in meetbare hoeveelhede is die algemene trant van die natuurwetenskappe, en analise is ontwikkel as nuttige gereedskap om dit te doen. Die sentrale begrip wat gebruik word om 'n veranderende veranderlike te beskryf is die begrip van 'n [[funksie (wiskunde)|funksie]]. Baie probleme lei natuurlik tot verbande tussen 'n hoeveelheid en sy tempo van verandering en die metodes om hierdie probleme op te los word bestudeer in die veld van [[differensiaalvergelykings]]. Die getalle wat gebruik word om kontinue hoeveelhede voor te stel is die reële getalle en die gedetailleerde studie van hulle eienskappe en die eienskappe van reëlwaarde funksies staan bekend as reële analise. Vir verskeie redes is dit gerieflik om [[komplekse getal]]le te skep en die studie van hierdie getalle word kompleksanalise genoem. Funksionaalanalise fokus op die (tipies beperkte dimensionele) ruimtes van funksies, wat die grondslag vorm van kwantummeganika en vele ander vertakkinge. Baie natuurverskynsels kan beskryf word deur dinamiese stelsels en chaosteorie wat gemoeid is met die feit dat baie van hierdie stelsels onvoorspelbare dog bepaalbare eienskappe vertoon. In 'n poging om die grondslag van wiskunde helder te maak en te ondersoek is die velde van versamelingsleer, wiskundige logika en modelteorie ontwikkel. Toe [[rekenaar]]s vir die eerste keer bedink is, is verskeie noodsaaklike teoretiese begrippe gevorm deur wiskundiges, wat gelei het tot die velde van berekenbaarheidsteorie, kompleksiteitsteorie, [[inligtingsteorie]] en algoritmiese inligtingsteorie. Baie van hierdie vraagstukke word nou ondersoek in teoretiese [[rekenaarwetenskap]]. [[Diskrete wiskunde]] is die algemene naam vir die vertakkinge van wiskunde wat nuttig is in rekenaarwetenskap. 'n Belangrike veld in toegepaste wiskunde is [[statistiek]] wat waarskynlikheidsteorie as hulpmiddel gebruik en maak dit moontlik om verskynsels te beskryf, te analiseer en te voorspel en word deur alle wetenskappe gebruik. [[Numeriese analise]] ondersoek die metodes waarmee verskeie wiskundige probleme doeltreffend op rekenaars opgelos kan word en neem afrondingsfoute in ag. == Onderwerpe in wiskunde == 'n Alfabetiese en onderverdeelde lys van wiskundige onderwerpe is beskikbaar. Die volgende lys van ondervertakkings en onderwerpe is een organisatoriese oorsig van wiskunde. === Hoeveelhede === Oor die algemeen stel hierdie onderwerpe en idees uitdruklike metings en groottes van getalle of versamelings, of maniere om sulke mates te vind voor. :[[Getal]] – [[Natuurlike getal]] – [[Pi]] – [[Heelgetal]]le – [[Rasionale getal]]le – [[Reële getal]]le – [[Komplekse getal]]le – [[Hiperkomplekse getal]]le – [[Kwarternêre]] – [[Oktoniese]] – [[Sedeniese]] – [[Hiperreële getal]]le – [[Surreële getal]]le – [[Ordinale getal]]le – [[kardinale getal]]le – [[P-adiese getal|''p''-adiese getalle]] – [[Heelgetalreeks]]e – [[Wiskundige konstante]]s – [[Syfername]] – [[Oneindigheid]] – [[Basis (Wiskunde)|Basis]] – [[Repeterende breuk]]e. === Verandering === Hierdie onderwerpe verskaf maniere om verandering in wiskundige funksies en veranderinge tussen getalle te meet. :[[Rekenkunde]] – [[Analise]] – [[Vektoranalise]] – [[Wiskundige analise|Analise]] – [[Differensiaalvergelyking]]s – Dinamiese stelsels en chaosteorie – Lys van funksies === Struktuur === Hierdie vertakkinge van wiskunde meet die grootte en simmetrie van getalle en verskeie konstruksies. :[[Abstrakte algebra]] – [[Getalteorie]] – [[Algebraïse meetkunde]] – [[groep(wiskunde)|Groepteorie]] – [[Monoïd]]e – [[Wiskundige analise|Analise]] – [[Topologie]] – [[Lineêre algebra]] – [[Grafiekteorie]] – [[Universele algebra]] – [[Kategorie teorie]] – [[Ordeningsteorie]] === Ruimte === Hierdie onderwerpe neig tot 'n meer visuele aanslag as die ander wiskundige onderwerpe te neem. :[[Topologie]] – [[Meetkunde]] – [[Driehoeksmeting]] – [[Algebraïse meetkunde]] – [[Differensiaalmeetkunde]] – [[Differensiaaltopologie]] – [[Algebraïse topologie]] – [[Lineêre algebra]] – [[Fraktaalmeetkunde]] === Diskrete wiskunde === {{Hoofartikel|Diskrete wiskunde}} [[Lêer:Markovkate_01.svg|regs|duimnael|'n Diagram wat 'n twee-toestand [[Markov-ketting]] voorstel. Die state word voorgestel deur 'A' en 'E'. Die getalle is die waarskynlikheid om die staat om te draai.]] Diskrete wiskunde, in die breë gesproke, is die studie van individuele, [[Telbare stel|telbare]] wiskundige voorwerpe. 'n Voorbeeld is die versameling van alle [[heelgetal]]le.<ref>{{cite journal | title=Discrete and continuous: a fundamental dichotomy in mathematics | last1=Franklin | first1=James | author-link=James Franklin (philosopher) | journal=Journal of Humanistic Mathematics | year=2017 | volume=7 | issue=2 | pages=355–378 | url=https://scholarship.claremont.edu/jhm/vol7/iss2/18/ | doi=10.5642/jhummath.201702.18 | s2cid=6945363 | access-date=November 10, 2022 | doi-access=free | archive-date=November 10, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221110155912/https://scholarship.claremont.edu/jhm/vol7/iss2/18/ | url-status=live |issn=2159-8118 }}</ref> Onderwerpe in [[diskrete wiskunde]] is gemoeid met die vertakkinge van wiskunde met voorwerpe wat slegs spesifieke, onderskeibare waardes kan aanneem. :[[Kombinatorika]] – [[Naïwe versamelingsteorie]] – [[Waarskynlikheid]] – [[Berekenbaarheid|Teorie van berekenbaarheid]] – [[Eindige wiskunde]] – [[Kriptografie]] – [[Grafiekteorie]] – [[Spelteorie]] – [[Kriptologie]] === Toegepaste wiskunde === Velde in toegepaste wiskunde pas wiskundige kennis op die werklike wêreld toe. :[[Meganika]] – [[Numeriese analise]] – [[Optimisasie (wiskunde)|Optimisasie]] – [[Waarskynlikheid]] – [[Statistiek]] – [[Finansiële wiskunde]] === Beroemde stellings en vermoedes === Hierdie stellings het beide wiskundiges en niewiskundiges al geïnteresseer. :[[Stelling van Pythagoras]] – [[Fermat se laaste stelling]] – [[Goldbach se vermoede]] – [[Tweelingpriem-vermoede]] – [[Gödel se onvolledigheidstellings]] – [[Poincaré-vermoede]] – [[Cantor se diagonaalargument]] – [[Vierkleur-stelling]] – [[Zorn se lemma]] – [[Euler se identiteit]] – [[Scholz-vermoede]] – [[Church-Turing-veronderstelling]] === Belangrike stellings en vermoedes === Hierdie stellings en vermoedes het die voorkoms van wiskunde in die geskiedenis verander. :[[Riemann-vermoede]] – [[Kontinuumvermoede]] – [[Kompleksiteitsklasse P en NP|P=NP]] – [[Pythagoras se teorie]] – [[Sentrale limiet-stelling]] – [[Fundamentele stelling van analise]] – [[Fundamentele stelling van algebra]] – [[Fundamentele stelling van rekenkunde]] – [[Fundamentele stelling van projeksiemeetkunde]] – [[klassifikasie stelling van vlakke]] – [[Gauss-Bonnet stelling]] === Grondbeginsels en metodes === Hierdie onderwerpe behels die benadering tot wiskunde en beïnvloed die manier waarop wiskundiges hul vak bestudeer. :[[Filosofie van Wiskunde]] – [[Wiskundige intuïsie]] – [[Wiskundige konstruktivisme]] – [[Grondbeginsels van Wiskunde]] – [[Versamelingsteorie]] – [[Simboliese logika]] – [[Modelteorie]] – [[Kategorieteorie]] – [[Logika]] – [[Truwaartse Wiskunde]] – [[Tabel van wiskundige simbole]] === Geskiedenis en die wêreld van wiskundiges === :[[Geskiedenis van Wiskunde]] – [[Wiskundige tydlyn]] – [[Wiskundige]]s – [[Fields Medalje|Fields medalje]] – [[Abelprys]] – [[Millenniumprys probleme]] – [[Internasionale Wiskundige Vereniging]] – [[Wiskunde kompetisies]] – [[Laterale denke]] – [[Wiskundige vermoëns en geslagsaangeleenthede]] === Wiskunde en ander vakgebiede === :[[Wiskunde en argitektuur]] – [[Wiskunde en opvoeding]] – [[Wiskunde van musiekskale]] === Wiskundige toevallighede === :[[Lys van wiskundige toevallighede]] == Wiskundige gereedskap == Oud: * [[Abakus]] * [[Napier' se bene]], [[Skuifliniaal]] * [[Maatstok]] en [[Kompas]] * [[Hoofrekene]] Nuut: * [[Sakrekenaar]] en [[rekenaar]]s * [[Programmeringstaal|Programmeringstale]] * [[Internetsnelskrifnotasie]] * [[statistiese analise]] [[sagteware]] ** [[SPSS]] ** [[SAS]] ** [http://www.r-project.org R] == Aanhalings == Met verwysing tot die aksiomatiese metode, waar sekere eienskappe van 'n (andersins onbekende) struktuur aanvaar word en die gevolge daarvan dan logies afgelei word, het [[Bertrand Russell]] gesê: :''Wiskunde mag gedefinieer word as die vak waar ons nooit weet waaroor ons praat nie, of weet dat wat ons sê waar is nie.'' Dit verduidelik waarom [[John Von Neumann]] eenkeer gesê het: :''In wiskunde verstaan jy nie dinge nie. Jy raak net gewoond aan hulle.'' Oor die skoonheid van Wiskunde het [[Bertrand Russell]] in sy ''Study of Mathematics'' gesê: :''Wiskunde met reg beskou, besit nie net die waarheid nie maar 'n opperste skoonheid – 'n skoonheid koud en hard soos die van 'n beeld, sonder om ag te slaan op ons swakker natuur, sonder die prag van skilder of musiek, dog met verhewe suiwerheid en in staat tot 'n streng volmaaktheid soos slegs die beste kuns kan toon. Die ware gees van blydskap, van vervoering, die gewaarwording van meer te wees as net 'n mens, wat die toetsteen vir die hoogste uitnemendheid is, is te vinde in wiskunde so seker as wat dit in digkuns gevind kan word.'' Met die toelig van die simmetrie tussen die kreatiewe en logiese aspekte van wiskunde het W.S. Anglin in ''Mathematics and History'' opgemerk: :''Wiskunde is nie 'n versigtige mars op 'n goed skoongeveegde hoofpad nie, maar 'n reis na 'n vreemde wildernis, waar die ontdekkingsreisigers dikwels verlore raak. Deeglikheid moet vir die historikus 'n sein wees dat die kaarte getrek is en dat die ware ontdekkers elders heen is.'' == Wiskunde is nie == Wiskunde is nie [[numerologie]] nie. Alhoewel numerologie modulêre rekenkunde gebruik om name en datums af te breek na enkelsyfer getalle, ken numerologie arbitrêre emosies en eienskappe aan getale toe sonder om die toekenning op 'n logiese manier te bewys. Wiskunde is gemoeid met die bewys of weerlegging van idees op 'n logiese manier, en numerologie is nie. Die interaksies tussen die arbitrêr toegewyste emosies van die getalle word op voorgevoel beraam eerder as om dit op 'n nougesette manier te bereken. Wiskunde is nie [[rekeningkunde]] nie. Alhoewel rekenkundige bewerkings noodsaaklik is om die werk van 'n rekenmeester te doen, is hulle hoofsaaklik besorgd met die bewys dat die berekeninge waar en korrek gedoen is deur 'n dubbele nagaanstelsel te gebruik. Die bewys of weerlegging van vermoedes is baie belangrik vir wiskundiges, maar nie soseer vir rekenmeesters nie. Vooruitgang in abstrakte wiskunde is van weinig waarde vir rekeningkunde, as die ontdekkings nie toegepas kan word om die doeltreffend van boekhouding te verbeter nie. Wiskunde is nie [[fisika]] nie, ten spyte van die aantal historiese en filosofiese verbande tussen die twee vakgebiede. == Sien ook == * [[Elementêre wiskunde]] * [[Driehoeksmeting]] * [[Logaritme]] * [[Magsverheffing]] * [[Oppervlakte]] * [[Volume]] * [[Wiskundige terminologie]] * [[Wiskunde en kuns]] == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409702}}, volume 29, bl. 134 - 138 * Courant, R. en H. Robbins, ''What Is Mathematics?'' (1941); * Davis, Philip J. en Hersh, Reuben, ''The Mathematical Experience''. Birkhäuser, Boston, Mass., 1980. 'n Sagkunse bekendstelling tot die wêreld van wiskunde. * Gullberg, Jan, ''Mathematics--From the Birth of Numbers''. W.W. Norton, 1996. 'n Ensiklopediese oorsig van wiskunde aangebied in duidelik, eenvoudige taal. * Hazewinkel, Michiel (red.), ''Encyclopaedia of Mathematics''. Kluwer Academic Publishers 2000. 'n Vertaalde en uitgebreide weergawe van 'n Sowjet wiskunde ensiklopedie, in tien (duur) volumes, die volledigste en gesaghebbende werk beskikbaar. Ook in sagteband en op Kompakskyf beskikbaar. * Kline, M., ''Mathematical Thought from Ancient to Modern Times'' (1973); == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{wikt|wiskunde}} {{Commons-kategorie inlyn|Mathematics}} * [http://www.scienceforums.net: 'n gespreksforum vir wiskunde, wetenskap, tegnologie en fisika ] * Rusin, Dave: [http://www.math-atlas.org/ ''The Mathematical Atlas''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040403120115/http://www.math-atlas.org/ |date= 3 April 2004 }}. 'n Begeleide toer deur verskeie vertakkings van moderne wiskunde. * 'n Wiskundige tesourus onderhou deur die [http://nrich.maths.org/ NRICH] projek by die [[Universiteit van Cambridge]] (VK), [http://thesaurus.maths.org/ ''Connecting Mathematics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828202039/http://thesaurus.maths.org/ |date=28 Augustus 2008 }} * Weisstein, Eric et al.: [http://www.mathworld.com/ ''MathWorld: World of Mathematics'']. 'n Aanlynensiklopedie van wiskunde wat op klassieke wiskunde fokus. * [http://planetmath.org/ ''Planet Math'']. 'n Aanlynensiklopedie vir die wiskunde in aanbou, met fokus op die moderne wiskunde. Die [[Vrye Dokumentasie Lisensie GNU|GFDL]] word gebruik, wat die uitruil van artikels met Wikipedia moontlik maak. Gebruik die kodetaal TeX. * Stefanov, Alexandre: [https://web.archive.org/web/20020123032906/http://us.geocities.com/alex_stef/mylist.html ''Textbooks in Mathematics'']. 'n Lys gratis aanlyn handboeke en klasnotas vir Wiskunde. * Bogomolny, Alexander: [http://www.cut-the-knot.org/ ''Interactive Mathematics Miscellany and Puzzles'']. 'n Groot versameling artikels oor verskeie wiskundige onderwerpe met meer as 400 daarvan geïllustreer met Java applets. * [http://www.mathforge.net/ ''Mathforge'']. 'n Nuusbrief met onderwerpe wat wissel van gewilde wiskunde, fisika en rekenaarwetenskap tot opvoeding. * [http://metamath.org/ ''Metamath'']. 'n Werf en taal wat wiskunde formuleer vanaf sy grondbeginsels. {{Normdata}} [[Kategorie:Wiskunde| ]] [[Kategorie:Formele wetenskappe]] [[Kategorie:Artikels wat kundige aandag benodig]] n0j2494amy0hidrui43g3pdnquxt2ex 0 427 2978631 2967892 2026-10-13T18:38:08Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Maite Nkoana-Mashabane 2978631 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|teks=Sluipmoord op J.F. Kennedy}} Die '''jaar 1963''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Dinsdag]] begin het. Dit was die 63ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[6 Januarie]] – [[Windhoek]] se middestad word oorstroom na 'n wolkbreuk; ten minste 6 mense verdrink. * [[8 Januarie]] – Ten minste drie mense verdrink nadat 200&nbsp;mm reën in [[Standerton]] val. * [[4 Februarie]] – Die [[Pan Africanist Congress of Azania]] (PAC) se militere vleuel, Poqo, vermoor vyf blanke burgerlikes naby die [[M'basherivier]]-brug in die [[Transkei]]. * [[11 Februarie]] – Die [[The Beatles|Beatles]] begin hulle eerste album, Please Please Me opneem. * [[10 April]] – Die [[duikboot]] [[USS Thresher (SSN-593)|USS ''Thresher'']] is verlore ter see (129 offisiere, bemanning en siviele tegnici). * [[15 Mei]] – [[Mercury-program]]: [[NASA]] lanseer die laaste sending van die program, [[Mercury-Atlas 9]]. * [[14 Junie]] – [[Wostok-ruimteprogram|Wostok 5]] gelanseer. * [[19 Junie]] – [[Walentina Teresjkowa]], die eerste vrou in die ruimte, keer terug na die aarde in die [[ruimtetuig]] Wostok 6. * [[21 Junie]] – [[Pous Paulus VI]] volg [[Pous Johannes XXIII]] op. * [[24 Junie]] – [[Zanzibar]] ontvang interne selfregering van die [[Verenigde Koninkryk]]. * [[26 Junie]] – Die [[Israel]]se [[Eshkol-kabinet]] onder leiding van eerste minister [[Levi Eshkol]] word geïnstalleer. * [[1 Julie]] – Die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] begin poskodes gebruik; die sogenaamde 'ZIP'-kodes. * [[8 Augustus]] – Die Groot Treinroof vind plaas in [[Engeland]]; ₤2.5 miljoen verdwyn. * 8 Augustus – 'n [[Avro Shackleton]] van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] vlieg in die [[Stettynsberge]] vas. * [[21 Augustus]] – [[Afrika]] se noordelike lugruim word weens [[Apartheid|politieke redes]] vir die [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] se vliegtuie gesluit wat na en van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Europa]] vlieg. Alternatiewe reëlings word getref sodat om die boog van [[Wes-Afrika]] gevlieg kon word. * [[28 Augustus]] – [[Martin Luther King Jr.]] lewer sy "I have a dream"-toespraak in [[Washington, D.C.]], [[Verenigde State]]. * [[13 September]] – [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]] word geproklameer. * [[16 September]] – [[Maleisië]] word gevorm van Maleia, [[Singapoer]], Britse Noord-Borneo en [[Sarawak]]. * [[10 Desember]] – [[Zanzibar]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[12 Desember]] – [[Kenia]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * E. Lorenz publiseer die eerste waarneming van [[Chaosteorie|wanordelike gedrag in stelsels]]. == Geboortes == * [[7 Januarie]] – [[Rand Paul]], Amerikaanse Republikeinse junior senator vir [[Kentucky]]. * [[11 Januarie]] – [[Arne Dahl]], [[Swede|Sweedse]] skrywer. * [[20 Januarie]] – [[Kris van Steenberge]], [[Vlaminge|Vlaamse]] [[skrywer]]. * 20 Januarie – [[David Baszucki]], Amerikaanse entrepreneur, ingenieur en uitvinder. * [[13 Januarie]] – [[Andrew Roberts]], Britse geskiedkundige en joernalis. * [[26 Januarie]] – [[José Mourinho]], Portugese sokkerafrigter. * [[29 Januarie]] – [[Ismail Haniyeh]], Palestynse politikus en politieke leier van [[Hamas]] († [[2024]]). * [[1 Februarie]] – [[Wayne Thring]], politikus van die [[Afrika Christen Demokratiese Party]]. * [[13 Februarie]] – [[Barry Tubb]], [[Amerikaanse]] [[akteur]], regisseur en skrywer. * [[21 Februarie]] – [[William Baldwin]], [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur en vervaardiger. * [[2 Maart]] – [[Anthony Albanese]], Australiese politikus, sedert 2022 die eerste minister van [[Australië]]. * [[19 Maart]] – [[Jake White]], [[Springbokafrigter]]. * [[20 Maart]] – [[Kathy Ireland]], Amerikaanse aktrise. * [[22 Maart]] – [[Francesco Quinn]], Italiaans-Amerikaanse akteur († [[2011]]). * [[27 Maart]] – [[Quentin Tarantino]], Amerikaanse akteur en rolprentvervaardiger. * [[8 April]] – [[Dean Norris]], Amerikaanse akteur en rolprentvervaardiger. * [[13 April]] – [[Garri Kasparof]], Russiese [[skaak]]meester. * [[15 April]] – [[Beata Szydło]], [[Pole|Poolse]] politikus en eerste minister van die Republiek van Pole. * [[18 April]] – [[Conan O'Brien]], Amerikaanse komediant. * [[26 April]] – [[Jet Li]], Chinese akteur. * [[22 Mei]] – [[Jolande Sap]], Nederlandse politikus. * [[1 Junie]] – [[Helgard Müller]], oud-[[Springbokke|Springbok]]senter. * [[9 Junie]] – [[Johnny Depp]], Amerikaanse [[akteur]], [[rolprent]]vervaardiger en musikant. * [[10 Junie]] – [[Jeanne Tripplehorn]], Amerikaanse aktrise. * [[12 Junie]] – [[T.B. Joshua]], Nigeriese Christelike TV-evangelis († [[2021]]). * [[13 Junie]] – [[Félix Tshisekedi]], Kongolese politikus, president van die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]. * [[23 Junie]] – [[Liu Cixin]], Chinese [[wetenskapfiksie]]skrywer. * [[25 Junie]] – [[George Michael]], Britse popster († [[2016]]). * [[25 Junie]] – [[Yann Martel]], Spaans-Kanadese skrywer. * [[29 Junie]] – [[Anne-Sophie Mutter]], [[Duitsers|Duitse]] violiste. * [[14 Julie]] – [[Wouter Bos]], Nederlandse politikus, voorheen leier van [[Party van die Arbeid]]. * [[15 Julie]] – [[Terblanche Jordaan]], Afrikaanse predikant, skrywer en dramaturg. * [[21 Julie]] – [[Noxolo Kiviet]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus. * [[8 Augustus]] – [[Johann Botha (aanbieder)|Johann Botha]], Suid-Afrikaanse dokumentêrvervaardiger († [[2017]]). * [[9 Augustus]] – [[Whitney Houston]], Amerikaanse sangeres († [[2012]]). * [[13 Augustus]] – [[Sridevi]], Indiese aktrise († [[2018]]). * [[15 Augustus]] – [[Jeremy Mansfield]], Suid-Afrikaanse radio-omroeper en televisiepersoonlikheid († [[2022]]). * [[20 Augustus]] – [[Rudolf Straeuli]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] en -afrigter. * [[24 Augustus]] – [[Yrsa Sigurðardóttir]], [[Ysland]]se skryfster. * [[3 September]] – [[Malcolm Gladwell]], Britsgebore [[Kanada|Kanadese]] joernalis, skrywer en pop-sosioloog. * [[5 September]] – [[Jonny Phillips]], Engelse akteur, regisseur, en skrywer. * [[7 September]] – [[Carel van der Merwe]], Suid-Afrikaanse skrywer, historikus en sakeman. * [[30 September]] – [[Maite Nkoana-Mashabane]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus en oud-kabinetsminister. * [[6 Oktober]] – [[Elisabeth Shue]], Amerikaanse aktrise. * [[16 Oktober]] – [[Pamela Bach]], 'n Amerikaanse aktrise en vervaardiger († [[2025]]). * [[19 Oktober]] – [[Mark Behr]], Suid-Afrikaanse skrywer († [[2015]]). * [[5 November]] – [[Yair Lapid]], Israelse politikus, joernalis, akteur, televisie-aanbieder en skrywer. * [[5 November]] – [[Tatum O'Neal]], Amerikaanse aktrise en skryfster. * [[12 November]] – [[Damon Galgut]], Suid-Afrikaanse skrywer en [[Booker-prys]]-wenner. * [[21 November]] – [[Nicollette Sheridan]], Engelse aktrise, rolprentvervaardiger en skrywer. * [[23 November]] – [[Portchie]], Suid-Afrikaanse skilder en entrepreneur († [[2026]]). * [[27 November]] – [[Gilbert Gibson]], internis en Afrikaanse digter. * [[1 Desember]] – [[Jiao Zhimin]], voormalige Chinese vroue[[tafeltennis]]speler. * [[16 Desember]] – [[Tina Joemat-Pettersson]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus en kabinetsminister († [[2023]]). * [[30 Desember]] – [[Mike Pompeo]], 70ste Minister van Buitelandse Sake van die Verenigde State. * Onbekend – [[Worsie Visser]], Afrikaanse sanger († [[1998]]). * Onbekend – [[Noloyiso Sandile]], die Regent van die koningshuis van die [[amaRharhabe]] († [[2020]]). == Sterftes == * [[23 Januarie]] – [[Józef Gosławski]], [[Pole|Poolse]] beeldhouer en medaljeur (* [[1908]]) * [[29 Januarie]] – [[Robert Frost]], Amerikaanse digter (* [[1874]]). * [[9 Februarie]] – [[Abdul Karim Kassem]], [[Irak]]se leier (* [[1914]]). * [[11 Februarie]] – [[Sylvia Plath]], [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] digter, romanskrywer, en [[kortverhaal]]skrywer (* [[1932]]). * [[20 Februarie]] – [[Ferenc Fricsay]], [[Hongarye|Hongaarse]] [[dirigent]] (* [[1914]]). * [[24 April]] – [[Rino Corso Fougier]], Italiaanse lugmaggeneraal tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (* [[1894]]). * [[19 Mei]] – [[Lotus Thompson]], [[Australië|Australiese]] [[aktrise]] (* [[1906]]). * [[3 Junie]] – [[Pous Johannes XXIII]], gebore as ''Angelo Giuseppe Roncalli'', die 261ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* [[1881]]). * [[4 September]] – [[Robert Schuman]], Franse staatsman (* [[1886]]). * [[5 September]] – [[Gerhard Morkel]], [[Springbok]]rubyspeler (* [[1888]]). * [[17 September]] – [[Sailor Malan]], [[Suid-Afrika]]anse vegvlieënier (* [[1910]]). * [[10 Oktober]] – [[Maude George]], Amerikaanse aktrise en skryfster (* [[1888]]). * 10 Oktober – [[Édith Piaf]], Franse sangeres (* [[1915]]). * [[11 Oktober]] – [[Jean Cocteau]], [[Franse]] kunstenaar (* [[1889]]) * [[23 Oktober]] – [[Ave Duthie]], Suid-Afrikaanse plantkundige (* [[1881]]). * [[22 November]] – [[John F. Kennedy]], 35ste [[President van die Verenigde State van Amerika]] (* [[1917]]). * 22 November – [[Aldous Huxley]], Engels-Amerikaanse skrywer en digter (* 1917). * [[28 November]] – [[Karyn Kupcinet]], Amerikaanse aktrise (* [[1941]]). * [[6 Desember]] – [[Henry Fagan]], Suid-Afrikaanse skrywer, politikus, regter en joernalis (* [[1889]]). * Onbekend – [[F.W. Boonzaier]], Afrikaanse [[dramaturg]] (* [[1901]]). [[Kategorie:1963| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] ale9zivrzvutpuhl5ybt0igu1ts6282 0 445 2978620 2911322 2026-10-13T18:15:22Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Bantu Holomisa 2978620 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Albert Einstein in later years.jpg|teks=Albert Einstein}} Die '''jaar 1955''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Saterdag]] begin het. Dit was die 55ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[5 April]] – [[Winston Churchill]] tree uit as die [[Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk|eerste minister]] van die [[Verenigde Koninkryk]]. * [[2 Mei]] – [[Tennessee Williams]] wen die [[Pulitzerprys vir Drama]] vir ''Cat on a Hot Tin Roof''. * [[6 Mei]] – [[Wes-Duitsland]] betree die [[NAVO]]. * [[30 Junie]] – Die [[Unie van Suid-Afrika]] en die Verenigde Koninkryk sluit die ''[[Simonstad-ooreenkoms]]''. * [[17 Julie]] – Disneyland word geopen in [[Anaheim]], [[Kalifornië]]. * [[1 November]] – Die [[Viëtnamoorlog]] breek tussen die Noord- en Suid-Viëtnamese weermag uit. * [[1 Desember]] – [[Rosa Parks]] weier om haar sitplek op 'n bus aan 'n wit man af te staan en word in hegtenis geneem vir oortreding van rassesegregasiewette in [[Montgomery, Alabama|Montgomery]], [[Alabama]] wat aanleiding gee tot die Montgomery Busboik * [[19 Desember]] – [[Soedan]] se parlement verklaar onafhanklikheid. * [[SASOL]] produseer sy eerste sintetiese brandstof te [[Sasolburg]]. == Geboortes == * ''datum onbekend'' – [[Hans Pienaar]], Suid-Afrikaanse skrywer, joernalis en fotograaf. * [[6 Januarie]] – [[Rowan Atkinson]], Britse [[akteur]]. * [[6 Januarie]] – [[Virginia Davids]], Suid-Afrikaanse sopraan. * [[18 Januarie]] – [[Kevin Costner]], Amerikaanse akteur, regisseur en musikant. * [[25 Januarie]] – [[Matthias Horx]], Duitse [[futuris]]. * [[28 Januarie]] – [[Nicolas Sarkozy]], Franse politikus en staatsman, President van [[Frankryk]]. * 28 Januarie – [[Vinod Khosla]], Amerikaanse entrepreneur en waagkapitalis. * [[2 Februarie]] – [[Kim Zimmer]], Amerikaanse aktrise. * [[19 Februarie]] – [[Siri Hustvedt]], Amerikaanse romanskrywer, digteres en essayiste. * [[24 Februarie]] – [[Steve Jobs]], Amerikaanse sakeman en medestigter van [[Apple Inc.]] († [[2011]]). * [[27 Februarie]] – [[Grady Booch]], Amerikaanse sagteware-ingenieur. * [[28 Februarie]] – [[Gilbert Gottfried]], Amerikaanse akteur († [[2022]]). * [[1 Maart]] – [[Tim Laurence]], tweede eggenoot van [[Anne Mountbatten-Windsor|prinses Anne van die Verenigde Koninkryk]]. * [[19 Maart]] – [[Bruce Willis]], Amerikaanse akteur. * [[21 Maart]] – [[Jair Bolsonaro]], President van [[Brasilië]]. * [[28 Maart]] – [[Reba McEntire]], Amerikaanse sanger, aktrise. * [[29 Maart]] – [[Marina Sirtis]], Brits-Amerikaanse aktrise. * [[1 April]] – [[Ockie Oosthuizen]], Springbokrugbyspeler († [[2019]]). * [[8 April]] – [[Gerrie Coetzee]], Suid-Afrikaanse [[boks]]er en wêreld[[swaargewig]]bokskampioen († [[2023]]). * [[16 April]] – Groothertog [[Henri van Luxemburg]]. * [[20 April]] – [[Hans-Peter Künzi]], navorser in [[topologie]] en kategorieteorie aan die [[Universiteit van Kaapstad]] († [[2020]]). * [[28 April]] – [[William Kentridge]], Suid-Afrikaanse visuele kunstenaar. * [[29 April]] – [[Kate Mulgrew]], Amerikaanse aktrise. * [[7 Mei]] – [[Shaleen Surtie-Richards]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[2021]]). * [[17 Mei]] – Dr. [[Theuns Eloff]], Suid-Afrikaanse akademikus en politieke aktivis. * [[21 Mei]] – [[Sergey Shoygu]], Russiese politikus en generaal. * [[6 Junie]] – [[Theuns Stofberg]], Suid-Afrika se sewe-en-dertigste [[Springbokkaptein]] († 2023). * [[9 Junie]] – [[Alexander Strachan]], [[Afrikaanse skrywer]]. * [[8 Junie]] – [[Tim Berners-Lee]], Britse uitvinder, word beskou as die vader van die [[wêreldwye web]]. * [[21 Junie]] – [[Gwede Mantashe]], Suid-Afrikaanse politikus van die [[African National Congress]]. * [[27 Junie]] – [[Isabelle Adjani]], Franse aktrise. * [[2 Julie]] – [[Piet Crous]], Suid-Afrikaanse bokser en wêreldkruisergewigbokskampioen. * [[18 Julie]] – [[Piet Botha]], Suid-Afrikaanse sanger en liedjieskrywer († 2019). * [[22 Julie]] – [[Willem Dafoe]], Amerikaanse akteur. * [[25 Julie]] – [[Bantu Holomisa]], Suid-Afrikaanse politikus, jarelange leier van die [[United Democratic Movement|UDM]]. * [[28 Julie]] – [[Anneline Kriel]], Suid-Afrikaanse model, aktrise en Mej. Wêreld. * [[4 Augustus]] – [[Billy Bob Thornton]], Amerikaanse akteur. * [[7 Augustus]] – [[Wayne Knight]], Amerikaanse akteur. * [[12 Augustus]] – [[Heintje Simons]], Nederlandse sanger. * [[15 Augustus]] – [[Elsabé Daneel]], Suid-Afrikaanse aktrise, voordragkunstenaar en aanbieder. * [[21 Augustus]] – [[Ngoako Ramatlhodi]], eerste [[premier van Limpopo]]provinsie. * [[23 Augustus]] – [[James Selfe]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2024]]). * [[27 Augustus]] – [[Pieter Groenewald]], Suid-Afrikaanse politikus en leier van die [[Vryheidsfront Plus]]. * [[14 September]] – Robert Francis Prevost (later [[Pous Leo XIV]]), 267ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[17 September]] – [[Charles Martinet]], Amerikaanse akteur en skrywer. * [[25 September]] – [[Zucchero Fornaciari]], Italiaanse sanger-liedjieskrywer en musikant. * [[3 November]] – [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]], Suid-Afrikaanse politikus. * [[7 Oktober]] – [[Yo-Yo Ma]], Fransgebore Chinese tjellis. * [[13 Oktober]] – [[Ertjies Bezuidenhout]], Suid-Afrikaanse fietsryer († [[2012]]). * [[15 Oktober]] – [[Tanya Roberts]], [[Amerikaanse]] aktrise en rolprentvervaardiger († 2021). * [[25 Oktober]] – [[Louis Krüger]], Afrikaanse skrywer. * [[28 Oktober]] – [[Bill Gates]], Amerikaanse sakeman en stigter van [[Microsoft]]. * [[3 November]] – [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]], Suid-Afrikaanse politikus. * [[15 November]] – [[Buck Adams]], Amerikaanse [[pornografiese akteur]] († [[2008]]). * [[2 Desember]] – [[Dianne Kohler Barnard]], senior lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die DA. * [[3 Desember]] – [[Bruce Fordyce]], Suid-Afrikaanse [[maraton]]- en ultramaraton[[atleet]]. * [[24 Desember]] – [[David Rothkopf]], Amerikaanse skrywer, ontleder en kommentator oor buitelandse beleid, nasionale veiligheid en politieke sake. * [[29 Desember]] – [[Donald Hoffman]], Amerikaanse kognitiewe sielkundige en populêre wetenskapskrywer. * Onbekend – [[Evert Snyman]], Afrikaanse radio-omroeper, stemkunstenaar, akteur en [[Afrikaanse skrywer|skrywer]] († [[2015]]). == Sterftes == * [[11 Januarie]] – [[Rodolfo Graziani]], Italiaanse maarskalk tydens die Tweede Wêreldoorlog (* [[1882]]). * [[15 Januarie]] – [[Yves Tanguy]] 'n Franse [[Surrealisme|surrealistiese]] skilder (* [[1900]]). * [[6 Februarie]] – [[Boy Morkel]], [[Suid-Afrika]] se dertiende [[Springbokkaptein]] (* [[1885]]). * [[11 Maart]] – [[Alexander Fleming]], Britse bakterioloog, ontdekker van [[penisillien]] (* [[1881]]). * [[12 Maart]] – [[Charlie Parker]], Amerikaanse [[jazz]] [[saxofoon]]speler en [[komponis]] (* [[1920]]) * [[30 Maart]] – [[Lydia Knott]], Amerikaanse aktrise (* [[1866]]). * [[7 April]] – [[Theda Bara]], Amerikaanse aktrise (* 1885). * [[18 April]] – [[Albert Einstein]], Duitse fisikus en ontvanger van die [[Nobelprys vir Fisika]], [[1921]] (* [[1879]]). * [[5 Augustus]] – [[Carmen Miranda]], Brasiliaanse sangeres (* [[1909]]). * [[12 Augustus]] – [[Thomas Mann]], Duitse skrywer (* [[1875]]). * [[30 September]] – [[James Dean]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[6 November]] – [[Gordon Tomlinson]], prokureur, skrywer en kampvegter vir [[Afrikaans]] (* [[1887]]). * [[27 November]] – [[Arthur Honegger]], Switserse komponis (* [[1892]]). * [[13 Desember]] – [[George Villiers, 6de Graaf van Clarendon|George Villiers]], Britse politikus en vyfde [[Goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (1931–1937) (* [[1877]]). * [[19 Desember]] – [[Jackie Powell]], Suid-Afrika se sewende Springbokkaptein (* [[1871]]). [[Kategorie:1955| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] tfa9iimkp1bobamy8pa060e355y3um6 0 449 2978618 2975920 2026-10-13T18:10:30Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ [[Carl Niehaus]] 2978618 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Colin_F_Steyn.jpg|teks=Colin Steyn, oorlede 23 April 1959}} Die '''jaar 1959''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dit was die 59ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – In [[Kuba]] word [[Fulgencio Batista]] deur [[Fidel Castro]] omvergewerp. * [[3 Januarie]] – [[Alaska]] word die 49ste [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] van die [[Verenigde State]]. * [[4 Januarie]] – Die [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[ruimtetuig]] [[Loena-ruimteprogram|Loena 1]] vlieg verby die [[maan]]. * [[3 Maart]] – Die onbemande Amerikaanse ruimtetuig, [[Pioneer 4]] word lanseer. * [[9 Maart]] – Die wêreld se topverkoper-[[pop]], [[Barbie]], word vir die eerste keer in [[New York Stad|New York]] verkoop. * [[10 Maart]] – Die [[Tibet|Tibetaanse]] [[Tenzin Gyatso|opstand]] in [[Lhasa]]. * [[9 April]] – [[Nasa]] kondig die [[Mercury Sewe]] aan. * [[25 April]] – Die eerste persoon, wat nou erken word as ’n pasiënt met [[VIGS]], word in ’n hospitaal opgeneem. * [[4 Mei]] – Die eerste [[Grammy]] toekennings aangekondig. * [[8 Junie]] – Die vuurpylaangedrewe vliegtuig [[North American X-15]] voltooi sy nooiensvlug. * [[21 Augustus]] – [[Hawaii]] word die 50ste deelstaat van die Verenigde State. * [[7 Oktober]] – Die Sowjet-ruimtetuig Loena 3 neem die eerste foto’s van die agterkant van die maan. * [[16 November]] – Tydens die eerste toets van die [[Excelsior-projek]] spring [[Joseph Kittinger]] op 'n hoogte van 23&nbsp;300&nbsp;m uit 'n gondel, en oorleef dit. * [[30 Desember]] – [[USS George Washington (SSBN-598)|USS ''George Washington'']], Amerika se eerste ballistiese [[kernaangedrewe]] [[duikboot]], word in diens gestel. == Geboortes == * Onbekend – [[Marc Tritsmans]], [[Vlaminge|Vlaamse]] [[digter]]. * [[22 Januarie]] – [[James Phillips]], alias Bernoldus Niemand, Suid-Afrikaanse rocksanger en liedjieskrywer († [[1995]]). * [[31 Januarie]] – [[Anthony LaPaglia]], Australiese akteur, vervaardiger en skrywer. * [[3 Februarie]] – [[Chan Santokhi]], [[Suriname|Surinaamse]] politikus. * [[8 Februarie]] – [[Mauricio Macri]], Argentynse ingenieur, sakeman, politikus en staatspresident (2015 – 2019). * [[8 Februarie]] – [[Steve Swart]], politikus en [[lid van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[Afrika Christen Demokratiese Party]]. * [[14 Februarie]] – [[Renée Fleming]], Amerikaanse operasopraan. * [[11 Maart]] – [[Nina Hartley]], Amerikaanse porno-aktrise. * [[16 Maart]] – [[Tito Mboweni]], agtste Goewerneur van die [[Suid-Afrikaanse Reserwebank]], later minister van finansies († [[2024]]). * [[25 Maart]] – [[Fredi Nest]], Afrikaanse sanger († [[2015]]). * [[30 Maart]] – [[Maggie Baird]], Amerikaanse aktrise. * [[15 April]] – [[Emma Thompson]], Britse akteur. * 15 April – [[Thomas F. Wilson]], Amerikaanse akteur. * [[3 Mei]] – [[David Ball]], Britse vervaardiger en elektroniese [[musikant]] († [[2025]]). * [[4 Mei]] – [[Jill Bolte Taylor]], Amerikaanse neuroanatomis, skrywer en openbare spreker. * [[11 Mei]] – [[Jimmy Abbott]], Suid-Afrikaanse [[swaargewig]][[boks]]er, rofstoeier en latere evangelis († [[2021]]). * [[1 Junie]] – [[Martin Brundle]], Britse [[Formule Een]]-renjaer. * [[4 Junie]] – [[Jannie Breedt]], Suid-Afrika se een-en-veertigste [[Springbokkaptein]]. * [[9 Junie]] – [[Benny Gantz]], Israelse generaal en politikus. * [[26 Junie]] – [[Connie September]], Suid-Afrikaanse politikus, voormalige kabinetsminister. * [[1 Julie]] – [[Albert Fritz]], Suid-Afrikaanse politikus, afgesette Wes-Kaapse provinsiale minister van gemeenskapsveiligheid. * [[5 Julie]] – [[Derrick America]], Suid-Afrikaanse politikus. * [[8 Julie]] – [[Tom Egeland]], Noorse skrywer en joernalis. * [[9 Julie]] – [[Bart de Graaff (skrywer)|Bart de Graaff]], Nederlandse skrywer († [[2024]]). * [[26 Julie]] – [[Kevin Spacey]], Amerikaanse akteur. * [[31 Julie]] – [[Andrew Marr]], Britse joernalis, tv-aanbieder en politieke kommentator. * [[9 Augustus]] – [[Michael Kors]], Amerikaanse modeontwerper. * [[10 Augustus]] – [[Rosanna Arquette]], [[Amerikaanse]] aktrise, regisseuse, en vervaardiger. * [[21 Augustus]] – [[Margaret Gardiner]], Suid-Afrikaanse skoonheidskoningin en joernalis. * [[26 Augustus]] – [[Herman Mashaba]], Suid-Afrikaanse entrepreneur, politikus en president van ActionSA. * [[27 Augustus]] – [[Gerhard Berger]], Oostenrykse Formule Eenrenjaer. * [[29 Augustus]] – [[Eddi Reader]], Skotse sangeres en liedjieskryfster. * [[6 September]] – [[Naveen Jain]], Indiër-Amerikaanse sakebestuurder, entrepreneur, en die stigter en voormalige uitvoerende hoof van InfoSpace. * [[9 Oktober]] – [[Boris Nemtsof]], Russiese wetenskaplike, staatsman en liberale politikus († 2015). * [[15 Oktober]] – [[Sarah Ferguson]], gewese vrou van [[Andrew Mountbatten-Windsor]]. * [[22 Oktober]] – [[Todd Graff]], Amerikaanse akteur en skrywer. * [[24 Oktober]] – [[Brad Johnson (akteur, gebore 1959)|Brad Johnson]], Amerikaanse akteur († [[2022]]). * [[28 Oktober]] – [[Lawrence Scarpa]], Amerikaanse argitek. * [[29 Oktober]] – [[John Magufuli]], Tanzaniese president († 2021). * [[10 November]] – [[Marthinus van Schalkwyk]], Suid-Afrikaanse politikus, gewese minister van toerisme. * [[12 November]] – [[Lip-Bu Tan]], Amerikaanse sakebestuurder. * [[18 November]] – [[Christine Barkhuizen le Roux]], [[Afrikaanse digter]] en skryfster van kortverhale en romans († [[2020]]). * [[20 November]] – [[Orlando Figes]], Britse [[geskiedkundige]] en skrywer. * [[22 Desember]] – [[Johann de Lange]], Afrikaanse digter († [[2025]]). * [[25 Desember]] – [[Thandi Modise]], Suid-Afrikaanse politikus, voormalige [[Speaker van die Nasionale Vergadering]]. * 25 Desember – [[Carl Niehaus]], voormalige ANC-lid, tans EFF-politikus en lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. * [[31 Desember]] – [[Val Kilmer]], Amerikaanse akteur († [[2025]]). == Sterftes == * [[29 Januarie]] – [[Pauline Janet Smith]], Suid-Afrikaanse skryfster (* [[1882]]). * [[1 Februarie]] – [[Madame Sul-Te-Wan]], Amerikaanse aktrise (* [[1873]]). * [[7 Februarie]] – [[Daniël François Malan]], politikus en staatsman, Eerste Minister van Suid-Afrika (* [[1874]]). * [[9 April]] – [[Frank Lloyd Wright]], Amerikaanse argitek (* [[1867]]). * [[23 April]] – Dr. [[Colin Steyn]], regsgeleerde, kabinetsminister en laaste [[Vrystaat]]se Volksraadslid van die [[Verenigde Party]] (* [[1887]]). * [[16 Mei]] – [[Elisha Scott]], [[Noord-Ierland|Noord-Ierse]] sokkerdoelwagter en afrigter (* [[1894]]). * [[20 Junie]] – [[Hitoshi Ashida]], Japannese politikus en [[Eerste minister van Japan]] in 1948 (* [[1887]]). * [[9 Julie]] – [[T.P.N. Coetsee]], Suid-Afrikaanse politikus en merinoteler (* [[1874]]). * [[15 Julie]] – [[Ernest Bloch]], Amerikaanse [[komponis]] van Switserse afkoms (* [[1880]]). * [[28 Augustus]] – [[Bohuslav Martinů]], Tsjeggiese komponis (* [[1890]]). * [[11 Oktober]] – [[Oswald Pirow]], Suid-Afrikaanse politikus en regsgeleerde (* [[1890]]). * [[16 Oktober]] – [[George C. Marshall]], 'n Amerikaanse vyfster-generaal (* [[1880]]). * [[18 Oktober]] – [[Casparus de Wet]], Gereformeerde predikant, hoogleraar en skrywer (* [[1887]]). * [[29 Oktober]] – [[Edith Clarke]], 'n Amerikaner en die eerste vroulike elektriese [[ingenieur]] (* [[1883]]). * [[25 November]] – [[E.G. Jansen]], Suid-Afrikaanse politikus en agste [[Goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (* [[1881]]). * [[15 Desember]] – Dr. [[Louis Viljoen Rex]], predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en actuarius van die Sinode van die Tvl-Suidstreek (* [[1907]]). * [[29 Desember]] – [[Leila Reitz]], eerste vrou in Suid-Afrika se Volksraad (* [[1887]]). [[Kategorie:1959| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] 8j7z9zu7v1rfbd7f91s443euczu4vf9 0 1786 2978616 2967197 2026-10-13T18:03:32Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Carl Niehaus 2978616 wikitext text/x-wiki {{DesemberKalender}} '''25 Desember''' is [[Kersfees|Kersdag]], die 359ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (360ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 6 dae in die res van die jaar. [[Lêer:Christmas decoration (DSC04820).jpg|duimnael|regs|180px|Tradisionele Kersfeesversierings.]] [[Lêer:Candy cane on tree.jpg|regs|duimnael|180px|Lekkergoedkieries is 'n gewilde Kersversnapering en word ook dikwels as kersversiering gebruik.]] == Gebeure == * [[274]] – Keiser [[Aurelianus]] wy 'n tempel aan [[Sol Invictus]], die god van die nuwe staatsgodsdiens, wie se feesdag dit is. * [[800]] – [[Pous Leo III]] kroon [[Karel die Grote]] as [[keiser]], 'n titel wat nie in die Weste gebruik is sedert die troonafstand van Romulus Augustulus in [[476]] nie. * [[875]] – [[Pous Johannes VIII]] kroon [[Karel die Kale]] tot keiser van die [[Heilige Romeinse Ryk]]. * [[967]] – [[Pous Johannes XIII]] kroon Otto II tot medekeiser. * [[968]] – Pous Johannes XIII wy Adelbert as die eerste aartsbiskop van [[Maagdenburg]]. * [[1003]] – [[Pous Johannes XVIII]] volg [[Pous Johannes XVII]] op. * [[1012]] – Keiser Hendrik II set [[Teenpous Gregorius VI]] af. * [[1066]] – [[Willem I van Engeland|Willem die Veroweraar]] word in die [[Westminster-abdy]] tot [[Koninkryk van Engeland|koning van Engeland]] gekroon. * [[1497]] – [[Vasco da Gama]] ontdek [[Durban]] se natuurlike hawe. * [[1559]] – [[Pous Pius IV]] volg [[Pous Paulus IV]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1644]] – [[Emilio Bonaventura Altieri]] (later [[Pous Clemens X]]) word nuntius in [[Napels]]. * [[1655]] – Christina, koningin van Swede word plegtig in die Rooms-Katolieke Kerk opgeneem, nadat sy die [[Protestantisme]] verlaat het en geabdikeer het. * [[1750]] – [[Pous Benedictus XIV]] publiseer "Benedictus Deus" waarin 'n algemene aflaat aangekondig word. * [[1775]] – [[Pous Pius VI]] publiseer "Inscrutabile" oor die probleme van sy pontifikaat en "Summa Dei" oor die afsluiting van die jubileum-jaar. * [[1776]] – [[Slag van Trenton]]: [[George Washington]] steek die [[Delawarerivier]] oor en oorwin die [[Hesse (soldate)|Hesse]]. * [[1825]] – [[Pous Leo XII]] publiseer "Charitate Christi" oor die uitbreiding van die [[1825]] Jubileum na die hele Kerk. * [[1850]] – [[Juanasburg]] word verwoes deur die Gaikas-stamme tydens die [[Agtste Grensoorlog]]. * [[1868]] – Die Republiek van Ezo word gestig in [[Hokkaido]] deur rebelle getrou aan die onttroonde Tokugawa shogunaat. * [[1991]] – [[Michail Gorbatsjof]] bedank as president van die [[Sowjetunie]]. * [[2021]] – Die [[James Webb-ruimteteleskoop]] word lanseer. * [[2024]] – [[Azerbaijan Airlines-vlug 8243]] stort neer naby Aqtau Internasionale Lughawe, [[Kasakstan]], met 62 passasiers en 5 bemanningslede aan boord. * [[2025]] – Amerikaanse president [[Donald Trump]] magtig [[Amerikaanse aanvalle in Nigerië gedurende 2025|aanvalle]] teen [[Islamitiese Staat]]-militante in noordwes-[[Nigerië]]. == Geboortes == * [[1250]] – [[Johannes IV Laskaris]], [[keiser]] van die [[Nicea|Niceense Ryk]] († ca [[1305]]). * [[1709]] – [[Julien Offray de Lamettrie]], Franse arts en filosoof († [[11 November]] [[1751]]). * [[1717]] – [[Giovanni Angelo Braschi]] (later [[Pous Pius VI]]) († [[1799]]). * [[1861]] – [[Sam Allen]], Amerikaanse akteur († [[1934]]). * [[1878]] – [[Louis Chevrolet]], Switsers-Amerikaanse renjaer en sakeman, stigter van Chevrolet († [[1941]]). * [[1889]] – [[Sarah Goldblatt]], Suid-Afrikaanse joernalis en onderwyseres († [[1975]]). * [[1899]] – [[Humphrey Bogart]], Amerikaanse akteur († [[1957]]). * [[1906]] – [[Ernst Ruska]], Duitse elektriese [[ingenieur]] wat die [[Elektronmikroskopie|elektronmikroskoop]] uitgevind het († [[1988]]). * [[1914]] – [[Marais Steyn]], Suid-Afrikaanse politikus († [[1998]]). * [[1918]] – President [[Anwar Sadat]] van [[Egipte]] († [[sluipmoord]] in [[1981]]). * [[1927]] – [[Jan Pickard]], Suid-Afrikaanse rugbyspeler († 1998). * 1927 – [[Ram Narayan]], Indiese musikant. * [[1954]] – [[Ragheed al-Tatari]], voormalige politieke gevangene in [[Sirië]]. * [[1959]] – [[Thandi Modise]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus, voormalige [[Speaker van die Nasionale Vergadering]]. * [[1959]] – [[Carl Niehaus]], Suid-Afrikaanse EFF-politikus, voormalige ANC-lid en tans lid van die [[Nasionale Vergadering]]. * [[1969]] – [[Lili Haydn]], Kanadese aktrise en komponis. * [[1982]] – [[Konstantin Kisin]], Britse politieke kommentator, skrywer en podsendingaanbieder. == Sterftes == * [[795]] – [[Pous Adrianus I]], 95ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* onbekend). * [[820]] – [[Leo V die Armeen|Leo V]], [[keiser]] van die [[Bisantynse Ryk]] (* [[775]]). * [[1635]] – [[Samuel de Champlain]], Franse ontdekker, navorser, pionier en eerste goewerneur van [[Nieu-Frankryk]], [[Kanada]] (* [[1567]]). * [[1845]] – [[Wilhelm Friedrich Ernst Bach]], Duitse komponis (* [[1759]]). * [[1977]] – [[Charlie Chaplin]], Britse [[akteur]], [[skrywer]] en rolprentvervaardiger (* [[1889]]). * [[1983]] – [[Joan Miró]], Spaans-Katalaanse skilder (* [[1893]]). * [[1992]] – [[Helen Joseph]], Suid-Afrikaanse vroueregte-aktivis (* [[1905]]). * [[1995]] – [[Emmanuel Levinas]], [[Franse]] [[filosoof]] (* [[1906]]). * 1995 – [[Dean Martin]], [[Amerika]]anse [[akteur]], [[sanger]] en komediant (* [[1917]]). * [[2000]] – [[Willard Van Orman Quine]], Amerikaanse [[filosoof]] (* [[1908]]). * [[2006]] – [[James Brown]], [[VSA|Amerikaanse]] [[musikant]], [[sanger]] en liedjieskrywer sanger (* [[1933]]) * [[2010]] – [[Hendrik van Blerk]], Afrikaanse skrywer en digter (* [[1915]]). * [[2011]] – [[J.C. Kannemeyer]], Afrikaanse skrywer en biograaf (* [[1939]]). * [[2016]] – [[George Michael]], Britse popster (* [[1963]]). * [[2017]] – [[Willie Toweel]], voormalige Suid-Afrikaanse bokskampioen (* [[1934]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * [[Kersfees]] word as die geboortedag van [[Christus]] op hierdie dag herdenk {{commonskat|25 December|25 Desember}} [[Kategorie:Desember]] lxslbckzn01bnauavfepctpjr2mqgzz 2978617 2978616 2026-10-13T18:07:27Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ [[Carl Niehaus]], voormalige ANC-lid 2978617 wikitext text/x-wiki {{DesemberKalender}} '''25 Desember''' is [[Kersfees|Kersdag]], die 359ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (360ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 6 dae in die res van die jaar. [[Lêer:Christmas decoration (DSC04820).jpg|duimnael|regs|180px|Tradisionele Kersfeesversierings.]] [[Lêer:Candy cane on tree.jpg|regs|duimnael|180px|Lekkergoedkieries is 'n gewilde Kersversnapering en word ook dikwels as kersversiering gebruik.]] == Gebeure == * [[274]] – Keiser [[Aurelianus]] wy 'n tempel aan [[Sol Invictus]], die god van die nuwe staatsgodsdiens, wie se feesdag dit is. * [[800]] – [[Pous Leo III]] kroon [[Karel die Grote]] as [[keiser]], 'n titel wat nie in die Weste gebruik is sedert die troonafstand van Romulus Augustulus in [[476]] nie. * [[875]] – [[Pous Johannes VIII]] kroon [[Karel die Kale]] tot keiser van die [[Heilige Romeinse Ryk]]. * [[967]] – [[Pous Johannes XIII]] kroon Otto II tot medekeiser. * [[968]] – Pous Johannes XIII wy Adelbert as die eerste aartsbiskop van [[Maagdenburg]]. * [[1003]] – [[Pous Johannes XVIII]] volg [[Pous Johannes XVII]] op. * [[1012]] – Keiser Hendrik II set [[Teenpous Gregorius VI]] af. * [[1066]] – [[Willem I van Engeland|Willem die Veroweraar]] word in die [[Westminster-abdy]] tot [[Koninkryk van Engeland|koning van Engeland]] gekroon. * [[1497]] – [[Vasco da Gama]] ontdek [[Durban]] se natuurlike hawe. * [[1559]] – [[Pous Pius IV]] volg [[Pous Paulus IV]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1644]] – [[Emilio Bonaventura Altieri]] (later [[Pous Clemens X]]) word nuntius in [[Napels]]. * [[1655]] – Christina, koningin van Swede word plegtig in die Rooms-Katolieke Kerk opgeneem, nadat sy die [[Protestantisme]] verlaat het en geabdikeer het. * [[1750]] – [[Pous Benedictus XIV]] publiseer "Benedictus Deus" waarin 'n algemene aflaat aangekondig word. * [[1775]] – [[Pous Pius VI]] publiseer "Inscrutabile" oor die probleme van sy pontifikaat en "Summa Dei" oor die afsluiting van die jubileum-jaar. * [[1776]] – [[Slag van Trenton]]: [[George Washington]] steek die [[Delawarerivier]] oor en oorwin die [[Hesse (soldate)|Hesse]]. * [[1825]] – [[Pous Leo XII]] publiseer "Charitate Christi" oor die uitbreiding van die [[1825]] Jubileum na die hele Kerk. * [[1850]] – [[Juanasburg]] word verwoes deur die Gaikas-stamme tydens die [[Agtste Grensoorlog]]. * [[1868]] – Die Republiek van Ezo word gestig in [[Hokkaido]] deur rebelle getrou aan die onttroonde Tokugawa shogunaat. * [[1991]] – [[Michail Gorbatsjof]] bedank as president van die [[Sowjetunie]]. * [[2021]] – Die [[James Webb-ruimteteleskoop]] word lanseer. * [[2024]] – [[Azerbaijan Airlines-vlug 8243]] stort neer naby Aqtau Internasionale Lughawe, [[Kasakstan]], met 62 passasiers en 5 bemanningslede aan boord. * [[2025]] – Amerikaanse president [[Donald Trump]] magtig [[Amerikaanse aanvalle in Nigerië gedurende 2025|aanvalle]] teen [[Islamitiese Staat]]-militante in noordwes-[[Nigerië]]. == Geboortes == * [[1250]] – [[Johannes IV Laskaris]], [[keiser]] van die [[Nicea|Niceense Ryk]] († ca [[1305]]). * [[1709]] – [[Julien Offray de Lamettrie]], Franse arts en filosoof († [[11 November]] [[1751]]). * [[1717]] – [[Giovanni Angelo Braschi]] (later [[Pous Pius VI]]) († [[1799]]). * [[1861]] – [[Sam Allen]], Amerikaanse akteur († [[1934]]). * [[1878]] – [[Louis Chevrolet]], Switsers-Amerikaanse renjaer en sakeman, stigter van Chevrolet († [[1941]]). * [[1889]] – [[Sarah Goldblatt]], Suid-Afrikaanse joernalis en onderwyseres († [[1975]]). * [[1899]] – [[Humphrey Bogart]], Amerikaanse akteur († [[1957]]). * [[1906]] – [[Ernst Ruska]], Duitse elektriese [[ingenieur]] wat die [[Elektronmikroskopie|elektronmikroskoop]] uitgevind het († [[1988]]). * [[1914]] – [[Marais Steyn]], Suid-Afrikaanse politikus († [[1998]]). * [[1918]] – President [[Anwar Sadat]] van [[Egipte]] († [[sluipmoord]] in [[1981]]). * [[1927]] – [[Jan Pickard]], Suid-Afrikaanse rugbyspeler († 1998). * 1927 – [[Ram Narayan]], Indiese musikant. * [[1954]] – [[Ragheed al-Tatari]], voormalige politieke gevangene in [[Sirië]]. * [[1959]] – [[Thandi Modise]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus, voormalige [[Speaker van die Nasionale Vergadering]]. * [[1959]] – [[Carl Niehaus]], voormalige ANC-lid, tans EFF-politikus en lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. * [[1969]] – [[Lili Haydn]], Kanadese aktrise en komponis. * [[1982]] – [[Konstantin Kisin]], Britse politieke kommentator, skrywer en podsendingaanbieder. == Sterftes == * [[795]] – [[Pous Adrianus I]], 95ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* onbekend). * [[820]] – [[Leo V die Armeen|Leo V]], [[keiser]] van die [[Bisantynse Ryk]] (* [[775]]). * [[1635]] – [[Samuel de Champlain]], Franse ontdekker, navorser, pionier en eerste goewerneur van [[Nieu-Frankryk]], [[Kanada]] (* [[1567]]). * [[1845]] – [[Wilhelm Friedrich Ernst Bach]], Duitse komponis (* [[1759]]). * [[1977]] – [[Charlie Chaplin]], Britse [[akteur]], [[skrywer]] en rolprentvervaardiger (* [[1889]]). * [[1983]] – [[Joan Miró]], Spaans-Katalaanse skilder (* [[1893]]). * [[1992]] – [[Helen Joseph]], Suid-Afrikaanse vroueregte-aktivis (* [[1905]]). * [[1995]] – [[Emmanuel Levinas]], [[Franse]] [[filosoof]] (* [[1906]]). * 1995 – [[Dean Martin]], [[Amerika]]anse [[akteur]], [[sanger]] en komediant (* [[1917]]). * [[2000]] – [[Willard Van Orman Quine]], Amerikaanse [[filosoof]] (* [[1908]]). * [[2006]] – [[James Brown]], [[VSA|Amerikaanse]] [[musikant]], [[sanger]] en liedjieskrywer sanger (* [[1933]]) * [[2010]] – [[Hendrik van Blerk]], Afrikaanse skrywer en digter (* [[1915]]). * [[2011]] – [[J.C. Kannemeyer]], Afrikaanse skrywer en biograaf (* [[1939]]). * [[2016]] – [[George Michael]], Britse popster (* [[1963]]). * [[2017]] – [[Willie Toweel]], voormalige Suid-Afrikaanse bokskampioen (* [[1934]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * [[Kersfees]] word as die geboortedag van [[Christus]] op hierdie dag herdenk {{commonskat|25 December|25 Desember}} [[Kategorie:Desember]] 9iff3r0krequ3rv65wv8hzo3tnr35lw 0 2352 2978622 2959174 2026-10-13T18:17:00Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Bantu Holomisa 2978622 wikitext text/x-wiki {{JulieKalender}} '''25 Julie''' is die 206de dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (207de in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 159 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[306]] – [[Konstantyn die Grote|Konstantyn I]] word deur sy troepe uitgeroep tot [[Romeinse Ryk|Romeinse keiser]]. * [[1571]] – [[Pous Pius V]] publiseer die bul ''Exponi nobis nuper'' wat die stigting van die Universiteit van Lima aankondig. * [[1593]] – Koning Henri IV van [[Frankryk]] keer terug na die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en maak daarmee 'n einde aan die godsdiens oorlog in sy land. * [[1661]] – Die Nederlandse kommandant aan die Kaap, [[Jan van Riebeeck]], skrywe in sy Dagregister dat die eerste [[lemoen]]e in die Kompanjiestuin in [[Kaapstad]] gepluk is * [[1712]] – Tweede Villmergse-oorlog: In die bloedige Veldslag van Villmergen oorwin die protestantse lede die katolieke lede van die Switserse Bondgenootskap. Meer as 3000 man sneuwel in die veldslag. * [[1894]] – Aanvang van die [[Eerste Chinees-Japannese Oorlog]]. * [[1909]] – Die Franse [[vlieënier]] [[Louis Blériot]] word die eerste persoon om die [[Engelse Kanaal]] in 'n swaarder-as-lug [[vliegtuig]] te oorkruis. * [[1943]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Benito Mussolini]] word uit sy pos gedwing deur sy eie [[Italië|Italiaanse]] Hoofraad en deur [[Pietro Badoglio]] vervang. * [[1946]] – Die [[VSA]] toets vir die eerste keer 'n [[atoombom]] onderwater by die [[Bikini-atol]]. * [[1971]] – [[Christiaan Barnard|Chris Barnard]] voer die eerste gekombineerde hart-longoorplanting by [[Groote Schuur-hospitaal]] in [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] uit. * [[1978]] – Die eerste proefbuisbaba, [[Louise Brown]], word gebore. * [[1993]] – Die [[St. James-bloedbad]] vind plaas in [[Kaapstad]]. * [[2000]] – [[Air France]] [[Concorde]] [[Air France-vlug 4590|Vlug 4590]] stort neer kort nadat dit in [[Parys]] opstyg - met 113 sterftes tot gevolg. * [[2024]] – [[Slag van Tinzaouaten (2024)|Slag van Tinzaouaten]] vind plaas in [[Mali]] waartydens [[Toearegs |Toeareg]]-rebelle [[Russiese]] [[huursoldaat|huursoldate]] die grootste verlies toedien sedert die 2021 [[Wagner-groep]] ontplooiing in die land. == Geboortes == * [[1683]] – [[Pieter Langendijk]], [[Nederland|Nederlandse]] [[damas]]wewer, stadskunstenaar, dramaturg en [[digter]] († [[1756]]). * [[1885]] – [[Cornelia van Oversteeg]], Afrikaanse onderwyseres van leergestremde kinders († [[1939]]). * [[1898]] – [[Miemie Louw-Theron]], [[Afrikaanse skrywer]] († [[1992]]). * [[1914]] – [[Woody Strode]], Amerikaanse rolprentakteur († [[1994]]). * [[1918]] – [[Japie Basson]], Suid-Afrikaanse Volksraadslid van die [[Nasionale Party]], [[Nasionale Unie]], [[Verenigde Party]] en [[Progressiewe Federale Party]] († [[2012]]). * [[1923]] – [[Estelle Getty]], Amerikaanse aktrise († [[2008]]). * [[1928]] – [[Koos Andriessen]], Nederlandse ekonoom en politikus († [[2019]]). * [[1930]] – [[Rosalind Franklin]], Engelse skeikundige en [[X-straalkristallografie|X-straalkristallografis]] († [[1958]]). * [[1930]] – [[Ian Kirkpatrick]], Suid-Afrikaanse [[Springbokrugbyspeler]] en [[Springbokafrigters|-afrigter]] († [[2012]]). * [[1932]] – [[Paul J. Weitz]], Amerikaanse vlootkaptein, lugvaart[[ingenieur]] en [[Nasa]]-[[ruimtevaarder]] († [[2017]]). * [[1936]] – [[Glenn Murcutt]], Australiese argitek. * [[1955]] – [[Bantu Holomisa]], Suid-Afrikaanse politikus uit die ou [[Transkei]], leier van die [[United Democratic Movement|UDM]]. * [[1961]] – [[Katherine Kelly Lang]], Amerikaanse aktrise. * [[1967]] – [[Matt LeBlanc]], Amerikaanse akteur. * [[1972]] – [[Masayuki Okano]], Japannese sokkerspeler. * [[1978]] – [[Louise Brown]], die wêreld se eerste proefbuisbaba. * [[1982]] – [[Brad Renfro]], Amerikaanse rolprentakteur. == Sterftes == * [[1492]] – [[Constantius Chlorus]], 52ste keiser van die [[Romeinse Ryk]] (* [[250]]). * [[1492]] – [[Pous Innocentius VIII]], die 213de pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[1432]]). * [[1831]] – [[Maria Szymanowska]], Poolse pianis en klassieke komponis (* [[1789]]). * [[1834]] – [[Samuel Taylor Coleridge]], Engelse filosoof en digter (* [[1772]]). * [[1912]] – [[Michael Henry Gallwey]], Hoofregter van die Natalse Hooggeregshof (* [[1826]]). * [[1924]] – [[Jan Kamp]], professor in Nederlandse letterkunde aan die [[Potchefstroomse Universiteit vir C.H.O.|Potchefstroomse Universiteit vir C.H.O]]. (* [[1861]]). * [[1932]] – [[Cyriel Buysse]], Vlaamse naturalistiese skrywer en dramaturg (* [[1859]]). * [[1934]] – [[Engelbert Dollfuss]], Oostenrykse politikus en diktator (* [[1892]]). * [[1983]] – [[M.I. Murray]], [[Afrikaanse skrywer]], [[dramaturg]] en lektrise (* [[1899]]). * [[1986]] – [[Vincente Minnelli]], Amerikaanse regisseur (* [[1903]]). * [[1988]] – [[Judith Barsi]], Amerikaanse kinderaktrise (* [[1978]]). * [[1992]] – [[Alfred Drake]], Amerikaanse akteur en sanger (* [[1914]]). * [[2009]] – Prof. [[M.C.E. van Schoor|Tienie van Schoor]], Afrikaanse historikus en skrywer (* [[1920]]). * [[2014]] – [[Carlo Bergonzi]], Italiaanse operatenoor (* [[1924]]). * [[2018]] – [[Tom Gouws]], Afrikaanse skrywer en akademikus (* [[1961]]). * [[2022]] – [[Paul Sorvino]], Amerikaanse akteur (* [[1939]]). * [[2023]] – [[Jani Allan]], Suid-Afrikaanse joernalis en radiokommentator (* [[1952]]). * [[2024]] – [[Louis van Schoor]], Suid-Afrikaanse massamoordenaar (* [[1950]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * Feesdag van Sint James die Grote {{commonskat|25 July}} [[Kategorie:Julie]] 6x53bovs2w418qfrxa5xcotpmbqjxt6 2978624 2978622 2026-10-13T18:19:38Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ 2978624 wikitext text/x-wiki {{JulieKalender}} '''25 Julie''' is die 206de dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (207de in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 159 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[306]] – [[Konstantyn die Grote|Konstantyn I]] word deur sy troepe uitgeroep tot [[Romeinse Ryk|Romeinse keiser]]. * [[1571]] – [[Pous Pius V]] publiseer die bul ''Exponi nobis nuper'' wat die stigting van die Universiteit van Lima aankondig. * [[1593]] – Koning Henri IV van [[Frankryk]] keer terug na die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en maak daarmee 'n einde aan die godsdiens oorlog in sy land. * [[1661]] – Die Nederlandse kommandant aan die Kaap, [[Jan van Riebeeck]], skrywe in sy Dagregister dat die eerste [[lemoen]]e in die Kompanjiestuin in [[Kaapstad]] gepluk is * [[1712]] – Tweede Villmergse-oorlog: In die bloedige Veldslag van Villmergen oorwin die protestantse lede die katolieke lede van die Switserse Bondgenootskap. Meer as 3000 man sneuwel in die veldslag. * [[1894]] – Aanvang van die [[Eerste Chinees-Japannese Oorlog]]. * [[1909]] – Die Franse [[vlieënier]] [[Louis Blériot]] word die eerste persoon om die [[Engelse Kanaal]] in 'n swaarder-as-lug [[vliegtuig]] te oorkruis. * [[1943]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Benito Mussolini]] word uit sy pos gedwing deur sy eie [[Italië|Italiaanse]] Hoofraad en deur [[Pietro Badoglio]] vervang. * [[1946]] – Die [[VSA]] toets vir die eerste keer 'n [[atoombom]] onderwater by die [[Bikini-atol]]. * [[1971]] – [[Christiaan Barnard|Chris Barnard]] voer die eerste gekombineerde hart-longoorplanting by [[Groote Schuur-hospitaal]] in [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] uit. * [[1978]] – Die eerste proefbuisbaba, [[Louise Brown]], word gebore. * [[1993]] – Die [[St. James-bloedbad]] vind plaas in [[Kaapstad]]. * [[2000]] – [[Air France]] [[Concorde]] [[Air France-vlug 4590|Vlug 4590]] stort neer kort nadat dit in [[Parys]] opstyg - met 113 sterftes tot gevolg. * [[2024]] – [[Slag van Tinzaouaten (2024)|Slag van Tinzaouaten]] vind plaas in [[Mali]] waartydens [[Toearegs |Toeareg]]-rebelle [[Russiese]] [[huursoldaat|huursoldate]] die grootste verlies toedien sedert die 2021 [[Wagner-groep]] ontplooiing in die land. == Geboortes == * [[1683]] – [[Pieter Langendijk]], [[Nederland|Nederlandse]] [[damas]]wewer, stadskunstenaar, dramaturg en [[digter]] († [[1756]]). * [[1885]] – [[Cornelia van Oversteeg]], Afrikaanse onderwyseres van leergestremde kinders († [[1939]]). * [[1898]] – [[Miemie Louw-Theron]], [[Afrikaanse skrywer]] († [[1992]]). * [[1914]] – [[Woody Strode]], Amerikaanse rolprentakteur († [[1994]]). * [[1918]] – [[Japie Basson]], Suid-Afrikaanse Volksraadslid van die [[Nasionale Party]], [[Nasionale Unie]], [[Verenigde Party]] en [[Progressiewe Federale Party]] († [[2012]]). * [[1923]] – [[Estelle Getty]], Amerikaanse aktrise († [[2008]]). * [[1928]] – [[Koos Andriessen]], Nederlandse ekonoom en politikus († [[2019]]). * [[1930]] – [[Rosalind Franklin]], Engelse skeikundige en [[X-straalkristallografie|X-straalkristallografis]] († [[1958]]). * [[1930]] – [[Ian Kirkpatrick]], Suid-Afrikaanse [[Springbokrugbyspeler]] en [[Springbokafrigters|-afrigter]] († [[2012]]). * [[1932]] – [[Paul J. Weitz]], Amerikaanse vlootkaptein, lugvaart[[ingenieur]] en [[Nasa]]-[[ruimtevaarder]] († [[2017]]). * [[1936]] – [[Glenn Murcutt]], Australiese argitek. * [[1955]] – [[Bantu Holomisa]], Suid-Afrikaanse politikus uit die ou [[Transkei]], leier van die [[United Democratic Movement|UDM]]. * [[1961]] – [[Katherine Kelly Lang]], Amerikaanse aktrise. * [[1967]] – [[Matt LeBlanc]], Amerikaanse akteur. * [[1972]] – [[Masayuki Okano]], Japannese sokkerspeler. * [[1978]] – [[Louise Brown]], die wêreld se eerste proefbuisbaba. * [[1982]] – [[Brad Renfro]], Amerikaanse rolprentakteur († [[2008]]). == Sterftes == * [[1492]] – [[Constantius Chlorus]], 52ste keiser van die [[Romeinse Ryk]] (* [[250]]). * [[1492]] – [[Pous Innocentius VIII]], die 213de pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[1432]]). * [[1831]] – [[Maria Szymanowska]], Poolse pianis en klassieke komponis (* [[1789]]). * [[1834]] – [[Samuel Taylor Coleridge]], Engelse filosoof en digter (* [[1772]]). * [[1912]] – [[Michael Henry Gallwey]], Hoofregter van die Natalse Hooggeregshof (* [[1826]]). * [[1924]] – [[Jan Kamp]], professor in Nederlandse letterkunde aan die [[Potchefstroomse Universiteit vir C.H.O.|Potchefstroomse Universiteit vir C.H.O]]. (* [[1861]]). * [[1932]] – [[Cyriel Buysse]], Vlaamse naturalistiese skrywer en dramaturg (* [[1859]]). * [[1934]] – [[Engelbert Dollfuss]], Oostenrykse politikus en diktator (* [[1892]]). * [[1983]] – [[M.I. Murray]], [[Afrikaanse skrywer]], [[dramaturg]] en lektrise (* [[1899]]). * [[1986]] – [[Vincente Minnelli]], Amerikaanse regisseur (* [[1903]]). * [[1988]] – [[Judith Barsi]], Amerikaanse kinderaktrise (* [[1978]]). * [[1992]] – [[Alfred Drake]], Amerikaanse akteur en sanger (* [[1914]]). * [[2009]] – Prof. [[M.C.E. van Schoor|Tienie van Schoor]], Afrikaanse historikus en skrywer (* [[1920]]). * [[2014]] – [[Carlo Bergonzi]], Italiaanse operatenoor (* [[1924]]). * [[2018]] – [[Tom Gouws]], Afrikaanse skrywer en akademikus (* [[1961]]). * [[2022]] – [[Paul Sorvino]], Amerikaanse akteur (* [[1939]]). * [[2023]] – [[Jani Allan]], Suid-Afrikaanse joernalis en radiokommentator (* [[1952]]). * [[2024]] – [[Louis van Schoor]], Suid-Afrikaanse massamoordenaar (* [[1950]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * Feesdag van Sint James die Grote {{commonskat|25 July}} [[Kategorie:Julie]] fsm95ax40xu3rwgg83u4njcnepvp3ld 0 2419 2978632 2925475 2026-10-13T18:39:51Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Maite Nkoana-Mashabane 2978632 wikitext text/x-wiki {{SeptemberKalender}} '''30 September''' is die 273ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (274ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Dit is ook die laaste dag van die derde [[kwartaal]] van die jaar. Daar volg nog 92 dae. == Gebeure == [[Lêer:Network card.jpg|duimnael|90px|'n Ethernet-kaart]] * [[1061]] – [[Pous Alexander II]] volg [[Pous Nicolaas II]] op. * [[1628]] – [[Pous Urbanus VIII]] verklaar Peter Nolasco heilig. * [[1686]] – [[Antonio Pignatelli]] (Later [[Pous Innocentius XII]]) word aartsbiskop van [[Napels]]. * [[1720]] – [[Pous Clemens XI]] stel Carlos de Borja-Centelles y Ponce de León, patriarg van Wes-Indië en Álvaro Cienfuegos Villazón, S.J. aan as kardinaal. * [[1739]] – [[Pous Clemens XII]] stel Prospero Colonna, ouditeur van die Apostoliese Kamer en Carlo Maria Sacripante, tesourier-generaal van die Apostoliese Kamer aan as kardinaal. * [[1831]] – [[Pous Gregorius XVI]] stel twaalf nuwe kardinale aan, waaronder Luigi Lambruschini, C.R.S.P., titulêr aartsbiskop van Berito. * [[1885]] – Die [[Goosen|Republiek van Goosen]] word afgeskaf en heringelyf in [[Brits-Betsjoeanaland]], nadat 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] militêre mag onder Sir [[Charles Warren]] na dié gebied gestuur is. * [[1966]] – [[Botswana]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[1980]] – [[Ethernet]]-spesifikasies word deur [[Xerox]] gepubliseer in samewerking met [[Intel]] en Digital Equipment Corporation. * [[1989]] – Die federasie [[Senegambië]] word deur [[Senegal]] ontbind toe [[Gambië]] weier om nader aan 'n unie te beweeg. * [[1996]] – [[Bantu Holomisa]] word uit die [[African National Congress]] geskop, nadat hy voor die [[Waarheid-en-versoeningskommissie]] getuig het. * [[1999]] – Een van [[Japan]] se ergste [[kernkrag]]ongelukke vind plaas by 'n [[uraan]]herverwerkingfasiliteit naby [[Tokio]]. Werkers en plaaslike inwoners word aan baie hoë vlakke van [[Radioaktiwiteit|bestraling]] blootgestel. * [[2002]] – [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] en [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] word verklaar as medewenners van die [[Kampioenetrofee 2002|derde Kampioenetrofee]] in [[Sri Lanka]], nadat die eindstryd twee keer uitgereën het. * [[2022]] – Die [[Rusland|Russiese Federasie]] onderteken die [[Russiese anneksasie van Suid- en Oos-Oekraïne|toetredingsverdrae]] om die anneksasie van die gedeeltelik besette Oekraïense [[oblast]]e [[Loehansk-oblast|Loehansk]], [[Donetsk-oblast|Donetsk]], [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja]] en [[Cherson-oblast|Cherson]] te begin. * 2022 – Ibrahim Traor voer 'n [[Staatsgreep in Burkina Faso (September 2022)|staatsgreep]] in [[Burkina Faso]] uit. * [[2025]] – Die 13de [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|Vrouekrieketwêreldbeker]] begin in [[Indië]] en [[Sri Lanka]]. == Geboortes == * [[1227]] – [[Girolamo Masci d'Ascoli]] later [[Pous Nicolaas IV]], die 191ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] in Liciano, [[Italië]] († [[1292]]). * [[1709]] – [[Georg Schmidt]], sendeling van die [[Morawiese kerk]] († [[1785]]). * [[1832]] – Lord [[Frederick Sleigh Roberts]], Britse maarskalk († [[1914]]). * [[1859]] – [[P.S. Snyman|Ds. Philip Snyman]], predikant in twee gemeentes van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] († [[1900]]). * [[1928]] – [[Elie Wiesel]], [[Roemeens]]gebore Amerikaanse [[Jood]], skrywer, professor, politieke aktivis, [[Nobelprys]]ontvanger en [[Holocaust]]-oorlewende († [[2016]]). * [[1937]] – [[Gary Hocking]], Grand Prix-motorfietswêreldkampioen van [[Rhodesië]], sterf in 'n Lotus Climax voor die Natalse Grand Prix († [[1962]]). * [[1939]] – [[Len Cariou]], [[Kanada|Kanadese]] akteur en vervaardiger. * [[1946]] – [[Jochen Mass]], Duitse [[Formule Een|motorrenjaer]] en radiokommentator († [[2025]]). * [[1951]] – [[Dono|Wahjoe Sardono]], Indonesiese akteur en komediant († [[2001]]). * [[1952]] – [[Jack Wild]], Britse akteur en sanger († [[2006]]). * [[1953]] – [[Jack Goldstone]], Amerikaanse [[sosioloog]], politieke wetenskaplike en [[historikus]]. * [[1956]] – [[Donald Andersen]], Deense akteur. * [[1963]] – [[Maite Nkoana-Mashabane]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus en oud-kabinetsminister. * [[1964]] – [[Monica Bellucci]], [[Italiaanse]] aktrise. * [[1985]] – [[Katrina Law]], Amerikaanse aktrise. * [[1997]] – [[Max Verstappen]], [[Nederland]]se [[Formule Een|Formule Eenkampioenrenjaer]]. * [[2002]] – [[Maddie Ziegler]], Amerikaanse [[aktrise]] en danseres. == Sterftes == * [[420]] – [[Hieronimus van Stridon]] (* [[347]]). * [[1913]] – [[Rudolf Diesel]], Duitse ingenieur en uitvinder (* [[1858]]). * [[1942]] – [[Hans-Joachim Marseille]], Duitse [[bobaasvlieënier]] tydens die Tweede Wêreldoorlog (* [[1919]]). * [[1955]] – [[James Dean]], Amerikaanse filmster (* [[1931]]). * [[1966]] – [[D.G. Conradie]], [[joernalis]], redakteur van ''[[Volksblad|Die Volksblad]]'', [[politikus]] en administrateur-generaal van [[Suidwes-Afrika]] (* [[1879]]). * [[1990]] – [[Patrick White]], Australiese skrywer (* [[1912]]). * [[1992]] <small>(waarskynlik 30 September)</small> – [[Miemie Louw-Theron]], [[Afrikaanse skrywer]] (* [[1898]]). * [[1997]] – [[Ernst van Heerden]], [[Afrikaans]]e digter (* 1916). * [[2014]] – [[Jerrie Mock]], die eerste vrou wat solo om die wêreld vlieg (* [[1925]]). * [[2019]] – [[Kornel Morawiecki]], Poolse politikus en teoretiese fisikus (* [[1941]]). * [[2019]] – [[Jessye Mae Norman]], Amerikaanse sopraan (* [[1945]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * Feesdag van [[Hieronimus van Stridon]] in die Rooms-Katolieke Kerk. * [[1966]] – [[Onafhanklikheidsdag]] in '''[[Botswana]]''' * [[Internasionale Vertaaldag]] {{Commonskat|30 September}} [[Kategorie:September]] bb0fvq54snik0f4ptj45d4f7smokkm3 4 5338 2978592 2978338 2026-10-13T16:39:56Z BurgertB 2401 /* EMOS */ 2978592 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Verwyderingsnominasies == __TOC__ === [[Ziané Saayman]] === * {{verwyder}} – Geen ensiklopediese waarde nie, suiwer bemarking. Tot vanoggend toe nog nooit van die persoon gehoor nie. Groete! * {{verwyder}} – Behalwe vir die sosiale media- liedjie uit 2025 kon ek nie enige ander informasie opspoor oor die persoon nie. Dink nie sy is noemenswaardig genoeg vir 'n artikel op die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:17, 21 Julie 2026 (UTC) * {{hou}} – dis mos nie 'n "crime" om oor iets goeds te skryf nie. Ook, wat "bemark" sy, CD's of braaibroodjies? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{neutraal}} – sover net bekend vir een liedjie. Op baie ander wikis is 'n "one-hit-wonder" noemenswaardig genoeg om te hou. Ek gee nie om of ons dit hou of skrap nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:29, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{kommentaar}} - Ek kry geen betroubare bronne oor haar wanneer ek 'n soektog vir "Ziané Saayman" doen nie. Dalk is daar 'n beter soekterm? Of iets agter 'n betaalmuur in ''[[Netwerk24]]''? Dalk kan die artikel ook na ons nuwe konsepnaamruimte geskuif word terwyl hierdie dinge uitgeklaar word, maar ek dink ten minste nie dit voldoen aan paragraaf 5 van [[Wikipedia:Spoedige_verwyderings#Artikels]] nie: 'n Artikel oor 'n regte persoon, organisasie (musiekgroep, besigheid, ens.) of webblad wat nie aandui waarom die onderwerp belangrik is nie'. : omdat die artikel self sê: "[...] wat deur virale TikTok-inhoud bekend geword het. Sy het wyd bekend geword in Suid-Afrika as die "Braaibroodtjie-meisie" [...]". Dit is net moeilik om te [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|verifieer]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:49, 20 September 2026 (UTC) === [[Husayn ibn Ali]] === * {{verwyder}} - Bestaan nie in Engels nie en slegs een bron ''Ensiklopedia van Iran''. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:54, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Skakel ingesit en inderdaad is die dood van Husayn een van die belangrikste gebeure in die Islamitiese geskiedenis. Vinnig deurgelees en kom voor of dit ooreenstem met die Engelse artikel. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:12, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Bestaan op 90 wikis insluitend enwiki. Inhoud lyk goed vir my. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:26, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{hou}} - interessante, noemenswaardige, ensiklopediese onderwerp. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. Hoe spreek 'n mens bv. ''Husayn'' in Afrikaans uit? Moet dit nie as ''Hoesein'' getranslitereer word nie? Dalk weet [[Gebruiker:BurgertB]]. ''Husayn'' lyk soos 'n Engelse transliterasie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 20 September 2026 (UTC) " {{kommentaar}} - Hoesein, ja. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:12, 22 September 2026 (UTC) === [[Candy crush]] === * {{verwyder}} - ek sien nie meer kans om teen KI-produkte te veg nie, Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Het dit herskryf sodat dit sin maak. Is 'n baie bekende speletjie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:29, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Een van die mees gespeelde videospeletjies ter wêreld - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:27, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{hou}} - lyk nou reg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:54, 20 September 2026 (UTC) === [[Ratelslang]] === * {{verwyder}} - dit is nie duidelik of die artikel oor 'n genus, spesie of familie gaan nie. Geen taksonomise naam word genoem nie. Die bronne is skyn, vertel niks oor die artikel nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:26, 9 September 2026 (UTC) * {{hou}} - dit het potensiaal om ensiklopedies te word. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:41, 20 September 2026 (UTC) === [[Wasgoeddraad]] === * {{verwyder}} - daar is geen bronne nie. Op navraag aan die outeur het my gevra waar hy bronne kan kry, dit is dus 'n opstel. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:28, 9 September 2026 (UTC) * {{hou}} - lyk of dit potensiaal het om ensiklopedies te word. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. Sien [[Wikipedia:Verwyderingsbeleid]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:38, 20 September 2026 (UTC) === [[Rook en die ontstaan daarvan]] === {{skrapdatum|30 September 2026}} * <s>{{verwyder}} - Lyk soos 'n duplikaat van [[Rookgewoonte]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:21, 15 September 2026 (UTC)</s> * {{hou}} - Volgens [[Wikipedia:Verwyderingsbeleid]] moet dit eerder versmelt word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:28, 15 September 2026 (UTC) : {{ping|Aliwal2012}} ek sien jy het dit reeds geskrap. Kon dit nie met [[rookgewoonte]] versmelt geword het nie? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:39, 20 September 2026 (UTC) === [[Anaria Karagkiozi]] === {{verwyder}} - artikel bestaan nie eers in haar moedertaal Wikipedia, Grieks, nie. Ook nie Engels nie. Sy is 17. Uitstekende stukkie KI-werk. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:53, 18 September 2026 (UTC) * {{uitgevoer}} - artikel kwalifiseer vir [[Wikipedia:Spoedige verwyderings]] omdat dit aan paragraaf 5 van [[Wikipedia:Spoedige_verwyderings#Artikels]] voldoen: 'n Artikel oor 'n regte persoon, organisasie (musiekgroep, besigheid, ens.) of webblad wat nie aandui waarom die onderwerp belangrik is nie'. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:35, 20 September 2026 (UTC) === [[Satveer Saini]] === * {{verwyder}} - ek betwyfel die Ensiklopediese waarde. Bestaan nie in Engels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:57, 6 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:13, 7 Oktober 2026 (UTC) === [[EMOS]] === * {{kommentaar}} - Ek het die outeur gekontak en gevra om die bladsy op te ruim. As dit nog steeds in 'n vrot toestand is oor 'n week, kan ons dit maar skrap. -[[gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] 11:24, 12 Oktober 2026 * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:37, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} vrot toestand - [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:06, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:17, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:39, 13 Oktober 2026 (UTC) sl1cry8raokwuiybptsussz7suq14eu 2978636 2978592 2026-10-13T19:02:21Z Lefcentreright 92804 /* EMOS */ Skrap maar 2978636 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Verwyderingsnominasies == __TOC__ === [[Ziané Saayman]] === * {{verwyder}} – Geen ensiklopediese waarde nie, suiwer bemarking. Tot vanoggend toe nog nooit van die persoon gehoor nie. Groete! * {{verwyder}} – Behalwe vir die sosiale media- liedjie uit 2025 kon ek nie enige ander informasie opspoor oor die persoon nie. Dink nie sy is noemenswaardig genoeg vir 'n artikel op die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:17, 21 Julie 2026 (UTC) * {{hou}} – dis mos nie 'n "crime" om oor iets goeds te skryf nie. Ook, wat "bemark" sy, CD's of braaibroodjies? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{neutraal}} – sover net bekend vir een liedjie. Op baie ander wikis is 'n "one-hit-wonder" noemenswaardig genoeg om te hou. Ek gee nie om of ons dit hou of skrap nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:29, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{kommentaar}} - Ek kry geen betroubare bronne oor haar wanneer ek 'n soektog vir "Ziané Saayman" doen nie. Dalk is daar 'n beter soekterm? Of iets agter 'n betaalmuur in ''[[Netwerk24]]''? Dalk kan die artikel ook na ons nuwe konsepnaamruimte geskuif word terwyl hierdie dinge uitgeklaar word, maar ek dink ten minste nie dit voldoen aan paragraaf 5 van [[Wikipedia:Spoedige_verwyderings#Artikels]] nie: 'n Artikel oor 'n regte persoon, organisasie (musiekgroep, besigheid, ens.) of webblad wat nie aandui waarom die onderwerp belangrik is nie'. : omdat die artikel self sê: "[...] wat deur virale TikTok-inhoud bekend geword het. Sy het wyd bekend geword in Suid-Afrika as die "Braaibroodtjie-meisie" [...]". Dit is net moeilik om te [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|verifieer]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:49, 20 September 2026 (UTC) === [[Husayn ibn Ali]] === * {{verwyder}} - Bestaan nie in Engels nie en slegs een bron ''Ensiklopedia van Iran''. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:54, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Skakel ingesit en inderdaad is die dood van Husayn een van die belangrikste gebeure in die Islamitiese geskiedenis. Vinnig deurgelees en kom voor of dit ooreenstem met die Engelse artikel. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:12, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Bestaan op 90 wikis insluitend enwiki. Inhoud lyk goed vir my. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:26, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{hou}} - interessante, noemenswaardige, ensiklopediese onderwerp. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. Hoe spreek 'n mens bv. ''Husayn'' in Afrikaans uit? Moet dit nie as ''Hoesein'' getranslitereer word nie? Dalk weet [[Gebruiker:BurgertB]]. ''Husayn'' lyk soos 'n Engelse transliterasie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 20 September 2026 (UTC) " {{kommentaar}} - Hoesein, ja. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:12, 22 September 2026 (UTC) === [[Candy crush]] === * {{verwyder}} - ek sien nie meer kans om teen KI-produkte te veg nie, Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Het dit herskryf sodat dit sin maak. Is 'n baie bekende speletjie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:29, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Een van die mees gespeelde videospeletjies ter wêreld - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:27, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{hou}} - lyk nou reg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:54, 20 September 2026 (UTC) === [[Ratelslang]] === * {{verwyder}} - dit is nie duidelik of die artikel oor 'n genus, spesie of familie gaan nie. Geen taksonomise naam word genoem nie. Die bronne is skyn, vertel niks oor die artikel nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:26, 9 September 2026 (UTC) * {{hou}} - dit het potensiaal om ensiklopedies te word. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:41, 20 September 2026 (UTC) === [[Wasgoeddraad]] === * {{verwyder}} - daar is geen bronne nie. Op navraag aan die outeur het my gevra waar hy bronne kan kry, dit is dus 'n opstel. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:28, 9 September 2026 (UTC) * {{hou}} - lyk of dit potensiaal het om ensiklopedies te word. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. Sien [[Wikipedia:Verwyderingsbeleid]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:38, 20 September 2026 (UTC) === [[Rook en die ontstaan daarvan]] === {{skrapdatum|30 September 2026}} * <s>{{verwyder}} - Lyk soos 'n duplikaat van [[Rookgewoonte]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:21, 15 September 2026 (UTC)</s> * {{hou}} - Volgens [[Wikipedia:Verwyderingsbeleid]] moet dit eerder versmelt word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:28, 15 September 2026 (UTC) : {{ping|Aliwal2012}} ek sien jy het dit reeds geskrap. Kon dit nie met [[rookgewoonte]] versmelt geword het nie? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:39, 20 September 2026 (UTC) === [[Anaria Karagkiozi]] === {{verwyder}} - artikel bestaan nie eers in haar moedertaal Wikipedia, Grieks, nie. Ook nie Engels nie. Sy is 17. Uitstekende stukkie KI-werk. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:53, 18 September 2026 (UTC) * {{uitgevoer}} - artikel kwalifiseer vir [[Wikipedia:Spoedige verwyderings]] omdat dit aan paragraaf 5 van [[Wikipedia:Spoedige_verwyderings#Artikels]] voldoen: 'n Artikel oor 'n regte persoon, organisasie (musiekgroep, besigheid, ens.) of webblad wat nie aandui waarom die onderwerp belangrik is nie'. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:35, 20 September 2026 (UTC) === [[Satveer Saini]] === * {{verwyder}} - ek betwyfel die Ensiklopediese waarde. Bestaan nie in Engels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:57, 6 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:13, 7 Oktober 2026 (UTC) === [[EMOS]] === * {{kommentaar}} - Ek het die outeur gekontak en gevra om die bladsy op te ruim. As dit nog steeds in 'n vrot toestand is oor 'n week, kan ons dit maar skrap. -[[gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] 11:24, 12 Oktober 2026 * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:37, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} vrot toestand - [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:06, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:17, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:39, 13 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} Skrap maar. [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 19:02, 13 Oktober 2026 (UTC) ima2to7kqn4vdcah11odmmwdk3jg48t 2978928 2978636 2026-10-14T10:11:14Z Aliwal2012 39067 /* EMOS */ geskrap 2978928 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Verwyderingsnominasies == __TOC__ === [[Ziané Saayman]] === * {{verwyder}} – Geen ensiklopediese waarde nie, suiwer bemarking. Tot vanoggend toe nog nooit van die persoon gehoor nie. Groete! * {{verwyder}} – Behalwe vir die sosiale media- liedjie uit 2025 kon ek nie enige ander informasie opspoor oor die persoon nie. Dink nie sy is noemenswaardig genoeg vir 'n artikel op die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:17, 21 Julie 2026 (UTC) * {{hou}} – dis mos nie 'n "crime" om oor iets goeds te skryf nie. Ook, wat "bemark" sy, CD's of braaibroodjies? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{neutraal}} – sover net bekend vir een liedjie. Op baie ander wikis is 'n "one-hit-wonder" noemenswaardig genoeg om te hou. Ek gee nie om of ons dit hou of skrap nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:29, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{kommentaar}} - Ek kry geen betroubare bronne oor haar wanneer ek 'n soektog vir "Ziané Saayman" doen nie. Dalk is daar 'n beter soekterm? Of iets agter 'n betaalmuur in ''[[Netwerk24]]''? Dalk kan die artikel ook na ons nuwe konsepnaamruimte geskuif word terwyl hierdie dinge uitgeklaar word, maar ek dink ten minste nie dit voldoen aan paragraaf 5 van [[Wikipedia:Spoedige_verwyderings#Artikels]] nie: 'n Artikel oor 'n regte persoon, organisasie (musiekgroep, besigheid, ens.) of webblad wat nie aandui waarom die onderwerp belangrik is nie'. : omdat die artikel self sê: "[...] wat deur virale TikTok-inhoud bekend geword het. Sy het wyd bekend geword in Suid-Afrika as die "Braaibroodtjie-meisie" [...]". Dit is net moeilik om te [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|verifieer]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:49, 20 September 2026 (UTC) === [[Husayn ibn Ali]] === * {{verwyder}} - Bestaan nie in Engels nie en slegs een bron ''Ensiklopedia van Iran''. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:54, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Skakel ingesit en inderdaad is die dood van Husayn een van die belangrikste gebeure in die Islamitiese geskiedenis. Vinnig deurgelees en kom voor of dit ooreenstem met die Engelse artikel. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:12, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Bestaan op 90 wikis insluitend enwiki. Inhoud lyk goed vir my. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:26, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{hou}} - interessante, noemenswaardige, ensiklopediese onderwerp. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. Hoe spreek 'n mens bv. ''Husayn'' in Afrikaans uit? Moet dit nie as ''Hoesein'' getranslitereer word nie? Dalk weet [[Gebruiker:BurgertB]]. ''Husayn'' lyk soos 'n Engelse transliterasie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 20 September 2026 (UTC) " {{kommentaar}} - Hoesein, ja. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:12, 22 September 2026 (UTC) === [[Candy crush]] === * {{verwyder}} - ek sien nie meer kans om teen KI-produkte te veg nie, Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Het dit herskryf sodat dit sin maak. Is 'n baie bekende speletjie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:29, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Een van die mees gespeelde videospeletjies ter wêreld - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:27, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{hou}} - lyk nou reg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:54, 20 September 2026 (UTC) === [[Ratelslang]] === * {{verwyder}} - dit is nie duidelik of die artikel oor 'n genus, spesie of familie gaan nie. Geen taksonomise naam word genoem nie. Die bronne is skyn, vertel niks oor die artikel nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:26, 9 September 2026 (UTC) * {{hou}} - dit het potensiaal om ensiklopedies te word. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:41, 20 September 2026 (UTC) === [[Wasgoeddraad]] === * {{verwyder}} - daar is geen bronne nie. Op navraag aan die outeur het my gevra waar hy bronne kan kry, dit is dus 'n opstel. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:28, 9 September 2026 (UTC) * {{hou}} - lyk of dit potensiaal het om ensiklopedies te word. Kort dalk {{ss|skoonmaak}}. Sien [[Wikipedia:Verwyderingsbeleid]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:38, 20 September 2026 (UTC) === [[Rook en die ontstaan daarvan]] === {{skrapdatum|30 September 2026}} * <s>{{verwyder}} - Lyk soos 'n duplikaat van [[Rookgewoonte]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:21, 15 September 2026 (UTC)</s> * {{hou}} - Volgens [[Wikipedia:Verwyderingsbeleid]] moet dit eerder versmelt word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:28, 15 September 2026 (UTC) : {{ping|Aliwal2012}} ek sien jy het dit reeds geskrap. Kon dit nie met [[rookgewoonte]] versmelt geword het nie? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:39, 20 September 2026 (UTC) === [[Anaria Karagkiozi]] === {{verwyder}} - artikel bestaan nie eers in haar moedertaal Wikipedia, Grieks, nie. Ook nie Engels nie. Sy is 17. Uitstekende stukkie KI-werk. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:53, 18 September 2026 (UTC) * {{uitgevoer}} - artikel kwalifiseer vir [[Wikipedia:Spoedige verwyderings]] omdat dit aan paragraaf 5 van [[Wikipedia:Spoedige_verwyderings#Artikels]] voldoen: 'n Artikel oor 'n regte persoon, organisasie (musiekgroep, besigheid, ens.) of webblad wat nie aandui waarom die onderwerp belangrik is nie'. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:35, 20 September 2026 (UTC) === [[Satveer Saini]] === * {{verwyder}} - ek betwyfel die Ensiklopediese waarde. Bestaan nie in Engels nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:57, 6 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:13, 7 Oktober 2026 (UTC) === [[EMOS]] === * {{kommentaar}} - Ek het die outeur gekontak en gevra om die bladsy op te ruim. As dit nog steeds in 'n vrot toestand is oor 'n week, kan ons dit maar skrap. -[[gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] 11:24, 12 Oktober 2026 * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:37, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} vrot toestand - [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:06, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} - [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:17, 12 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:39, 13 Oktober 2026 (UTC) * {{verwyder}} Skrap maar. [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 19:02, 13 Oktober 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}}--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:11, 14 Oktober 2026 (UTC) i241w3hyc5ea1gwiyb376b4vfcb4kfv 0 8634 2978664 2941535 2026-10-13T21:00:19Z Drewes 52945 /* Eksterne skakels */ minus dooie skakel 2978664 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Harry Kuitert | beeld = Opdracht Haagse Post Dr. H.M. Kuitert, Bestanddeelnr 922-1299.jpg | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Harry Kuitert in 1969 | geboortenaam = Harminus Martinus Harry Kuitert | geboortedatum = {{Geboortedatum|1924|11|11}} | geboorteplek = [[Drachten]], [[Nederland]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1924|11|11|2017|9|8}} | sterfteplek = Amstelveen, Nederland | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Nederland}} | vakgebied = Teologie, etiek | werkplek = | alma mater = | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Harminus Martinus (Harry) Kuitert''' ([[Drachten]], [[11 November]] [[1924]] – [[Amstelveen]], [[8 September]] [[2017]]) was 'n [[Nederland]]se [[teoloog]] en [[etikus]], oorspronklik van die [[gereformeerd]]e tradisie. == Lewensloop == Kuitert was predikant in [[Scharendijk]] (Schouwen-Duiveland, provinsie [[Zeeland]]) en studentepredikant in [[Amsterdam]]. In 1961 het hy aan die "Agtien" behoort, 'n groep van hervormde en gereformeerde predikante wat oproepe gedoen het tot die herstel van die skeurings in protestantse geledere in Nederland. In die jare 1967–1989 was hy hoogleraar in [[etiek]] en ''Inleiding tot Dogmatiek'' aan die Amsterdamse [[Vrije Universiteit Amsterdam|Vrye Universiteit]]. == Denke == Kuitert was 'n voorstander van die moderne [[teologie]]. In sy werk het hy van die stelling uitgegaan dat alles wat van [[God]] kom, tot ons deur die mens kom. Hiermee huldig hy eerder 'n sosiologiese as 'n teologiese beginsel dat godsdiens ook die Christelike geloof ’n menslike konstruksie is. Die Christendom word daarmee vir hom 'n tradisie waarbinne, met behulp van simbole, betekenis aan die lewe gegee word. Sodanige antropologiese teologie beskou dan ook die verskillende godsdienste as gelykwaardig aan mekaar. Die oorspronklike omlyning van die Christelike geloof, soos dit vasgestel word deur die eerste konsilies en [[Kerkvaders]], het vir Kuitert geen afdwingbare betekenis ingehou nie. Die kern van die Christelike boodskap in die [[Nuwe Testament]], naamlik die lyding, sterwe en die opstanding van Jesus, was volgens Kuitert nie krities vir Christen-wees nie. Hy het die ortodokse Christene (Oosters-Ortodoks, Rooms-Katoliek en Protestant) daarvan beskuldig dat hulle begrip van die [[Bybel]] oudmodies en uitgedien is, die kerke in Europa laat leegloop en die jeug hul rug op God laat draai. Hy het sy teologie by die denkende mens begin en nie by die sprekende God nie. Daarin was hy die groot teenpool van die Switserse teoloog [[Karl Barth]]. Kuitert het nié geglo dat alles wat in die Die Bybel staan betekenisloos was nie, maar wel dat dit nié gestolde waarhede of feite of geskiedenis bevat het nie. Dit sou die mites, verhale en verbeelding wees van mense wat sin probeer maak het uit 'n lewe van chaos. Die groot fout wat Bybellesers sou maak, is om voorstellings as stellings te aanvaar. Volgens Kluitert word mense aangespreek deur ander mense (in nood). Hierdie universele empatie en medelye, is die eintlike woord van God. 'n Ander dogma, wat deur Kuitert voorgestaan is, was die persoonlike God. God sou iets goddeliks word, 'n onbepaalde en vrymakende mag. == Publikasies == * ''De spelers en het spel'' – Baarn * ''De mensvormigheid Gods'' – 1962 (proefskrif) * ''Verstaat gij wat gij leest ? Over de uitleg van de bijbel'' – Kampen 1968 * ''Anders gezegd. Een verzameling theologische opstellen voor de welwillende lezer'' – Kampen 1974 * ''Zonder geloof vaart niemand wel'' – 1974 * ''Het algemeen betwijfeld christelijk geloof'' – Baarn 1992 * ''Jezus, nalatenschap van het christendom'' – 1998 * ''Over religie. Aan de liefhebbers onder haar beoefenaars'' – Baarn 2000 * ''Schiften'' – 2004 * ''Hetzelfde anders zien. Het christelijk geloof als verbeelding.'' – Kampen/Baarn 2005 * ''De dood de baas. Gedichten belicht voor je begrafenis.'' – Kampen/Baarn 2007 * ''Dat moet ik van mijn geloof - Godsdienst als troublemaker in het publieke domein.'' – Ten Have, Kampen 2008 ({{ISBN|9789025959418}}) * ''Alles behalve kennis'' – 2011 * ''Kerk als constructiefout. De overlevering overleeft het wel.'' – Ten Have, Kampen 2014 == Eksterne skakel == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kuitert, Harry}} [[Kategorie:Nederlandse akademici]] [[Kategorie:Nederlandse predikante]] [[Kategorie:Nederlandse teoloë]] [[Kategorie:Geboortes in 1924]] [[Kategorie:Sterftes in 2017]] g1w4y4cg73ici1923qprdk83lvakgwn 0 10083 2978691 2977801 2026-10-13T22:16:37Z BurgertB 2401 Foto 2978691 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Solar System True Color AF.png|regs|upright=2|duimnael|Die planete en dwergplanete van die Sonnestelsel. Die groottes is volgens skaal, maar nie die relatiewe afstand van die Son af nie.]] Die '''Sonnestelsel''' bestaan uit die [[Son]] en die ander hemelliggame wat deur [[swaartekrag]] daaraan gebind is en daarom wentel. Die hemelliggame in ons sonnestelsel bestaan uit die agt [[planeet|planete]], hulle 166 bekende [[natuurlike satelliet|mane]],<ref>{{cite web |title=The Jupiter Satellite Page |author=Scott S. Sheppard |work=Carnegie Institution for Science, Department of Terrestrial Magnetism |url=http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/ |access-date=2 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406073538/http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/ |archive-date= 6 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> vyf [[dwergplaneet|dwergplanete]] en biljoene ander klein liggame. Hierdie klein liggame, of klein sonnestelselvoorwerpe (KSV's), sluit [[asteroïde]]s, ysige [[Kuiper-gordel]]voorwerpe, [[komeet|komete]], [[meteoroïde]]s en interplanetêre stof in. Die [[Aarde]] is die derde planeet van die Sonnestelsel. Die gekarteerde streke van die Sonnestelsel is die Son, vier aardse binnenste planete, die asteroïdegordel, vier buitenste planete (die [[reuseplanete]]), die Kuiper-gordel en die verstrooide skyf. Die teoretiese [[Oort-wolk]] bestaan moontlik op 'n afstand ongeveer duisend maal verder as die gekarteerde streke. Die vloei van [[Plasma (fisika)|plasma]] vanaf die Son (deur die [[sonwind]]) deurdring die Sonnestelsel. Dit skep 'n stellêre windbel in die interstellêre medium, genaamd die helio- of [[sonsfeer]], wat tot in die middel van die verstrooide skyf strek. Die planete in die Sonnestelsel (in volgorde van hulle afstand van die Son) is: # [[Mercurius]] # [[Venus (planeet)|Venus]] # [[Aarde]] # [[Mars (planeet)|Mars]] # [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] # [[Saturnus]] # [[Uranus (planeet)|Uranus]] # [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] Met die ingang van 2009 is vyf kleiner voorwerpe as [[dwergplaneet|dwergplanete]] geklassifiseer. [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] is in die asteroïdegordel en vier ander wentel om die Son agter Neptunus: [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] (voorheen as die negende planeet geklassifiseer), [[Haumea]], [[Makemake]] en [[Eris (dwergplaneet)|Eris]]. Ses van die planete en drie van die dwergplanete word deur [[natuurlike satelliet]]e omwentel. Daar word gewoonlik na hierdie satelliete as "mane" verwys, soos die Aarde se eie [[maan]]. Al die buitenste planete word deur planetêre ringe van stof en ander partikels omring. Sedert 2016 is daar aanwysings dat daar moontlik nog 'n [[Planeet Nege]] bestaan in 'n baie groot wentelbaan. == Ontdekking en verkenning == Vir duisende jare het die mensdom (met 'n paar merkwaardige uitsonderings) nie die bestaan van die Sonnestelsel erken nie. Hulle het geglo dat die Aarde 'n stilstaande voorwerp in die middel van die [[heelal]] is en dat ons planeet heeltemal anders is as die goddelike of hemelse voorwerpe wat deur die lug beweeg. Alhoewel beide die Indiese wiskundige en sterrekundige [[Aryabhata]] (476 – 550) en die Griekse filosoof [[Aristarchos van Samos]] (310&nbsp;v.C. – ongeveer 230&nbsp;v.C.) gespekuleer het dat die Són moontlik die middelpunt vorm, was [[Nicolaas Copernicus]] die eerste persoon wat 'n wiskundige stelselmodel met die Son as middelpunt ontwerp het en ook sterrekundige voorspellings gebaseer op die model kon maak. Sy 17de-eeuse opvolgers, [[Galileo Galilei]], [[Johannes Kepler]] en [[Isaac Newton]], het 'n begrip van [[fisika]] ontwikkel wat gelei het tot die aanvaarding dat die Aarde om die Son wentel en dat die planete deur dieselfde fisiese wette as die Aarde beheer word. Meer onlangs het dit gelei tot die ondersoek van aardrykskundige verskynsels soos [[berg]]e en [[krater]]s en ander seisoenale meteorologiese verskynsels soos [[wolk]]e, [[stofstorm]]s en [[yskap]]pe op ander planete. == Struktuur == [[Lêer:Massas van die planete.PNG|duimnael|Die relatiewe massas van die planete in die Sonnestelsel. Jupiter en Saturnus domineer die stelsel met 71% en 21% van die totaal, respektiewelik. Mars en Mercurius het saam minder as 0,1% en is nie sigbaar op hierdie skaal nie.]] [[Lêer:Oort-wolk Sedna wentelbaan.svg|duimnael|400px|Die wentelbane van die liggame in die Sonnestelsel, volgens skaal (kloksgewys van bo links).]] Die hoofkomponent van die Sonnestelsel is die Son, 'n [[hoofreeks]]ster wat 99,86% van die stelsel se bekende massa besit en dit met sy swaartekrag domineer.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system | doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |pages=1.12 }}</ref> Jupiter en Saturnus, die twee grootste liggame wat om die Son wentel, besit saam meer as 90% van die res van die stelsel se massa. Die meeste groot voorwerpe wat om die Son wentel, lê naby die Aarde se wentelvlak (bekend as die [[sonnebaan]]). Die planete is baie naby aan die sonnebaan, terwyl komete en Kuiper-gordelvoorwerpe meer afwyk en gewoonlik nie in dieselfde vlak beweeg nie. Al die planete en meeste ander voorwerpe wentel ook saam met die Son se wenteling (anti-kloksgewys, soos gesien van bo die Son se noordpool). Daar is wel uitsonderings, soos [[Halley se Komeet]]. [[Kepler se wette van planetêre beweging]] beskryf die wentelbane van voorwerpe wat om die Son wentel. Volgens Kepler se wette beweeg elke voorwerp langs 'n [[ellips]], met die Son by een van die brandpunte. Voorwerpe nader aan die Son het korter jare. Met 'n elliptiese wentelbaan wissel die afstand tussen die voorwerp en die Son gedurende die loop van die jaar. Die naaste verbygangspunt aan die Son word die perihelium of sonsafstand genoem, terwyl die verste verbygangspunt die aphelium genoem word. Elke liggaam beweeg op sy vinnigste tydens sy perihelium en op sy stadigste tydens sy aphelium.<!--dis ap-helium, moet dus nie na afelium verander nie--> Die wentelbane van die planete is ellipties, dog byna sirkelvormig. In teenstelling hiermee is baie komete, asteroïdes en die Kuiper-gordelvoorwerpe se wentelbane hoogs ellipties. Siende dat daar sulke uitgestrekte afstande tussen die hemelliggame in ons sonnestelsel is, word hulle dikwels afgebeeld as of hulle almal dieselfde afstand van mekaar is. Die werklikheid is egter heeltemal anders (met 'n paar uitsonderings): hoe verder 'n voorwerp vanaf die Son is, hoe verder is hy ook vanaf die voorwerp voor hom. Byvoorbeeld: Venus is ongeveer 0,33&nbsp;astronomiese eenhede (AE)<ref>Sterrekundinges meet afstande in die Sonnestelsel gewoonlik in astronomiese eenhede (AE). Een AE is ongeveer gelyk aan die gemiddelde afstand tussen die Aarde en die Son, of 149&nbsp;598&nbsp;000&nbsp;km. Pluto is rofweg 38 AE vanaf die son, terwyl Jupiter op ongeveer 5,2 AE geleë is. Een ligjaar is gelyk aan 63&nbsp;240 AE.</ref> verder weg as Mercurius, terwyl Saturnus 4,3&nbsp;AE ver van Jupiter is en Neptunus 10,5&nbsp;AE vanaf Uranus is. Daar is al pogings aangewend om die verband tussen hierdie wentelafstande te bepaal (sien die [[Wet van Titius-Bode]]), maar geen van die gestelde teorieë is al aanvaar nie. Meeste van die planete in die Sonnestelsel besit hulle eie sekondêre stelsels. Baie van hulle word ook weer deur planetêre voorwerpe omwentel: [[natuurlike satelliet]]e (of mane). Sommige van hierdie natuurlike satelliete is groter as planete (maar nie groter as die planeet waarom dit wentel nie). Die meeste van die grootste natuurlike satelliete het 'n [[sinchroniese rotasie]], waar een kant van die satelliet permanent na die planeet gedraai is (soos ook die geval met die Aarde se maan is). Die vier grootste planete besit ook planetêre ringe: dun ringe, saamgestel uit klein partikels wat in ooreenstemming om die planete wentel. === Terminologie === Die Sonnestelsel word soms in verskeie streke gedeel. Die binnenste Sonnestelsel sluit die vier aardse planete en die hoof asteroïdegordel in. Die buitenste Sonnestelsel begin na die asteroïdes en sluit die vier reuseplanete in.<ref>{{cite web |title=An Overview of the Solar System |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |access-date=15 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20001017191001/http://www.nineplanets.org/overview.html |archive-date=17 Oktober 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die ontdekking van die Kuiper-gordel word die vêrste dele van die Sonnestelsel as 'n aparte streek beskou, wat bestaan uit die voorwerpe ná Neptunus.<ref>{{cite web |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |author=Amir Alexander |work=The Planetary Society |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |access-date=8 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220053828/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archive-date=20 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voorwerpe wat om die Son wentel word in drie klasse geklassifiseer: ''planete'', ''dwergplanete'' en ''klein sonnestelselvoorwerpe'' (KSV's). 'n [[Planeet]] is enige liggaam wat om die Son wentel wat genoeg massa het om homself deur middel van sy eie swaartekrag in 'n [[sfeer|sferiese]] vorm te vorm en alle kleiner voorwerpe in die onmiddellike ruimte om hom opgesweep of weggeruim het. Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel agt planete: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Voor Pluto sy status as planeet verloor het, is kinders die volgorde van die planete geleer met die eselsbruggie "'''M'''eneer '''V'''an '''A'''s, '''M'''y '''J'''as '''S'''al '''U''' '''N'''ie '''P'''as. Pluto het sy status as planeet verloor siende dat hy nie die Kuiper-gordelvoorwerpe in sy wentelbaan uit die weg geruim het nie.<ref name="FinalResolution" /> 'n [[Dwergplaneet]] is 'n hemelliggaam wat om die Son wentel, massief genoeg is om deur sy eie swaartekrag 'n sferiese vorm aan te neem, nie die klein voorwerpe in sy omliggende area weggeruim het nie en ook nie 'n satelliet is nie.<ref name="FinalResolution" /> Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel vyf [[dwergplaneet|dwergplanete]]: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris.<ref name=name>{{cite web |date=2008-11-07 <!--11:42:58--> |title=Dwarf Planets and their Systems |work=Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |access-date=13 Julie 2008 |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825153846/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html |archive-date=25 Augustus 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ander voorwerpe wat in die toekoms as dwergplanete geklassifiseer mag word is Sedna, Orcus en Quaoar. Dwergplanete wat verder as Neptunus om die Son wentel staan bekend as plutoïedes.<ref name="IAU0804">{{cite web |date=11 Junie 2008 |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher=[[Internasionale Astronomiese Unie|International Astronomical Union]] (News Release – IAU0804) |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |access-date=11 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624140832/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804/ |archive-date=24 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die oorblywende voorwerpe wat om die Son wentel word klein sonnestelselliggame genoem.<ref name="FinalResolution">{{cite news |title=The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting |publisher=IAU |date=24 Augustus 2006 |url=http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |access-date=2 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |archive-date=7 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Sonnestelsel.png|400px|duimnael|links|Die streke of sones van die Sonnestelsel: die binnenste Sonneselsel, die asteroïdegordel, die reuseplanete en die Kuipergordel. Die groottes en wentelbane is nie volgens skaal nie.]] Planetêre wetenskaplikes gebruik die terms "gas", "ys" en "rots" of "steen" om die verskillende klasse stowwe wat in die Sonnestelsel gevind word te klassifiseer. "Rots" beskryf verbindings met 'n hoë smeltpunt (meer as rofweg 500&nbsp;K), soos silikaat. Rotsagtige stowwe is algemeen in die binnenste Sonnestelsel: die aardse planete en asteroïdes bestaan uit rotsagtige stowwe. Gasse is stowwe met 'n lae smeltpunt, soos atomiese waterstof, helium en [[edelgasse]]: hulle domineer die middelste streek en beide Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit sulke gasse. Ys, soos die ys van water, metaan, ammoniak en koolstofdioksied,<ref>{{cite journal | doi=10.1016/j.icarus.2007.04.009 | bibcode=2007Icar..190..345F | title=Asymmetries in the distribution of H2O and CO2 in the inner coma of Comet 9P/Tempel 1 as observed by Deep Impact | year=2007 | author=Feaga, L | journal=Icarus | volume=190 | pages=345 }}</ref> het smeltpunte van tot 'n paar honderd Kelvin. Die meerderheid satelliete van die reuseplanete bestaan uit ysige stowwe, sowel as die talle klein voorwerpe wat agter Neptunus se wentelbaan lê en die oorgrote meerderheid van Uranus en Neptunus se samestellings (daar word ook soms na hulle verwys as die "ysreuse").<ref name=zeilik>{{cite book | pages=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] | author= Michael Zellik| title=Astronomy: The Evolving Universe | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | edition= 9th | year=2002 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-80090-0 }}</ref> == Die Son == {{Hoofartikel|Son}} [[Lêer:GOES-15 Solar X-Ray Imager's Miraculous First Light.jpg|duimnael|180px|links|Die son, soos gesien in die x-straalstreek van die [[elektromagnetiese spektrum]].]] [[Lêer:H-R diagram afr.GIF|duimnael|250px|Die Hertzsprung-Russell-diagram meet die helderheid van 'n ster teen sy kleurindeks. Die hoofreeks is hier sigbaar as 'n prominente diagonale band wat van die hoek bo links tot in die hoek onder regs strek.]] Die Son is die Sonnestelsel se ster en verreweg die stelsel se belangrikste komponent. Die Son se groot [[massa]] verskaf aan hom 'n binnenste [[digtheid]] wat hoog genoeg is om [[kernfusie]] te verduur; dit stel enorme hoeveelhede [[energie]] vry, wat meestal na die buitenste ruim gestraal word as [[elektromagnetiese straling]], soos sigbare [[lig]]. Die Son word geklassifiseer as 'n taamlik groot geeldwerg, maar die naam is misleidend: in vergelyking met die ander sterre in ons [[Melkweg|sterrestelsel]] is die Son groter en helder. Sterre word volgens die Hertzsprung-Russell-diagram geklassifiseer, 'n grafiek wat die helderheid van sterre teen hulle oppervlaktemperatuur karteer. Warmer sterre is oor die algemeen helderder. Sterre wat hierdie patroon volg word beskryf as "[[hoofreeks]]"-sterre: ons son lê in die middel van hierdie hoofreeks. Dit is egter skaars dat sterre warmer en helder as die Son is, terwyl dowwer en koeler sterre algemeen is.<ref>{{cite web |year=2001 |author=Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |work=Perkins Observatory |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |access-date=26 Desember 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word geglo dat die Son se posisie in die hoofreeks beteken dat dit in "die bloei van sy lewe" is, siende dat dit nog nie sy waterstofvoorraad vir kernfusie opgebruik het nie. Die Son word algaande helderder; vroeër in sy geskiedenis was hy 75% so helder as vandag.<ref name="Kasting">{{cite journal |last=Kasting |first=J.F. |last2=Ackerman |first= T.P. |year=1986 |title=Climatic Consequences of Very High Carbon Dioxide Levels in the Earth's Early Atmosphere |url=https://archive.org/details/sim_science_1986-12-12_234_4782/page/1383 |journal=Science |volume=234 |pages=1383–1385 |doi=10.1126/science.11539665 |pmid=11539665}}</ref> Die Son is 'n derde generasie of populasie I-ster; dit beteken dat dit in die latere stadiums van die heelal se evolusie gebore is en 'n groter "metaal"inhoud as populasie II en die teoretiese populasie III-sterre het.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-10-01_185_1/page/n482 |journal=Astrophysical Journal |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434}}</ref> Die term "metaal" verwys hier na elemente wat swaarder is as waterstof en helium. Elemente wat swaarder as waterstof en helium is, is vervoer in die kerns van antieke, ontploffende sterre, so die eerste generasie sterre moes sterf voor die heelal met hierdie atome verryk kon word. Die oudste sterre bevat min metale, terwyl nuwer sterre altyd meer bevat. Daar word gereken dat die hoë metaalinhoud beslissend was in die ontwikkeling van 'n planetêre stelsel saam met die Son, siende dat planete gevorm word uit die aanwas van metale.<ref>{{cite web |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |author=Charles H. Lineweaver |work=University of New South Wales |date=9 Maart 2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512175651/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Interplanetêre materie === [[Lêer:Heliospheric-current-sheet.gif|links|duimnael|Die heliosferiese neutrale vlak.]] Die Son straal nie slegs [[lig]] uit nie, maar ook 'n aaneenhoudende stroom gelaaide deeltjies ([[plasma]]), bekend as die [[sonwind]]. Hierdie deeltjiestroom is besig om uit te sprei teen 'n spoed van rofweg 1,5&nbsp;miljoen kilometer per uur<ref>{{cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |work=Marshall Space Flight Center |date=2006-07-16<!--Internet Archive estimate--> |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |access-date=3 Oktober 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082223/https://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dit skep 'n fyn atmosfeer (die heliosfeer) wat die Sonnestelsel tot ongeveer 100&nbsp;AE deurdring (sien [[#Heliopouse|heliopouse]]). Dit vorm die hoofbestanddeel van die interplanetêre materie of interplanetêre stof (die materie wat ons sonnestelsel vul en waardeur al die groter hemelliggame deur moet beweeg). Geomagnetiese storms op die Son se oppervlak, soos [[sonvlam]]me en koronale massa-uitwerpings, versteur die heliosfeer en skep ruimteweer.<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=The Sun Does a Flip |access-date=4 Februarie 2007 |last=Phillips |first=Tony |date=15 Februarie 2001 |work=Science@NASA |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329224425/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |archive-date=29 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die Son se omwentelende magnetiese veld werk op die interplanetêre materie in om die heliosferiese neutrale vlak te skep. Die heliosferiese neutrale vlak is die grootste struktuur in die Sonnestelsel<ref>{{cite web |title=Artist's Conception of the Heliospheric Current Sheet |work=Wilcox Solar Observatory |url=http://quake.stanford.edu/~wso/gifs/HCS.html |access-date=22 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901124602/http://quake.stanford.edu/~wso/gifs/HCS.html |archive-date=1 September 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en is die vlak in die Sonnestelsel waar die polariteit van die Son se magnetiese veld van noord na suid verander. [[Lêer:Aurora-SpaceShuttle-EO.jpg|duimnael|regs|Poolligte vanuit die ruimte waargeneem.]] Die Aarde se magnetiese veld beskerm die atmosfeer teen wisselwerking met die sonwind. Venus en Mars het nie magnetiese velde nie, wat beteken dat die sonwind besig is om hulle atmosfere te erodeer: die atmosfere is besig om te verbrokkel en die ruimte in te waai.<ref>{{cite science |last=Lundin |first=Richard |date=2001-03-09 |title=Erosion by the Solar Wind |author=Rickard Lundin |journal=Science |volume=291 |issue=5510 |pages=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |url=http://sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |accessdate=2006-12-26|abstract=http://sciencemag.org/cgi/content/summary/291/5510/1909}}</ref> Die wisselwerking tussen die sonwind en die Aarde se magnetiese veld veroorsaak die [[Aurora (astronomie)|auroras]] of poolligte, wat naby magnetiese pole waargeneem kan word. Kosmiese strale ontstaan buite die Sonnestelsel. Die heliosfeer beskerm die Sonnestelsel gedeeltelik en die planetêre magnetiese velde (vir die planete wat een besit) bied ook beskerming. Die digtheid van kosmiese strale in die interstellêre materie en die sterkte van die Son se magnetiese veld verander oor baie lang tye, dus varieer die hoeveelheid kosmiese straling, alhoewel dit nie bekend is hoeveel dit varieer nie.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |first2=M.S. |last2= Potgieter |year=2005 |title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |journal=Advances in Space Research |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |accessdate=2007-02-11}}</ref> Die interplanetêre materie is die tuiste van ten minste twee skyfagtige streke wat uit kosmiese stof bestaan. Die eerste, die interplanetêre stofwolk, lê in die binnenste Sonnestelsel. Dit is waarskynlik gevorm deur botsings binne-in die asteroïdegordel, veroorsaak deur interaksies met die planete.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |accessdate=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> Die tweede strek van ongeveer 10 AE tot ongeveer 40 AE en is waarskynlik gevorm deur soortgelyke botsings binne-in die Kuiper-gordel.<ref>{{cite web |year=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work=ESA Science and Technology |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |access-date=3 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |archive-date=2 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |last2=Liou |first2=J.-C. |last3= Zook |first3= H.A. |last4= Grün |first4= E. |month=May |year=2002 |title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |journal=The Astronomical Journal |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/123/5/2857/201502.html |accessdate=2007-02-09}}</ref> == Binnenste Sonnestelsel == Die binnenste Sonnestelsel verwys na die streek wat die aardse planete en asteroïdes bevat. Die voorwerpe in die binnenste Sonnestelsel bestaan hoofsaaklik uit silikate en metale en drom baie naby aan die Son saam. Die radius van hierdie hele streek is korter as die afstand tussen Jupiter en Saturnus. === Binnenste planete === [[Lêer:Terrestrial planet size comparisons.jpg|duimnael|Die binnenste planete. Van links na regs: Mercurius, Venus, Aarde, Mars (groottes volgens skaal)]] Die vier binnenste (of aardse) planete het digte, rotsagtige samestellings, min of geen mane en geen ringstelsels nie. Hulle is hoofsaaklik saamgestel deur minerale met hoë smeltpunte, soos die silikate wat hulle [[Kors (geologie)|kors]] en [[Mantel (geologie)|mantel]] vorm, en metale soos [[yster]] en [[nikkel]], wat hulle kerns vorm. Drie van die vier binnenste planete (Venus, Mars en die Aarde) het substansiële atmosfere; almal het impakkraters en tektoniese oppervlakeienskappe soos skeurdale en [[vulkaan|vulkane]]. ==== Mercurius ==== : [[Mercurius]] (0,4&nbsp;AE) is die planeet wat die naaste aan die Son is en dit is ook die kleinste planeet (0.055 Aardmassas). Mercurius het geen natuurlike satelliete nie en die enigste geologiese eienskappe (sover bekend) behalwe impakkraters is gelobde bulte of "rupes" ("afgrond" in [[Latyn]]), waarskynlik veroorsaak deur 'n periode van ineentrekking vroeg in die planeet se geskiedenis.<ref>Schenk P., Melosh H.J. (1994), ''Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere'', Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI....25.1203S</ref> Mercurius se geringe atmosfeer bestaan uit atome wat deur die sonwind van sy oppervlak af geblaas word.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |access-date=14 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20031205031515/http://www.nineplanets.org/mercury.html |archive-date= 5 Desember 2003 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die planeet se relatief groot ysterkern en dun mantel is nog nie geheel en al verklaar nie. Sommige teorieë beweer dat die planeet se buitenste lae deur 'n reuse impak weggestroop is en dat dit deur die jong Son se straling gekeer is om ten volle aan te was.<ref>Benz, W., Slattery, W. L., Cameron, A. G. W. (1988), ''Collisional stripping of Mercury's mantle'', Icarus, v. 74, p. 516–528.</ref><ref>Cameron, A. G. W. (1985), ''The partial volatilization of Mercury'', Icarus, v. 64, p. 285–294.</ref> ==== Venus ==== : [[Venus]] (0,7&nbsp;AE) se grootte is vergelykbaar met die Aarde (0.815 Aardmassas) en het ook, soos die Aarde, 'n dik silikaatmantel om 'n ysterkern, 'n substansiële atmosfeer en bewyse van interne geologiese aktiwiteit. Dit is egter baie droër as die Aarde en sy atmosfeer is negentig keer digter. Venus het geen natuurlike satelliete nie. Dit is die warmste planeet, met oppervlaktemperature van meer as 400&nbsp;°C, hoogs waarskynlik te danke aan die groot aantal kweekhuisgasse in die atmosfeer.<ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead }}</ref> Geen definitiewe bewyse van huidige geologiese aktiwiteit is op Venus bespeur nie, maar dit het nie 'n magnetiese veld wat die verdunning van sy substansiële atmosfeer sal voorkom nie; dít stel voor dat sy atmosfeer dikwels deur vulkaniese uitbarstings aangevul word.<ref>{{cite web |year=1999 |author=Paul Rincon |title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |format=PDF |accessdate=2006-11-19 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Aarde ==== : Die [[Aarde]] (1&nbsp;AE) is die grootste en digste van die binnenste planete en die enigste planeet wat (sover bekend) tans geologiese aktiwiteit het. Dit is ook die enigste bekende planeet wat lewe bevat. Die planeet so vloeibare hidrosfeer (wateromhulsel) is uniek onder die aardse planete en dit is ook die enigste planeet waar plaattektonika waargeneem is. Die Aarde se atmosfeer verskil drasties van dié van die ander planete: die aanwesigheid van lewe het dit so gewysig dat dit 21% vrye [[suurstof]] (O₂) bevat.<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602144823/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |url-status=dead }}</ref> Die Aarde het slegs een natuurlike satelliet, die [[Maan]],<ref>Daar word in die sterrekunde ook soms na die Maan as "Luna" verwys, om verwarring met ander planete se mane te voorkom</ref> die enigste groot satelliet van 'n aardse planeet in die Sonnestelsel. ==== Mars ==== : [[Mars]] (1,5&nbsp;AE) is kleiner as die Aarde en Venus (0.107 Aardmassas). Dit besit 'n tengerige atmosfeer wat hoofsaaklik uit [[koolstofdioksied]] bestaan. Die planeet se oppervlak is besaai met groot vulkane soos [[Olympus Mons]] en skeurdale soos [[Valles Marineris]]; die oppervlak toon ook dat geologiese aktiwiteit moontlik tot baie onlangs daar plaasgevind het. Mars se kenmerkende rooi kleur is as gevolg van roes: die grond op die rooi planeet is ryk aan yster.<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Mars het twee uiters klein natuurlike satelliete, [[Phobos (maan)|Phobos]] en [[Deimos (maan)|Deimos]]. Daar word geglo dat dié twee gevange asteroïdes is.<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |accessdate=2006-12-26}}</ref> === Asteroïdegordel === [[Lêer:InnerSolarSystem-af.png|300px|duimnael|'n Beeld van die hoofasteroïdegordel en die Trojaanse asteroïdes.]] [[Asteroïde]]s is meesal klein hemelliggame wat hoofsaaklik uit rotsagtige en metallieke nievlugtige minerale saamgestel is. Die hoofasteroïdegordel beslaan die wentelbaan tussen Mars en Jupiter, tussen 2,3 en 3,3&nbsp;AE. Daar word geglo dat dit oorblyfsels van die Sonnestelsel se vorming is, wat nie daarin geslaag het om te aan te was nie, as gevolg van die swaartekragstorings deur Jupiter. Asteroïde se groottes wissel van mikroskopies tot honderde kilometers wyd en hulle word as KSV's geklassifiseer, alhoewel sommiges, soos 4 Vesta en 10 Hygieia as dwergplanete herklassifiseer mag word indien daar bewys word dat hulle hidrostatiese of waterstandsewewig bereik het. Die asteroïdegordel bevat duisende der duisende, moontlik selfs miljoene voorwerpe wat 'n deursnit van meer as een kilometer het.<ref>{{cite web |year=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.alphagalileo.org/index.cfm?fuseaction=readRelease&Releaseid=9162 |accessdate=2006-06-23 |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113024732/http://www.alphagalileo.org/index.cfm?fuseaction=readRelease&Releaseid=9162 |url-status=dead }}</ref> Ten spyte hiervan is die totale massa waarskynlik minder as 'n duisendste van die Aarde s'n.<ref name=Krasinsky2002>{{cite journal |authorlink=Georgij A. Krasinsky |first=G. A. |last=Krasinsky |last2=Pitjeva |first2=E.V. |last3=Vasilyev |first3= M.V. |last4=Yagudina |first4==E.I. |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |month=July |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> Die hoofgordel bevat uitgestrekte ruimtes waarin geen voorwerpe voorkom nie: ruimtetuie beweeg dikwels met gemak deur hierdie gebied. Asteroïdes met 'n deursnit tussen 10 en 10⁻⁴&nbsp;m staan bekend as meteorïdes.<ref>{{cite journal |author=Beech, M. |first2=Duncan I. |last2=Steel |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369007834 |accessdate=2006-08-31}}</ref> ==== Ceres ==== [[Lêer:Ceres - PIA19619 (cropped).jpg|duimnael|links|Ceres]] : [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] (2,77&nbsp;AE) is die grootste liggaam in die asteroïdegordel en is geklassifiseer as 'n [[dwergplaneet]]. Dit het 'n deursneë van net onder 1000&nbsp;km, groot genoeg vir die dwergplaneet se swaartekrag om dit in 'n sferiese vorm te trek. Met die ontdekking van Ceres in die 19de eeu is dit as 'n planeet beskou, maar in die 1850's is dit as 'n asteroïde herklassifiseer, ná verdere ondersoek die teenwoordigheid van meer asteroïdes bevestig het.<ref>{{cite web |title=History and Discovery of Asteroids |format=DOC |work=NASA |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |access-date=29 Augustus 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214232626/http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |archive-date=14 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ceres is in 2006 opnuut as 'n dwergplaneet geklassifiseer. ==== Asteroïdegroepe ==== : Asteroïdes in die hoofgordel word verdeel in asteroïdegroepe en asteroïdefamilies. Asteroïdemane is asteroïdes wat om groter asteroïdes wentel. Hulle word nie so duidelik as planetêre mane onderskei nie en is soms selfs so groot as die voorwerpe waarom hulle wentel. Die asteroïdegordel bevat ook hoofgordelkomete, wat moontlik die bron van die Aarde se water was.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Phil Berardelli |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work=SpaceDaily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082407/https://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Trojaanse asteroïdes word in een van Jupiter se vierde en vyfde Lagrange-punte (punte van stabiele swaartekrag) aangetref; "Trojaan" word ook gebruik vir klein liggame in enige ander planetêre of satelliet-Langrange-punt. Hilda-asteroïdes volg 'n 2:3 omwentelingsresonansie met Jupiter: dit beteken dat hulle drie keer om die Son wentel vir elke twee keer wat Jupiter om die Son wentel. Die binnenste Sonnestelsel bevat ook [[Aardskrammers]], waarvan baie die wentelbane van die binnenste planete kruis. == Buitenste Sonnestelsel == Die buitenste streek van die Sonnestelsel is die tuiste van die reuseplanete en hulle planeetgrootte satelliete. Baie kortstondige komete, waaronder ook die kentaurs, se wentelbane strek tot in hierdie streek. Die soliede voorwerpe in hierdie streek is uit 'n hoër proporsie [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtige]] stowwe saamgestel, soos water, ammoniak en metaan (daar word in planetêre wetenskap dikwels na hierdie vlugtige stowwe as "ysse" verwys). Hierdie samestelling is in kontras met die rotsagtige samestelling van die binnenste planete. === Buitenste planete === {{Hoofartikel|Reuseplaneet}} [[Lêer:Gas giants in the solar system.jpg|duimnael|Van bo na onder: Neptunus, Uranus, Saturnus en Jupiter (nie volgens skaal nie).]] Die vier buitenste planete, of reuseplanete, beslaan saam 99% van die massa wat om die Son wentel. Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit waterstof en helium, terwyl Uranus en Neptunus 'n groter proporsie ysse in hulle samestelling het. Sommige sterrekundiges het voorgestel dat hulle in hulle eie kategorie geplaas moet word, naamlik "ysreuse".<ref>{{cite web |title=Formation of Giant Planets |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson |work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |year=2006 |url=http://caltech-era.org/faculty/stevenson/pdfs/lissauer&stevenson(PPV).pdf |format=PDF |accessdate=2006-01-16 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Al vier die reuseplanete het 'n planetêre ringstelsel, alhoewel slegs Saturnus s'n maklik vanaf die Aarde waargeneem kan word. ==== Jupiter ==== : [[Jupiter]] (5.2&nbsp;AE) se massa is gelyk aan dié van 318 Aardes, of 2,5 keer die massa van al die ander planete saam. Hierdie [[gasreus]] bestaan hoofsaaklik uit [[waterstof]] en [[helium]]. Sy sterk interne hitte is verantwoordelik vir 'n aantal semi-permanente eienskappe in die planeet se atmosfeer, soos wolkegordels en die [[Groot Rooi Kol]]. Jupiter het 63 natuurlike satelliete (sover bekend). Die vier grootstes, [[Ganimedes (maan)|Ganimedes]], [[Kallisto (maan)|Kallisto]], [[Io (maan)|Io]] en [[Europa (maan)|Europa]], toon ooreenkomste met aardse planete, soos vulkanisme en interne verwarming.<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20001110105200/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate |archive-date=10 November 2000 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Ganimedes is die grootste satelliet in die Sonnestelsel en is selfs groter as Mercurius. ==== Saturnus ==== : [[Saturnus]] (9,5&nbsp;AE) is bekend vir sy merkwaardige ringstelsel. Die planeet deel eienskappe met Jupiter, byvoorbeeld die samestelling van sy atmosfeer. Hy is egter minder massief, met 'n massa gelyk aan dié van 95 Aardes. Saturnus het sestig satelliete (sover bekend), asook nog drie onbevestigde satelliete. Twee van sy satelliete, [[Titaan (maan)|Titaan]] en [[Enkelados]], toon tekens van geologiese aktiwiteit, alhoewel hulle hoofsaaklik uit ys bestaan.<ref>{{cite web |title=Cryovolcanism on the icy satellites |author=J. S. Kargel |work=U.S. Geological Survey |year=1994 |url=http://www.springerlink.com/content/n7435h4506788p22/ |accessdate=2006-01-16 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Titan is groter as die planeet Mercurius en is die enigste satelliet in die Sonnestelsel met 'n substansiële atmosfeer. ==== Uranus ==== : [[Uranus]] (19.6&nbsp;AE) het 'n massa gelyk aan 14 Aardes en is die ligste van die buitenste planete. Die planeet is uniek siende dat dit op sy sy om die Son wentel: die skuinste van Uranus se as is meer as 90&nbsp;grade tot die eklipties. Hy het 'n baie kouer kern as die ander reuseplanete en straal bitter min hitte na die ruimte uit.<ref>{{cite web |title=10 Mysteries of the Solar System |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart |work=Astronomy Now |year=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Uranus het (sover bekend) 27 natuurlike satelliete, waarvan Titiana, Oberon, Umbriel, Ariel en Miranda die grootste is. ==== Neptunus ==== : [[Neptunus]] (30&nbsp;AE) is ietwat kleiner as Uranus, maar het steeds 'n groter massa (gelyk aan 17 Aardes) en is dus [[digtheid|digter]]. Hy straal ook meer interne hitte uit, maar nie soveel as Jupiter of Saturnus nie.<ref>{{cite web |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |archive-date=7 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Neptunus het 13 satelliete (sover bekend). Die grootste, Triton, is geologies aktief, met geisers van vloeibare stikstof.<ref>{{cite web |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |author=Duxbury, N.S., Brown, R.H. |work=Beacon eSpace |year=1995 |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |accessdate=2006-01-16 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead }}</ref> Triton is die enigste groot satelliet met 'n terugwaartse wentelbaan. Neptunus word deur 'n aantal planetoïdes in sy wentelbaan vergesel: hulle staan as Neptunus-Trojane bekend en is in 'n 1:1 wentelresonansie met die planeet, wat beteken dat hulle mekaar in dieselfde wentelbaan volg === Komete === [[Lêer:Comet c1995o1.jpg|regs|duimnael|Die komeet Hale-Bopp.]] Komete is klein sonnestelselliggame, gewoonlik slegs 'n paar kilometer wyd, wat hoofsaaklik uit vlugtige ysse saamgestel is. Hulle het hoogs [[eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentriese]] wentelbane: gewoonlik 'n perihelium binne-in die wentelbane van die binnenste planete en 'n aphelium ver agter Pluto. Wanneer 'n komeet die Sonnestelsel binnekom, veroorsaak die son se nabyheid dat die ysige oppervlak van die komeet verdamp en ioniseer, wat 'n ''koma'' veroorsaak: 'n lang, waasagtige stert van gas en stof wat dikwels aan die blote oog sigbaar is. Kortstondige komete het wentelbane wat minder as tweehonderd jaar duur. Langdurige komete het wentelbane wat duisende jare kan neem. Daar word geglo dat kortstondige komete in die Kuiper-gordel ontstaan het, terwyl langdurige komete, soos Hale-Bopp, van die Oort-wolk afkomstig is. Baie komeetgroepe, soos die Kreutz-groep, het gevorm uit die uiteenskeuring van 'n enkele ouerkomeet.<ref>{{cite journal |author=Sekanina, Zdenek |year=2001 |title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |volume=89 p.78–93}}</ref> Sommige komete met [[hiperbool|hiperboliese]] wentelbane het moontlik buite die Sonnestelsel ontstaan, alhoewel dit moeilik is om hulle presiese wentelbaan te bepaal.<ref name="hyperbolic">{{cite journal |last=Królikowska |first=M. |year=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_base_ora&url=articles/aa/full/2001/34/aa1250/aa1250.right.html&access=standard&Itemid=81 |accessdate=2007-01-02}}</ref> Ou komete waarvan die meeste vlugtige stowwe deur sonverwarming uitgedryf is, word dikwels as asteroïdes gekategoriseer.<ref>{{cite web |url=http://www.springerlink.com/content/x0358l71h463w246/ |title=The activities of comets related to their aging and origin |author=Fred L. Whipple |accessdate=2006-12-26 |date=1992-04-01 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kentaurs ==== Kentaurplanetoïedes is ysige, komeetagtige liggame, met 'n semi-belangrike as wat groter as Jupiter is (5,5&nbsp;AE) en kleiner as Neptunus is (30&nbsp;AE). Die grootste bekende kentaur is 10199 Chariklo, met 'n deursneë van ongeveer 250&nbsp;km.<ref name=spitzer>{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |access-date=21 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527163615/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste kentaur wat ontdek is, is 2060 Chiron en word ook as 'n komeet geklassifiseer (95P), siende dat dit net soos ander komete 'n koma ontwikkel wanneer dit naby die Son kom.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |accessdate=2006-06-23 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |url-status=dead }}</ref> == Trans-neptuniese streek == Die gebied verby Neptunus, soms verwys na as die "trans-neptuniese streek", is steeds hoofsaaklik onbekend. Dit ''blyk'' uit veral klein liggame te bestaan: die grootste liggaam het 'n deursnit gelykstaande aan 'n vyfde van die van die Aarde en 'n massa kleiner as die Maan. Hierdie liggame bestaan hoofsaaklik uit klip en ys. === Kuiper-gordel === [[Lêer:Buitenste sonnestelselvoorwerpe.png|duimnael|300 px|Uitstipping van al die bekende voorwerpe in die Kuiper-gordel, saam met die vier buitenste planete.]] Die Kuiper-gordel is 'n groot ring wat uit brokstukke bestaan, soortgelyk aan die asteroïdegordel, alhoewel die voorwerpe in die Kuiper-gordel hoofsaaklik uit ys bestaan. Dit strek van 30 tot 5050&nbsp;AE vanaf die Son. Dit bestaan hoofsaaklik uit KSV's, maar baie van die groter voorwerpe, soos 50000 Quaoar, 20000 Varuna en 90482 Orcus mag moontlik in die toekoms as dwergplanete herklassifiseer word. Volgens beraming is daar meer as 100 000 Kuiper-gordelvoorwerpe met 'n deursnit van meer as 50&nbsp;km, maar daar word geglo dat die gesamentlike massa van die Kuiper-gordel slegs 'n tiende, of moontlik selfs 'n honderdste van die Aarde se massa het.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{cite web |year=2006 |author=Audrey Delsanti and David Jewitt |title=The Solar System Beyond The Planets |work=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |format=PDF |accessdate=2007-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archivedate=2006-05-25 |url-status=live }}</ref> Baie Kuiper-gordelvoorwerpe het verskeie satelliete en die meeste het wentelbane wat hulle buite die ekliptiese vlak neem. [[Lêer:TheKuiperBelt Projections 55AU Classical Plutinos.svg|links|duimnael|Hierdie diagram toon die verdeling van die Kuiper-gordel in 'n klassieke en resonante gordel.]] Die Kuiper-gordel kan rofweg in twee gedeel word: die "klassieke" gordel en die "resonansie"-gordel. Resonante voorwerpe beweeg in baanresonansie met Neptunus: hulle wenteltyd om die Son is presies 3/2 keer so groot as Neptunus se wenteltyd. Die klassieke gordel bestaan uit voorwerpe wat geen resonansie met Neptunus het nie en strek van ongeveer 39,4 tot 47,7&nbsp;AU.<ref>{{cite web |year=2005 |author=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |work=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |accessdate=2006-09-07 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |url-status=dead }}</ref> ==== Pluto en Charon ==== : [[Pluto]] (ongeveer 39&nbsp;AE) is 'n dwergplaneet en die grootste bekende voorwerp in die Kuiper-gordel. Met Pluto se ontdekking in 1930 was dit as die negende planeet beskou, maar hierdie klassifikasie is in 1996 verander met die aanneming van 'n amptelike definisie van 'n planeet. Pluto het 'n relatief eksentriese wentelbaan, met 'n [[Baanhelling|inklinasie]] van 17 grade tot die ekliptiese vlak wat strek van 29,7 AE tydens perihelium (steeds binne die wentelbaan van Neptunus) tot 49,5 AE tydens aphelium. [[Lêer:Pluto system 2006.jpg|regs|duimnael|Pluto en sy drie bekende mane]] : Dit is nie duidelik of Charon, Pluto se grootste maan, in die toekoms as 'n dwergplaneet geklassifiseer sal word en of dit sy huidige klassifikasie sal behou nie. Beide Pluto en Charon wentel om 'n barisentrum van swaartekrag bo hulle oppervlakke, wat beteken dat Pluto-Charon 'n binêre stelsel is. ('n Barisentrum is die punt tussen twee voorwerpe waar hulle aantrekkingskragte balanseer.) Pluto se twee kleiner mane, [[Nix (maan)|Nix]] en [[Hidra (maan)|Hidra]], wentel om Pluto en Charon. : Pluto is in die resonante gordel geleë en het 'n 3:2 baanresonansie met Neptunus, wat beteken dat Pluto twee keer om die Son wentel vir elke drie omwentelings deur Neptunus. Kuiper-gordelvoorwerpe wat in hierdie resonansie deel, word "plutino's" genoem.<ref name="Fajans_et_al_2001">{{cite science |last=Fajans |first=J. |coauthors=L. Frièdland |month=October |year=2001 |title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |journal=American Journal of Physics |volume=69 |issue=10 |pages=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |url=http://scitation.aip.org/journals/doc/AJPIAS-ft/vol_69/iss_10/1096_1.html |accessdate=2006-12-26 |abstract=http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&id=AJPIAS000069000010001096000001&idtype=cvips&gifs=yes}}</ref> ==== Haumea en Makemake ==== : Haumea (ongeveer 43.34&nbsp;AE) en Makemake (gemiddeld 45.79&nbsp;AE) is (sover bekend) die grootste voorwerpe in die klassieke Kuiper-gordel. Haumea is eiervorming en het twee mane. Makemake is die tweede helderste voorwerp in die Kuiper-gordel (na Pluto). Alhoewel daar na Haumea en Makemake eers as '''2003 EL₆₁''' en '''2005 FY₉''' verwys is (respektiewelik), is hulle in 2008 tot dwergplanete bevorder en name gegee.<ref name=name /> Hulle wentelbane is teen 'n skuinser as as Pluto s'n (28° and 29°)<ref name=Buie>{{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=5 April 2008 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |access-date=13 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527191044/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en word ander as Pluto geensins deur Neptunus beïnvloed nie (hulle vorm dus deel van die klassieke Kuiper-gordel). === Verstrooide skyf === [[Lêer:TheKuiperBelt Projections 100AU Classical SDO.svg|duimnael|regs|Hierdie diagram toon die verdeling van die Kuiper-gordel in 'n klassieke (blou) en resonante gordel (groen), met die verstrooide skyf in swart.]] Die verstrooide skyf oorvleuel die Kuipergordel, maar strek verder na buite. Daar word geglo dat hierdie streek moontlik die bron van kortstondige komete is en dat voorwerpe in die verstrooide skyf moontlik in 'n onreëlmatige wentelbaan uitgewerp is deur die swaartekraginvloed toe Neptunus vroeg in sy lewe na buite (weg van die Aarde af) beweeg het. Meeste voorwerpe in die verstrooide skyf het 'n perihelium in die Kuiper-gordel, maar 'n aphelium tot 150&nbsp;AE van die Son af. Hierdie voorwerpe se wentelbane is ook teen 'n uiters skuins hoek met die [[sonnebaan]] en dikwels byna loodreg. Sommige sterrekundiges beskou die verstrooide skyf as net nog 'n deel van die Kuiper-gordel en beskryf die voorwerpe daarin as "verstrooide Kuiper-gordelvoorwerpe".<ref>{{cite web |year=2005 |author=David Jewitt |title=The 1000 km Scale KBOs |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |access-date=16 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603175151/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date= 3 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Eris and dysnomia2.jpg|duimnael|links|Eris en sy maan, Disnomia.]] ==== Eris ==== : [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] (68&nbsp;AE gemiddeld) is die grootste bekende verstrooide skyfvoorwerp en het 'n debat begin oor presies wat planeet is: Eris is naamlik 5% groter as Pluto met 'n beraamde deursnit van 2400&nbsp;km. Dit is die grootste dwergplaneet<ref>{{cite web |year=2005 |author=Mike Brown |title=The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet. |work=CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |access-date=15 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910100339/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |archive-date=10 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en het een maan, Disnomia. Eris het (soos Pluto) 'n hoogs eksentriese wentelbaan, met 'n perihelium van 38,2&nbsp;AU (rofweg dieselfde afstand as wat Pluto van die Son af is) en 'n aphelium van 97,6&nbsp;AU. Eris se wentelbaan is teen 'n hoek van 44° tot die [[sonnebaan]]. == Verste streke == Dit is nie 100% duidelik waar die Sonnestelsel eindig en interstellêre ruimte begin nie, aangesien die Sonnestelsel se grense deur twee kragte gevorm word: die sonwind en die Son se swaartekrag. Die buitenste grens van die sonwind se invloed is rofweg vier keer die afstand tussen Pluto en die Son; hierdie ''heliopouse'' word as die begin van die interstellêre materie beskou.<ref name="Voyager" /> Daar word egter geglo dat die Son se Hill-sfeer, dit wil sê, die effektiewe bereik van die Son se swaartekraginvloed, tot 'n duisend keer verder strek. === Heliopouse === [[Lêer:Voyager 1 tree sonskede binne.jpg|links|duimnael|300px|Die Voyager-tuie tree die sonskede binne.]] Die helio- of sonsfeer word in twee aparte streke gedeel. Die sonwind reis teen omtrent 40 000&nbsp;km/s tot dit teen die plasmagolwe in die interstellêre materie bots. Dit botsing vind in die gebied bekend as "grensskok" plaas, omtrent 80–100&nbsp;AE windop vanaf die Son en omtrent 200&nbsp;AE windaf vanaf die Son.<ref name=fahr /> Hier word die wind baie stadiger, digter en word dit meer stormagtig;<ref name=fahr /> dit vorm 'n groot ovaalstruktuur wat as die "sonskede" bekend staan. Die sonskede lyk baie soos 'n komeet se stert en tree ook soos een op: dit strek 40&nbsp;AE buitentoe windop vanaf die Son, maar het 'n "stert" wat baie maal dié afstand in die teenoorgestelde rigting strek. Beide ''[[Voyager 1]]'' en ''[[Voyager 2]]'' het deur die grensskok gereis en die sonskede ingegaan, teen 94 and 84&nbsp;AE vanaf die Son (respektiewelik).<ref>{{cite journal | doi=10.1126/science.1117684 | year=2005 | month=September | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; Mcdonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2017 | volume=309 | issue=5743 | pages=2017–20 | issn=0036-8075 | pmid=16179468 | journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1038/nature07022 | year=2008 | month=July | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; Mcdonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=An asymmetric solar wind termination shock | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/71 | volume=454 | issue=7200 | pages=71–4 | issn=0028-0836 | pmid=18596802 | journal=Nature }}</ref> Die buitenste grens van die sonskede, die heliopouse, is die punt waar die sonwind eindig en is die begin van interstellêre ruimte.<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vorm van die buitenste rand van die sonskede is waarskynlik beïnvloed deur die vloeistofdinamika met wisselwerkings met die interstellêre wind<ref name="fahr">{{cite journal |year=2000 |author=Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H. |title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |journal=Astronomy & Astrophysics | volume=357 | pages=268 |url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf | format=PDF | bibcode=2000A&A...357..268F }} See Figures 1 and 2.</ref> en magneetvelde van die Son na die suide. Die noordelike halfrond strek ongeveer 9 AE verder as die suidelike halfrond. Verby die heliopouse, by ongeveer 230&nbsp;AE, lê die "boogskok", 'n plasmaspoor wat deur die Son gelaat word soos dit deur die [[Melkweg]] reis.<ref>{{cite web |date=24 Junie 2002 |author=P. C. Frisch (University of Chicago) |title=The Sun's Heliosphere & Heliopause |work=[[:en:Astronomy Picture of the Day]] |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802140717/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |archive-date= 2 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Geen ruimtetuig het tot dusver deur die heliopouse gereis nie, dus is die onmoontlik om presies te weet wat se kondisies in die plaaslike interstellêre ruimte heers. Daar word verwag dat NASA se Voyager-ruimtetuig in die volgende dekade deur die heliopouse sal reis en kosbare data rakende stralingsvlakke en die sonwind na die Aarde sal stuur.<ref>{{cite web |year=2007 |title=Voyager: Interstellar Mission |work=NASA Jet Propulsion Laboratory |url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |access-date=8 Mei 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20040202072959/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date= 2 Februarie 2004 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit is nie duidelik tot watter mate die sonskede die Sonnestelsel teen kosmiese strale beskerm nie. 'n Span wat deur NASA gefinansier word het 'n konsep ontwikkel van 'n ''Vision Mission'' ("visie missie") wat daaraan toegewy is om 'n sonde na die sonskede te stuur.<ref>{{cite conference |title=Innovative Interstellar Explorer |author=R. L. McNutt, Jr. et al. | booktitle= Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects |publisher=AIP Conference Proceedings |volume=858 |pages=341–347 |year=2006 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M |doi=10.1063/1.2359348}}</ref><ref>{{cite web |year=2007 |title=Interstellar space, and step on it! |work=New Scientist |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |date=2007-01-05 |accessdate=2007-02-05 |author=Anderson, Mark |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |url-status=dead }}</ref> === Oort-wolk === [[Lêer:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|duimnael|upright=1.3|'n Kunstenaarsvoorstelling van die Kuiper-gordel en die Oort-wolk.]] Die teoretiese Oort-wolk is 'n groot massa van tot 'n triljoen ysige voorwerpe. Daar word geglo dat dit die Sonnestelsel by ongeveer 50&nbsp;000&nbsp;AE (omtrent 1 ligjaar) omring en moontlik sover strek as 100&nbsp;000&nbsp;AE (1,87&nbsp;ligjaar). Dit word ook geglo dat die Oort-wolk die bron vir alle langdurige komete is, aangesien die Oort-wolk self bestaan uit komete wat deur die swaartekragwisselwerkings van die buitenste planete uit die binnenste Sonnestelsel gestoot is. Voorwerpe in die Oort-wolk beweeg baie stadig en kan gestoor word deur ongereelde gebeurtenisse soos botsings, die swaartekrag van 'n verbygaande ster, die gety van die sterrestelsel en die gety van die Melkweg.<ref>{{cite web |year=2001 |author=Stern SA, Weissman PR. |title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud. |work=Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation |access-date=19 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512142732/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve |archive-date=12 Mei 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807064224/http://nineplanets.org/kboc.html |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Sedna-NASA.JPG|regs|duimnael|Teleskopiese beeld van Sedna.]] ==== Sedna ==== 90377 Sedna (ongeveer 525,86 AE) is 'n groot, rooierige Pluto-agtige voorwerp met 'n reusagtige, hoogs elliptiese wentelbaan met 'n perihelium van ongeveer 76&nbsp;AE en 'n aphelium van 928&nbsp;AE. Dit neem Sedna 12 050 jaar om sy reuse wentelbaan te voltooi. Dit is in 2003 deur Mike Brown ontdek, wat volhou dat dit nie deel van die verstrooide skyf of die Kuiper-gordel kan wees nie, aangesien sy perihelium te ver is om deur Neptunus se migrasie geaffekteer te wees. Hy is deel van 'n groep sterrekundiges wat glo dat Sedna 'n geheel en al nuwe soort bevolking verteenwoordig. Die voorwerp 2000 CR₁₀₅ sal dan ook moontlik deel van hierdie nuwe groep vorm: dit het 'n perihelium van 45&nbsp;AE, 'n aphelium van 415&nbsp;AE en 'n wentelbaan wat 3420 jaar neem om te voltooi.<ref>{{cite web |year=2004 |author=David Jewitt |title=Sedna – 2003 VB₁₂ |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602224955/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |archive-date= 2 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Brown verwys na hierdie voorwerpe as deel van die "Binnenste Oort-wolk", siende dat hulle moontlik deur 'n soortgelyke proses gevorm is as die voorwerpe in die Oort-wolk.<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=CalTech |access-date=2 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20041204015531/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |archive-date= 4 Desember 2004 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedna is waarskynlik 'n dwergplaneet, alhoewel sy vorm nog nie met sekerheid bepaal is nie. === Grense === Daar is steeds groot dele van ons Sonnestelsel wat onbekend is. Daar word beraam dat die Son se swaartekragveld omliggende sterre so ver weg as twee ligjare (125&nbsp;000&nbsp;AE) domineer. In kontras plaas lae beramings vir die radius van die Oort-wolk dit nie verder as 50 000&nbsp;AE nie.<ref>{{cite book |title=The Solar System: Third edition |author=T. Encrenaz, J.P. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka |publisher=Springer |year=2004 |pages=1}}</ref> Ten spyte van ontdekkings soos Sedna, is die streek tussen die Kuiper-gordel en die Oort-wolk, 'n gebied met 'n radius van tienduisende AE, basies steeds ongekarteer. Daar is ook steeds studies wat op die gebied tussen Mercurius en die Son fokus.<ref>{{cite web |year=2004 |author=Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. |title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |accessdate=2006-07-23 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830021911/http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520&unc=ml |url-status=dead }}</ref> Dis waarskynlik dat daar in die toekoms nuwe voorwerpe in hierdie ongekarteerde gebiede ontdek sal word. == Die Sonnestelsel in ons sterrestelsel == {{Kombi-beeld|Milky Way 2005.jpg|Melkweg Spiraalarm.png|| |align=left |caption1=Die Melkweg (voorstelling) |caption2=Die ligging van die Sonnestelsel in die Melkweg }} Die Sonnestelsel is in die [[Melkweg]] geleë, 'n [[sterrestelsel]] met 'n deursneë van 100&nbsp;000 ligjare wat ongeveer 200 miljard sterre bevat.<ref>{{cite web |title=Magnetic fields in cosmology |author=A.D. Dolgov |year=2003 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110026/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Son is in een van die Melkweg se buitenste spiraalarms, bekend as die [[Orion-Cygnus-arm]].<ref>{{cite web |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |author=R. Drimmel, D. N. Spergel |year=2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509103450/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy lê tussen 25&nbsp;000 en 28&nbsp;000 van die Melkweg se kern en beweeg teen ongeveer 220&nbsp;km/s. Teen hierdie spoed neem dit die Son 225 tot 250 miljoen jaar om een omwenteling om die Melkweg se kern te voltooi. Hierdie omwenteling staan as 'n galaktiese jaar bekend.<ref>{{cite web |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year |first=Stacy |last=Leong |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |year=2002 |work=The Physics Factbook |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527062420/https://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is waarskynlik dat die Sonnestelsel se ligging in die Melkweg 'n rol in die [[evolusie]] van lewe op Aarde gespeel het. Die Sonnestelsel het 'n byna sirkelvormige wentelbaan en wentel teen ongeveer dieselfde spoed as die Melkweg se spiraalarms, wat beteken dat dit nie sommer ''deur'' hierdie arms beweeg nie. Die spiraalarms is naamlik die tuiste van groter konsentrasies moontlik gevaarlike [[supernova]]e en die feit dat die Aarde nie dikwels in die buurt van hierdie supernovae kom nie, het aan ons planeet lang tye van interstellêre stabiliteit gegee, waartydens lewe kon ontwikkel.<ref name="astrobiology">{{cite web |year=2001 |author=Leslie Mullen |title=Galactic Habitable Zones |work=Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Sonnestelsel lê ook ver buite die sterbeknopte middel. Naby die Melkweg se middel sou die swaartekrag van nabye sterre die liggame in die Oort-wolk steur en baie komete na die binnenste Sonnestelsel stuur, wat moontlik tot katastrofiese botsings met die Aarde kon lei. Die kragtige straling vanuit die Melkweg se kern sou ook met die evolusie van komplekse leefvorms kon inmeng.<ref name=astrobiology /> Sommige wetenskaplikes het voorgestel dat die Sonnestelsel tog deur onlangse supernovae geraak is, selfs al is hy so ver van die kern geleë. Volgens hulle teorieë sou die supernovae die lewe op Aarde reeds die laaste 35 000 jaar negatief beïnvloed het, deur brokstukke in die vorm van radio-aktiewe stof en groter, komeetagtige liggame na die Son te slinger.<ref>{{cite web |year=2005 |author=|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work=Physorg.com |url=http://www.physorg.com/news6734.html |accessdate=2007-02-02}}</ref> === Omgewing === [[Lêer:local bubble.jpg|duimnael|180px|Kunstenaarsvoorstelling van die [[lokale borrel]].]] Die onmiddellike galaktiese omgewing om die Sonnestelsel staan as die lokale interstellêre wind bekend: 'n area van digte "wolke" in die andersins leë gebied wat as die [[lokale borrel]] bekend staan. Die lokale borrel is 'n warm, meestal leë ruimte wat ongeveer 300 ligjare in deursnit is. Die ruimte is deurdring met hoë-temperatuur plasma, wat voorstel dat dit die produk van verskeie onlangse supernovae is.<ref>{{cite web |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die rigting van die pad wat die Son deur die ruimte volg kom in die buurt van die Herkules-sterrebeeld, in die rigting van die huidige ligging van die helder ster Vega.<ref>{{cite web |year=2003 |author=C. Barbieri |title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work=IdealStars.com |url=http://www.google.com/search?q=cache:yKkhLXIaAvoJ:debora.pd.astro.it/planets/barbieri/IngAeroAnnoA2004-05/5_LecturesAstroAstrofIng04_05QuintaSettimana.ppt+Elementi+di+Astronomia+e+Astrofisica+per+il+Corso+di+Ingegneria+Aerospaziale+V+settimana&hl=en&ct=clnk&cd=1&gl=us |accessdate=2007-02-12}}</ref> Daar is relatief min sterre binne-in die eerste tien ligjare vanaf die Son. Die naaste is die trippelsterstelsel Alfa Centauri, wat ongeveer 4,4 ligjaar weg is. Alfa Centauri A en Alfa Centauri B is 'n paar sterre soortgelyk aan die Son, terwyl die klein rooidwerg Alfa Centauri C (ook bekend as Proxima Centauri) die paartjie teen 'n afstand van 0,2 ligjaar omwentel. Die volgende sterre wat die naaste aan die Son is, is drie rooidwerge: die Ster van Barnard (5,9 ligjaar), Wolf 359 (7,8 ligjaar) en Lalande 21185 (8,3 ligjaar). Die grootste ster in die eerste 10 ligjaar is Sirius, 'n helder [[hoofreeks]]ster wat ongeveer twee keer so groot as die Son is en deur 'n witdwerg, Sirius B, omwentel word. Sirius lê ongeveer 8,6 ligjaar van die Son af. Die ander stelsels binne-in die eerste 10 ligjaar is die binêre rooidwerg-stelsel Luyten 726-8 (8,7 ligjaar) en die enkele rooidwerg Ross 154 (9,7 ligjaar).<ref>{{cite web |title=Stars within 10 light years |url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work=SolStation |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125001921/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |archive-date=25 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die naaste ster wat soortgelyk aan die Son is en ook in 'n enkelstelsel geleë is, is Tau Ceti, wat 11,9 ligjaar hiervandaan is. Tau Ceti het ongeveer 80% van die Son se massa, maar slegs 60% van sy helderheid.<ref>{{cite web |title=Tau Ceti |url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |work=SolStation |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524200026/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die naaste eksoplaneet wentel om die ster Epsilon Eridani, 'n ster wat ietwat dowwer en rooier as die Son is en 10,5 ligjaar hiervandaan is. Die ster se een bevestigde planeet, Epsilon Eridani b, besit rofweg 1,5 keer die massa van Jupiter en neem 6,9 jaar om sy ster te omwentel.<ref>{{cite web |title=HUBBLE ZEROES IN ON NEAREST KNOWN EXOPLANET |work=Hubblesite |year=2006 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |access-date=13 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709100728/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |archive-date=9 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vorming en ontwikkeling == {| class="wikitable" style="float:right;" |+ Die Sonnestelsel se<br />volopste isotope<ref>{{cite book |first=David |last=Arnett |year=1996 |title=Supernovae and Nucleosynthesis |url=https://archive.org/details/supernovaenucleo0000arne |edition=1st |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=0-691-01147-8 |oclc=33162440}}</ref> ![[Isotoop]] !Nukleï&nbsp;per<br />miljoen |- | Waterstof-1 ||style="text-align:right"| 705&nbsp;700 |- | Helium-4 ||style="text-align:right"| 275&nbsp;200 |- | Suurstof-16 ||style="text-align:right"| 5&nbsp;920 |- | Koolstof-12 ||style="text-align:right"| 3&nbsp;032 |- | Neon-20 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;548 |- | Yster-56 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;169 |- | Stikstof-14 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;105 |- | Silikon-28 ||style="text-align:right"| 653 |- | Magnesium-24 ||style="text-align:right"| 513 |- | Swawel-32 ||style="text-align:right"| 396 |- | Neon-22 ||style="text-align:right"| 208 |- | Magnesium-26 ||style="text-align:right"| 79 |- | Argon-36 ||style="text-align:right"| 77 |- | Yster-54 ||style="text-align:right"| 72 |- | Magnesium-25 ||style="text-align:right"| 69 |- | Kalsium-40 ||style="text-align:right"| 60 |- | Aluminum-27 ||style="text-align:right"| 58 |- | Nikkel-58 ||style="text-align:right"| 49 |- | Koolstof-13 ||style="text-align:right"| 37 |- | Helium-3 ||style="text-align:right"| 35 |- | Silikon-29 ||style="text-align:right"| 34 |- | Natrium-23 ||style="text-align:right"| 33 |- | Yster-57 ||style="text-align:right"| 28 |- | Waterstof-2 ||style="text-align:right"| 23 |- | Silikon-30 ||style="text-align:right"| 23 |} Die Sonnestelsel is gevorm deur die swaartekragineenstorting van 'n molekulêre wolk, ongeveer 4,6 miljard jaar gelede. Hierdie wolk was waarskynlik 'n aantal ligjare in deursnee en het moontlik geboorte aan verskeie sterre gegee.<ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |accessdate=2006-12-27}}</ref> Die streek wat later die Sonnestelsel sou word het ineengestort en, as gevolg van die behoud van hoekmomentum, vinniger omwentelings begin maak. Die middel, waar die meeste massa opeengehoop het, het toenemend warmer as die omliggende skyf geword.<ref name="Arizona" /> Soos die ineenkrimpende nebula omwentel het, het dit afgeplat en begin om 'n wentelende sogenaamde "protoplanetêre skyf" met 'n deursnit van ongeveer 200&nbsp;AE te vorm,<ref name="Arizona" /> met 'n warm, digte protoster in die middel.<ref>{{cite science |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 | abstract=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;307/5706/68 | accessdate=2006-11-16}}</ref><ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref> Die planete is deur die aanwas van hierdie skyf gevorm.<ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> [[Lêer:redgiantsun.gif|duimnael|links|'n Kunstenaarsvoorstelling van die toekomstige ontwikkel van die Son. Links: hoofreeks; middel: rooi reus; regs, witdwerg.]] Binne 50 miljoen jaar het die druk en digtheid van [[waterstof]] in die middel van die protoster só gestyg dat kernfusie begin plaasvind het.<ref name=Yi2001>{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> Die temperatuur, reaksietempo, druk en digtheid het toegeneem tot 'n hidrostatiese ewewig bereik is, waar die warmte-energie die teenwig van die krag van die swaartekragineenstorting vorm. Op hierdie stadium het die Son 'n [[hoofreeks]]ster geword.<ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> Die huidige Sonnestelsel sal voortduur tot die Son begin om van die Hertzsprung-Russell-diagram af te wyk. Die Son het 'n beperkte hoeveelheid waterstof wat voortdurend opgebrand word. Namate die waterstof opraak, sal die energie-opbrengs wat die kern ondersteun afneem, wat sal veroorsaak dat die Son ineen sal krimp. Die toename in druk verhit die kern, wat veroorsaak dat die waterstof vinniger brand. Dit veroorsaak dat die Son elke 1,1 miljard jaar ongeveer 10% helderder brand.<ref>{{cite web |title=Science: Fiery future for planet Earth |author=Jeff Hecht |work=NewScientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |year=1994 |access-date=29 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601234315/http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |archive-date= 1 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In ongeveer 5,4&nbsp;miljard jaar, sal die waterstof in die Son se kern geheel en al in helium omgesit wees, wat die einde van die hoofreeksfase sal aandui. Teen hierdie tyd sal die buitenste lae van die Son uitsit tot ongeveer 260 sy huidige deursnit: die Son sal 'n rooi reus word. Aangesien die Son se oppervlak aansienlik groter sal wees, sal dit juis koeler wees as wat tans die geval is (tot 'n minimum van 2600&nbsp;K).<ref>{{cite journal|author= K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|title= Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=386 |pages=155–163 | year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref> Hierdie buitenste lae sal mettertyd wegval en 'n witdwerg agterlaat: 'n voorwerp wat uiters dig sal wees, slegs die helfte van die oorspronklike massa van die Son sal oorhou en die grootte van die Aarde sal wees. Die lae wat wegval sal 'n planetêre nebula vorm, waartydens sommige van die materiaal wat die Son gevorm het na die interstellêre medium sal terugkeer. {{clear}} == Aantekeninge en verwysings == : ''Hierdie artikel (of dele daarvan) is 'n vertaling van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/262952790|"Solar System"]]'' {{Verwysings|3}} == Verdere leesstof == * Anthony Fairall (2008). ''Sterkennis – 'n Inleidende gids tot die Heelal'' * J.E. van Zyl (2002). ''Ontsluier die heelal'' * Caroline Bingham (2005). ''Ruimte'' (vir jonger lesers) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Solar System}} {{Wikt|sonnestelsel}} * [http://www.assabfn.co.za/activities/education/sterrekunde-inligtingstuk-feb2007.pdf Sterrekunde-inligtingstuk vir die nuuskierige] (PDF): vierdelig, met "Die Sonnestelsel" as deel 1. * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview Die Sonnestelsel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date= 1 Julie 2007 }} by NASA se [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm Sonnestelselverkenningswebwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm |date=25 April 2006 }} * [http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 Illustrasie van die afstand tussen die planete] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Illustrasie wat die grootte van die planete met mekaar, die Son en ander sterre vergelyk.] {{PlaneteSon}} {{Aarde-posisie}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sonnestelsel| ]] swfvgr56waar1welhkdw3dgo8h9fwp8 2978692 2978691 2026-10-13T22:17:02Z BurgertB 2401 Beskerm "[[Sonnestelsel]]" ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie)) 2978691 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Solar System True Color AF.png|regs|upright=2|duimnael|Die planete en dwergplanete van die Sonnestelsel. Die groottes is volgens skaal, maar nie die relatiewe afstand van die Son af nie.]] Die '''Sonnestelsel''' bestaan uit die [[Son]] en die ander hemelliggame wat deur [[swaartekrag]] daaraan gebind is en daarom wentel. Die hemelliggame in ons sonnestelsel bestaan uit die agt [[planeet|planete]], hulle 166 bekende [[natuurlike satelliet|mane]],<ref>{{cite web |title=The Jupiter Satellite Page |author=Scott S. Sheppard |work=Carnegie Institution for Science, Department of Terrestrial Magnetism |url=http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/ |access-date=2 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406073538/http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/ |archive-date= 6 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> vyf [[dwergplaneet|dwergplanete]] en biljoene ander klein liggame. Hierdie klein liggame, of klein sonnestelselvoorwerpe (KSV's), sluit [[asteroïde]]s, ysige [[Kuiper-gordel]]voorwerpe, [[komeet|komete]], [[meteoroïde]]s en interplanetêre stof in. Die [[Aarde]] is die derde planeet van die Sonnestelsel. Die gekarteerde streke van die Sonnestelsel is die Son, vier aardse binnenste planete, die asteroïdegordel, vier buitenste planete (die [[reuseplanete]]), die Kuiper-gordel en die verstrooide skyf. Die teoretiese [[Oort-wolk]] bestaan moontlik op 'n afstand ongeveer duisend maal verder as die gekarteerde streke. Die vloei van [[Plasma (fisika)|plasma]] vanaf die Son (deur die [[sonwind]]) deurdring die Sonnestelsel. Dit skep 'n stellêre windbel in die interstellêre medium, genaamd die helio- of [[sonsfeer]], wat tot in die middel van die verstrooide skyf strek. Die planete in die Sonnestelsel (in volgorde van hulle afstand van die Son) is: # [[Mercurius]] # [[Venus (planeet)|Venus]] # [[Aarde]] # [[Mars (planeet)|Mars]] # [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] # [[Saturnus]] # [[Uranus (planeet)|Uranus]] # [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] Met die ingang van 2009 is vyf kleiner voorwerpe as [[dwergplaneet|dwergplanete]] geklassifiseer. [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] is in die asteroïdegordel en vier ander wentel om die Son agter Neptunus: [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] (voorheen as die negende planeet geklassifiseer), [[Haumea]], [[Makemake]] en [[Eris (dwergplaneet)|Eris]]. Ses van die planete en drie van die dwergplanete word deur [[natuurlike satelliet]]e omwentel. Daar word gewoonlik na hierdie satelliete as "mane" verwys, soos die Aarde se eie [[maan]]. Al die buitenste planete word deur planetêre ringe van stof en ander partikels omring. Sedert 2016 is daar aanwysings dat daar moontlik nog 'n [[Planeet Nege]] bestaan in 'n baie groot wentelbaan. == Ontdekking en verkenning == Vir duisende jare het die mensdom (met 'n paar merkwaardige uitsonderings) nie die bestaan van die Sonnestelsel erken nie. Hulle het geglo dat die Aarde 'n stilstaande voorwerp in die middel van die [[heelal]] is en dat ons planeet heeltemal anders is as die goddelike of hemelse voorwerpe wat deur die lug beweeg. Alhoewel beide die Indiese wiskundige en sterrekundige [[Aryabhata]] (476 – 550) en die Griekse filosoof [[Aristarchos van Samos]] (310&nbsp;v.C. – ongeveer 230&nbsp;v.C.) gespekuleer het dat die Són moontlik die middelpunt vorm, was [[Nicolaas Copernicus]] die eerste persoon wat 'n wiskundige stelselmodel met die Son as middelpunt ontwerp het en ook sterrekundige voorspellings gebaseer op die model kon maak. Sy 17de-eeuse opvolgers, [[Galileo Galilei]], [[Johannes Kepler]] en [[Isaac Newton]], het 'n begrip van [[fisika]] ontwikkel wat gelei het tot die aanvaarding dat die Aarde om die Son wentel en dat die planete deur dieselfde fisiese wette as die Aarde beheer word. Meer onlangs het dit gelei tot die ondersoek van aardrykskundige verskynsels soos [[berg]]e en [[krater]]s en ander seisoenale meteorologiese verskynsels soos [[wolk]]e, [[stofstorm]]s en [[yskap]]pe op ander planete. == Struktuur == [[Lêer:Massas van die planete.PNG|duimnael|Die relatiewe massas van die planete in die Sonnestelsel. Jupiter en Saturnus domineer die stelsel met 71% en 21% van die totaal, respektiewelik. Mars en Mercurius het saam minder as 0,1% en is nie sigbaar op hierdie skaal nie.]] [[Lêer:Oort-wolk Sedna wentelbaan.svg|duimnael|400px|Die wentelbane van die liggame in die Sonnestelsel, volgens skaal (kloksgewys van bo links).]] Die hoofkomponent van die Sonnestelsel is die Son, 'n [[hoofreeks]]ster wat 99,86% van die stelsel se bekende massa besit en dit met sy swaartekrag domineer.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system | doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |pages=1.12 }}</ref> Jupiter en Saturnus, die twee grootste liggame wat om die Son wentel, besit saam meer as 90% van die res van die stelsel se massa. Die meeste groot voorwerpe wat om die Son wentel, lê naby die Aarde se wentelvlak (bekend as die [[sonnebaan]]). Die planete is baie naby aan die sonnebaan, terwyl komete en Kuiper-gordelvoorwerpe meer afwyk en gewoonlik nie in dieselfde vlak beweeg nie. Al die planete en meeste ander voorwerpe wentel ook saam met die Son se wenteling (anti-kloksgewys, soos gesien van bo die Son se noordpool). Daar is wel uitsonderings, soos [[Halley se Komeet]]. [[Kepler se wette van planetêre beweging]] beskryf die wentelbane van voorwerpe wat om die Son wentel. Volgens Kepler se wette beweeg elke voorwerp langs 'n [[ellips]], met die Son by een van die brandpunte. Voorwerpe nader aan die Son het korter jare. Met 'n elliptiese wentelbaan wissel die afstand tussen die voorwerp en die Son gedurende die loop van die jaar. Die naaste verbygangspunt aan die Son word die perihelium of sonsafstand genoem, terwyl die verste verbygangspunt die aphelium genoem word. Elke liggaam beweeg op sy vinnigste tydens sy perihelium en op sy stadigste tydens sy aphelium.<!--dis ap-helium, moet dus nie na afelium verander nie--> Die wentelbane van die planete is ellipties, dog byna sirkelvormig. In teenstelling hiermee is baie komete, asteroïdes en die Kuiper-gordelvoorwerpe se wentelbane hoogs ellipties. Siende dat daar sulke uitgestrekte afstande tussen die hemelliggame in ons sonnestelsel is, word hulle dikwels afgebeeld as of hulle almal dieselfde afstand van mekaar is. Die werklikheid is egter heeltemal anders (met 'n paar uitsonderings): hoe verder 'n voorwerp vanaf die Son is, hoe verder is hy ook vanaf die voorwerp voor hom. Byvoorbeeld: Venus is ongeveer 0,33&nbsp;astronomiese eenhede (AE)<ref>Sterrekundinges meet afstande in die Sonnestelsel gewoonlik in astronomiese eenhede (AE). Een AE is ongeveer gelyk aan die gemiddelde afstand tussen die Aarde en die Son, of 149&nbsp;598&nbsp;000&nbsp;km. Pluto is rofweg 38 AE vanaf die son, terwyl Jupiter op ongeveer 5,2 AE geleë is. Een ligjaar is gelyk aan 63&nbsp;240 AE.</ref> verder weg as Mercurius, terwyl Saturnus 4,3&nbsp;AE ver van Jupiter is en Neptunus 10,5&nbsp;AE vanaf Uranus is. Daar is al pogings aangewend om die verband tussen hierdie wentelafstande te bepaal (sien die [[Wet van Titius-Bode]]), maar geen van die gestelde teorieë is al aanvaar nie. Meeste van die planete in die Sonnestelsel besit hulle eie sekondêre stelsels. Baie van hulle word ook weer deur planetêre voorwerpe omwentel: [[natuurlike satelliet]]e (of mane). Sommige van hierdie natuurlike satelliete is groter as planete (maar nie groter as die planeet waarom dit wentel nie). Die meeste van die grootste natuurlike satelliete het 'n [[sinchroniese rotasie]], waar een kant van die satelliet permanent na die planeet gedraai is (soos ook die geval met die Aarde se maan is). Die vier grootste planete besit ook planetêre ringe: dun ringe, saamgestel uit klein partikels wat in ooreenstemming om die planete wentel. === Terminologie === Die Sonnestelsel word soms in verskeie streke gedeel. Die binnenste Sonnestelsel sluit die vier aardse planete en die hoof asteroïdegordel in. Die buitenste Sonnestelsel begin na die asteroïdes en sluit die vier reuseplanete in.<ref>{{cite web |title=An Overview of the Solar System |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |access-date=15 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20001017191001/http://www.nineplanets.org/overview.html |archive-date=17 Oktober 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die ontdekking van die Kuiper-gordel word die vêrste dele van die Sonnestelsel as 'n aparte streek beskou, wat bestaan uit die voorwerpe ná Neptunus.<ref>{{cite web |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |author=Amir Alexander |work=The Planetary Society |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |access-date=8 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220053828/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archive-date=20 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voorwerpe wat om die Son wentel word in drie klasse geklassifiseer: ''planete'', ''dwergplanete'' en ''klein sonnestelselvoorwerpe'' (KSV's). 'n [[Planeet]] is enige liggaam wat om die Son wentel wat genoeg massa het om homself deur middel van sy eie swaartekrag in 'n [[sfeer|sferiese]] vorm te vorm en alle kleiner voorwerpe in die onmiddellike ruimte om hom opgesweep of weggeruim het. Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel agt planete: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Voor Pluto sy status as planeet verloor het, is kinders die volgorde van die planete geleer met die eselsbruggie "'''M'''eneer '''V'''an '''A'''s, '''M'''y '''J'''as '''S'''al '''U''' '''N'''ie '''P'''as. Pluto het sy status as planeet verloor siende dat hy nie die Kuiper-gordelvoorwerpe in sy wentelbaan uit die weg geruim het nie.<ref name="FinalResolution" /> 'n [[Dwergplaneet]] is 'n hemelliggaam wat om die Son wentel, massief genoeg is om deur sy eie swaartekrag 'n sferiese vorm aan te neem, nie die klein voorwerpe in sy omliggende area weggeruim het nie en ook nie 'n satelliet is nie.<ref name="FinalResolution" /> Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel vyf [[dwergplaneet|dwergplanete]]: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris.<ref name=name>{{cite web |date=2008-11-07 <!--11:42:58--> |title=Dwarf Planets and their Systems |work=Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |access-date=13 Julie 2008 |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825153846/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html |archive-date=25 Augustus 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ander voorwerpe wat in die toekoms as dwergplanete geklassifiseer mag word is Sedna, Orcus en Quaoar. Dwergplanete wat verder as Neptunus om die Son wentel staan bekend as plutoïedes.<ref name="IAU0804">{{cite web |date=11 Junie 2008 |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher=[[Internasionale Astronomiese Unie|International Astronomical Union]] (News Release – IAU0804) |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |access-date=11 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624140832/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804/ |archive-date=24 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die oorblywende voorwerpe wat om die Son wentel word klein sonnestelselliggame genoem.<ref name="FinalResolution">{{cite news |title=The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting |publisher=IAU |date=24 Augustus 2006 |url=http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |access-date=2 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |archive-date=7 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Sonnestelsel.png|400px|duimnael|links|Die streke of sones van die Sonnestelsel: die binnenste Sonneselsel, die asteroïdegordel, die reuseplanete en die Kuipergordel. Die groottes en wentelbane is nie volgens skaal nie.]] Planetêre wetenskaplikes gebruik die terms "gas", "ys" en "rots" of "steen" om die verskillende klasse stowwe wat in die Sonnestelsel gevind word te klassifiseer. "Rots" beskryf verbindings met 'n hoë smeltpunt (meer as rofweg 500&nbsp;K), soos silikaat. Rotsagtige stowwe is algemeen in die binnenste Sonnestelsel: die aardse planete en asteroïdes bestaan uit rotsagtige stowwe. Gasse is stowwe met 'n lae smeltpunt, soos atomiese waterstof, helium en [[edelgasse]]: hulle domineer die middelste streek en beide Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit sulke gasse. Ys, soos die ys van water, metaan, ammoniak en koolstofdioksied,<ref>{{cite journal | doi=10.1016/j.icarus.2007.04.009 | bibcode=2007Icar..190..345F | title=Asymmetries in the distribution of H2O and CO2 in the inner coma of Comet 9P/Tempel 1 as observed by Deep Impact | year=2007 | author=Feaga, L | journal=Icarus | volume=190 | pages=345 }}</ref> het smeltpunte van tot 'n paar honderd Kelvin. Die meerderheid satelliete van die reuseplanete bestaan uit ysige stowwe, sowel as die talle klein voorwerpe wat agter Neptunus se wentelbaan lê en die oorgrote meerderheid van Uranus en Neptunus se samestellings (daar word ook soms na hulle verwys as die "ysreuse").<ref name=zeilik>{{cite book | pages=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] | author= Michael Zellik| title=Astronomy: The Evolving Universe | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | edition= 9th | year=2002 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-80090-0 }}</ref> == Die Son == {{Hoofartikel|Son}} [[Lêer:GOES-15 Solar X-Ray Imager's Miraculous First Light.jpg|duimnael|180px|links|Die son, soos gesien in die x-straalstreek van die [[elektromagnetiese spektrum]].]] [[Lêer:H-R diagram afr.GIF|duimnael|250px|Die Hertzsprung-Russell-diagram meet die helderheid van 'n ster teen sy kleurindeks. Die hoofreeks is hier sigbaar as 'n prominente diagonale band wat van die hoek bo links tot in die hoek onder regs strek.]] Die Son is die Sonnestelsel se ster en verreweg die stelsel se belangrikste komponent. Die Son se groot [[massa]] verskaf aan hom 'n binnenste [[digtheid]] wat hoog genoeg is om [[kernfusie]] te verduur; dit stel enorme hoeveelhede [[energie]] vry, wat meestal na die buitenste ruim gestraal word as [[elektromagnetiese straling]], soos sigbare [[lig]]. Die Son word geklassifiseer as 'n taamlik groot geeldwerg, maar die naam is misleidend: in vergelyking met die ander sterre in ons [[Melkweg|sterrestelsel]] is die Son groter en helder. Sterre word volgens die Hertzsprung-Russell-diagram geklassifiseer, 'n grafiek wat die helderheid van sterre teen hulle oppervlaktemperatuur karteer. Warmer sterre is oor die algemeen helderder. Sterre wat hierdie patroon volg word beskryf as "[[hoofreeks]]"-sterre: ons son lê in die middel van hierdie hoofreeks. Dit is egter skaars dat sterre warmer en helder as die Son is, terwyl dowwer en koeler sterre algemeen is.<ref>{{cite web |year=2001 |author=Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |work=Perkins Observatory |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |access-date=26 Desember 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word geglo dat die Son se posisie in die hoofreeks beteken dat dit in "die bloei van sy lewe" is, siende dat dit nog nie sy waterstofvoorraad vir kernfusie opgebruik het nie. Die Son word algaande helderder; vroeër in sy geskiedenis was hy 75% so helder as vandag.<ref name="Kasting">{{cite journal |last=Kasting |first=J.F. |last2=Ackerman |first= T.P. |year=1986 |title=Climatic Consequences of Very High Carbon Dioxide Levels in the Earth's Early Atmosphere |url=https://archive.org/details/sim_science_1986-12-12_234_4782/page/1383 |journal=Science |volume=234 |pages=1383–1385 |doi=10.1126/science.11539665 |pmid=11539665}}</ref> Die Son is 'n derde generasie of populasie I-ster; dit beteken dat dit in die latere stadiums van die heelal se evolusie gebore is en 'n groter "metaal"inhoud as populasie II en die teoretiese populasie III-sterre het.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-10-01_185_1/page/n482 |journal=Astrophysical Journal |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434}}</ref> Die term "metaal" verwys hier na elemente wat swaarder is as waterstof en helium. Elemente wat swaarder as waterstof en helium is, is vervoer in die kerns van antieke, ontploffende sterre, so die eerste generasie sterre moes sterf voor die heelal met hierdie atome verryk kon word. Die oudste sterre bevat min metale, terwyl nuwer sterre altyd meer bevat. Daar word gereken dat die hoë metaalinhoud beslissend was in die ontwikkeling van 'n planetêre stelsel saam met die Son, siende dat planete gevorm word uit die aanwas van metale.<ref>{{cite web |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |author=Charles H. Lineweaver |work=University of New South Wales |date=9 Maart 2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512175651/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Interplanetêre materie === [[Lêer:Heliospheric-current-sheet.gif|links|duimnael|Die heliosferiese neutrale vlak.]] Die Son straal nie slegs [[lig]] uit nie, maar ook 'n aaneenhoudende stroom gelaaide deeltjies ([[plasma]]), bekend as die [[sonwind]]. Hierdie deeltjiestroom is besig om uit te sprei teen 'n spoed van rofweg 1,5&nbsp;miljoen kilometer per uur<ref>{{cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |work=Marshall Space Flight Center |date=2006-07-16<!--Internet Archive estimate--> |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |access-date=3 Oktober 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082223/https://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dit skep 'n fyn atmosfeer (die heliosfeer) wat die Sonnestelsel tot ongeveer 100&nbsp;AE deurdring (sien [[#Heliopouse|heliopouse]]). Dit vorm die hoofbestanddeel van die interplanetêre materie of interplanetêre stof (die materie wat ons sonnestelsel vul en waardeur al die groter hemelliggame deur moet beweeg). Geomagnetiese storms op die Son se oppervlak, soos [[sonvlam]]me en koronale massa-uitwerpings, versteur die heliosfeer en skep ruimteweer.<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=The Sun Does a Flip |access-date=4 Februarie 2007 |last=Phillips |first=Tony |date=15 Februarie 2001 |work=Science@NASA |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329224425/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |archive-date=29 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die Son se omwentelende magnetiese veld werk op die interplanetêre materie in om die heliosferiese neutrale vlak te skep. Die heliosferiese neutrale vlak is die grootste struktuur in die Sonnestelsel<ref>{{cite web |title=Artist's Conception of the Heliospheric Current Sheet |work=Wilcox Solar Observatory |url=http://quake.stanford.edu/~wso/gifs/HCS.html |access-date=22 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901124602/http://quake.stanford.edu/~wso/gifs/HCS.html |archive-date=1 September 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en is die vlak in die Sonnestelsel waar die polariteit van die Son se magnetiese veld van noord na suid verander. [[Lêer:Aurora-SpaceShuttle-EO.jpg|duimnael|regs|Poolligte vanuit die ruimte waargeneem.]] Die Aarde se magnetiese veld beskerm die atmosfeer teen wisselwerking met die sonwind. Venus en Mars het nie magnetiese velde nie, wat beteken dat die sonwind besig is om hulle atmosfere te erodeer: die atmosfere is besig om te verbrokkel en die ruimte in te waai.<ref>{{cite science |last=Lundin |first=Richard |date=2001-03-09 |title=Erosion by the Solar Wind |author=Rickard Lundin |journal=Science |volume=291 |issue=5510 |pages=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |url=http://sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |accessdate=2006-12-26|abstract=http://sciencemag.org/cgi/content/summary/291/5510/1909}}</ref> Die wisselwerking tussen die sonwind en die Aarde se magnetiese veld veroorsaak die [[Aurora (astronomie)|auroras]] of poolligte, wat naby magnetiese pole waargeneem kan word. Kosmiese strale ontstaan buite die Sonnestelsel. Die heliosfeer beskerm die Sonnestelsel gedeeltelik en die planetêre magnetiese velde (vir die planete wat een besit) bied ook beskerming. Die digtheid van kosmiese strale in die interstellêre materie en die sterkte van die Son se magnetiese veld verander oor baie lang tye, dus varieer die hoeveelheid kosmiese straling, alhoewel dit nie bekend is hoeveel dit varieer nie.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |first2=M.S. |last2= Potgieter |year=2005 |title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |journal=Advances in Space Research |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |accessdate=2007-02-11}}</ref> Die interplanetêre materie is die tuiste van ten minste twee skyfagtige streke wat uit kosmiese stof bestaan. Die eerste, die interplanetêre stofwolk, lê in die binnenste Sonnestelsel. Dit is waarskynlik gevorm deur botsings binne-in die asteroïdegordel, veroorsaak deur interaksies met die planete.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |accessdate=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> Die tweede strek van ongeveer 10 AE tot ongeveer 40 AE en is waarskynlik gevorm deur soortgelyke botsings binne-in die Kuiper-gordel.<ref>{{cite web |year=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work=ESA Science and Technology |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |access-date=3 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |archive-date=2 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |last2=Liou |first2=J.-C. |last3= Zook |first3= H.A. |last4= Grün |first4= E. |month=May |year=2002 |title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |journal=The Astronomical Journal |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/123/5/2857/201502.html |accessdate=2007-02-09}}</ref> == Binnenste Sonnestelsel == Die binnenste Sonnestelsel verwys na die streek wat die aardse planete en asteroïdes bevat. Die voorwerpe in die binnenste Sonnestelsel bestaan hoofsaaklik uit silikate en metale en drom baie naby aan die Son saam. Die radius van hierdie hele streek is korter as die afstand tussen Jupiter en Saturnus. === Binnenste planete === [[Lêer:Terrestrial planet size comparisons.jpg|duimnael|Die binnenste planete. Van links na regs: Mercurius, Venus, Aarde, Mars (groottes volgens skaal)]] Die vier binnenste (of aardse) planete het digte, rotsagtige samestellings, min of geen mane en geen ringstelsels nie. Hulle is hoofsaaklik saamgestel deur minerale met hoë smeltpunte, soos die silikate wat hulle [[Kors (geologie)|kors]] en [[Mantel (geologie)|mantel]] vorm, en metale soos [[yster]] en [[nikkel]], wat hulle kerns vorm. Drie van die vier binnenste planete (Venus, Mars en die Aarde) het substansiële atmosfere; almal het impakkraters en tektoniese oppervlakeienskappe soos skeurdale en [[vulkaan|vulkane]]. ==== Mercurius ==== : [[Mercurius]] (0,4&nbsp;AE) is die planeet wat die naaste aan die Son is en dit is ook die kleinste planeet (0.055 Aardmassas). Mercurius het geen natuurlike satelliete nie en die enigste geologiese eienskappe (sover bekend) behalwe impakkraters is gelobde bulte of "rupes" ("afgrond" in [[Latyn]]), waarskynlik veroorsaak deur 'n periode van ineentrekking vroeg in die planeet se geskiedenis.<ref>Schenk P., Melosh H.J. (1994), ''Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere'', Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI....25.1203S</ref> Mercurius se geringe atmosfeer bestaan uit atome wat deur die sonwind van sy oppervlak af geblaas word.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |access-date=14 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20031205031515/http://www.nineplanets.org/mercury.html |archive-date= 5 Desember 2003 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die planeet se relatief groot ysterkern en dun mantel is nog nie geheel en al verklaar nie. Sommige teorieë beweer dat die planeet se buitenste lae deur 'n reuse impak weggestroop is en dat dit deur die jong Son se straling gekeer is om ten volle aan te was.<ref>Benz, W., Slattery, W. L., Cameron, A. G. W. (1988), ''Collisional stripping of Mercury's mantle'', Icarus, v. 74, p. 516–528.</ref><ref>Cameron, A. G. W. (1985), ''The partial volatilization of Mercury'', Icarus, v. 64, p. 285–294.</ref> ==== Venus ==== : [[Venus]] (0,7&nbsp;AE) se grootte is vergelykbaar met die Aarde (0.815 Aardmassas) en het ook, soos die Aarde, 'n dik silikaatmantel om 'n ysterkern, 'n substansiële atmosfeer en bewyse van interne geologiese aktiwiteit. Dit is egter baie droër as die Aarde en sy atmosfeer is negentig keer digter. Venus het geen natuurlike satelliete nie. Dit is die warmste planeet, met oppervlaktemperature van meer as 400&nbsp;°C, hoogs waarskynlik te danke aan die groot aantal kweekhuisgasse in die atmosfeer.<ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead }}</ref> Geen definitiewe bewyse van huidige geologiese aktiwiteit is op Venus bespeur nie, maar dit het nie 'n magnetiese veld wat die verdunning van sy substansiële atmosfeer sal voorkom nie; dít stel voor dat sy atmosfeer dikwels deur vulkaniese uitbarstings aangevul word.<ref>{{cite web |year=1999 |author=Paul Rincon |title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |format=PDF |accessdate=2006-11-19 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Aarde ==== : Die [[Aarde]] (1&nbsp;AE) is die grootste en digste van die binnenste planete en die enigste planeet wat (sover bekend) tans geologiese aktiwiteit het. Dit is ook die enigste bekende planeet wat lewe bevat. Die planeet so vloeibare hidrosfeer (wateromhulsel) is uniek onder die aardse planete en dit is ook die enigste planeet waar plaattektonika waargeneem is. Die Aarde se atmosfeer verskil drasties van dié van die ander planete: die aanwesigheid van lewe het dit so gewysig dat dit 21% vrye [[suurstof]] (O₂) bevat.<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602144823/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |url-status=dead }}</ref> Die Aarde het slegs een natuurlike satelliet, die [[Maan]],<ref>Daar word in die sterrekunde ook soms na die Maan as "Luna" verwys, om verwarring met ander planete se mane te voorkom</ref> die enigste groot satelliet van 'n aardse planeet in die Sonnestelsel. ==== Mars ==== : [[Mars]] (1,5&nbsp;AE) is kleiner as die Aarde en Venus (0.107 Aardmassas). Dit besit 'n tengerige atmosfeer wat hoofsaaklik uit [[koolstofdioksied]] bestaan. Die planeet se oppervlak is besaai met groot vulkane soos [[Olympus Mons]] en skeurdale soos [[Valles Marineris]]; die oppervlak toon ook dat geologiese aktiwiteit moontlik tot baie onlangs daar plaasgevind het. Mars se kenmerkende rooi kleur is as gevolg van roes: die grond op die rooi planeet is ryk aan yster.<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Mars het twee uiters klein natuurlike satelliete, [[Phobos (maan)|Phobos]] en [[Deimos (maan)|Deimos]]. Daar word geglo dat dié twee gevange asteroïdes is.<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |accessdate=2006-12-26}}</ref> === Asteroïdegordel === [[Lêer:InnerSolarSystem-af.png|300px|duimnael|'n Beeld van die hoofasteroïdegordel en die Trojaanse asteroïdes.]] [[Asteroïde]]s is meesal klein hemelliggame wat hoofsaaklik uit rotsagtige en metallieke nievlugtige minerale saamgestel is. Die hoofasteroïdegordel beslaan die wentelbaan tussen Mars en Jupiter, tussen 2,3 en 3,3&nbsp;AE. Daar word geglo dat dit oorblyfsels van die Sonnestelsel se vorming is, wat nie daarin geslaag het om te aan te was nie, as gevolg van die swaartekragstorings deur Jupiter. Asteroïde se groottes wissel van mikroskopies tot honderde kilometers wyd en hulle word as KSV's geklassifiseer, alhoewel sommiges, soos 4 Vesta en 10 Hygieia as dwergplanete herklassifiseer mag word indien daar bewys word dat hulle hidrostatiese of waterstandsewewig bereik het. Die asteroïdegordel bevat duisende der duisende, moontlik selfs miljoene voorwerpe wat 'n deursnit van meer as een kilometer het.<ref>{{cite web |year=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.alphagalileo.org/index.cfm?fuseaction=readRelease&Releaseid=9162 |accessdate=2006-06-23 |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113024732/http://www.alphagalileo.org/index.cfm?fuseaction=readRelease&Releaseid=9162 |url-status=dead }}</ref> Ten spyte hiervan is die totale massa waarskynlik minder as 'n duisendste van die Aarde s'n.<ref name=Krasinsky2002>{{cite journal |authorlink=Georgij A. Krasinsky |first=G. A. |last=Krasinsky |last2=Pitjeva |first2=E.V. |last3=Vasilyev |first3= M.V. |last4=Yagudina |first4==E.I. |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |month=July |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> Die hoofgordel bevat uitgestrekte ruimtes waarin geen voorwerpe voorkom nie: ruimtetuie beweeg dikwels met gemak deur hierdie gebied. Asteroïdes met 'n deursnit tussen 10 en 10⁻⁴&nbsp;m staan bekend as meteorïdes.<ref>{{cite journal |author=Beech, M. |first2=Duncan I. |last2=Steel |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369007834 |accessdate=2006-08-31}}</ref> ==== Ceres ==== [[Lêer:Ceres - PIA19619 (cropped).jpg|duimnael|links|Ceres]] : [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] (2,77&nbsp;AE) is die grootste liggaam in die asteroïdegordel en is geklassifiseer as 'n [[dwergplaneet]]. Dit het 'n deursneë van net onder 1000&nbsp;km, groot genoeg vir die dwergplaneet se swaartekrag om dit in 'n sferiese vorm te trek. Met die ontdekking van Ceres in die 19de eeu is dit as 'n planeet beskou, maar in die 1850's is dit as 'n asteroïde herklassifiseer, ná verdere ondersoek die teenwoordigheid van meer asteroïdes bevestig het.<ref>{{cite web |title=History and Discovery of Asteroids |format=DOC |work=NASA |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |access-date=29 Augustus 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214232626/http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |archive-date=14 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ceres is in 2006 opnuut as 'n dwergplaneet geklassifiseer. ==== Asteroïdegroepe ==== : Asteroïdes in die hoofgordel word verdeel in asteroïdegroepe en asteroïdefamilies. Asteroïdemane is asteroïdes wat om groter asteroïdes wentel. Hulle word nie so duidelik as planetêre mane onderskei nie en is soms selfs so groot as die voorwerpe waarom hulle wentel. Die asteroïdegordel bevat ook hoofgordelkomete, wat moontlik die bron van die Aarde se water was.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Phil Berardelli |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work=SpaceDaily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082407/https://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Trojaanse asteroïdes word in een van Jupiter se vierde en vyfde Lagrange-punte (punte van stabiele swaartekrag) aangetref; "Trojaan" word ook gebruik vir klein liggame in enige ander planetêre of satelliet-Langrange-punt. Hilda-asteroïdes volg 'n 2:3 omwentelingsresonansie met Jupiter: dit beteken dat hulle drie keer om die Son wentel vir elke twee keer wat Jupiter om die Son wentel. Die binnenste Sonnestelsel bevat ook [[Aardskrammers]], waarvan baie die wentelbane van die binnenste planete kruis. == Buitenste Sonnestelsel == Die buitenste streek van die Sonnestelsel is die tuiste van die reuseplanete en hulle planeetgrootte satelliete. Baie kortstondige komete, waaronder ook die kentaurs, se wentelbane strek tot in hierdie streek. Die soliede voorwerpe in hierdie streek is uit 'n hoër proporsie [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtige]] stowwe saamgestel, soos water, ammoniak en metaan (daar word in planetêre wetenskap dikwels na hierdie vlugtige stowwe as "ysse" verwys). Hierdie samestelling is in kontras met die rotsagtige samestelling van die binnenste planete. === Buitenste planete === {{Hoofartikel|Reuseplaneet}} [[Lêer:Gas giants in the solar system.jpg|duimnael|Van bo na onder: Neptunus, Uranus, Saturnus en Jupiter (nie volgens skaal nie).]] Die vier buitenste planete, of reuseplanete, beslaan saam 99% van die massa wat om die Son wentel. Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit waterstof en helium, terwyl Uranus en Neptunus 'n groter proporsie ysse in hulle samestelling het. Sommige sterrekundiges het voorgestel dat hulle in hulle eie kategorie geplaas moet word, naamlik "ysreuse".<ref>{{cite web |title=Formation of Giant Planets |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson |work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |year=2006 |url=http://caltech-era.org/faculty/stevenson/pdfs/lissauer&stevenson(PPV).pdf |format=PDF |accessdate=2006-01-16 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Al vier die reuseplanete het 'n planetêre ringstelsel, alhoewel slegs Saturnus s'n maklik vanaf die Aarde waargeneem kan word. ==== Jupiter ==== : [[Jupiter]] (5.2&nbsp;AE) se massa is gelyk aan dié van 318 Aardes, of 2,5 keer die massa van al die ander planete saam. Hierdie [[gasreus]] bestaan hoofsaaklik uit [[waterstof]] en [[helium]]. Sy sterk interne hitte is verantwoordelik vir 'n aantal semi-permanente eienskappe in die planeet se atmosfeer, soos wolkegordels en die [[Groot Rooi Kol]]. Jupiter het 63 natuurlike satelliete (sover bekend). Die vier grootstes, [[Ganimedes (maan)|Ganimedes]], [[Kallisto (maan)|Kallisto]], [[Io (maan)|Io]] en [[Europa (maan)|Europa]], toon ooreenkomste met aardse planete, soos vulkanisme en interne verwarming.<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20001110105200/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate |archive-date=10 November 2000 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Ganimedes is die grootste satelliet in die Sonnestelsel en is selfs groter as Mercurius. ==== Saturnus ==== : [[Saturnus]] (9,5&nbsp;AE) is bekend vir sy merkwaardige ringstelsel. Die planeet deel eienskappe met Jupiter, byvoorbeeld die samestelling van sy atmosfeer. Hy is egter minder massief, met 'n massa gelyk aan dié van 95 Aardes. Saturnus het sestig satelliete (sover bekend), asook nog drie onbevestigde satelliete. Twee van sy satelliete, [[Titaan (maan)|Titaan]] en [[Enkelados]], toon tekens van geologiese aktiwiteit, alhoewel hulle hoofsaaklik uit ys bestaan.<ref>{{cite web |title=Cryovolcanism on the icy satellites |author=J. S. Kargel |work=U.S. Geological Survey |year=1994 |url=http://www.springerlink.com/content/n7435h4506788p22/ |accessdate=2006-01-16 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Titan is groter as die planeet Mercurius en is die enigste satelliet in die Sonnestelsel met 'n substansiële atmosfeer. ==== Uranus ==== : [[Uranus]] (19.6&nbsp;AE) het 'n massa gelyk aan 14 Aardes en is die ligste van die buitenste planete. Die planeet is uniek siende dat dit op sy sy om die Son wentel: die skuinste van Uranus se as is meer as 90&nbsp;grade tot die eklipties. Hy het 'n baie kouer kern as die ander reuseplanete en straal bitter min hitte na die ruimte uit.<ref>{{cite web |title=10 Mysteries of the Solar System |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart |work=Astronomy Now |year=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Uranus het (sover bekend) 27 natuurlike satelliete, waarvan Titiana, Oberon, Umbriel, Ariel en Miranda die grootste is. ==== Neptunus ==== : [[Neptunus]] (30&nbsp;AE) is ietwat kleiner as Uranus, maar het steeds 'n groter massa (gelyk aan 17 Aardes) en is dus [[digtheid|digter]]. Hy straal ook meer interne hitte uit, maar nie soveel as Jupiter of Saturnus nie.<ref>{{cite web |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |archive-date=7 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Neptunus het 13 satelliete (sover bekend). Die grootste, Triton, is geologies aktief, met geisers van vloeibare stikstof.<ref>{{cite web |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |author=Duxbury, N.S., Brown, R.H. |work=Beacon eSpace |year=1995 |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |accessdate=2006-01-16 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead }}</ref> Triton is die enigste groot satelliet met 'n terugwaartse wentelbaan. Neptunus word deur 'n aantal planetoïdes in sy wentelbaan vergesel: hulle staan as Neptunus-Trojane bekend en is in 'n 1:1 wentelresonansie met die planeet, wat beteken dat hulle mekaar in dieselfde wentelbaan volg === Komete === [[Lêer:Comet c1995o1.jpg|regs|duimnael|Die komeet Hale-Bopp.]] Komete is klein sonnestelselliggame, gewoonlik slegs 'n paar kilometer wyd, wat hoofsaaklik uit vlugtige ysse saamgestel is. Hulle het hoogs [[eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentriese]] wentelbane: gewoonlik 'n perihelium binne-in die wentelbane van die binnenste planete en 'n aphelium ver agter Pluto. Wanneer 'n komeet die Sonnestelsel binnekom, veroorsaak die son se nabyheid dat die ysige oppervlak van die komeet verdamp en ioniseer, wat 'n ''koma'' veroorsaak: 'n lang, waasagtige stert van gas en stof wat dikwels aan die blote oog sigbaar is. Kortstondige komete het wentelbane wat minder as tweehonderd jaar duur. Langdurige komete het wentelbane wat duisende jare kan neem. Daar word geglo dat kortstondige komete in die Kuiper-gordel ontstaan het, terwyl langdurige komete, soos Hale-Bopp, van die Oort-wolk afkomstig is. Baie komeetgroepe, soos die Kreutz-groep, het gevorm uit die uiteenskeuring van 'n enkele ouerkomeet.<ref>{{cite journal |author=Sekanina, Zdenek |year=2001 |title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |volume=89 p.78–93}}</ref> Sommige komete met [[hiperbool|hiperboliese]] wentelbane het moontlik buite die Sonnestelsel ontstaan, alhoewel dit moeilik is om hulle presiese wentelbaan te bepaal.<ref name="hyperbolic">{{cite journal |last=Królikowska |first=M. |year=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_base_ora&url=articles/aa/full/2001/34/aa1250/aa1250.right.html&access=standard&Itemid=81 |accessdate=2007-01-02}}</ref> Ou komete waarvan die meeste vlugtige stowwe deur sonverwarming uitgedryf is, word dikwels as asteroïdes gekategoriseer.<ref>{{cite web |url=http://www.springerlink.com/content/x0358l71h463w246/ |title=The activities of comets related to their aging and origin |author=Fred L. Whipple |accessdate=2006-12-26 |date=1992-04-01 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kentaurs ==== Kentaurplanetoïedes is ysige, komeetagtige liggame, met 'n semi-belangrike as wat groter as Jupiter is (5,5&nbsp;AE) en kleiner as Neptunus is (30&nbsp;AE). Die grootste bekende kentaur is 10199 Chariklo, met 'n deursneë van ongeveer 250&nbsp;km.<ref name=spitzer>{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |access-date=21 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527163615/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste kentaur wat ontdek is, is 2060 Chiron en word ook as 'n komeet geklassifiseer (95P), siende dat dit net soos ander komete 'n koma ontwikkel wanneer dit naby die Son kom.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |accessdate=2006-06-23 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |url-status=dead }}</ref> == Trans-neptuniese streek == Die gebied verby Neptunus, soms verwys na as die "trans-neptuniese streek", is steeds hoofsaaklik onbekend. Dit ''blyk'' uit veral klein liggame te bestaan: die grootste liggaam het 'n deursnit gelykstaande aan 'n vyfde van die van die Aarde en 'n massa kleiner as die Maan. Hierdie liggame bestaan hoofsaaklik uit klip en ys. === Kuiper-gordel === [[Lêer:Buitenste sonnestelselvoorwerpe.png|duimnael|300 px|Uitstipping van al die bekende voorwerpe in die Kuiper-gordel, saam met die vier buitenste planete.]] Die Kuiper-gordel is 'n groot ring wat uit brokstukke bestaan, soortgelyk aan die asteroïdegordel, alhoewel die voorwerpe in die Kuiper-gordel hoofsaaklik uit ys bestaan. Dit strek van 30 tot 5050&nbsp;AE vanaf die Son. Dit bestaan hoofsaaklik uit KSV's, maar baie van die groter voorwerpe, soos 50000 Quaoar, 20000 Varuna en 90482 Orcus mag moontlik in die toekoms as dwergplanete herklassifiseer word. Volgens beraming is daar meer as 100 000 Kuiper-gordelvoorwerpe met 'n deursnit van meer as 50&nbsp;km, maar daar word geglo dat die gesamentlike massa van die Kuiper-gordel slegs 'n tiende, of moontlik selfs 'n honderdste van die Aarde se massa het.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{cite web |year=2006 |author=Audrey Delsanti and David Jewitt |title=The Solar System Beyond The Planets |work=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |format=PDF |accessdate=2007-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archivedate=2006-05-25 |url-status=live }}</ref> Baie Kuiper-gordelvoorwerpe het verskeie satelliete en die meeste het wentelbane wat hulle buite die ekliptiese vlak neem. [[Lêer:TheKuiperBelt Projections 55AU Classical Plutinos.svg|links|duimnael|Hierdie diagram toon die verdeling van die Kuiper-gordel in 'n klassieke en resonante gordel.]] Die Kuiper-gordel kan rofweg in twee gedeel word: die "klassieke" gordel en die "resonansie"-gordel. Resonante voorwerpe beweeg in baanresonansie met Neptunus: hulle wenteltyd om die Son is presies 3/2 keer so groot as Neptunus se wenteltyd. Die klassieke gordel bestaan uit voorwerpe wat geen resonansie met Neptunus het nie en strek van ongeveer 39,4 tot 47,7&nbsp;AU.<ref>{{cite web |year=2005 |author=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |work=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |accessdate=2006-09-07 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |url-status=dead }}</ref> ==== Pluto en Charon ==== : [[Pluto]] (ongeveer 39&nbsp;AE) is 'n dwergplaneet en die grootste bekende voorwerp in die Kuiper-gordel. Met Pluto se ontdekking in 1930 was dit as die negende planeet beskou, maar hierdie klassifikasie is in 1996 verander met die aanneming van 'n amptelike definisie van 'n planeet. Pluto het 'n relatief eksentriese wentelbaan, met 'n [[Baanhelling|inklinasie]] van 17 grade tot die ekliptiese vlak wat strek van 29,7 AE tydens perihelium (steeds binne die wentelbaan van Neptunus) tot 49,5 AE tydens aphelium. [[Lêer:Pluto system 2006.jpg|regs|duimnael|Pluto en sy drie bekende mane]] : Dit is nie duidelik of Charon, Pluto se grootste maan, in die toekoms as 'n dwergplaneet geklassifiseer sal word en of dit sy huidige klassifikasie sal behou nie. Beide Pluto en Charon wentel om 'n barisentrum van swaartekrag bo hulle oppervlakke, wat beteken dat Pluto-Charon 'n binêre stelsel is. ('n Barisentrum is die punt tussen twee voorwerpe waar hulle aantrekkingskragte balanseer.) Pluto se twee kleiner mane, [[Nix (maan)|Nix]] en [[Hidra (maan)|Hidra]], wentel om Pluto en Charon. : Pluto is in die resonante gordel geleë en het 'n 3:2 baanresonansie met Neptunus, wat beteken dat Pluto twee keer om die Son wentel vir elke drie omwentelings deur Neptunus. Kuiper-gordelvoorwerpe wat in hierdie resonansie deel, word "plutino's" genoem.<ref name="Fajans_et_al_2001">{{cite science |last=Fajans |first=J. |coauthors=L. Frièdland |month=October |year=2001 |title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |journal=American Journal of Physics |volume=69 |issue=10 |pages=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |url=http://scitation.aip.org/journals/doc/AJPIAS-ft/vol_69/iss_10/1096_1.html |accessdate=2006-12-26 |abstract=http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&id=AJPIAS000069000010001096000001&idtype=cvips&gifs=yes}}</ref> ==== Haumea en Makemake ==== : Haumea (ongeveer 43.34&nbsp;AE) en Makemake (gemiddeld 45.79&nbsp;AE) is (sover bekend) die grootste voorwerpe in die klassieke Kuiper-gordel. Haumea is eiervorming en het twee mane. Makemake is die tweede helderste voorwerp in die Kuiper-gordel (na Pluto). Alhoewel daar na Haumea en Makemake eers as '''2003 EL₆₁''' en '''2005 FY₉''' verwys is (respektiewelik), is hulle in 2008 tot dwergplanete bevorder en name gegee.<ref name=name /> Hulle wentelbane is teen 'n skuinser as as Pluto s'n (28° and 29°)<ref name=Buie>{{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=5 April 2008 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |access-date=13 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527191044/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en word ander as Pluto geensins deur Neptunus beïnvloed nie (hulle vorm dus deel van die klassieke Kuiper-gordel). === Verstrooide skyf === [[Lêer:TheKuiperBelt Projections 100AU Classical SDO.svg|duimnael|regs|Hierdie diagram toon die verdeling van die Kuiper-gordel in 'n klassieke (blou) en resonante gordel (groen), met die verstrooide skyf in swart.]] Die verstrooide skyf oorvleuel die Kuipergordel, maar strek verder na buite. Daar word geglo dat hierdie streek moontlik die bron van kortstondige komete is en dat voorwerpe in die verstrooide skyf moontlik in 'n onreëlmatige wentelbaan uitgewerp is deur die swaartekraginvloed toe Neptunus vroeg in sy lewe na buite (weg van die Aarde af) beweeg het. Meeste voorwerpe in die verstrooide skyf het 'n perihelium in die Kuiper-gordel, maar 'n aphelium tot 150&nbsp;AE van die Son af. Hierdie voorwerpe se wentelbane is ook teen 'n uiters skuins hoek met die [[sonnebaan]] en dikwels byna loodreg. Sommige sterrekundiges beskou die verstrooide skyf as net nog 'n deel van die Kuiper-gordel en beskryf die voorwerpe daarin as "verstrooide Kuiper-gordelvoorwerpe".<ref>{{cite web |year=2005 |author=David Jewitt |title=The 1000 km Scale KBOs |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |access-date=16 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603175151/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date= 3 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Eris and dysnomia2.jpg|duimnael|links|Eris en sy maan, Disnomia.]] ==== Eris ==== : [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] (68&nbsp;AE gemiddeld) is die grootste bekende verstrooide skyfvoorwerp en het 'n debat begin oor presies wat planeet is: Eris is naamlik 5% groter as Pluto met 'n beraamde deursnit van 2400&nbsp;km. Dit is die grootste dwergplaneet<ref>{{cite web |year=2005 |author=Mike Brown |title=The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet. |work=CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |access-date=15 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910100339/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |archive-date=10 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en het een maan, Disnomia. Eris het (soos Pluto) 'n hoogs eksentriese wentelbaan, met 'n perihelium van 38,2&nbsp;AU (rofweg dieselfde afstand as wat Pluto van die Son af is) en 'n aphelium van 97,6&nbsp;AU. Eris se wentelbaan is teen 'n hoek van 44° tot die [[sonnebaan]]. == Verste streke == Dit is nie 100% duidelik waar die Sonnestelsel eindig en interstellêre ruimte begin nie, aangesien die Sonnestelsel se grense deur twee kragte gevorm word: die sonwind en die Son se swaartekrag. Die buitenste grens van die sonwind se invloed is rofweg vier keer die afstand tussen Pluto en die Son; hierdie ''heliopouse'' word as die begin van die interstellêre materie beskou.<ref name="Voyager" /> Daar word egter geglo dat die Son se Hill-sfeer, dit wil sê, die effektiewe bereik van die Son se swaartekraginvloed, tot 'n duisend keer verder strek. === Heliopouse === [[Lêer:Voyager 1 tree sonskede binne.jpg|links|duimnael|300px|Die Voyager-tuie tree die sonskede binne.]] Die helio- of sonsfeer word in twee aparte streke gedeel. Die sonwind reis teen omtrent 40 000&nbsp;km/s tot dit teen die plasmagolwe in die interstellêre materie bots. Dit botsing vind in die gebied bekend as "grensskok" plaas, omtrent 80–100&nbsp;AE windop vanaf die Son en omtrent 200&nbsp;AE windaf vanaf die Son.<ref name=fahr /> Hier word die wind baie stadiger, digter en word dit meer stormagtig;<ref name=fahr /> dit vorm 'n groot ovaalstruktuur wat as die "sonskede" bekend staan. Die sonskede lyk baie soos 'n komeet se stert en tree ook soos een op: dit strek 40&nbsp;AE buitentoe windop vanaf die Son, maar het 'n "stert" wat baie maal dié afstand in die teenoorgestelde rigting strek. Beide ''[[Voyager 1]]'' en ''[[Voyager 2]]'' het deur die grensskok gereis en die sonskede ingegaan, teen 94 and 84&nbsp;AE vanaf die Son (respektiewelik).<ref>{{cite journal | doi=10.1126/science.1117684 | year=2005 | month=September | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; Mcdonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2017 | volume=309 | issue=5743 | pages=2017–20 | issn=0036-8075 | pmid=16179468 | journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1038/nature07022 | year=2008 | month=July | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; Mcdonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=An asymmetric solar wind termination shock | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/71 | volume=454 | issue=7200 | pages=71–4 | issn=0028-0836 | pmid=18596802 | journal=Nature }}</ref> Die buitenste grens van die sonskede, die heliopouse, is die punt waar die sonwind eindig en is die begin van interstellêre ruimte.<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vorm van die buitenste rand van die sonskede is waarskynlik beïnvloed deur die vloeistofdinamika met wisselwerkings met die interstellêre wind<ref name="fahr">{{cite journal |year=2000 |author=Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H. |title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |journal=Astronomy & Astrophysics | volume=357 | pages=268 |url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf | format=PDF | bibcode=2000A&A...357..268F }} See Figures 1 and 2.</ref> en magneetvelde van die Son na die suide. Die noordelike halfrond strek ongeveer 9 AE verder as die suidelike halfrond. Verby die heliopouse, by ongeveer 230&nbsp;AE, lê die "boogskok", 'n plasmaspoor wat deur die Son gelaat word soos dit deur die [[Melkweg]] reis.<ref>{{cite web |date=24 Junie 2002 |author=P. C. Frisch (University of Chicago) |title=The Sun's Heliosphere & Heliopause |work=[[:en:Astronomy Picture of the Day]] |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802140717/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |archive-date= 2 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Geen ruimtetuig het tot dusver deur die heliopouse gereis nie, dus is die onmoontlik om presies te weet wat se kondisies in die plaaslike interstellêre ruimte heers. Daar word verwag dat NASA se Voyager-ruimtetuig in die volgende dekade deur die heliopouse sal reis en kosbare data rakende stralingsvlakke en die sonwind na die Aarde sal stuur.<ref>{{cite web |year=2007 |title=Voyager: Interstellar Mission |work=NASA Jet Propulsion Laboratory |url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |access-date=8 Mei 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20040202072959/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date= 2 Februarie 2004 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit is nie duidelik tot watter mate die sonskede die Sonnestelsel teen kosmiese strale beskerm nie. 'n Span wat deur NASA gefinansier word het 'n konsep ontwikkel van 'n ''Vision Mission'' ("visie missie") wat daaraan toegewy is om 'n sonde na die sonskede te stuur.<ref>{{cite conference |title=Innovative Interstellar Explorer |author=R. L. McNutt, Jr. et al. | booktitle= Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects |publisher=AIP Conference Proceedings |volume=858 |pages=341–347 |year=2006 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M |doi=10.1063/1.2359348}}</ref><ref>{{cite web |year=2007 |title=Interstellar space, and step on it! |work=New Scientist |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |date=2007-01-05 |accessdate=2007-02-05 |author=Anderson, Mark |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |url-status=dead }}</ref> === Oort-wolk === [[Lêer:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|duimnael|upright=1.3|'n Kunstenaarsvoorstelling van die Kuiper-gordel en die Oort-wolk.]] Die teoretiese Oort-wolk is 'n groot massa van tot 'n triljoen ysige voorwerpe. Daar word geglo dat dit die Sonnestelsel by ongeveer 50&nbsp;000&nbsp;AE (omtrent 1 ligjaar) omring en moontlik sover strek as 100&nbsp;000&nbsp;AE (1,87&nbsp;ligjaar). Dit word ook geglo dat die Oort-wolk die bron vir alle langdurige komete is, aangesien die Oort-wolk self bestaan uit komete wat deur die swaartekragwisselwerkings van die buitenste planete uit die binnenste Sonnestelsel gestoot is. Voorwerpe in die Oort-wolk beweeg baie stadig en kan gestoor word deur ongereelde gebeurtenisse soos botsings, die swaartekrag van 'n verbygaande ster, die gety van die sterrestelsel en die gety van die Melkweg.<ref>{{cite web |year=2001 |author=Stern SA, Weissman PR. |title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud. |work=Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation |access-date=19 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512142732/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve |archive-date=12 Mei 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807064224/http://nineplanets.org/kboc.html |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Sedna-NASA.JPG|regs|duimnael|Teleskopiese beeld van Sedna.]] ==== Sedna ==== 90377 Sedna (ongeveer 525,86 AE) is 'n groot, rooierige Pluto-agtige voorwerp met 'n reusagtige, hoogs elliptiese wentelbaan met 'n perihelium van ongeveer 76&nbsp;AE en 'n aphelium van 928&nbsp;AE. Dit neem Sedna 12 050 jaar om sy reuse wentelbaan te voltooi. Dit is in 2003 deur Mike Brown ontdek, wat volhou dat dit nie deel van die verstrooide skyf of die Kuiper-gordel kan wees nie, aangesien sy perihelium te ver is om deur Neptunus se migrasie geaffekteer te wees. Hy is deel van 'n groep sterrekundiges wat glo dat Sedna 'n geheel en al nuwe soort bevolking verteenwoordig. Die voorwerp 2000 CR₁₀₅ sal dan ook moontlik deel van hierdie nuwe groep vorm: dit het 'n perihelium van 45&nbsp;AE, 'n aphelium van 415&nbsp;AE en 'n wentelbaan wat 3420 jaar neem om te voltooi.<ref>{{cite web |year=2004 |author=David Jewitt |title=Sedna – 2003 VB₁₂ |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602224955/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |archive-date= 2 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Brown verwys na hierdie voorwerpe as deel van die "Binnenste Oort-wolk", siende dat hulle moontlik deur 'n soortgelyke proses gevorm is as die voorwerpe in die Oort-wolk.<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=CalTech |access-date=2 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20041204015531/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |archive-date= 4 Desember 2004 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedna is waarskynlik 'n dwergplaneet, alhoewel sy vorm nog nie met sekerheid bepaal is nie. === Grense === Daar is steeds groot dele van ons Sonnestelsel wat onbekend is. Daar word beraam dat die Son se swaartekragveld omliggende sterre so ver weg as twee ligjare (125&nbsp;000&nbsp;AE) domineer. In kontras plaas lae beramings vir die radius van die Oort-wolk dit nie verder as 50 000&nbsp;AE nie.<ref>{{cite book |title=The Solar System: Third edition |author=T. Encrenaz, J.P. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka |publisher=Springer |year=2004 |pages=1}}</ref> Ten spyte van ontdekkings soos Sedna, is die streek tussen die Kuiper-gordel en die Oort-wolk, 'n gebied met 'n radius van tienduisende AE, basies steeds ongekarteer. Daar is ook steeds studies wat op die gebied tussen Mercurius en die Son fokus.<ref>{{cite web |year=2004 |author=Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. |title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |accessdate=2006-07-23 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830021911/http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520&unc=ml |url-status=dead }}</ref> Dis waarskynlik dat daar in die toekoms nuwe voorwerpe in hierdie ongekarteerde gebiede ontdek sal word. == Die Sonnestelsel in ons sterrestelsel == {{Kombi-beeld|Milky Way 2005.jpg|Melkweg Spiraalarm.png|| |align=left |caption1=Die Melkweg (voorstelling) |caption2=Die ligging van die Sonnestelsel in die Melkweg }} Die Sonnestelsel is in die [[Melkweg]] geleë, 'n [[sterrestelsel]] met 'n deursneë van 100&nbsp;000 ligjare wat ongeveer 200 miljard sterre bevat.<ref>{{cite web |title=Magnetic fields in cosmology |author=A.D. Dolgov |year=2003 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110026/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Son is in een van die Melkweg se buitenste spiraalarms, bekend as die [[Orion-Cygnus-arm]].<ref>{{cite web |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |author=R. Drimmel, D. N. Spergel |year=2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509103450/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy lê tussen 25&nbsp;000 en 28&nbsp;000 van die Melkweg se kern en beweeg teen ongeveer 220&nbsp;km/s. Teen hierdie spoed neem dit die Son 225 tot 250 miljoen jaar om een omwenteling om die Melkweg se kern te voltooi. Hierdie omwenteling staan as 'n galaktiese jaar bekend.<ref>{{cite web |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year |first=Stacy |last=Leong |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |year=2002 |work=The Physics Factbook |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527062420/https://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is waarskynlik dat die Sonnestelsel se ligging in die Melkweg 'n rol in die [[evolusie]] van lewe op Aarde gespeel het. Die Sonnestelsel het 'n byna sirkelvormige wentelbaan en wentel teen ongeveer dieselfde spoed as die Melkweg se spiraalarms, wat beteken dat dit nie sommer ''deur'' hierdie arms beweeg nie. Die spiraalarms is naamlik die tuiste van groter konsentrasies moontlik gevaarlike [[supernova]]e en die feit dat die Aarde nie dikwels in die buurt van hierdie supernovae kom nie, het aan ons planeet lang tye van interstellêre stabiliteit gegee, waartydens lewe kon ontwikkel.<ref name="astrobiology">{{cite web |year=2001 |author=Leslie Mullen |title=Galactic Habitable Zones |work=Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Sonnestelsel lê ook ver buite die sterbeknopte middel. Naby die Melkweg se middel sou die swaartekrag van nabye sterre die liggame in die Oort-wolk steur en baie komete na die binnenste Sonnestelsel stuur, wat moontlik tot katastrofiese botsings met die Aarde kon lei. Die kragtige straling vanuit die Melkweg se kern sou ook met die evolusie van komplekse leefvorms kon inmeng.<ref name=astrobiology /> Sommige wetenskaplikes het voorgestel dat die Sonnestelsel tog deur onlangse supernovae geraak is, selfs al is hy so ver van die kern geleë. Volgens hulle teorieë sou die supernovae die lewe op Aarde reeds die laaste 35 000 jaar negatief beïnvloed het, deur brokstukke in die vorm van radio-aktiewe stof en groter, komeetagtige liggame na die Son te slinger.<ref>{{cite web |year=2005 |author=|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work=Physorg.com |url=http://www.physorg.com/news6734.html |accessdate=2007-02-02}}</ref> === Omgewing === [[Lêer:local bubble.jpg|duimnael|180px|Kunstenaarsvoorstelling van die [[lokale borrel]].]] Die onmiddellike galaktiese omgewing om die Sonnestelsel staan as die lokale interstellêre wind bekend: 'n area van digte "wolke" in die andersins leë gebied wat as die [[lokale borrel]] bekend staan. Die lokale borrel is 'n warm, meestal leë ruimte wat ongeveer 300 ligjare in deursnit is. Die ruimte is deurdring met hoë-temperatuur plasma, wat voorstel dat dit die produk van verskeie onlangse supernovae is.<ref>{{cite web |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die rigting van die pad wat die Son deur die ruimte volg kom in die buurt van die Herkules-sterrebeeld, in die rigting van die huidige ligging van die helder ster Vega.<ref>{{cite web |year=2003 |author=C. Barbieri |title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work=IdealStars.com |url=http://www.google.com/search?q=cache:yKkhLXIaAvoJ:debora.pd.astro.it/planets/barbieri/IngAeroAnnoA2004-05/5_LecturesAstroAstrofIng04_05QuintaSettimana.ppt+Elementi+di+Astronomia+e+Astrofisica+per+il+Corso+di+Ingegneria+Aerospaziale+V+settimana&hl=en&ct=clnk&cd=1&gl=us |accessdate=2007-02-12}}</ref> Daar is relatief min sterre binne-in die eerste tien ligjare vanaf die Son. Die naaste is die trippelsterstelsel Alfa Centauri, wat ongeveer 4,4 ligjaar weg is. Alfa Centauri A en Alfa Centauri B is 'n paar sterre soortgelyk aan die Son, terwyl die klein rooidwerg Alfa Centauri C (ook bekend as Proxima Centauri) die paartjie teen 'n afstand van 0,2 ligjaar omwentel. Die volgende sterre wat die naaste aan die Son is, is drie rooidwerge: die Ster van Barnard (5,9 ligjaar), Wolf 359 (7,8 ligjaar) en Lalande 21185 (8,3 ligjaar). Die grootste ster in die eerste 10 ligjaar is Sirius, 'n helder [[hoofreeks]]ster wat ongeveer twee keer so groot as die Son is en deur 'n witdwerg, Sirius B, omwentel word. Sirius lê ongeveer 8,6 ligjaar van die Son af. Die ander stelsels binne-in die eerste 10 ligjaar is die binêre rooidwerg-stelsel Luyten 726-8 (8,7 ligjaar) en die enkele rooidwerg Ross 154 (9,7 ligjaar).<ref>{{cite web |title=Stars within 10 light years |url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work=SolStation |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125001921/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |archive-date=25 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die naaste ster wat soortgelyk aan die Son is en ook in 'n enkelstelsel geleë is, is Tau Ceti, wat 11,9 ligjaar hiervandaan is. Tau Ceti het ongeveer 80% van die Son se massa, maar slegs 60% van sy helderheid.<ref>{{cite web |title=Tau Ceti |url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |work=SolStation |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524200026/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die naaste eksoplaneet wentel om die ster Epsilon Eridani, 'n ster wat ietwat dowwer en rooier as die Son is en 10,5 ligjaar hiervandaan is. Die ster se een bevestigde planeet, Epsilon Eridani b, besit rofweg 1,5 keer die massa van Jupiter en neem 6,9 jaar om sy ster te omwentel.<ref>{{cite web |title=HUBBLE ZEROES IN ON NEAREST KNOWN EXOPLANET |work=Hubblesite |year=2006 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |access-date=13 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709100728/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |archive-date=9 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vorming en ontwikkeling == {| class="wikitable" style="float:right;" |+ Die Sonnestelsel se<br />volopste isotope<ref>{{cite book |first=David |last=Arnett |year=1996 |title=Supernovae and Nucleosynthesis |url=https://archive.org/details/supernovaenucleo0000arne |edition=1st |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=0-691-01147-8 |oclc=33162440}}</ref> ![[Isotoop]] !Nukleï&nbsp;per<br />miljoen |- | Waterstof-1 ||style="text-align:right"| 705&nbsp;700 |- | Helium-4 ||style="text-align:right"| 275&nbsp;200 |- | Suurstof-16 ||style="text-align:right"| 5&nbsp;920 |- | Koolstof-12 ||style="text-align:right"| 3&nbsp;032 |- | Neon-20 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;548 |- | Yster-56 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;169 |- | Stikstof-14 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;105 |- | Silikon-28 ||style="text-align:right"| 653 |- | Magnesium-24 ||style="text-align:right"| 513 |- | Swawel-32 ||style="text-align:right"| 396 |- | Neon-22 ||style="text-align:right"| 208 |- | Magnesium-26 ||style="text-align:right"| 79 |- | Argon-36 ||style="text-align:right"| 77 |- | Yster-54 ||style="text-align:right"| 72 |- | Magnesium-25 ||style="text-align:right"| 69 |- | Kalsium-40 ||style="text-align:right"| 60 |- | Aluminum-27 ||style="text-align:right"| 58 |- | Nikkel-58 ||style="text-align:right"| 49 |- | Koolstof-13 ||style="text-align:right"| 37 |- | Helium-3 ||style="text-align:right"| 35 |- | Silikon-29 ||style="text-align:right"| 34 |- | Natrium-23 ||style="text-align:right"| 33 |- | Yster-57 ||style="text-align:right"| 28 |- | Waterstof-2 ||style="text-align:right"| 23 |- | Silikon-30 ||style="text-align:right"| 23 |} Die Sonnestelsel is gevorm deur die swaartekragineenstorting van 'n molekulêre wolk, ongeveer 4,6 miljard jaar gelede. Hierdie wolk was waarskynlik 'n aantal ligjare in deursnee en het moontlik geboorte aan verskeie sterre gegee.<ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |accessdate=2006-12-27}}</ref> Die streek wat later die Sonnestelsel sou word het ineengestort en, as gevolg van die behoud van hoekmomentum, vinniger omwentelings begin maak. Die middel, waar die meeste massa opeengehoop het, het toenemend warmer as die omliggende skyf geword.<ref name="Arizona" /> Soos die ineenkrimpende nebula omwentel het, het dit afgeplat en begin om 'n wentelende sogenaamde "protoplanetêre skyf" met 'n deursnit van ongeveer 200&nbsp;AE te vorm,<ref name="Arizona" /> met 'n warm, digte protoster in die middel.<ref>{{cite science |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 | abstract=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;307/5706/68 | accessdate=2006-11-16}}</ref><ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref> Die planete is deur die aanwas van hierdie skyf gevorm.<ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> [[Lêer:redgiantsun.gif|duimnael|links|'n Kunstenaarsvoorstelling van die toekomstige ontwikkel van die Son. Links: hoofreeks; middel: rooi reus; regs, witdwerg.]] Binne 50 miljoen jaar het die druk en digtheid van [[waterstof]] in die middel van die protoster só gestyg dat kernfusie begin plaasvind het.<ref name=Yi2001>{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> Die temperatuur, reaksietempo, druk en digtheid het toegeneem tot 'n hidrostatiese ewewig bereik is, waar die warmte-energie die teenwig van die krag van die swaartekragineenstorting vorm. Op hierdie stadium het die Son 'n [[hoofreeks]]ster geword.<ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> Die huidige Sonnestelsel sal voortduur tot die Son begin om van die Hertzsprung-Russell-diagram af te wyk. Die Son het 'n beperkte hoeveelheid waterstof wat voortdurend opgebrand word. Namate die waterstof opraak, sal die energie-opbrengs wat die kern ondersteun afneem, wat sal veroorsaak dat die Son ineen sal krimp. Die toename in druk verhit die kern, wat veroorsaak dat die waterstof vinniger brand. Dit veroorsaak dat die Son elke 1,1 miljard jaar ongeveer 10% helderder brand.<ref>{{cite web |title=Science: Fiery future for planet Earth |author=Jeff Hecht |work=NewScientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |year=1994 |access-date=29 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601234315/http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |archive-date= 1 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In ongeveer 5,4&nbsp;miljard jaar, sal die waterstof in die Son se kern geheel en al in helium omgesit wees, wat die einde van die hoofreeksfase sal aandui. Teen hierdie tyd sal die buitenste lae van die Son uitsit tot ongeveer 260 sy huidige deursnit: die Son sal 'n rooi reus word. Aangesien die Son se oppervlak aansienlik groter sal wees, sal dit juis koeler wees as wat tans die geval is (tot 'n minimum van 2600&nbsp;K).<ref>{{cite journal|author= K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|title= Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=386 |pages=155–163 | year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref> Hierdie buitenste lae sal mettertyd wegval en 'n witdwerg agterlaat: 'n voorwerp wat uiters dig sal wees, slegs die helfte van die oorspronklike massa van die Son sal oorhou en die grootte van die Aarde sal wees. Die lae wat wegval sal 'n planetêre nebula vorm, waartydens sommige van die materiaal wat die Son gevorm het na die interstellêre medium sal terugkeer. {{clear}} == Aantekeninge en verwysings == : ''Hierdie artikel (of dele daarvan) is 'n vertaling van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/262952790|"Solar System"]]'' {{Verwysings|3}} == Verdere leesstof == * Anthony Fairall (2008). ''Sterkennis – 'n Inleidende gids tot die Heelal'' * J.E. van Zyl (2002). ''Ontsluier die heelal'' * Caroline Bingham (2005). ''Ruimte'' (vir jonger lesers) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Solar System}} {{Wikt|sonnestelsel}} * [http://www.assabfn.co.za/activities/education/sterrekunde-inligtingstuk-feb2007.pdf Sterrekunde-inligtingstuk vir die nuuskierige] (PDF): vierdelig, met "Die Sonnestelsel" as deel 1. * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview Die Sonnestelsel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date= 1 Julie 2007 }} by NASA se [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm Sonnestelselverkenningswebwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm |date=25 April 2006 }} * [http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 Illustrasie van die afstand tussen die planete] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Illustrasie wat die grootte van die planete met mekaar, die Son en ander sterre vergelyk.] {{PlaneteSon}} {{Aarde-posisie}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sonnestelsel| ]] swfvgr56waar1welhkdw3dgo8h9fwp8 2978694 2978692 2026-10-13T22:24:41Z BurgertB 2401 Koppeltekens uit 2978694 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Solar System True Color AF.png|regs|upright=2|duimnael|Die planete en dwergplanete van die Sonnestelsel. Die groottes is volgens skaal, maar nie die relatiewe afstand van die Son af nie.]] Die '''Sonnestelsel''' bestaan uit die [[Son]] en die ander hemelliggame wat deur [[swaartekrag]] daaraan gebind is en daarom wentel. Die hemelliggame in ons sonnestelsel bestaan uit die agt [[planeet|planete]], hulle 166 bekende [[natuurlike satelliet|mane]],<ref>{{cite web |title=The Jupiter Satellite Page |author=Scott S. Sheppard |work=Carnegie Institution for Science, Department of Terrestrial Magnetism |url=http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/ |access-date=2 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406073538/http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/ |archive-date= 6 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> vyf [[dwergplaneet|dwergplanete]] en biljoene ander klein liggame. Hierdie klein liggame, of klein sonnestelselvoorwerpe (KSV's), sluit [[asteroïde]]s, ysige [[Kuipergordel]]voorwerpe, [[komeet|komete]], [[meteoroïde]]s en interplanetêre stof in. Die [[Aarde]] is die derde planeet van die Sonnestelsel. Die gekarteerde streke van die Sonnestelsel is die Son, vier aardse binnenste planete, die asteroïdegordel, vier buitenste planete (die [[reuseplanete]]), die Kuipergordel en die verstrooide skyf. Die teoretiese [[Oortwolk]] bestaan moontlik op 'n afstand ongeveer duisend maal verder as die gekarteerde streke. Die vloei van [[Plasma (fisika)|plasma]] vanaf die Son (deur die [[sonwind]]) deurdring die Sonnestelsel. Dit skep 'n stellêre windbel in die interstellêre medium, genaamd die helio- of [[sonsfeer]], wat tot in die middel van die verstrooide skyf strek. Die planete in die Sonnestelsel (in volgorde van hulle afstand van die Son) is: # [[Mercurius]] # [[Venus (planeet)|Venus]] # [[Aarde]] # [[Mars (planeet)|Mars]] # [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] # [[Saturnus]] # [[Uranus (planeet)|Uranus]] # [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] Met die ingang van 2009 is vyf kleiner voorwerpe as [[dwergplaneet|dwergplanete]] geklassifiseer. [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] is in die asteroïdegordel en vier ander wentel om die Son agter Neptunus: [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] (voorheen as die negende planeet geklassifiseer), [[Haumea]], [[Makemake]] en [[Eris (dwergplaneet)|Eris]]. Ses van die planete en drie van die dwergplanete word deur [[natuurlike satelliet]]e omwentel. Daar word gewoonlik na hierdie satelliete as "mane" verwys, soos die Aarde se eie [[maan]]. Al die buitenste planete word deur planetêre ringe van stof en ander partikels omring. Sedert 2016 is daar aanwysings dat daar moontlik nog 'n [[Planeet Nege]] bestaan in 'n baie groot wentelbaan. == Ontdekking en verkenning == Vir duisende jare het die mensdom (met 'n paar merkwaardige uitsonderings) nie die bestaan van die Sonnestelsel erken nie. Hulle het geglo dat die Aarde 'n stilstaande voorwerp in die middel van die [[heelal]] is en dat ons planeet heeltemal anders is as die goddelike of hemelse voorwerpe wat deur die lug beweeg. Alhoewel beide die Indiese wiskundige en sterrekundige [[Aryabhata]] (476 – 550) en die Griekse filosoof [[Aristarchos van Samos]] (310&nbsp;v.C. – ongeveer 230&nbsp;v.C.) gespekuleer het dat die Són moontlik die middelpunt vorm, was [[Nicolaas Copernicus]] die eerste persoon wat 'n wiskundige stelselmodel met die Son as middelpunt ontwerp het en ook sterrekundige voorspellings gebaseer op die model kon maak. Sy 17de-eeuse opvolgers, [[Galileo Galilei]], [[Johannes Kepler]] en [[Isaac Newton]], het 'n begrip van [[fisika]] ontwikkel wat gelei het tot die aanvaarding dat die Aarde om die Son wentel en dat die planete deur dieselfde fisiese wette as die Aarde beheer word. Meer onlangs het dit gelei tot die ondersoek van aardrykskundige verskynsels soos [[berg]]e en [[krater]]s en ander seisoenale meteorologiese verskynsels soos [[wolk]]e, [[stofstorm]]s en [[yskap]]pe op ander planete. == Struktuur == [[Lêer:Massas van die planete.PNG|duimnael|Die relatiewe massas van die planete in die Sonnestelsel. Jupiter en Saturnus domineer die stelsel met 71% en 21% van die totaal, respektiewelik. Mars en Mercurius het saam minder as 0,1% en is nie sigbaar op hierdie skaal nie.]] [[Lêer:Oort-wolk Sedna wentelbaan.svg|duimnael|400px|Die wentelbane van die liggame in die Sonnestelsel, volgens skaal (kloksgewys van bo links).]] Die hoofkomponent van die Sonnestelsel is die Son, 'n [[hoofreeks]]ster wat 99,86% van die stelsel se bekende massa besit en dit met sy swaartekrag domineer.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system | doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |pages=1.12 }}</ref> Jupiter en Saturnus, die twee grootste liggame wat om die Son wentel, besit saam meer as 90% van die res van die stelsel se massa. Die meeste groot voorwerpe wat om die Son wentel, lê naby die Aarde se wentelvlak (bekend as die [[sonnebaan]]). Die planete is baie naby aan die sonnebaan, terwyl komete en Kuipergordelvoorwerpe meer afwyk en gewoonlik nie in dieselfde vlak beweeg nie. Al die planete en meeste ander voorwerpe wentel ook saam met die Son se wenteling (anti-kloksgewys, soos gesien van bo die Son se noordpool). Daar is wel uitsonderings, soos [[Halley se Komeet]]. [[Kepler se wette van planetêre beweging]] beskryf die wentelbane van voorwerpe wat om die Son wentel. Volgens Kepler se wette beweeg elke voorwerp langs 'n [[ellips]], met die Son by een van die brandpunte. Voorwerpe nader aan die Son het korter jare. Met 'n elliptiese wentelbaan wissel die afstand tussen die voorwerp en die Son gedurende die loop van die jaar. Die naaste verbygangspunt aan die Son word die perihelium of sonsafstand genoem, terwyl die verste verbygangspunt die aphelium genoem word. Elke liggaam beweeg op sy vinnigste tydens sy perihelium en op sy stadigste tydens sy aphelium.<!--dis ap-helium, moet dus nie na afelium verander nie--> Die wentelbane van die planete is ellipties, dog byna sirkelvormig. In teenstelling hiermee is baie komete, asteroïdes en die Kuipergordelvoorwerpe se wentelbane hoogs ellipties Siende dat daar sulke uitgestrekte afstande tussen die hemelliggame in ons sonnestelsel is, word hulle dikwels afgebeeld as of hulle almal dieselfde afstand van mekaar is. Die werklikheid is egter heeltemal anders (met 'n paar uitsonderings): hoe verder 'n voorwerp vanaf die Son is, hoe verder is hy ook vanaf die voorwerp voor hom. Byvoorbeeld: Venus is ongeveer 0,33&nbsp;astronomiese eenhede (AE)<ref>Sterrekundinges meet afstande in die Sonnestelsel gewoonlik in astronomiese eenhede (AE). Een AE is ongeveer gelyk aan die gemiddelde afstand tussen die Aarde en die Son, of 149&nbsp;598&nbsp;000&nbsp;km. Pluto is rofweg 38 AE vanaf die son, terwyl Jupiter op ongeveer 5,2 AE geleë is. Een ligjaar is gelyk aan 63&nbsp;240 AE.</ref> verder weg as Mercurius, terwyl Saturnus 4,3&nbsp;AE ver van Jupiter is en Neptunus 10,5&nbsp;AE vanaf Uranus is. Daar is al pogings aangewend om die verband tussen hierdie wentelafstande te bepaal (sien die [[Wet van Titius-Bode]]), maar geen van die gestelde teorieë is al aanvaar nie. Meeste van die planete in die Sonnestelsel besit hulle eie sekondêre stelsels. Baie van hulle word ook weer deur planetêre voorwerpe omwentel: [[natuurlike satelliet]]e (of mane). Sommige van hierdie natuurlike satelliete is groter as planete (maar nie groter as die planeet waarom dit wentel nie). Die meeste van die grootste natuurlike satelliete het 'n [[sinchroniese rotasie]], waar een kant van die satelliet permanent na die planeet gedraai is (soos ook die geval met die Aarde se maan is). Die vier grootste planete besit ook planetêre ringe: dun ringe, saamgestel uit klein partikels wat in ooreenstemming om die planete wentel. === Terminologie === Die Sonnestelsel word soms in verskeie streke gedeel. Die binnenste Sonnestelsel sluit die vier aardse planete en die hoof asteroïdegordel in. Die buitenste Sonnestelsel begin na die asteroïdes en sluit die vier reuseplanete in.<ref>{{cite web |title=An Overview of the Solar System |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |access-date=15 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20001017191001/http://www.nineplanets.org/overview.html |archive-date=17 Oktober 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die ontdekking van die Kuipergordel word die vêrste dele van die Sonnestelsel as 'n aparte streek beskou, wat bestaan uit die voorwerpe ná Neptunus.<ref>{{cite web |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |author=Amir Alexander |work=The Planetary Society |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |access-date=8 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220053828/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archive-date=20 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voorwerpe wat om die Son wentel word in drie klasse geklassifiseer: ''planete'', ''dwergplanete'' en ''klein sonnestelselvoorwerpe'' (KSV's). 'n [[Planeet]] is enige liggaam wat om die Son wentel wat genoeg massa het om homself deur middel van sy eie swaartekrag in 'n [[sfeer|sferiese]] vorm te vorm en alle kleiner voorwerpe in die onmiddellike ruimte om hom opgesweep of weggeruim het. Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel agt planete: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Voor Pluto sy status as planeet verloor het, is kinders die volgorde van die planete geleer met die eselsbruggie "'''M'''eneer '''V'''an '''A'''s, '''M'''y '''J'''as '''S'''al '''U''' '''N'''ie '''P'''as. Pluto het sy status as planeet verloor siende dat hy nie die Kuipergordelvoorwerpe in sy wentelbaan uit die weg geruim het nie.<ref name="FinalResolution" /> 'n [[Dwergplaneet]] is 'n hemelliggaam wat om die Son wentel, massief genoeg is om deur sy eie swaartekrag 'n sferiese vorm aan te neem, nie die klein voorwerpe in sy omliggende area weggeruim het nie en ook nie 'n satelliet is nie.<ref name="FinalResolution" /> Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel vyf [[dwergplaneet|dwergplanete]]: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris.<ref name=name>{{cite web |date=2008-11-07 <!--11:42:58--> |title=Dwarf Planets and their Systems |work=Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |access-date=13 Julie 2008 |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825153846/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html |archive-date=25 Augustus 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ander voorwerpe wat in die toekoms as dwergplanete geklassifiseer mag word is Sedna, Orcus en Quaoar. Dwergplanete wat verder as Neptunus om die Son wentel staan bekend as plutoïedes.<ref name="IAU0804">{{cite web |date=11 Junie 2008 |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher=[[Internasionale Astronomiese Unie|International Astronomical Union]] (News Release – IAU0804) |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |access-date=11 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624140832/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804/ |archive-date=24 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die oorblywende voorwerpe wat om die Son wentel word klein sonnestelselliggame genoem.<ref name="FinalResolution">{{cite news |title=The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting |publisher=IAU |date=24 Augustus 2006 |url=http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |access-date=2 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |archive-date=7 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Sonnestelsel.png|400px|duimnael|links|Die streke of sones van die Sonnestelsel: die binnenste Sonneselsel, die asteroïdegordel, die reuseplanete en die Kuipergordel. Die groottes en wentelbane is nie volgens skaal nie.]] Planetêre wetenskaplikes gebruik die terms "gas", "ys" en "rots" of "steen" om die verskillende klasse stowwe wat in die Sonnestelsel gevind word te klassifiseer. "Rots" beskryf verbindings met 'n hoë smeltpunt (meer as rofweg 500&nbsp;K), soos silikaat. Rotsagtige stowwe is algemeen in die binnenste Sonnestelsel: die aardse planete en asteroïdes bestaan uit rotsagtige stowwe. Gasse is stowwe met 'n lae smeltpunt, soos atomiese waterstof, helium en [[edelgasse]]: hulle domineer die middelste streek en beide Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit sulke gasse. Ys, soos die ys van water, metaan, ammoniak en koolstofdioksied,<ref>{{cite journal | doi=10.1016/j.icarus.2007.04.009 | bibcode=2007Icar..190..345F | title=Asymmetries in the distribution of H2O and CO2 in the inner coma of Comet 9P/Tempel 1 as observed by Deep Impact | year=2007 | author=Feaga, L | journal=Icarus | volume=190 | pages=345 }}</ref> het smeltpunte van tot 'n paar honderd Kelvin. Die meerderheid satelliete van die reuseplanete bestaan uit ysige stowwe, sowel as die talle klein voorwerpe wat agter Neptunus se wentelbaan lê en die oorgrote meerderheid van Uranus en Neptunus se samestellings (daar word ook soms na hulle verwys as die "ysreuse").<ref name=zeilik>{{cite book | pages=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] | author= Michael Zellik| title=Astronomy: The Evolving Universe | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | edition= 9th | year=2002 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-80090-0 }}</ref> == Die Son == {{Hoofartikel|Son}} [[Lêer:GOES-15 Solar X-Ray Imager's Miraculous First Light.jpg|duimnael|180px|links|Die son, soos gesien in die x-straalstreek van die [[elektromagnetiese spektrum]].]] [[Lêer:H-R diagram afr.GIF|duimnael|250px|Die Hertzsprung-Russell-diagram meet die helderheid van 'n ster teen sy kleurindeks. Die hoofreeks is hier sigbaar as 'n prominente diagonale band wat van die hoek bo links tot in die hoek onder regs strek.]] Die Son is die Sonnestelsel se ster en verreweg die stelsel se belangrikste komponent. Die Son se groot [[massa]] verskaf aan hom 'n binnenste [[digtheid]] wat hoog genoeg is om [[kernfusie]] te verduur; dit stel enorme hoeveelhede [[energie]] vry, wat meestal na die buitenste ruim gestraal word as [[elektromagnetiese straling]], soos sigbare [[lig]]. Die Son word geklassifiseer as 'n taamlik groot geeldwerg, maar die naam is misleidend: in vergelyking met die ander sterre in ons [[Melkweg|sterrestelsel]] is die Son groter en helder. Sterre word volgens die Hertzsprung-Russell-diagram geklassifiseer, 'n grafiek wat die helderheid van sterre teen hulle oppervlaktemperatuur karteer. Warmer sterre is oor die algemeen helderder. Sterre wat hierdie patroon volg word beskryf as "[[hoofreeks]]"-sterre: ons son lê in die middel van hierdie hoofreeks. Dit is egter skaars dat sterre warmer en helder as die Son is, terwyl dowwer en koeler sterre algemeen is.<ref>{{cite web |year=2001 |author=Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |work=Perkins Observatory |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |access-date=26 Desember 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word geglo dat die Son se posisie in die hoofreeks beteken dat dit in "die bloei van sy lewe" is, siende dat dit nog nie sy waterstofvoorraad vir kernfusie opgebruik het nie. Die Son word algaande helderder; vroeër in sy geskiedenis was hy 75% so helder as vandag.<ref name="Kasting">{{cite journal |last=Kasting |first=J.F. |last2=Ackerman |first= T.P. |year=1986 |title=Climatic Consequences of Very High Carbon Dioxide Levels in the Earth's Early Atmosphere |url=https://archive.org/details/sim_science_1986-12-12_234_4782/page/1383 |journal=Science |volume=234 |pages=1383–1385 |doi=10.1126/science.11539665 |pmid=11539665}}</ref> Die Son is 'n derde generasie of populasie I-ster; dit beteken dat dit in die latere stadiums van die heelal se evolusie gebore is en 'n groter "metaal"inhoud as populasie II en die teoretiese populasie III-sterre het.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-10-01_185_1/page/n482 |journal=Astrophysical Journal |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434}}</ref> Die term "metaal" verwys hier na elemente wat swaarder is as waterstof en helium. Elemente wat swaarder as waterstof en helium is, is vervoer in die kerns van antieke, ontploffende sterre, so die eerste generasie sterre moes sterf voor die heelal met hierdie atome verryk kon word. Die oudste sterre bevat min metale, terwyl nuwer sterre altyd meer bevat. Daar word gereken dat die hoë metaalinhoud beslissend was in die ontwikkeling van 'n planetêre stelsel saam met die Son, siende dat planete gevorm word uit die aanwas van metale.<ref>{{cite web |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |author=Charles H. Lineweaver |work=University of New South Wales |date=9 Maart 2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512175651/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Interplanetêre materie === [[Lêer:Heliospheric-current-sheet.gif|links|duimnael|Die heliosferiese neutrale vlak.]] Die Son straal nie slegs [[lig]] uit nie, maar ook 'n aaneenhoudende stroom gelaaide deeltjies ([[plasma]]), bekend as die [[sonwind]]. Hierdie deeltjiestroom is besig om uit te sprei teen 'n spoed van rofweg 1,5&nbsp;miljoen kilometer per uur<ref>{{cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |work=Marshall Space Flight Center |date=2006-07-16<!--Internet Archive estimate--> |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |access-date=3 Oktober 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082223/https://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dit skep 'n fyn atmosfeer (die heliosfeer) wat die Sonnestelsel tot ongeveer 100&nbsp;AE deurdring (sien [[#Heliopouse|heliopouse]]). Dit vorm die hoofbestanddeel van die interplanetêre materie of interplanetêre stof (die materie wat ons sonnestelsel vul en waardeur al die groter hemelliggame deur moet beweeg). Geomagnetiese storms op die Son se oppervlak, soos [[sonvlam]]me en koronale massa-uitwerpings, versteur die heliosfeer en skep ruimteweer.<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=The Sun Does a Flip |access-date=4 Februarie 2007 |last=Phillips |first=Tony |date=15 Februarie 2001 |work=Science@NASA |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329224425/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |archive-date=29 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die Son se omwentelende magnetiese veld werk op die interplanetêre materie in om die heliosferiese neutrale vlak te skep. Die heliosferiese neutrale vlak is die grootste struktuur in die Sonnestelsel<ref>{{cite web |title=Artist's Conception of the Heliospheric Current Sheet |work=Wilcox Solar Observatory |url=http://quake.stanford.edu/~wso/gifs/HCS.html |access-date=22 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901124602/http://quake.stanford.edu/~wso/gifs/HCS.html |archive-date=1 September 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en is die vlak in die Sonnestelsel waar die polariteit van die Son se magnetiese veld van noord na suid verander. [[Lêer:Aurora-SpaceShuttle-EO.jpg|duimnael|regs|Poolligte vanuit die ruimte waargeneem.]] Die Aarde se magnetiese veld beskerm die atmosfeer teen wisselwerking met die sonwind. Venus en Mars het nie magnetiese velde nie, wat beteken dat die sonwind besig is om hulle atmosfere te erodeer: die atmosfere is besig om te verbrokkel en die ruimte in te waai.<ref>{{cite science |last=Lundin |first=Richard |date=2001-03-09 |title=Erosion by the Solar Wind |author=Rickard Lundin |journal=Science |volume=291 |issue=5510 |pages=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |url=http://sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |accessdate=2006-12-26|abstract=http://sciencemag.org/cgi/content/summary/291/5510/1909}}</ref> Die wisselwerking tussen die sonwind en die Aarde se magnetiese veld veroorsaak die [[Aurora (astronomie)|auroras]] of poolligte, wat naby magnetiese pole waargeneem kan word. Kosmiese strale ontstaan buite die Sonnestelsel. Die heliosfeer beskerm die Sonnestelsel gedeeltelik en die planetêre magnetiese velde (vir die planete wat een besit) bied ook beskerming. Die digtheid van kosmiese strale in die interstellêre materie en die sterkte van die Son se magnetiese veld verander oor baie lang tye, dus varieer die hoeveelheid kosmiese straling, alhoewel dit nie bekend is hoeveel dit varieer nie.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |first2=M.S. |last2= Potgieter |year=2005 |title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |journal=Advances in Space Research |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |accessdate=2007-02-11}}</ref> Die interplanetêre materie is die tuiste van ten minste twee skyfagtige streke wat uit kosmiese stof bestaan. Die eerste, die interplanetêre stofwolk, lê in die binnenste Sonnestelsel. Dit is waarskynlik gevorm deur botsings binne-in die asteroïdegordel, veroorsaak deur interaksies met die planete.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |accessdate=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> Die tweede strek van ongeveer 10 AE tot ongeveer 40 AE en is waarskynlik gevorm deur soortgelyke botsings binne-in die Kuipergordel.<ref>{{cite web |year=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work=ESA Science and Technology |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |access-date=3 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |archive-date=2 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |last2=Liou |first2=J.-C. |last3= Zook |first3= H.A. |last4= Grün |first4= E. |month=May |year=2002 |title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |journal=The Astronomical Journal |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/123/5/2857/201502.html |accessdate=2007-02-09}}</ref> == Binnenste Sonnestelsel == Die binnenste Sonnestelsel verwys na die streek wat die aardse planete en asteroïdes bevat. Die voorwerpe in die binnenste Sonnestelsel bestaan hoofsaaklik uit silikate en metale en drom baie naby aan die Son saam. Die radius van hierdie hele streek is korter as die afstand tussen Jupiter en Saturnus. === Binnenste planete === [[Lêer:Terrestrial planet size comparisons.jpg|duimnael|Die binnenste planete. Van links na regs: Mercurius, Venus, Aarde, Mars (groottes volgens skaal)]] Die vier binnenste (of aardse) planete het digte, rotsagtige samestellings, min of geen mane en geen ringstelsels nie. Hulle is hoofsaaklik saamgestel deur minerale met hoë smeltpunte, soos die silikate wat hulle [[Kors (geologie)|kors]] en [[Mantel (geologie)|mantel]] vorm, en metale soos [[yster]] en [[nikkel]], wat hulle kerns vorm. Drie van die vier binnenste planete (Venus, Mars en die Aarde) het substansiële atmosfere; almal het impakkraters en tektoniese oppervlakeienskappe soos skeurdale en [[vulkaan|vulkane]]. ==== Mercurius ==== : [[Mercurius]] (0,4&nbsp;AE) is die planeet wat die naaste aan die Son is en dit is ook die kleinste planeet (0.055 Aardmassas). Mercurius het geen natuurlike satelliete nie en die enigste geologiese eienskappe (sover bekend) behalwe impakkraters is gelobde bulte of "rupes" ("afgrond" in [[Latyn]]), waarskynlik veroorsaak deur 'n periode van ineentrekking vroeg in die planeet se geskiedenis.<ref>Schenk P., Melosh H.J. (1994), ''Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere'', Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI....25.1203S</ref> Mercurius se geringe atmosfeer bestaan uit atome wat deur die sonwind van sy oppervlak af geblaas word.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |access-date=14 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20031205031515/http://www.nineplanets.org/mercury.html |archive-date= 5 Desember 2003 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die planeet se relatief groot ysterkern en dun mantel is nog nie geheel en al verklaar nie. Sommige teorieë beweer dat die planeet se buitenste lae deur 'n reuse impak weggestroop is en dat dit deur die jong Son se straling gekeer is om ten volle aan te was.<ref>Benz, W., Slattery, W. L., Cameron, A. G. W. (1988), ''Collisional stripping of Mercury's mantle'', Icarus, v. 74, p. 516–528.</ref><ref>Cameron, A. G. W. (1985), ''The partial volatilization of Mercury'', Icarus, v. 64, p. 285–294.</ref> ==== Venus ==== : [[Venus]] (0,7&nbsp;AE) se grootte is vergelykbaar met die Aarde (0.815 Aardmassas) en het ook, soos die Aarde, 'n dik silikaatmantel om 'n ysterkern, 'n substansiële atmosfeer en bewyse van interne geologiese aktiwiteit. Dit is egter baie droër as die Aarde en sy atmosfeer is negentig keer digter. Venus het geen natuurlike satelliete nie. Dit is die warmste planeet, met oppervlaktemperature van meer as 400&nbsp;°C, hoogs waarskynlik te danke aan die groot aantal kweekhuisgasse in die atmosfeer.<ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead }}</ref> Geen definitiewe bewyse van huidige geologiese aktiwiteit is op Venus bespeur nie, maar dit het nie 'n magnetiese veld wat die verdunning van sy substansiële atmosfeer sal voorkom nie; dít stel voor dat sy atmosfeer dikwels deur vulkaniese uitbarstings aangevul word.<ref>{{cite web |year=1999 |author=Paul Rincon |title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |format=PDF |accessdate=2006-11-19 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Aarde ==== : Die [[Aarde]] (1&nbsp;AE) is die grootste en digste van die binnenste planete en die enigste planeet wat (sover bekend) tans geologiese aktiwiteit het. Dit is ook die enigste bekende planeet wat lewe bevat. Die planeet so vloeibare hidrosfeer (wateromhulsel) is uniek onder die aardse planete en dit is ook die enigste planeet waar plaattektonika waargeneem is. Die Aarde se atmosfeer verskil drasties van dié van die ander planete: die aanwesigheid van lewe het dit so gewysig dat dit 21% vrye [[suurstof]] (O₂) bevat.<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602144823/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |url-status=dead }}</ref> Die Aarde het slegs een natuurlike satelliet, die [[Maan]],<ref>Daar word in die sterrekunde ook soms na die Maan as "Luna" verwys, om verwarring met ander planete se mane te voorkom</ref> die enigste groot satelliet van 'n aardse planeet in die Sonnestelsel. ==== Mars ==== : [[Mars]] (1,5&nbsp;AE) is kleiner as die Aarde en Venus (0.107 Aardmassas). Dit besit 'n tengerige atmosfeer wat hoofsaaklik uit [[koolstofdioksied]] bestaan. Die planeet se oppervlak is besaai met groot vulkane soos [[Olympus Mons]] en skeurdale soos [[Valles Marineris]]; die oppervlak toon ook dat geologiese aktiwiteit moontlik tot baie onlangs daar plaasgevind het. Mars se kenmerkende rooi kleur is as gevolg van roes: die grond op die rooi planeet is ryk aan yster.<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Mars het twee uiters klein natuurlike satelliete, [[Phobos (maan)|Phobos]] en [[Deimos (maan)|Deimos]]. Daar word geglo dat dié twee gevange asteroïdes is.<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |accessdate=2006-12-26}}</ref> === Asteroïdegordel === [[Lêer:InnerSolarSystem-af.png|300px|duimnael|'n Beeld van die hoofasteroïdegordel en die Trojaanse asteroïdes.]] [[Asteroïde]]s is meesal klein hemelliggame wat hoofsaaklik uit rotsagtige en metallieke nievlugtige minerale saamgestel is. Die hoofasteroïdegordel beslaan die wentelbaan tussen Mars en Jupiter, tussen 2,3 en 3,3&nbsp;AE. Daar word geglo dat dit oorblyfsels van die Sonnestelsel se vorming is, wat nie daarin geslaag het om te aan te was nie, as gevolg van die swaartekragstorings deur Jupiter. Asteroïde se groottes wissel van mikroskopies tot honderde kilometers wyd en hulle word as KSV's geklassifiseer, alhoewel sommiges, soos 4 Vesta en 10 Hygieia as dwergplanete herklassifiseer mag word indien daar bewys word dat hulle hidrostatiese of waterstandsewewig bereik het. Die asteroïdegordel bevat duisende der duisende, moontlik selfs miljoene voorwerpe wat 'n deursnit van meer as een kilometer het.<ref>{{cite web |year=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.alphagalileo.org/index.cfm?fuseaction=readRelease&Releaseid=9162 |accessdate=2006-06-23 |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113024732/http://www.alphagalileo.org/index.cfm?fuseaction=readRelease&Releaseid=9162 |url-status=dead }}</ref> Ten spyte hiervan is die totale massa waarskynlik minder as 'n duisendste van die Aarde s'n.<ref name=Krasinsky2002>{{cite journal |authorlink=Georgij A. Krasinsky |first=G. A. |last=Krasinsky |last2=Pitjeva |first2=E.V. |last3=Vasilyev |first3= M.V. |last4=Yagudina |first4==E.I. |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |month=July |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> Die hoofgordel bevat uitgestrekte ruimtes waarin geen voorwerpe voorkom nie: ruimtetuie beweeg dikwels met gemak deur hierdie gebied. Asteroïdes met 'n deursnit tussen 10 en 10⁻⁴&nbsp;m staan bekend as meteorïdes.<ref>{{cite journal |author=Beech, M. |first2=Duncan I. |last2=Steel |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369007834 |accessdate=2006-08-31}}</ref> ==== Ceres ==== [[Lêer:Ceres - PIA19619 (cropped).jpg|duimnael|links|Ceres]] : [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] (2,77&nbsp;AE) is die grootste liggaam in die asteroïdegordel en is geklassifiseer as 'n [[dwergplaneet]]. Dit het 'n deursneë van net onder 1000&nbsp;km, groot genoeg vir die dwergplaneet se swaartekrag om dit in 'n sferiese vorm te trek. Met die ontdekking van Ceres in die 19de eeu is dit as 'n planeet beskou, maar in die 1850's is dit as 'n asteroïde herklassifiseer, ná verdere ondersoek die teenwoordigheid van meer asteroïdes bevestig het.<ref>{{cite web |title=History and Discovery of Asteroids |format=DOC |work=NASA |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |access-date=29 Augustus 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214232626/http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |archive-date=14 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ceres is in 2006 opnuut as 'n dwergplaneet geklassifiseer. ==== Asteroïdegroepe ==== : Asteroïdes in die hoofgordel word verdeel in asteroïdegroepe en asteroïdefamilies. Asteroïdemane is asteroïdes wat om groter asteroïdes wentel. Hulle word nie so duidelik as planetêre mane onderskei nie en is soms selfs so groot as die voorwerpe waarom hulle wentel. Die asteroïdegordel bevat ook hoofgordelkomete, wat moontlik die bron van die Aarde se water was.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Phil Berardelli |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work=SpaceDaily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082407/https://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Trojaanse asteroïdes word in een van Jupiter se vierde en vyfde Lagrange-punte (punte van stabiele swaartekrag) aangetref; "Trojaan" word ook gebruik vir klein liggame in enige ander planetêre of satelliet-Langrange-punt. Hilda-asteroïdes volg 'n 2:3 omwentelingsresonansie met Jupiter: dit beteken dat hulle drie keer om die Son wentel vir elke twee keer wat Jupiter om die Son wentel. Die binnenste Sonnestelsel bevat ook [[Aardskrammers]], waarvan baie die wentelbane van die binnenste planete kruis. == Buitenste Sonnestelsel == Die buitenste streek van die Sonnestelsel is die tuiste van die reuseplanete en hulle planeetgrootte satelliete. Baie kortstondige komete, waaronder ook die kentaurs, se wentelbane strek tot in hierdie streek. Die soliede voorwerpe in hierdie streek is uit 'n hoër proporsie [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtige]] stowwe saamgestel, soos water, ammoniak en metaan (daar word in planetêre wetenskap dikwels na hierdie vlugtige stowwe as "ysse" verwys). Hierdie samestelling is in kontras met die rotsagtige samestelling van die binnenste planete. === Buitenste planete === {{Hoofartikel|Reuseplaneet}} [[Lêer:Gas giants in the solar system.jpg|duimnael|Van bo na onder: Neptunus, Uranus, Saturnus en Jupiter (nie volgens skaal nie).]] Die vier buitenste planete, of reuseplanete, beslaan saam 99% van die massa wat om die Son wentel. Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit waterstof en helium, terwyl Uranus en Neptunus 'n groter proporsie ysse in hulle samestelling het. Sommige sterrekundiges het voorgestel dat hulle in hulle eie kategorie geplaas moet word, naamlik "ysreuse".<ref>{{cite web |title=Formation of Giant Planets |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson |work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |year=2006 |url=http://caltech-era.org/faculty/stevenson/pdfs/lissauer&stevenson(PPV).pdf |format=PDF |accessdate=2006-01-16 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Al vier die reuseplanete het 'n planetêre ringstelsel, alhoewel slegs Saturnus s'n maklik vanaf die Aarde waargeneem kan word. ==== Jupiter ==== : [[Jupiter]] (5.2&nbsp;AE) se massa is gelyk aan dié van 318 Aardes, of 2,5 keer die massa van al die ander planete saam. Hierdie [[gasreus]] bestaan hoofsaaklik uit [[waterstof]] en [[helium]]. Sy sterk interne hitte is verantwoordelik vir 'n aantal semi-permanente eienskappe in die planeet se atmosfeer, soos wolkegordels en die [[Groot Rooi Kol]]. Jupiter het 63 natuurlike satelliete (sover bekend). Die vier grootstes, [[Ganimedes (maan)|Ganimedes]], [[Kallisto (maan)|Kallisto]], [[Io (maan)|Io]] en [[Europa (maan)|Europa]], toon ooreenkomste met aardse planete, soos vulkanisme en interne verwarming.<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20001110105200/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate |archive-date=10 November 2000 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Ganimedes is die grootste satelliet in die Sonnestelsel en is selfs groter as Mercurius. ==== Saturnus ==== : [[Saturnus]] (9,5&nbsp;AE) is bekend vir sy merkwaardige ringstelsel. Die planeet deel eienskappe met Jupiter, byvoorbeeld die samestelling van sy atmosfeer. Hy is egter minder massief, met 'n massa gelyk aan dié van 95 Aardes. Saturnus het sestig satelliete (sover bekend), asook nog drie onbevestigde satelliete. Twee van sy satelliete, [[Titaan (maan)|Titaan]] en [[Enkelados]], toon tekens van geologiese aktiwiteit, alhoewel hulle hoofsaaklik uit ys bestaan.<ref>{{cite web |title=Cryovolcanism on the icy satellites |author=J. S. Kargel |work=U.S. Geological Survey |year=1994 |url=http://www.springerlink.com/content/n7435h4506788p22/ |accessdate=2006-01-16 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Titan is groter as die planeet Mercurius en is die enigste satelliet in die Sonnestelsel met 'n substansiële atmosfeer. ==== Uranus ==== : [[Uranus]] (19.6&nbsp;AE) het 'n massa gelyk aan 14 Aardes en is die ligste van die buitenste planete. Die planeet is uniek siende dat dit op sy sy om die Son wentel: die skuinste van Uranus se as is meer as 90&nbsp;grade tot die eklipties. Hy het 'n baie kouer kern as die ander reuseplanete en straal bitter min hitte na die ruimte uit.<ref>{{cite web |title=10 Mysteries of the Solar System |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart |work=Astronomy Now |year=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Uranus het (sover bekend) 27 natuurlike satelliete, waarvan Titiana, Oberon, Umbriel, Ariel en Miranda die grootste is. ==== Neptunus ==== : [[Neptunus]] (30&nbsp;AE) is ietwat kleiner as Uranus, maar het steeds 'n groter massa (gelyk aan 17 Aardes) en is dus [[digtheid|digter]]. Hy straal ook meer interne hitte uit, maar nie soveel as Jupiter of Saturnus nie.<ref>{{cite web |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |archive-date=7 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Neptunus het 13 satelliete (sover bekend). Die grootste, Triton, is geologies aktief, met geisers van vloeibare stikstof.<ref>{{cite web |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |author=Duxbury, N.S., Brown, R.H. |work=Beacon eSpace |year=1995 |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |accessdate=2006-01-16 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead }}</ref> Triton is die enigste groot satelliet met 'n terugwaartse wentelbaan. Neptunus word deur 'n aantal planetoïdes in sy wentelbaan vergesel: hulle staan as Neptunus-Trojane bekend en is in 'n 1:1 wentelresonansie met die planeet, wat beteken dat hulle mekaar in dieselfde wentelbaan volg === Komete === [[Lêer:Comet c1995o1.jpg|regs|duimnael|Die komeet Hale-Bopp.]] Komete is klein sonnestelselliggame, gewoonlik slegs 'n paar kilometer wyd, wat hoofsaaklik uit vlugtige ysse saamgestel is. Hulle het hoogs [[eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentriese]] wentelbane: gewoonlik 'n perihelium binne-in die wentelbane van die binnenste planete en 'n aphelium ver agter Pluto. Wanneer 'n komeet die Sonnestelsel binnekom, veroorsaak die son se nabyheid dat die ysige oppervlak van die komeet verdamp en ioniseer, wat 'n ''koma'' veroorsaak: 'n lang, waasagtige stert van gas en stof wat dikwels aan die blote oog sigbaar is. Kortstondige komete het wentelbane wat minder as tweehonderd jaar duur. Langdurige komete het wentelbane wat duisende jare kan neem. Daar word geglo dat kortstondige komete in die Kuipergordel ontstaan het, terwyl langdurige komete, soos Hale-Bopp, van die Oortwolk afkomstig is. Baie komeetgroepe, soos die Kreutz-groep, het gevorm uit die uiteenskeuring van 'n enkele ouerkomeet.<ref>{{cite journal |author=Sekanina, Zdenek |year=2001 |title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |volume=89 p.78–93}}</ref> Sommige komete met [[hiperbool|hiperboliese]] wentelbane het moontlik buite die Sonnestelsel ontstaan, alhoewel dit moeilik is om hulle presiese wentelbaan te bepaal.<ref name="hyperbolic">{{cite journal |last=Królikowska |first=M. |year=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_base_ora&url=articles/aa/full/2001/34/aa1250/aa1250.right.html&access=standard&Itemid=81 |accessdate=2007-01-02}}</ref> Ou komete waarvan die meeste vlugtige stowwe deur sonverwarming uitgedryf is, word dikwels as asteroïdes gekategoriseer.<ref>{{cite web |url=http://www.springerlink.com/content/x0358l71h463w246/ |title=The activities of comets related to their aging and origin |author=Fred L. Whipple |accessdate=2006-12-26 |date=1992-04-01 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kentaurs ==== Kentaurplanetoïedes is ysige, komeetagtige liggame, met 'n semi-belangrike as wat groter as Jupiter is (5,5&nbsp;AE) en kleiner as Neptunus is (30&nbsp;AE). Die grootste bekende kentaur is 10199 Chariklo, met 'n deursneë van ongeveer 250&nbsp;km.<ref name=spitzer>{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |access-date=21 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527163615/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste kentaur wat ontdek is, is 2060 Chiron en word ook as 'n komeet geklassifiseer (95P), siende dat dit net soos ander komete 'n koma ontwikkel wanneer dit naby die Son kom.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |accessdate=2006-06-23 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |url-status=dead }}</ref> == Trans-neptuniese streek == Die gebied verby Neptunus, soms verwys na as die "trans-neptuniese streek", is steeds hoofsaaklik onbekend. Dit ''blyk'' uit veral klein liggame te bestaan: die grootste liggaam het 'n deursnit gelykstaande aan 'n vyfde van die van die Aarde en 'n massa kleiner as die Maan. Hierdie liggame bestaan hoofsaaklik uit klip en ys. === Kuipergordel === [[Lêer:Buitenste sonnestelselvoorwerpe.png|duimnael|300 px|Uitstipping van al die bekende voorwerpe in die Kuipergordel, saam met die vier buitenste planete.]] Die Kuipergordel is 'n groot ring wat uit brokstukke bestaan, soortgelyk aan die asteroïdegordel, alhoewel die voorwerpe in die Kuipergordel hoofsaaklik uit ys bestaan. Dit strek van 30 tot 5050&nbsp;AE vanaf die Son. Dit bestaan hoofsaaklik uit KSV's, maar baie van die groter voorwerpe, soos 50000 Quaoar, 20000 Varuna en 90482 Orcus mag moontlik in die toekoms as dwergplanete herklassifiseer word. Volgens beraming is daar meer as 100 000 Kuipergordelvoorwerpe met 'n deursnit van meer as 50&nbsp;km, maar daar word geglo dat die gesamentlike massa van die Kuipergordel slegs 'n tiende, of moontlik selfs 'n honderdste van die Aarde se massa het.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{cite web |year=2006 |author=Audrey Delsanti and David Jewitt |title=The Solar System Beyond The Planets |work=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |format=PDF |accessdate=2007-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archivedate=2006-05-25 |url-status=live }}</ref> Baie Kuipergordelvoorwerpe het verskeie satelliete en die meeste het wentelbane wat hulle buite die ekliptiese vlak neem. [[Lêer:TheKuiperBelt Projections 55AU Classical Plutinos.svg|links|duimnael|Hierdie diagram toon die verdeling van die Kuipergordel in 'n klassieke en resonante gordel.]] Die Kuipergordel kan rofweg in twee gedeel word: die "klassieke" gordel en die "resonansie"-gordel. Resonante voorwerpe beweeg in baanresonansie met Neptunus: hulle wenteltyd om die Son is presies 3/2 keer so groot as Neptunus se wenteltyd. Die klassieke gordel bestaan uit voorwerpe wat geen resonansie met Neptunus het nie en strek van ongeveer 39,4 tot 47,7&nbsp;AU.<ref>{{cite web |year=2005 |author=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |work=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |accessdate=2006-09-07 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |url-status=dead }}</ref> ==== Pluto en Charon ==== : [[Pluto]] (ongeveer 39&nbsp;AE) is 'n dwergplaneet en die grootste bekende voorwerp in die Kuipergordel. Met Pluto se ontdekking in 1930 was dit as die negende planeet beskou, maar hierdie klassifikasie is in 1996 verander met die aanneming van 'n amptelike definisie van 'n planeet. Pluto het 'n relatief eksentriese wentelbaan, met 'n [[Baanhelling|inklinasie]] van 17 grade tot die ekliptiese vlak wat strek van 29,7 AE tydens perihelium (steeds binne die wentelbaan van Neptunus) tot 49,5 AE tydens aphelium. [[Lêer:Pluto system 2006.jpg|regs|duimnael|Pluto en sy drie bekende mane]] : Dit is nie duidelik of Charon, Pluto se grootste maan, in die toekoms as 'n dwergplaneet geklassifiseer sal word en of dit sy huidige klassifikasie sal behou nie. Beide Pluto en Charon wentel om 'n barisentrum van swaartekrag bo hulle oppervlakke, wat beteken dat Pluto-Charon 'n binêre stelsel is. ('n Barisentrum is die punt tussen twee voorwerpe waar hulle aantrekkingskragte balanseer.) Pluto se twee kleiner mane, [[Nix (maan)|Nix]] en [[Hidra (maan)|Hidra]], wentel om Pluto en Charon. : Pluto is in die resonante gordel geleë en het 'n 3:2 baanresonansie met Neptunus, wat beteken dat Pluto twee keer om die Son wentel vir elke drie omwentelings deur Neptunus. Kuipergordelvoorwerpe wat in hierdie resonansie deel, word "plutino's" genoem.<ref name="Fajans_et_al_2001">{{cite science |last=Fajans |first=J. |coauthors=L. Frièdland |month=October |year=2001 |title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |journal=American Journal of Physics |volume=69 |issue=10 |pages=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |url=http://scitation.aip.org/journals/doc/AJPIAS-ft/vol_69/iss_10/1096_1.html |accessdate=2006-12-26 |abstract=http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&id=AJPIAS000069000010001096000001&idtype=cvips&gifs=yes}}</ref> ==== Haumea en Makemake ==== : Haumea (ongeveer 43.34&nbsp;AE) en Makemake (gemiddeld 45.79&nbsp;AE) is (sover bekend) die grootste voorwerpe in die klassieke Kuipergordel. Haumea is eiervorming en het twee mane. Makemake is die tweede helderste voorwerp in die Kuipergordel (na Pluto). Alhoewel daar na Haumea en Makemake eers as '''2003 EL₆₁''' en '''2005 FY₉''' verwys is (respektiewelik), is hulle in 2008 tot dwergplanete bevorder en name gegee.<ref name=name /> Hulle wentelbane is teen 'n skuinser as as Pluto s'n (28° and 29°)<ref name=Buie>{{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=5 April 2008 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |access-date=13 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527191044/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en word ander as Pluto geensins deur Neptunus beïnvloed nie (hulle vorm dus deel van die klassieke Kuipergordel). === Verstrooide skyf === [[Lêer:TheKuiperBelt Projections 100AU Classical SDO.svg|duimnael|regs|Hierdie diagram toon die verdeling van die Kuipergordel in 'n klassieke (blou) en resonante gordel (groen), met die verstrooide skyf in swart.]] Die verstrooide skyf oorvleuel die Kuipergordel, maar strek verder na buite. Daar word geglo dat hierdie streek moontlik die bron van kortstondige komete is en dat voorwerpe in die verstrooide skyf moontlik in 'n onreëlmatige wentelbaan uitgewerp is deur die swaartekraginvloed toe Neptunus vroeg in sy lewe na buite (weg van die Aarde af) beweeg het. Meeste voorwerpe in die verstrooide skyf het 'n perihelium in die Kuipergordel, maar 'n aphelium tot 150&nbsp;AE van die Son af. Hierdie voorwerpe se wentelbane is ook teen 'n uiters skuins hoek met die [[sonnebaan]] en dikwels byna loodreg Sommige sterrekundiges beskou die verstrooide skyf as net nog 'n deel van die Kuipergordel en beskryf die voorwerpe daarin as "verstrooide Kuipergordelvoorwerpe".<ref>{{cite web |year=2005 |author=David Jewitt |title=The 1000 km Scale KBOs |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |access-date=16 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603175151/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date= 3 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Eris and dysnomia2.jpg|duimnael|links|Eris en sy maan, Disnomia.]] ==== Eris ==== : [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] (68&nbsp;AE gemiddeld) is die grootste bekende verstrooide skyfvoorwerp en het 'n debat begin oor presies wat planeet is: Eris is naamlik 5% groter as Pluto met 'n beraamde deursnit van 2400&nbsp;km. Dit is die grootste dwergplaneet<ref>{{cite web |year=2005 |author=Mike Brown |title=The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet. |work=CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |access-date=15 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910100339/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |archive-date=10 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en het een maan, Disnomia. Eris het (soos Pluto) 'n hoogs eksentriese wentelbaan, met 'n perihelium van 38,2&nbsp;AU (rofweg dieselfde afstand as wat Pluto van die Son af is) en 'n aphelium van 97,6&nbsp;AU. Eris se wentelbaan is teen 'n hoek van 44° tot die [[sonnebaan]]. == Verste streke == Dit is nie 100% duidelik waar die Sonnestelsel eindig en interstellêre ruimte begin nie, aangesien die Sonnestelsel se grense deur twee kragte gevorm word: die sonwind en die Son se swaartekrag. Die buitenste grens van die sonwind se invloed is rofweg vier keer die afstand tussen Pluto en die Son; hierdie ''heliopouse'' word as die begin van die interstellêre materie beskou.<ref name="Voyager" /> Daar word egter geglo dat die Son se Hill-sfeer, dit wil sê, die effektiewe bereik van die Son se swaartekraginvloed, tot 'n duisend keer verder strek. === Heliopouse === [[Lêer:Voyager 1 tree sonskede binne.jpg|links|duimnael|300px|Die Voyager-tuie tree die sonskede binne.]] Die helio- of sonsfeer word in twee aparte streke gedeel. Die sonwind reis teen omtrent 40 000&nbsp;km/s tot dit teen die plasmagolwe in die interstellêre materie bots. Dit botsing vind in die gebied bekend as "grensskok" plaas, omtrent 80–100&nbsp;AE windop vanaf die Son en omtrent 200&nbsp;AE windaf vanaf die Son.<ref name=fahr /> Hier word die wind baie stadiger, digter en word dit meer stormagtig;<ref name=fahr /> dit vorm 'n groot ovaalstruktuur wat as die "sonskede" bekend staan. Die sonskede lyk baie soos 'n komeet se stert en tree ook soos een op: dit strek 40&nbsp;AE buitentoe windop vanaf die Son, maar het 'n "stert" wat baie maal dié afstand in die teenoorgestelde rigting strek. Beide ''[[Voyager 1]]'' en ''[[Voyager 2]]'' het deur die grensskok gereis en die sonskede ingegaan, teen 94 and 84&nbsp;AE vanaf die Son (respektiewelik).<ref>{{cite journal | doi=10.1126/science.1117684 | year=2005 | month=September | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; Mcdonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2017 | volume=309 | issue=5743 | pages=2017–20 | issn=0036-8075 | pmid=16179468 | journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1038/nature07022 | year=2008 | month=July | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; Mcdonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=An asymmetric solar wind termination shock | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/71 | volume=454 | issue=7200 | pages=71–4 | issn=0028-0836 | pmid=18596802 | journal=Nature }}</ref> Die buitenste grens van die sonskede, die heliopouse, is die punt waar die sonwind eindig en is die begin van interstellêre ruimte.<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vorm van die buitenste rand van die sonskede is waarskynlik beïnvloed deur die vloeistofdinamika met wisselwerkings met die interstellêre wind<ref name="fahr">{{cite journal |year=2000 |author=Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H. |title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |journal=Astronomy & Astrophysics | volume=357 | pages=268 |url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf | format=PDF | bibcode=2000A&A...357..268F }} See Figures 1 and 2.</ref> en magneetvelde van die Son na die suide. Die noordelike halfrond strek ongeveer 9 AE verder as die suidelike halfrond. Verby die heliopouse, by ongeveer 230&nbsp;AE, lê die "boogskok", 'n plasmaspoor wat deur die Son gelaat word soos dit deur die [[Melkweg]] reis.<ref>{{cite web |date=24 Junie 2002 |author=P. C. Frisch (University of Chicago) |title=The Sun's Heliosphere & Heliopause |work=[[:en:Astronomy Picture of the Day]] |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802140717/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |archive-date= 2 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Geen ruimtetuig het tot dusver deur die heliopouse gereis nie, dus is die onmoontlik om presies te weet wat se kondisies in die plaaslike interstellêre ruimte heers. Daar word verwag dat NASA se Voyager-ruimtetuig in die volgende dekade deur die heliopouse sal reis en kosbare data rakende stralingsvlakke en die sonwind na die Aarde sal stuur.<ref>{{cite web |year=2007 |title=Voyager: Interstellar Mission |work=NASA Jet Propulsion Laboratory |url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |access-date=8 Mei 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20040202072959/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date= 2 Februarie 2004 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit is nie duidelik tot watter mate die sonskede die Sonnestelsel teen kosmiese strale beskerm nie. 'n Span wat deur NASA gefinansier word het 'n konsep ontwikkel van 'n ''Vision Mission'' ("visie missie") wat daaraan toegewy is om 'n sonde na die sonskede te stuur.<ref>{{cite conference |title=Innovative Interstellar Explorer |author=R. L. McNutt, Jr. et al. | booktitle= Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects |publisher=AIP Conference Proceedings |volume=858 |pages=341–347 |year=2006 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M |doi=10.1063/1.2359348}}</ref><ref>{{cite web |year=2007 |title=Interstellar space, and step on it! |work=New Scientist |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |date=2007-01-05 |accessdate=2007-02-05 |author=Anderson, Mark |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |url-status=dead }}</ref> === Oortwolk === [[Lêer:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|duimnael|upright=1.3|'n Kunstenaarsvoorstelling van die Kuipergordel en die Oortwolk.]] Die teoretiese Oortwolk is 'n groot massa van tot 'n triljoen ysige voorwerpe. Daar word geglo dat dit die Sonnestelsel by ongeveer 50&nbsp;000&nbsp;AE (omtrent 1 ligjaar) omring en moontlik sover strek as 100&nbsp;000&nbsp;AE (1,87&nbsp;ligjaar). Dit word ook geglo dat die Oortwolk die bron vir alle langdurige komete is, aangesien die Oortwolk self bestaan uit komete wat deur die swaartekragwisselwerkings van die buitenste planete uit die binnenste Sonnestelsel gestoot is. Voorwerpe in die Oortwolk beweeg baie stadig en kan gestoor word deur ongereelde gebeurtenisse soos botsings, die swaartekrag van 'n verbygaande ster, die gety van die sterrestelsel en die gety van die Melkweg.<ref>{{cite web |year=2001 |author=Stern SA, Weissman PR. |title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud. |work=Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation |access-date=19 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512142732/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve |archive-date=12 Mei 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807064224/http://nineplanets.org/kboc.html |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Sedna-NASA.JPG|regs|duimnael|Teleskopiese beeld van Sedna.]] ==== Sedna ==== 90377 Sedna (ongeveer 525,86 AE) is 'n groot, rooierige Pluto-agtige voorwerp met 'n reusagtige, hoogs elliptiese wentelbaan met 'n perihelium van ongeveer 76&nbsp;AE en 'n aphelium van 928&nbsp;AE. Dit neem Sedna 12 050 jaar om sy reuse wentelbaan te voltooi. Dit is in 2003 deur Mike Brown ontdek, wat volhou dat dit nie deel van die verstrooide skyf of die Kuipergordel kan wees nie, aangesien sy perihelium te ver is om deur Neptunus se migrasie geaffekteer te wees. Hy is deel van 'n groep sterrekundiges wat glo dat Sedna 'n geheel en al nuwe soort bevolking verteenwoordig. Die voorwerp 2000 CR₁₀₅ sal dan ook moontlik deel van hierdie nuwe groep vorm: dit het 'n perihelium van 45&nbsp;AE, 'n aphelium van 415&nbsp;AE en 'n wentelbaan wat 3420 jaar neem om te voltooi.<ref>{{cite web |year=2004 |author=David Jewitt |title=Sedna – 2003 VB₁₂ |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602224955/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |archive-date= 2 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Brown verwys na hierdie voorwerpe as deel van die "Binnenste Oortwolk", siende dat hulle moontlik deur 'n soortgelyke proses gevorm is as die voorwerpe in die Oortwolk.<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=CalTech |access-date=2 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20041204015531/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |archive-date= 4 Desember 2004 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedna is waarskynlik 'n dwergplaneet, alhoewel sy vorm nog nie met sekerheid bepaal is nie. === Grense === Daar is steeds groot dele van ons Sonnestelsel wat onbekend is. Daar word beraam dat die Son se swaartekragveld omliggende sterre so ver weg as twee ligjare (125&nbsp;000&nbsp;AE) domineer. In kontras plaas lae beramings vir die radius van die Oortwolk dit nie verder as 50 000&nbsp;AE nie.<ref>{{cite book |title=The Solar System: Third edition |author=T. Encrenaz, J.P. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka |publisher=Springer |year=2004 |pages=1}}</ref> Ten spyte van ontdekkings soos Sedna, is die streek tussen die Kuipergordel en die Oortwolk, 'n gebied met 'n radius van tienduisende AE, basies steeds ongekarteer. Daar is ook steeds studies wat op die gebied tussen Mercurius en die Son fokus.<ref>{{cite web |year=2004 |author=Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. |title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |accessdate=2006-07-23 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830021911/http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520&unc=ml |url-status=dead }}</ref> Dis waarskynlik dat daar in die toekoms nuwe voorwerpe in hierdie ongekarteerde gebiede ontdek sal word. == Die Sonnestelsel in ons sterrestelsel == {{Kombi-beeld|Milky Way 2005.jpg|Melkweg Spiraalarm.png|| |align=left |caption1=Die Melkweg (voorstelling) |caption2=Die ligging van die Sonnestelsel in die Melkweg }} Die Sonnestelsel is in die [[Melkweg]] geleë, 'n [[sterrestelsel]] met 'n deursneë van 100&nbsp;000 ligjare wat ongeveer 200 miljard sterre bevat.<ref>{{cite web |title=Magnetic fields in cosmology |author=A.D. Dolgov |year=2003 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110026/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Son is in een van die Melkweg se buitenste spiraalarms, bekend as die [[Orion-Cygnus-arm]].<ref>{{cite web |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |author=R. Drimmel, D. N. Spergel |year=2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509103450/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy lê tussen 25&nbsp;000 en 28&nbsp;000 van die Melkweg se kern en beweeg teen ongeveer 220&nbsp;km/s. Teen hierdie spoed neem dit die Son 225 tot 250 miljoen jaar om een omwenteling om die Melkweg se kern te voltooi. Hierdie omwenteling staan as 'n galaktiese jaar bekend.<ref>{{cite web |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year |first=Stacy |last=Leong |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |year=2002 |work=The Physics Factbook |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527062420/https://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is waarskynlik dat die Sonnestelsel se ligging in die Melkweg 'n rol in die [[evolusie]] van lewe op Aarde gespeel het. Die Sonnestelsel het 'n byna sirkelvormige wentelbaan en wentel teen ongeveer dieselfde spoed as die Melkweg se spiraalarms, wat beteken dat dit nie sommer ''deur'' hierdie arms beweeg nie. Die spiraalarms is naamlik die tuiste van groter konsentrasies moontlik gevaarlike [[supernova]]e en die feit dat die Aarde nie dikwels in die buurt van hierdie supernovae kom nie, het aan ons planeet lang tye van interstellêre stabiliteit gegee, waartydens lewe kon ontwikkel.<ref name="astrobiology">{{cite web |year=2001 |author=Leslie Mullen |title=Galactic Habitable Zones |work=Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Sonnestelsel lê ook ver buite die sterbeknopte middel. Naby die Melkweg se middel sou die swaartekrag van nabye sterre die liggame in die Oortwolk steur en baie komete na die binnenste Sonnestelsel stuur, wat moontlik tot katastrofiese botsings met die Aarde kon lei. Die kragtige straling vanuit die Melkweg se kern sou ook met die evolusie van komplekse leefvorms kon inmeng.<ref name=astrobiology /> Sommige wetenskaplikes het voorgestel dat die Sonnestelsel tog deur onlangse supernovae geraak is, selfs al is hy so ver van die kern geleë. Volgens hulle teorieë sou die supernovae die lewe op Aarde reeds die laaste 35 000 jaar negatief beïnvloed het, deur brokstukke in die vorm van radio-aktiewe stof en groter, komeetagtige liggame na die Son te slinger.<ref>{{cite web |year=2005 |author=|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work=Physorg.com |url=http://www.physorg.com/news6734.html |accessdate=2007-02-02}}</ref> === Omgewing === [[Lêer:local bubble.jpg|duimnael|180px|Kunstenaarsvoorstelling van die [[lokale borrel]].]] Die onmiddellike galaktiese omgewing om die Sonnestelsel staan as die lokale interstellêre wind bekend: 'n area van digte "wolke" in die andersins leë gebied wat as die [[lokale borrel]] bekend staan. Die lokale borrel is 'n warm, meestal leë ruimte wat ongeveer 300 ligjare in deursnit is. Die ruimte is deurdring met hoë-temperatuur plasma, wat voorstel dat dit die produk van verskeie onlangse supernovae is.<ref>{{cite web |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die rigting van die pad wat die Son deur die ruimte volg kom in die buurt van die Herkules-sterrebeeld, in die rigting van die huidige ligging van die helder ster Vega.<ref>{{cite web |year=2003 |author=C. Barbieri |title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work=IdealStars.com |url=http://www.google.com/search?q=cache:yKkhLXIaAvoJ:debora.pd.astro.it/planets/barbieri/IngAeroAnnoA2004-05/5_LecturesAstroAstrofIng04_05QuintaSettimana.ppt+Elementi+di+Astronomia+e+Astrofisica+per+il+Corso+di+Ingegneria+Aerospaziale+V+settimana&hl=en&ct=clnk&cd=1&gl=us |accessdate=2007-02-12}}</ref> Daar is relatief min sterre binne-in die eerste tien ligjare vanaf die Son. Die naaste is die trippelsterstelsel Alfa Centauri, wat ongeveer 4,4 ligjaar weg is. Alfa Centauri A en Alfa Centauri B is 'n paar sterre soortgelyk aan die Son, terwyl die klein rooidwerg Alfa Centauri C (ook bekend as Proxima Centauri) die paartjie teen 'n afstand van 0,2 ligjaar omwentel. Die volgende sterre wat die naaste aan die Son is, is drie rooidwerge: die Ster van Barnard (5,9 ligjaar), Wolf 359 (7,8 ligjaar) en Lalande 21185 (8,3 ligjaar). Die grootste ster in die eerste 10 ligjaar is Sirius, 'n helder [[hoofreeks]]ster wat ongeveer twee keer so groot as die Son is en deur 'n witdwerg, Sirius B, omwentel word. Sirius lê ongeveer 8,6 ligjaar van die Son af. Die ander stelsels binne-in die eerste 10 ligjaar is die binêre rooidwerg-stelsel Luyten 726-8 (8,7 ligjaar) en die enkele rooidwerg Ross 154 (9,7 ligjaar).<ref>{{cite web |title=Stars within 10 light years |url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work=SolStation |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125001921/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |archive-date=25 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die naaste ster wat soortgelyk aan die Son is en ook in 'n enkelstelsel geleë is, is Tau Ceti, wat 11,9 ligjaar hiervandaan is. Tau Ceti het ongeveer 80% van die Son se massa, maar slegs 60% van sy helderheid.<ref>{{cite web |title=Tau Ceti |url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |work=SolStation |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524200026/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die naaste eksoplaneet wentel om die ster Epsilon Eridani, 'n ster wat ietwat dowwer en rooier as die Son is en 10,5 ligjaar hiervandaan is. Die ster se een bevestigde planeet, Epsilon Eridani b, besit rofweg 1,5 keer die massa van Jupiter en neem 6,9 jaar om sy ster te omwentel.<ref>{{cite web |title=HUBBLE ZEROES IN ON NEAREST KNOWN EXOPLANET |work=Hubblesite |year=2006 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |access-date=13 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709100728/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |archive-date=9 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vorming en ontwikkeling == {| class="wikitable" style="float:right;" |+ Die Sonnestelsel se<br />volopste isotope<ref>{{cite book |first=David |last=Arnett |year=1996 |title=Supernovae and Nucleosynthesis |url=https://archive.org/details/supernovaenucleo0000arne |edition=1st |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=0-691-01147-8 |oclc=33162440}}</ref> ![[Isotoop]] !Nukleï&nbsp;per<br />miljoen |- | Waterstof-1 ||style="text-align:right"| 705&nbsp;700 |- | Helium-4 ||style="text-align:right"| 275&nbsp;200 |- | Suurstof-16 ||style="text-align:right"| 5&nbsp;920 |- | Koolstof-12 ||style="text-align:right"| 3&nbsp;032 |- | Neon-20 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;548 |- | Yster-56 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;169 |- | Stikstof-14 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;105 |- | Silikon-28 ||style="text-align:right"| 653 |- | Magnesium-24 ||style="text-align:right"| 513 |- | Swawel-32 ||style="text-align:right"| 396 |- | Neon-22 ||style="text-align:right"| 208 |- | Magnesium-26 ||style="text-align:right"| 79 |- | Argon-36 ||style="text-align:right"| 77 |- | Yster-54 ||style="text-align:right"| 72 |- | Magnesium-25 ||style="text-align:right"| 69 |- | Kalsium-40 ||style="text-align:right"| 60 |- | Aluminum-27 ||style="text-align:right"| 58 |- | Nikkel-58 ||style="text-align:right"| 49 |- | Koolstof-13 ||style="text-align:right"| 37 |- | Helium-3 ||style="text-align:right"| 35 |- | Silikon-29 ||style="text-align:right"| 34 |- | Natrium-23 ||style="text-align:right"| 33 |- | Yster-57 ||style="text-align:right"| 28 |- | Waterstof-2 ||style="text-align:right"| 23 |- | Silikon-30 ||style="text-align:right"| 23 |} Die Sonnestelsel is gevorm deur die swaartekragineenstorting van 'n molekulêre wolk, ongeveer 4,6 miljard jaar gelede. Hierdie wolk was waarskynlik 'n aantal ligjare in deursnee en het moontlik geboorte aan verskeie sterre gegee.<ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |accessdate=2006-12-27}}</ref> Die streek wat later die Sonnestelsel sou word het ineengestort en, as gevolg van die behoud van hoekmomentum, vinniger omwentelings begin maak. Die middel, waar die meeste massa opeengehoop het, het toenemend warmer as die omliggende skyf geword.<ref name="Arizona" /> Soos die ineenkrimpende nebula omwentel het, het dit afgeplat en begin om 'n wentelende sogenaamde "protoplanetêre skyf" met 'n deursnit van ongeveer 200&nbsp;AE te vorm,<ref name="Arizona" /> met 'n warm, digte protoster in die middel.<ref>{{cite science |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 | abstract=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;307/5706/68 | accessdate=2006-11-16}}</ref><ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref> Die planete is deur die aanwas van hierdie skyf gevorm.<ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> [[Lêer:redgiantsun.gif|duimnael|links|'n Kunstenaarsvoorstelling van die toekomstige ontwikkel van die Son. Links: hoofreeks; middel: rooi reus; regs, witdwerg.]] Binne 50 miljoen jaar het die druk en digtheid van [[waterstof]] in die middel van die protoster só gestyg dat kernfusie begin plaasvind het.<ref name=Yi2001>{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> Die temperatuur, reaksietempo, druk en digtheid het toegeneem tot 'n hidrostatiese ewewig bereik is, waar die warmte-energie die teenwig van die krag van die swaartekragineenstorting vorm. Op hierdie stadium het die Son 'n [[hoofreeks]]ster geword.<ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> Die huidige Sonnestelsel sal voortduur tot die Son begin om van die Hertzsprung-Russell-diagram af te wyk. Die Son het 'n beperkte hoeveelheid waterstof wat voortdurend opgebrand word. Namate die waterstof opraak, sal die energie-opbrengs wat die kern ondersteun afneem, wat sal veroorsaak dat die Son ineen sal krimp. Die toename in druk verhit die kern, wat veroorsaak dat die waterstof vinniger brand. Dit veroorsaak dat die Son elke 1,1 miljard jaar ongeveer 10% helderder brand.<ref>{{cite web |title=Science: Fiery future for planet Earth |author=Jeff Hecht |work=NewScientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |year=1994 |access-date=29 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601234315/http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |archive-date= 1 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In ongeveer 5,4&nbsp;miljard jaar, sal die waterstof in die Son se kern geheel en al in helium omgesit wees, wat die einde van die hoofreeksfase sal aandui. Teen hierdie tyd sal die buitenste lae van die Son uitsit tot ongeveer 260 sy huidige deursnit: die Son sal 'n rooi reus word. Aangesien die Son se oppervlak aansienlik groter sal wees, sal dit juis koeler wees as wat tans die geval is (tot 'n minimum van 2600&nbsp;K).<ref>{{cite journal|author= K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|title= Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=386 |pages=155–163 | year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref> Hierdie buitenste lae sal mettertyd wegval en 'n witdwerg agterlaat: 'n voorwerp wat uiters dig sal wees, slegs die helfte van die oorspronklike massa van die Son sal oorhou en die grootte van die Aarde sal wees. Die lae wat wegval sal 'n planetêre nebula vorm, waartydens sommige van die materiaal wat die Son gevorm het na die interstellêre medium sal terugkeer. {{clear}} == Aantekeninge en verwysings == : ''Hierdie artikel (of dele daarvan) is 'n vertaling van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/262952790|"Solar System"]]'' {{Verwysings|3}} == Verdere leesstof == * Anthony Fairall (2008). ''Sterkennis – 'n Inleidende gids tot die Heelal'' * J.E. van Zyl (2002). ''Ontsluier die heelal'' * Caroline Bingham (2005). ''Ruimte'' (vir jonger lesers) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Solar System}} {{Wikt|sonnestelsel}} * [http://www.assabfn.co.za/activities/education/sterrekunde-inligtingstuk-feb2007.pdf Sterrekunde-inligtingstuk vir die nuuskierige] (PDF): vierdelig, met "Die Sonnestelsel" as deel 1. * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview Die Sonnestelsel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date= 1 Julie 2007 }} by NASA se [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm Sonnestelselverkenningswebwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm |date=25 April 2006 }} * [http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 Illustrasie van die afstand tussen die planete] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Illustrasie wat die grootte van die planete met mekaar, die Son en ander sterre vergelyk.] {{PlaneteSon}} {{Aarde-posisie}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sonnestelsel| ]] qqknowy3ibfwpxa5stoli0spr49dqz6 2978696 2978694 2026-10-13T22:35:06Z BurgertB 2401 Verbeter 2978696 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Solar System True Color AF.png|regs|upright=2|duimnael|Die planete en dwergplanete van die Sonnestelsel. Die groottes is volgens skaal, maar nie die relatiewe afstand van die Son af nie.]] Die '''Sonnestelsel''' bestaan uit die [[Son]] en die ander hemelliggame wat deur [[swaartekrag]] daaraan gebind is en daarom wentel. Die hemelliggame in ons sonnestelsel bestaan uit die agt [[planeet|planete]], hulle 166 bekende [[natuurlike satelliet|mane]],<ref>{{cite web |title=The Jupiter Satellite Page |author=Scott S. Sheppard |work=Carnegie Institution for Science, Department of Terrestrial Magnetism |url=http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/ |access-date=2 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406073538/http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/ |archive-date= 6 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> nege [[dwergplaneet|dwergplanete]] en biljoene ander klein liggame. Hierdie klein liggame, of klein sonnestelselvoorwerpe (KSV's), sluit [[asteroïed]]e, ysige [[Kuipergordel]]voorwerpe, [[komeet|komete]], [[meteoroïed]]e en interplanetêre stof in. Die [[Aarde]] is die derde planeet van die Sonnestelsel. Die gekarteerde streke van die Sonnestelsel is die Son, vier aardse binnenste planete, die asteroïedgordel, vier buitenste planete (die [[reuseplanete]]), die Kuipergordel en die verstrooide skyf. Die teoretiese [[Oortwolk]] bestaan moontlik op 'n afstand ongeveer duisend maal verder as die gekarteerde streke. Die vloei van [[Plasma (fisika)|plasma]] vanaf die Son (deur die [[sonwind]]) deurdring die Sonnestelsel. Dit skep 'n stellêre windbel in die interstellêre medium, genaamd die helio- of [[sonsfeer]], wat tot in die middel van die verstrooide skyf strek. Die planete in die Sonnestelsel (in volgorde van hulle afstand van die Son) is: # [[Mercurius]] # [[Venus (planeet)|Venus]] # [[Aarde]] # [[Mars (planeet)|Mars]] # [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] # [[Saturnus]] # [[Uranus (planeet)|Uranus]] # [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] Teen die 2020's is nege kleiner voorwerpe as [[dwergplaneet|dwergplanete]] geklassifiseer. [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] is in die asteroïdegordel en vier ander wentel om die Son agter Neptunus: [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] (voorheen as die negende planeet geklassifiseer), [[Haumea]], [[Makemake]], [[Eris (dwergplaneet)|Eris]], [[Quaoar]], [[Sedna (dwergplaneet)|Sedna]], [[Orcus]] en [[Gonggong]]. Ses van die planete en 'n paar van die dwergplanete word deur [[natuurlike satelliet]]e omwentel. Daar word gewoonlik na hierdie satelliete as "mane" verwys, soos die Aarde se eie [[maan]]. Al die buitenste planete word deur planetêre ringe van stof en ander partikels omring. Sedert 2016 is daar aanwysings dat daar moontlik nog 'n [[Planeet Nege]] bestaan in 'n baie groot wentelbaan. == Ontdekking en verkenning == Vir duisende jare het die mensdom (met 'n paar merkwaardige uitsonderings) nie die bestaan van die Sonnestelsel erken nie. Hulle het geglo dat die Aarde 'n stilstaande voorwerp in die middel van die [[heelal]] is en dat ons planeet heeltemal anders is as die goddelike of hemelse voorwerpe wat deur die lug beweeg. Alhoewel beide die Indiese wiskundige en sterrekundige [[Aryabhata]] (476 – 550) en die Griekse filosoof [[Aristarchos van Samos]] (310&nbsp;v.C. – ongeveer 230&nbsp;v.C.) gespekuleer het dat die Són moontlik die middelpunt vorm, was [[Nicolaas Copernicus]] die eerste persoon wat 'n wiskundige stelselmodel met die Son as middelpunt ontwerp het en ook sterrekundige voorspellings gebaseer op die model kon maak. Sy 17de-eeuse opvolgers, [[Galileo Galilei]], [[Johannes Kepler]] en [[Isaac Newton]], het 'n begrip van [[fisika]] ontwikkel wat gelei het tot die aanvaarding dat die Aarde om die Son wentel en dat die planete deur dieselfde fisiese wette as die Aarde beheer word. Meer onlangs het dit gelei tot die ondersoek van aardrykskundige verskynsels soos [[berg]]e en [[krater]]s en ander seisoenale meteorologiese verskynsels soos [[wolk]]e, [[stofstorm]]s en [[yskap]]pe op ander planete. == Struktuur == [[Lêer:Massas van die planete.PNG|duimnael|Die relatiewe massas van die planete in die Sonnestelsel. Jupiter en Saturnus domineer die stelsel met 71% en 21% van die totaal, respektiewelik. Mars en Mercurius het saam minder as 0,1% en is nie sigbaar op hierdie skaal nie.]] [[Lêer:Oort-wolk Sedna wentelbaan.svg|duimnael|400px|Die wentelbane van die liggame in die Sonnestelsel, volgens skaal (kloksgewys van bo links).]] Die hoofkomponent van die Sonnestelsel is die Son, 'n [[hoofreeks]]ster wat 99,86% van die stelsel se bekende massa besit en dit met sy swaartekrag domineer.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system | doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |pages=1.12 }}</ref> Jupiter en Saturnus, die twee grootste liggame wat om die Son wentel, besit saam meer as 90% van die res van die stelsel se massa. Die meeste groot voorwerpe wat om die Son wentel, lê naby die Aarde se wentelvlak (bekend as die [[sonnebaan]]). Die planete is baie naby aan die sonnebaan, terwyl komete en Kuipergordelvoorwerpe meer afwyk en gewoonlik nie in dieselfde vlak beweeg nie. Al die planete en meeste ander voorwerpe wentel ook saam met die Son se wenteling (anti-kloksgewys, soos gesien van bo die Son se noordpool). Daar is wel uitsonderings, soos [[Halley se Komeet]]. [[Kepler se wette van planetêre beweging]] beskryf die wentelbane van voorwerpe wat om die Son wentel. Volgens Kepler se wette beweeg elke voorwerp langs 'n [[ellips]], met die Son by een van die brandpunte. Voorwerpe nader aan die Son het korter jare. Met 'n elliptiese wentelbaan wissel die afstand tussen die voorwerp en die Son gedurende die loop van die jaar. Die naaste verbygangspunt aan die Son word die perihelium of sonsafstand genoem, terwyl die verste verbygangspunt die aphelium genoem word. Elke liggaam beweeg op sy vinnigste tydens sy perihelium en op sy stadigste tydens sy aphelium.<!--dis ap-helium, moet dus nie na afelium verander nie--> Die wentelbane van die planete is ellipties, dog byna sirkelvormig. In teenstelling hiermee is baie komete, asteroïdes en die Kuipergordelvoorwerpe se wentelbane hoogs ellipties Siende dat daar sulke uitgestrekte afstande tussen die hemelliggame in ons sonnestelsel is, word hulle dikwels afgebeeld as of hulle almal dieselfde afstand van mekaar is. Die werklikheid is egter heeltemal anders (met 'n paar uitsonderings): hoe verder 'n voorwerp vanaf die Son is, hoe verder is hy ook vanaf die voorwerp voor hom. Byvoorbeeld: Venus is ongeveer 0,33&nbsp;astronomiese eenhede (AE)<ref>Sterrekundinges meet afstande in die Sonnestelsel gewoonlik in astronomiese eenhede (AE). Een AE is ongeveer gelyk aan die gemiddelde afstand tussen die Aarde en die Son, of 149&nbsp;598&nbsp;000&nbsp;km. Pluto is rofweg 38 AE vanaf die son, terwyl Jupiter op ongeveer 5,2 AE geleë is. Een ligjaar is gelyk aan 63&nbsp;240 AE.</ref> verder weg as Mercurius, terwyl Saturnus 4,3&nbsp;AE ver van Jupiter is en Neptunus 10,5&nbsp;AE vanaf Uranus is. Daar is al pogings aangewend om die verband tussen hierdie wentelafstande te bepaal (sien die [[Wet van Titius-Bode]]), maar geen van die gestelde teorieë is al aanvaar nie. Meeste van die planete in die Sonnestelsel besit hulle eie sekondêre stelsels. Baie van hulle word ook weer deur planetêre voorwerpe omwentel: [[natuurlike satelliet]]e (of mane). Sommige van hierdie natuurlike satelliete is groter as planete (maar nie groter as die planeet waarom dit wentel nie). Die meeste van die grootste natuurlike satelliete het 'n [[sinchroniese rotasie]], waar een kant van die satelliet permanent na die planeet gedraai is (soos ook die geval met die Aarde se maan is). Die vier grootste planete besit ook planetêre ringe: dun ringe, saamgestel uit klein partikels wat in ooreenstemming om die planete wentel. === Terminologie === Die Sonnestelsel word soms in verskeie streke gedeel. Die binnenste Sonnestelsel sluit die vier aardse planete en die hoof asteroïdegordel in. Die buitenste Sonnestelsel begin na die asteroïdes en sluit die vier reuseplanete in.<ref>{{cite web |title=An Overview of the Solar System |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |access-date=15 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20001017191001/http://www.nineplanets.org/overview.html |archive-date=17 Oktober 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die ontdekking van die Kuipergordel word die vêrste dele van die Sonnestelsel as 'n aparte streek beskou, wat bestaan uit die voorwerpe ná Neptunus.<ref>{{cite web |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |author=Amir Alexander |work=The Planetary Society |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |access-date=8 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220053828/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archive-date=20 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voorwerpe wat om die Son wentel word in drie klasse geklassifiseer: ''planete'', ''dwergplanete'' en ''klein sonnestelselvoorwerpe'' (KSV's). 'n [[Planeet]] is enige liggaam wat om die Son wentel wat genoeg massa het om homself deur middel van sy eie swaartekrag in 'n [[sfeer|sferiese]] vorm te vorm en alle kleiner voorwerpe in die onmiddellike ruimte om hom opgesweep of weggeruim het. Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel agt planete: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Voor Pluto sy status as planeet verloor het, is kinders die volgorde van die planete geleer met die eselsbruggie "'''M'''eneer '''V'''an '''A'''s, '''M'''y '''J'''as '''S'''al '''U''' '''N'''ie '''P'''as. Pluto het sy status as planeet verloor siende dat hy nie die Kuipergordelvoorwerpe in sy wentelbaan uit die weg geruim het nie.<ref name="FinalResolution" /> 'n [[Dwergplaneet]] is 'n hemelliggaam wat om die Son wentel, massief genoeg is om deur sy eie swaartekrag 'n sferiese vorm aan te neem, nie die klein voorwerpe in sy omliggende area weggeruim het nie en ook nie 'n satelliet is nie.<ref name="FinalResolution" /> Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel nege [[dwergplaneet|dwergplanete]]: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris.<ref name=name>{{cite web |date=2008-11-07 <!--11:42:58--> |title=Dwarf Planets and their Systems |work=Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |access-date=13 Julie 2008 |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825153846/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html |archive-date=25 Augustus 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ander voorwerpe wat in die toekoms as dwergplanete geklassifiseer mag word is Sedna, Orcus en Quaoar. Dwergplanete wat verder as Neptunus om die Son wentel staan bekend as plutoïedes.<ref name="IAU0804">{{cite web |date=11 Junie 2008 |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher=[[Internasionale Astronomiese Unie|International Astronomical Union]] (News Release – IAU0804) |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |access-date=11 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624140832/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804/ |archive-date=24 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die oorblywende voorwerpe wat om die Son wentel word klein sonnestelselliggame genoem.<ref name="FinalResolution">{{cite news |title=The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting |publisher=IAU |date=24 Augustus 2006 |url=http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |access-date=2 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |archive-date=7 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Sonnestelsel.png|400px|duimnael|links|Die streke of sones van die Sonnestelsel: die binnenste Sonneselsel, die asteroïdegordel, die reuseplanete en die Kuipergordel. Die groottes en wentelbane is nie volgens skaal nie.]] Planetêre wetenskaplikes gebruik die terms "gas", "ys" en "rots" of "steen" om die verskillende klasse stowwe wat in die Sonnestelsel gevind word te klassifiseer. "Rots" beskryf verbindings met 'n hoë smeltpunt (meer as rofweg 500&nbsp;K), soos silikaat. Rotsagtige stowwe is algemeen in die binnenste Sonnestelsel: die aardse planete en asteroïdes bestaan uit rotsagtige stowwe. Gasse is stowwe met 'n lae smeltpunt, soos atomiese waterstof, helium en [[edelgasse]]: hulle domineer die middelste streek en beide Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit sulke gasse. Ys, soos die ys van water, metaan, ammoniak en koolstofdioksied,<ref>{{cite journal | doi=10.1016/j.icarus.2007.04.009 | bibcode=2007Icar..190..345F | title=Asymmetries in the distribution of H2O and CO2 in the inner coma of Comet 9P/Tempel 1 as observed by Deep Impact | year=2007 | author=Feaga, L | journal=Icarus | volume=190 | pages=345 }}</ref> het smeltpunte van tot 'n paar honderd Kelvin. Die meerderheid satelliete van die reuseplanete bestaan uit ysige stowwe, sowel as die talle klein voorwerpe wat agter Neptunus se wentelbaan lê en die oorgrote meerderheid van Uranus en Neptunus se samestellings (daar word ook soms na hulle verwys as die "ysreuse").<ref name=zeilik>{{cite book | pages=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] | author= Michael Zellik| title=Astronomy: The Evolving Universe | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | edition= 9th | year=2002 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-80090-0 }}</ref> == Die Son == {{Hoofartikel|Son}} [[Lêer:GOES-15 Solar X-Ray Imager's Miraculous First Light.jpg|duimnael|180px|links|Die son, soos gesien in die x-straalstreek van die [[elektromagnetiese spektrum]].]] [[Lêer:H-R diagram afr.GIF|duimnael|250px|Die Hertzsprung-Russell-diagram meet die helderheid van 'n ster teen sy kleurindeks. Die hoofreeks is hier sigbaar as 'n prominente diagonale band wat van die hoek bo links tot in die hoek onder regs strek.]] Die Son is die Sonnestelsel se ster en verreweg die stelsel se belangrikste komponent. Die Son se groot [[massa]] verskaf aan hom 'n binnenste [[digtheid]] wat hoog genoeg is om [[kernfusie]] te verduur; dit stel enorme hoeveelhede [[energie]] vry, wat meestal na die buitenste ruim gestraal word as [[elektromagnetiese straling]], soos sigbare [[lig]]. Die Son word geklassifiseer as 'n taamlik groot geeldwerg, maar die naam is misleidend: in vergelyking met die ander sterre in ons [[Melkweg|sterrestelsel]] is die Son groter en helder. Sterre word volgens die Hertzsprung-Russell-diagram geklassifiseer, 'n grafiek wat die helderheid van sterre teen hulle oppervlaktemperatuur karteer. Warmer sterre is oor die algemeen helderder. Sterre wat hierdie patroon volg word beskryf as "[[hoofreeks]]"-sterre: ons son lê in die middel van hierdie hoofreeks. Dit is egter skaars dat sterre warmer en helder as die Son is, terwyl dowwer en koeler sterre algemeen is.<ref>{{cite web |year=2001 |author=Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |work=Perkins Observatory |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |access-date=26 Desember 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word geglo dat die Son se posisie in die hoofreeks beteken dat dit in "die bloei van sy lewe" is, siende dat dit nog nie sy waterstofvoorraad vir kernfusie opgebruik het nie. Die Son word algaande helderder; vroeër in sy geskiedenis was hy 75% so helder as vandag.<ref name="Kasting">{{cite journal |last=Kasting |first=J.F. |last2=Ackerman |first= T.P. |year=1986 |title=Climatic Consequences of Very High Carbon Dioxide Levels in the Earth's Early Atmosphere |url=https://archive.org/details/sim_science_1986-12-12_234_4782/page/1383 |journal=Science |volume=234 |pages=1383–1385 |doi=10.1126/science.11539665 |pmid=11539665}}</ref> Die Son is 'n derde generasie of populasie I-ster; dit beteken dat dit in die latere stadiums van die heelal se evolusie gebore is en 'n groter "metaal"inhoud as populasie II en die teoretiese populasie III-sterre het.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-10-01_185_1/page/n482 |journal=Astrophysical Journal |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434}}</ref> Die term "metaal" verwys hier na elemente wat swaarder is as waterstof en helium. Elemente wat swaarder as waterstof en helium is, is vervoer in die kerns van antieke, ontploffende sterre, so die eerste generasie sterre moes sterf voor die heelal met hierdie atome verryk kon word. Die oudste sterre bevat min metale, terwyl nuwer sterre altyd meer bevat. Daar word gereken dat die hoë metaalinhoud beslissend was in die ontwikkeling van 'n planetêre stelsel saam met die Son, siende dat planete gevorm word uit die aanwas van metale.<ref>{{cite web |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |author=Charles H. Lineweaver |work=University of New South Wales |date=9 Maart 2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512175651/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Interplanetêre materie === [[Lêer:Heliospheric-current-sheet.gif|links|duimnael|Die heliosferiese neutrale vlak.]] Die Son straal nie slegs [[lig]] uit nie, maar ook 'n aaneenhoudende stroom gelaaide deeltjies ([[plasma]]), bekend as die [[sonwind]]. Hierdie deeltjiestroom is besig om uit te sprei teen 'n spoed van rofweg 1,5&nbsp;miljoen kilometer per uur<ref>{{cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |work=Marshall Space Flight Center |date=2006-07-16<!--Internet Archive estimate--> |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |access-date=3 Oktober 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082223/https://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dit skep 'n fyn atmosfeer (die heliosfeer) wat die Sonnestelsel tot ongeveer 100&nbsp;AE deurdring (sien [[#Heliopouse|heliopouse]]). Dit vorm die hoofbestanddeel van die interplanetêre materie of interplanetêre stof (die materie wat ons sonnestelsel vul en waardeur al die groter hemelliggame deur moet beweeg). Geomagnetiese storms op die Son se oppervlak, soos [[sonvlam]]me en koronale massa-uitwerpings, versteur die heliosfeer en skep ruimteweer.<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=The Sun Does a Flip |access-date=4 Februarie 2007 |last=Phillips |first=Tony |date=15 Februarie 2001 |work=Science@NASA |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329224425/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |archive-date=29 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die Son se omwentelende magnetiese veld werk op die interplanetêre materie in om die heliosferiese neutrale vlak te skep. Die heliosferiese neutrale vlak is die grootste struktuur in die Sonnestelsel<ref>{{cite web |title=Artist's Conception of the Heliospheric Current Sheet |work=Wilcox Solar Observatory |url=http://quake.stanford.edu/~wso/gifs/HCS.html |access-date=22 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901124602/http://quake.stanford.edu/~wso/gifs/HCS.html |archive-date=1 September 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en is die vlak in die Sonnestelsel waar die polariteit van die Son se magnetiese veld van noord na suid verander. [[Lêer:Aurora-SpaceShuttle-EO.jpg|duimnael|regs|Poolligte vanuit die ruimte waargeneem.]] Die Aarde se magnetiese veld beskerm die atmosfeer teen wisselwerking met die sonwind. Venus en Mars het nie magnetiese velde nie, wat beteken dat die sonwind besig is om hulle atmosfere te erodeer: die atmosfere is besig om te verbrokkel en die ruimte in te waai.<ref>{{cite science |last=Lundin |first=Richard |date=2001-03-09 |title=Erosion by the Solar Wind |author=Rickard Lundin |journal=Science |volume=291 |issue=5510 |pages=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |url=http://sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |accessdate=2006-12-26|abstract=http://sciencemag.org/cgi/content/summary/291/5510/1909}}</ref> Die wisselwerking tussen die sonwind en die Aarde se magnetiese veld veroorsaak die [[Aurora (astronomie)|auroras]] of poolligte, wat naby magnetiese pole waargeneem kan word. Kosmiese strale ontstaan buite die Sonnestelsel. Die heliosfeer beskerm die Sonnestelsel gedeeltelik en die planetêre magnetiese velde (vir die planete wat een besit) bied ook beskerming. Die digtheid van kosmiese strale in die interstellêre materie en die sterkte van die Son se magnetiese veld verander oor baie lang tye, dus varieer die hoeveelheid kosmiese straling, alhoewel dit nie bekend is hoeveel dit varieer nie.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |first2=M.S. |last2= Potgieter |year=2005 |title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |journal=Advances in Space Research |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |accessdate=2007-02-11}}</ref> Die interplanetêre materie is die tuiste van ten minste twee skyfagtige streke wat uit kosmiese stof bestaan. Die eerste, die interplanetêre stofwolk, lê in die binnenste Sonnestelsel. Dit is waarskynlik gevorm deur botsings binne-in die asteroïdegordel, veroorsaak deur interaksies met die planete.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |accessdate=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> Die tweede strek van ongeveer 10 AE tot ongeveer 40 AE en is waarskynlik gevorm deur soortgelyke botsings binne-in die Kuipergordel.<ref>{{cite web |year=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work=ESA Science and Technology |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |access-date=3 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |archive-date=2 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |last2=Liou |first2=J.-C. |last3= Zook |first3= H.A. |last4= Grün |first4= E. |month=May |year=2002 |title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |journal=The Astronomical Journal |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/123/5/2857/201502.html |accessdate=2007-02-09}}</ref> == Binnenste Sonnestelsel == Die binnenste Sonnestelsel verwys na die streek wat die aardse planete en asteroïdes bevat. Die voorwerpe in die binnenste Sonnestelsel bestaan hoofsaaklik uit silikate en metale en drom baie naby aan die Son saam. Die radius van hierdie hele streek is korter as die afstand tussen Jupiter en Saturnus. === Binnenste planete === [[Lêer:Terrestrial planet size comparisons.jpg|duimnael|Die binnenste planete. Van links na regs: Mercurius, Venus, Aarde, Mars (groottes volgens skaal)]] Die vier binnenste (of aardse) planete het digte, rotsagtige samestellings, min of geen mane en geen ringstelsels nie. Hulle is hoofsaaklik saamgestel deur minerale met hoë smeltpunte, soos die silikate wat hulle [[Kors (geologie)|kors]] en [[Mantel (geologie)|mantel]] vorm, en metale soos [[yster]] en [[nikkel]], wat hulle kerns vorm. Drie van die vier binnenste planete (Venus, Mars en die Aarde) het substansiële atmosfere; almal het impakkraters en tektoniese oppervlakeienskappe soos skeurdale en [[vulkaan|vulkane]]. ==== Mercurius ==== : [[Mercurius]] (0,4&nbsp;AE) is die planeet wat die naaste aan die Son is en dit is ook die kleinste planeet (0.055 Aardmassas). Mercurius het geen natuurlike satelliete nie en die enigste geologiese eienskappe (sover bekend) behalwe impakkraters is gelobde bulte of "rupes" ("afgrond" in [[Latyn]]), waarskynlik veroorsaak deur 'n periode van ineentrekking vroeg in die planeet se geskiedenis.<ref>Schenk P., Melosh H.J. (1994), ''Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere'', Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI....25.1203S</ref> Mercurius se geringe atmosfeer bestaan uit atome wat deur die sonwind van sy oppervlak af geblaas word.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |access-date=14 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20031205031515/http://www.nineplanets.org/mercury.html |archive-date= 5 Desember 2003 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die planeet se relatief groot ysterkern en dun mantel is nog nie geheel en al verklaar nie. Sommige teorieë beweer dat die planeet se buitenste lae deur 'n reuse impak weggestroop is en dat dit deur die jong Son se straling gekeer is om ten volle aan te was.<ref>Benz, W., Slattery, W. L., Cameron, A. G. W. (1988), ''Collisional stripping of Mercury's mantle'', Icarus, v. 74, p. 516–528.</ref><ref>Cameron, A. G. W. (1985), ''The partial volatilization of Mercury'', Icarus, v. 64, p. 285–294.</ref> ==== Venus ==== : [[Venus]] (0,7&nbsp;AE) se grootte is vergelykbaar met die Aarde (0.815 Aardmassas) en het ook, soos die Aarde, 'n dik silikaatmantel om 'n ysterkern, 'n substansiële atmosfeer en bewyse van interne geologiese aktiwiteit. Dit is egter baie droër as die Aarde en sy atmosfeer is negentig keer digter. Venus het geen natuurlike satelliete nie. Dit is die warmste planeet, met oppervlaktemperature van meer as 400&nbsp;°C, hoogs waarskynlik te danke aan die groot aantal kweekhuisgasse in die atmosfeer.<ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead }}</ref> Geen definitiewe bewyse van huidige geologiese aktiwiteit is op Venus bespeur nie, maar dit het nie 'n magnetiese veld wat die verdunning van sy substansiële atmosfeer sal voorkom nie; dít stel voor dat sy atmosfeer dikwels deur vulkaniese uitbarstings aangevul word.<ref>{{cite web |year=1999 |author=Paul Rincon |title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |format=PDF |accessdate=2006-11-19 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Aarde ==== : Die [[Aarde]] (1&nbsp;AE) is die grootste en digste van die binnenste planete en die enigste planeet wat (sover bekend) tans geologiese aktiwiteit het. Dit is ook die enigste bekende planeet wat lewe bevat. Die planeet so vloeibare hidrosfeer (wateromhulsel) is uniek onder die aardse planete en dit is ook die enigste planeet waar plaattektonika waargeneem is. Die Aarde se atmosfeer verskil drasties van dié van die ander planete: die aanwesigheid van lewe het dit so gewysig dat dit 21% vrye [[suurstof]] (O₂) bevat.<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602144823/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |url-status=dead }}</ref> Die Aarde het slegs een natuurlike satelliet, die [[Maan]],<ref>Daar word in die sterrekunde ook soms na die Maan as "Luna" verwys, om verwarring met ander planete se mane te voorkom</ref> die enigste groot satelliet van 'n aardse planeet in die Sonnestelsel. ==== Mars ==== : [[Mars]] (1,5&nbsp;AE) is kleiner as die Aarde en Venus (0.107 Aardmassas). Dit besit 'n tengerige atmosfeer wat hoofsaaklik uit [[koolstofdioksied]] bestaan. Die planeet se oppervlak is besaai met groot vulkane soos [[Olympus Mons]] en skeurdale soos [[Valles Marineris]]; die oppervlak toon ook dat geologiese aktiwiteit moontlik tot baie onlangs daar plaasgevind het. Mars se kenmerkende rooi kleur is as gevolg van roes: die grond op die rooi planeet is ryk aan yster.<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Mars het twee uiters klein natuurlike satelliete, [[Phobos (maan)|Phobos]] en [[Deimos (maan)|Deimos]]. Daar word geglo dat dié twee gevange asteroïdes is.<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |accessdate=2006-12-26}}</ref> === Asteroïdegordel === [[Lêer:InnerSolarSystem-af.png|300px|duimnael|'n Beeld van die hoofasteroïdegordel en die Trojaanse asteroïdes.]] [[Asteroïde]]s is meesal klein hemelliggame wat hoofsaaklik uit rotsagtige en metallieke nievlugtige minerale saamgestel is. Die hoofasteroïdegordel beslaan die wentelbaan tussen Mars en Jupiter, tussen 2,3 en 3,3&nbsp;AE. Daar word geglo dat dit oorblyfsels van die Sonnestelsel se vorming is, wat nie daarin geslaag het om te aan te was nie, as gevolg van die swaartekragstorings deur Jupiter. Asteroïde se groottes wissel van mikroskopies tot honderde kilometers wyd en hulle word as KSV's geklassifiseer, alhoewel sommiges, soos 4 Vesta en 10 Hygieia as dwergplanete herklassifiseer mag word indien daar bewys word dat hulle hidrostatiese of waterstandsewewig bereik het. Die asteroïdegordel bevat duisende der duisende, moontlik selfs miljoene voorwerpe wat 'n deursnit van meer as een kilometer het.<ref>{{cite web |year=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.alphagalileo.org/index.cfm?fuseaction=readRelease&Releaseid=9162 |accessdate=2006-06-23 |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113024732/http://www.alphagalileo.org/index.cfm?fuseaction=readRelease&Releaseid=9162 |url-status=dead }}</ref> Ten spyte hiervan is die totale massa waarskynlik minder as 'n duisendste van die Aarde s'n.<ref name=Krasinsky2002>{{cite journal |authorlink=Georgij A. Krasinsky |first=G. A. |last=Krasinsky |last2=Pitjeva |first2=E.V. |last3=Vasilyev |first3= M.V. |last4=Yagudina |first4==E.I. |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |month=July |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> Die hoofgordel bevat uitgestrekte ruimtes waarin geen voorwerpe voorkom nie: ruimtetuie beweeg dikwels met gemak deur hierdie gebied. Asteroïdes met 'n deursnit tussen 10 en 10⁻⁴&nbsp;m staan bekend as meteorïdes.<ref>{{cite journal |author=Beech, M. |first2=Duncan I. |last2=Steel |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369007834 |accessdate=2006-08-31}}</ref> ==== Ceres ==== [[Lêer:Ceres - PIA19619 (cropped).jpg|duimnael|links|Ceres]] : [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] (2,77&nbsp;AE) is die grootste liggaam in die asteroïdegordel en is geklassifiseer as 'n [[dwergplaneet]]. Dit het 'n deursneë van net onder 1000&nbsp;km, groot genoeg vir die dwergplaneet se swaartekrag om dit in 'n sferiese vorm te trek. Met die ontdekking van Ceres in die 19de eeu is dit as 'n planeet beskou, maar in die 1850's is dit as 'n asteroïde herklassifiseer, ná verdere ondersoek die teenwoordigheid van meer asteroïdes bevestig het.<ref>{{cite web |title=History and Discovery of Asteroids |format=DOC |work=NASA |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |access-date=29 Augustus 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214232626/http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |archive-date=14 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ceres is in 2006 opnuut as 'n dwergplaneet geklassifiseer. ==== Asteroïdegroepe ==== : Asteroïdes in die hoofgordel word verdeel in asteroïdegroepe en asteroïdefamilies. Asteroïdemane is asteroïdes wat om groter asteroïdes wentel. Hulle word nie so duidelik as planetêre mane onderskei nie en is soms selfs so groot as die voorwerpe waarom hulle wentel. Die asteroïdegordel bevat ook hoofgordelkomete, wat moontlik die bron van die Aarde se water was.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Phil Berardelli |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work=SpaceDaily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082407/https://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Trojaanse asteroïdes word in een van Jupiter se vierde en vyfde Lagrange-punte (punte van stabiele swaartekrag) aangetref; "Trojaan" word ook gebruik vir klein liggame in enige ander planetêre of satelliet-Langrange-punt. Hilda-asteroïdes volg 'n 2:3 omwentelingsresonansie met Jupiter: dit beteken dat hulle drie keer om die Son wentel vir elke twee keer wat Jupiter om die Son wentel. Die binnenste Sonnestelsel bevat ook [[Aardskrammers]], waarvan baie die wentelbane van die binnenste planete kruis. == Buitenste Sonnestelsel == Die buitenste streek van die Sonnestelsel is die tuiste van die reuseplanete en hulle planeetgrootte satelliete. Baie kortstondige komete, waaronder ook die kentaurs, se wentelbane strek tot in hierdie streek. Die soliede voorwerpe in hierdie streek is uit 'n hoër proporsie [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtige]] stowwe saamgestel, soos water, ammoniak en metaan (daar word in planetêre wetenskap dikwels na hierdie vlugtige stowwe as "ysse" verwys). Hierdie samestelling is in kontras met die rotsagtige samestelling van die binnenste planete. === Buitenste planete === {{Hoofartikel|Reuseplaneet}} [[Lêer:Gas giants in the solar system.jpg|duimnael|Van bo na onder: Neptunus, Uranus, Saturnus en Jupiter (nie volgens skaal nie).]] Die vier buitenste planete, of reuseplanete, beslaan saam 99% van die massa wat om die Son wentel. Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit waterstof en helium, terwyl Uranus en Neptunus 'n groter proporsie ysse in hulle samestelling het. Sommige sterrekundiges het voorgestel dat hulle in hulle eie kategorie geplaas moet word, naamlik "ysreuse".<ref>{{cite web |title=Formation of Giant Planets |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson |work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |year=2006 |url=http://caltech-era.org/faculty/stevenson/pdfs/lissauer&stevenson(PPV).pdf |format=PDF |accessdate=2006-01-16 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Al vier die reuseplanete het 'n planetêre ringstelsel, alhoewel slegs Saturnus s'n maklik vanaf die Aarde waargeneem kan word. ==== Jupiter ==== : [[Jupiter]] (5.2&nbsp;AE) se massa is gelyk aan dié van 318 Aardes, of 2,5 keer die massa van al die ander planete saam. Hierdie [[gasreus]] bestaan hoofsaaklik uit [[waterstof]] en [[helium]]. Sy sterk interne hitte is verantwoordelik vir 'n aantal semi-permanente eienskappe in die planeet se atmosfeer, soos wolkegordels en die [[Groot Rooi Kol]]. Jupiter het 63 natuurlike satelliete (sover bekend). Die vier grootstes, [[Ganimedes (maan)|Ganimedes]], [[Kallisto (maan)|Kallisto]], [[Io (maan)|Io]] en [[Europa (maan)|Europa]], toon ooreenkomste met aardse planete, soos vulkanisme en interne verwarming.<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20001110105200/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate |archive-date=10 November 2000 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Ganimedes is die grootste satelliet in die Sonnestelsel en is selfs groter as Mercurius. ==== Saturnus ==== : [[Saturnus]] (9,5&nbsp;AE) is bekend vir sy merkwaardige ringstelsel. Die planeet deel eienskappe met Jupiter, byvoorbeeld die samestelling van sy atmosfeer. Hy is egter minder massief, met 'n massa gelyk aan dié van 95 Aardes. Saturnus het sestig satelliete (sover bekend), asook nog drie onbevestigde satelliete. Twee van sy satelliete, [[Titaan (maan)|Titaan]] en [[Enkelados]], toon tekens van geologiese aktiwiteit, alhoewel hulle hoofsaaklik uit ys bestaan.<ref>{{cite web |title=Cryovolcanism on the icy satellites |author=J. S. Kargel |work=U.S. Geological Survey |year=1994 |url=http://www.springerlink.com/content/n7435h4506788p22/ |accessdate=2006-01-16 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Titan is groter as die planeet Mercurius en is die enigste satelliet in die Sonnestelsel met 'n substansiële atmosfeer. ==== Uranus ==== : [[Uranus]] (19.6&nbsp;AE) het 'n massa gelyk aan 14 Aardes en is die ligste van die buitenste planete. Die planeet is uniek siende dat dit op sy sy om die Son wentel: die skuinste van Uranus se as is meer as 90&nbsp;grade tot die eklipties. Hy het 'n baie kouer kern as die ander reuseplanete en straal bitter min hitte na die ruimte uit.<ref>{{cite web |title=10 Mysteries of the Solar System |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart |work=Astronomy Now |year=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Uranus het (sover bekend) 27 natuurlike satelliete, waarvan Titiana, Oberon, Umbriel, Ariel en Miranda die grootste is. ==== Neptunus ==== : [[Neptunus]] (30&nbsp;AE) is ietwat kleiner as Uranus, maar het steeds 'n groter massa (gelyk aan 17 Aardes) en is dus [[digtheid|digter]]. Hy straal ook meer interne hitte uit, maar nie soveel as Jupiter of Saturnus nie.<ref>{{cite web |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |access-date=16 Januarie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |archive-date=7 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Neptunus het 13 satelliete (sover bekend). Die grootste, Triton, is geologies aktief, met geisers van vloeibare stikstof.<ref>{{cite web |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |author=Duxbury, N.S., Brown, R.H. |work=Beacon eSpace |year=1995 |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |accessdate=2006-01-16 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead }}</ref> Triton is die enigste groot satelliet met 'n terugwaartse wentelbaan. Neptunus word deur 'n aantal planetoïdes in sy wentelbaan vergesel: hulle staan as Neptunus-Trojane bekend en is in 'n 1:1 wentelresonansie met die planeet, wat beteken dat hulle mekaar in dieselfde wentelbaan volg === Komete === [[Lêer:Comet c1995o1.jpg|regs|duimnael|Die komeet Hale-Bopp.]] Komete is klein sonnestelselliggame, gewoonlik slegs 'n paar kilometer wyd, wat hoofsaaklik uit vlugtige ysse saamgestel is. Hulle het hoogs [[eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentriese]] wentelbane: gewoonlik 'n perihelium binne-in die wentelbane van die binnenste planete en 'n aphelium ver agter Pluto. Wanneer 'n komeet die Sonnestelsel binnekom, veroorsaak die son se nabyheid dat die ysige oppervlak van die komeet verdamp en ioniseer, wat 'n ''koma'' veroorsaak: 'n lang, waasagtige stert van gas en stof wat dikwels aan die blote oog sigbaar is. Kortstondige komete het wentelbane wat minder as tweehonderd jaar duur. Langdurige komete het wentelbane wat duisende jare kan neem. Daar word geglo dat kortstondige komete in die Kuipergordel ontstaan het, terwyl langdurige komete, soos Hale-Bopp, van die Oortwolk afkomstig is. Baie komeetgroepe, soos die Kreutz-groep, het gevorm uit die uiteenskeuring van 'n enkele ouerkomeet.<ref>{{cite journal |author=Sekanina, Zdenek |year=2001 |title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |volume=89 p.78–93}}</ref> Sommige komete met [[hiperbool|hiperboliese]] wentelbane het moontlik buite die Sonnestelsel ontstaan, alhoewel dit moeilik is om hulle presiese wentelbaan te bepaal.<ref name="hyperbolic">{{cite journal |last=Królikowska |first=M. |year=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_base_ora&url=articles/aa/full/2001/34/aa1250/aa1250.right.html&access=standard&Itemid=81 |accessdate=2007-01-02}}</ref> Ou komete waarvan die meeste vlugtige stowwe deur sonverwarming uitgedryf is, word dikwels as asteroïdes gekategoriseer.<ref>{{cite web |url=http://www.springerlink.com/content/x0358l71h463w246/ |title=The activities of comets related to their aging and origin |author=Fred L. Whipple |accessdate=2006-12-26 |date=1992-04-01 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kentaurs ==== Kentaurplanetoïedes is ysige, komeetagtige liggame, met 'n semi-belangrike as wat groter as Jupiter is (5,5&nbsp;AE) en kleiner as Neptunus is (30&nbsp;AE). Die grootste bekende kentaur is 10199 Chariklo, met 'n deursneë van ongeveer 250&nbsp;km.<ref name=spitzer>{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |access-date=21 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527163615/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste kentaur wat ontdek is, is 2060 Chiron en word ook as 'n komeet geklassifiseer (95P), siende dat dit net soos ander komete 'n koma ontwikkel wanneer dit naby die Son kom.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |accessdate=2006-06-23 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |url-status=dead }}</ref> == Trans-neptuniese streek == Die gebied verby Neptunus, soms verwys na as die "trans-neptuniese streek", is steeds hoofsaaklik onbekend. Dit ''blyk'' uit veral klein liggame te bestaan: die grootste liggaam het 'n deursnit gelykstaande aan 'n vyfde van die van die Aarde en 'n massa kleiner as die Maan. Hierdie liggame bestaan hoofsaaklik uit klip en ys. === Kuipergordel === [[Lêer:Buitenste sonnestelselvoorwerpe.png|duimnael|300 px|Uitstipping van al die bekende voorwerpe in die Kuipergordel, saam met die vier buitenste planete.]] Die Kuipergordel is 'n groot ring wat uit brokstukke bestaan, soortgelyk aan die asteroïdegordel, alhoewel die voorwerpe in die Kuipergordel hoofsaaklik uit ys bestaan. Dit strek van 30 tot 5050&nbsp;AE vanaf die Son. Dit bestaan hoofsaaklik uit KSV's, maar baie van die groter voorwerpe, soos 50000 Quaoar, 20000 Varuna en 90482 Orcus mag moontlik in die toekoms as dwergplanete herklassifiseer word. Volgens beraming is daar meer as 100 000 Kuipergordelvoorwerpe met 'n deursnit van meer as 50&nbsp;km, maar daar word geglo dat die gesamentlike massa van die Kuipergordel slegs 'n tiende, of moontlik selfs 'n honderdste van die Aarde se massa het.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{cite web |year=2006 |author=Audrey Delsanti and David Jewitt |title=The Solar System Beyond The Planets |work=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |format=PDF |accessdate=2007-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archivedate=2006-05-25 |url-status=live }}</ref> Baie Kuipergordelvoorwerpe het verskeie satelliete en die meeste het wentelbane wat hulle buite die ekliptiese vlak neem. [[Lêer:TheKuiperBelt Projections 55AU Classical Plutinos.svg|links|duimnael|Hierdie diagram toon die verdeling van die Kuipergordel in 'n klassieke en resonante gordel.]] Die Kuipergordel kan rofweg in twee gedeel word: die "klassieke" gordel en die "resonansie"-gordel. Resonante voorwerpe beweeg in baanresonansie met Neptunus: hulle wenteltyd om die Son is presies 3/2 keer so groot as Neptunus se wenteltyd. Die klassieke gordel bestaan uit voorwerpe wat geen resonansie met Neptunus het nie en strek van ongeveer 39,4 tot 47,7&nbsp;AU.<ref>{{cite web |year=2005 |author=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |work=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |accessdate=2006-09-07 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |url-status=dead }}</ref> ==== Pluto en Charon ==== : [[Pluto]] (ongeveer 39&nbsp;AE) is 'n dwergplaneet en die grootste bekende voorwerp in die Kuipergordel. Met Pluto se ontdekking in 1930 was dit as die negende planeet beskou, maar hierdie klassifikasie is in 1996 verander met die aanneming van 'n amptelike definisie van 'n planeet. Pluto het 'n relatief eksentriese wentelbaan, met 'n [[Baanhelling|inklinasie]] van 17 grade tot die ekliptiese vlak wat strek van 29,7 AE tydens perihelium (steeds binne die wentelbaan van Neptunus) tot 49,5 AE tydens aphelium. [[Lêer:Pluto system 2006.jpg|regs|duimnael|Pluto en sy drie bekende mane]] : Dit is nie duidelik of Charon, Pluto se grootste maan, in die toekoms as 'n dwergplaneet geklassifiseer sal word en of dit sy huidige klassifikasie sal behou nie. Beide Pluto en Charon wentel om 'n barisentrum van swaartekrag bo hulle oppervlakke, wat beteken dat Pluto-Charon 'n binêre stelsel is. ('n Barisentrum is die punt tussen twee voorwerpe waar hulle aantrekkingskragte balanseer.) Pluto se twee kleiner mane, [[Nix (maan)|Nix]] en [[Hidra (maan)|Hidra]], wentel om Pluto en Charon. : Pluto is in die resonante gordel geleë en het 'n 3:2 baanresonansie met Neptunus, wat beteken dat Pluto twee keer om die Son wentel vir elke drie omwentelings deur Neptunus. Kuipergordelvoorwerpe wat in hierdie resonansie deel, word "plutino's" genoem.<ref name="Fajans_et_al_2001">{{cite science |last=Fajans |first=J. |coauthors=L. Frièdland |month=October |year=2001 |title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |journal=American Journal of Physics |volume=69 |issue=10 |pages=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |url=http://scitation.aip.org/journals/doc/AJPIAS-ft/vol_69/iss_10/1096_1.html |accessdate=2006-12-26 |abstract=http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&id=AJPIAS000069000010001096000001&idtype=cvips&gifs=yes}}</ref> ==== Haumea en Makemake ==== : Haumea (ongeveer 43.34&nbsp;AE) en Makemake (gemiddeld 45.79&nbsp;AE) is (sover bekend) die grootste voorwerpe in die klassieke Kuipergordel. Haumea is eiervorming en het twee mane. Makemake is die tweede helderste voorwerp in die Kuipergordel (na Pluto). Alhoewel daar na Haumea en Makemake eers as '''2003 EL₆₁''' en '''2005 FY₉''' verwys is (respektiewelik), is hulle in 2008 tot dwergplanete bevorder en name gegee.<ref name=name /> Hulle wentelbane is teen 'n skuinser as as Pluto s'n (28° and 29°)<ref name=Buie>{{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=5 April 2008 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |access-date=13 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527191044/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en word ander as Pluto geensins deur Neptunus beïnvloed nie (hulle vorm dus deel van die klassieke Kuipergordel). === Verstrooide skyf === [[Lêer:TheKuiperBelt Projections 100AU Classical SDO.svg|duimnael|regs|Hierdie diagram toon die verdeling van die Kuipergordel in 'n klassieke (blou) en resonante gordel (groen), met die verstrooide skyf in swart.]] Die verstrooide skyf oorvleuel die Kuipergordel, maar strek verder na buite. Daar word geglo dat hierdie streek moontlik die bron van kortstondige komete is en dat voorwerpe in die verstrooide skyf moontlik in 'n onreëlmatige wentelbaan uitgewerp is deur die swaartekraginvloed toe Neptunus vroeg in sy lewe na buite (weg van die Aarde af) beweeg het. Meeste voorwerpe in die verstrooide skyf het 'n perihelium in die Kuipergordel, maar 'n aphelium tot 150&nbsp;AE van die Son af. Hierdie voorwerpe se wentelbane is ook teen 'n uiters skuins hoek met die [[sonnebaan]] en dikwels byna loodreg Sommige sterrekundiges beskou die verstrooide skyf as net nog 'n deel van die Kuipergordel en beskryf die voorwerpe daarin as "verstrooide Kuipergordelvoorwerpe".<ref>{{cite web |year=2005 |author=David Jewitt |title=The 1000 km Scale KBOs |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |access-date=16 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603175151/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date= 3 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Eris and dysnomia2.jpg|duimnael|links|Eris en sy maan, Disnomia.]] ==== Eris ==== : [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] (68&nbsp;AE gemiddeld) is die grootste bekende verstrooide skyfvoorwerp en het 'n debat begin oor presies wat planeet is: Eris is naamlik 5% groter as Pluto met 'n beraamde deursnit van 2400&nbsp;km. Dit is die grootste dwergplaneet<ref>{{cite web |year=2005 |author=Mike Brown |title=The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet. |work=CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |access-date=15 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910100339/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |archive-date=10 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en het een maan, Disnomia. Eris het (soos Pluto) 'n hoogs eksentriese wentelbaan, met 'n perihelium van 38,2&nbsp;AU (rofweg dieselfde afstand as wat Pluto van die Son af is) en 'n aphelium van 97,6&nbsp;AU. Eris se wentelbaan is teen 'n hoek van 44° tot die [[sonnebaan]]. == Verste streke == Dit is nie 100% duidelik waar die Sonnestelsel eindig en interstellêre ruimte begin nie, aangesien die Sonnestelsel se grense deur twee kragte gevorm word: die sonwind en die Son se swaartekrag. Die buitenste grens van die sonwind se invloed is rofweg vier keer die afstand tussen Pluto en die Son; hierdie ''heliopouse'' word as die begin van die interstellêre materie beskou.<ref name="Voyager" /> Daar word egter geglo dat die Son se Hill-sfeer, dit wil sê, die effektiewe bereik van die Son se swaartekraginvloed, tot 'n duisend keer verder strek. === Heliopouse === [[Lêer:Voyager 1 tree sonskede binne.jpg|links|duimnael|300px|Die Voyager-tuie tree die sonskede binne.]] Die helio- of sonsfeer word in twee aparte streke gedeel. Die sonwind reis teen omtrent 40 000&nbsp;km/s tot dit teen die plasmagolwe in die interstellêre materie bots. Dit botsing vind in die gebied bekend as "grensskok" plaas, omtrent 80–100&nbsp;AE windop vanaf die Son en omtrent 200&nbsp;AE windaf vanaf die Son.<ref name=fahr /> Hier word die wind baie stadiger, digter en word dit meer stormagtig;<ref name=fahr /> dit vorm 'n groot ovaalstruktuur wat as die "sonskede" bekend staan. Die sonskede lyk baie soos 'n komeet se stert en tree ook soos een op: dit strek 40&nbsp;AE buitentoe windop vanaf die Son, maar het 'n "stert" wat baie maal dié afstand in die teenoorgestelde rigting strek. Beide ''[[Voyager 1]]'' en ''[[Voyager 2]]'' het deur die grensskok gereis en die sonskede ingegaan, teen 94 and 84&nbsp;AE vanaf die Son (respektiewelik).<ref>{{cite journal | doi=10.1126/science.1117684 | year=2005 | month=September | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; Mcdonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2017 | volume=309 | issue=5743 | pages=2017–20 | issn=0036-8075 | pmid=16179468 | journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1038/nature07022 | year=2008 | month=July | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; Mcdonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=An asymmetric solar wind termination shock | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/71 | volume=454 | issue=7200 | pages=71–4 | issn=0028-0836 | pmid=18596802 | journal=Nature }}</ref> Die buitenste grens van die sonskede, die heliopouse, is die punt waar die sonwind eindig en is die begin van interstellêre ruimte.<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vorm van die buitenste rand van die sonskede is waarskynlik beïnvloed deur die vloeistofdinamika met wisselwerkings met die interstellêre wind<ref name="fahr">{{cite journal |year=2000 |author=Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H. |title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |journal=Astronomy & Astrophysics | volume=357 | pages=268 |url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf | format=PDF | bibcode=2000A&A...357..268F }} See Figures 1 and 2.</ref> en magneetvelde van die Son na die suide. Die noordelike halfrond strek ongeveer 9 AE verder as die suidelike halfrond. Verby die heliopouse, by ongeveer 230&nbsp;AE, lê die "boogskok", 'n plasmaspoor wat deur die Son gelaat word soos dit deur die [[Melkweg]] reis.<ref>{{cite web |date=24 Junie 2002 |author=P. C. Frisch (University of Chicago) |title=The Sun's Heliosphere & Heliopause |work=[[:en:Astronomy Picture of the Day]] |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802140717/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |archive-date= 2 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Geen ruimtetuig het tot dusver deur die heliopouse gereis nie, dus is die onmoontlik om presies te weet wat se kondisies in die plaaslike interstellêre ruimte heers. Daar word verwag dat NASA se Voyager-ruimtetuig in die volgende dekade deur die heliopouse sal reis en kosbare data rakende stralingsvlakke en die sonwind na die Aarde sal stuur.<ref>{{cite web |year=2007 |title=Voyager: Interstellar Mission |work=NASA Jet Propulsion Laboratory |url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |access-date=8 Mei 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20040202072959/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date= 2 Februarie 2004 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit is nie duidelik tot watter mate die sonskede die Sonnestelsel teen kosmiese strale beskerm nie. 'n Span wat deur NASA gefinansier word het 'n konsep ontwikkel van 'n ''Vision Mission'' ("visie missie") wat daaraan toegewy is om 'n sonde na die sonskede te stuur.<ref>{{cite conference |title=Innovative Interstellar Explorer |author=R. L. McNutt, Jr. et al. | booktitle= Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects |publisher=AIP Conference Proceedings |volume=858 |pages=341–347 |year=2006 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M |doi=10.1063/1.2359348}}</ref><ref>{{cite web |year=2007 |title=Interstellar space, and step on it! |work=New Scientist |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |date=2007-01-05 |accessdate=2007-02-05 |author=Anderson, Mark |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |url-status=dead }}</ref> === Oortwolk === [[Lêer:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|duimnael|upright=1.3|'n Kunstenaarsvoorstelling van die Kuipergordel en die Oortwolk.]] Die teoretiese Oortwolk is 'n groot massa van tot 'n triljoen ysige voorwerpe. Daar word geglo dat dit die Sonnestelsel by ongeveer 50&nbsp;000&nbsp;AE (omtrent 1 ligjaar) omring en moontlik sover strek as 100&nbsp;000&nbsp;AE (1,87&nbsp;ligjaar). Dit word ook geglo dat die Oortwolk die bron vir alle langdurige komete is, aangesien die Oortwolk self bestaan uit komete wat deur die swaartekragwisselwerkings van die buitenste planete uit die binnenste Sonnestelsel gestoot is. Voorwerpe in die Oortwolk beweeg baie stadig en kan gestoor word deur ongereelde gebeurtenisse soos botsings, die swaartekrag van 'n verbygaande ster, die gety van die sterrestelsel en die gety van die Melkweg.<ref>{{cite web |year=2001 |author=Stern SA, Weissman PR. |title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud. |work=Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation |access-date=19 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512142732/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve |archive-date=12 Mei 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807064224/http://nineplanets.org/kboc.html |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Sedna-NASA.JPG|regs|duimnael|Teleskopiese beeld van Sedna.]] ==== Sedna ==== 90377 Sedna (ongeveer 525,86 AE) is 'n groot, rooierige Pluto-agtige voorwerp met 'n reusagtige, hoogs elliptiese wentelbaan met 'n perihelium van ongeveer 76&nbsp;AE en 'n aphelium van 928&nbsp;AE. Dit neem Sedna 12 050 jaar om sy reuse wentelbaan te voltooi. Dit is in 2003 deur Mike Brown ontdek, wat volhou dat dit nie deel van die verstrooide skyf of die Kuipergordel kan wees nie, aangesien sy perihelium te ver is om deur Neptunus se migrasie geaffekteer te wees. Hy is deel van 'n groep sterrekundiges wat glo dat Sedna 'n geheel en al nuwe soort bevolking verteenwoordig. Die voorwerp 2000 CR₁₀₅ sal dan ook moontlik deel van hierdie nuwe groep vorm: dit het 'n perihelium van 45&nbsp;AE, 'n aphelium van 415&nbsp;AE en 'n wentelbaan wat 3420 jaar neem om te voltooi.<ref>{{cite web |year=2004 |author=David Jewitt |title=Sedna – 2003 VB₁₂ |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602224955/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |archive-date= 2 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Brown verwys na hierdie voorwerpe as deel van die "Binnenste Oortwolk", siende dat hulle moontlik deur 'n soortgelyke proses gevorm is as die voorwerpe in die Oortwolk.<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=CalTech |access-date=2 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20041204015531/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |archive-date= 4 Desember 2004 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedna is waarskynlik 'n dwergplaneet, alhoewel sy vorm nog nie met sekerheid bepaal is nie. === Grense === Daar is steeds groot dele van ons Sonnestelsel wat onbekend is. Daar word beraam dat die Son se swaartekragveld omliggende sterre so ver weg as twee ligjare (125&nbsp;000&nbsp;AE) domineer. In kontras plaas lae beramings vir die radius van die Oortwolk dit nie verder as 50 000&nbsp;AE nie.<ref>{{cite book |title=The Solar System: Third edition |author=T. Encrenaz, J.P. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka |publisher=Springer |year=2004 |pages=1}}</ref> Ten spyte van ontdekkings soos Sedna, is die streek tussen die Kuipergordel en die Oortwolk, 'n gebied met 'n radius van tienduisende AE, basies steeds ongekarteer. Daar is ook steeds studies wat op die gebied tussen Mercurius en die Son fokus.<ref>{{cite web |year=2004 |author=Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. |title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |accessdate=2006-07-23 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830021911/http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520&unc=ml |url-status=dead }}</ref> Dis waarskynlik dat daar in die toekoms nuwe voorwerpe in hierdie ongekarteerde gebiede ontdek sal word. == Die Sonnestelsel in ons sterrestelsel == {{Kombi-beeld|Milky Way 2005.jpg|Melkweg Spiraalarm.png|| |align=left |caption1=Die Melkweg (voorstelling) |caption2=Die ligging van die Sonnestelsel in die Melkweg }} Die Sonnestelsel is in die [[Melkweg]] geleë, 'n [[sterrestelsel]] met 'n deursneë van 100&nbsp;000 ligjare wat ongeveer 200 miljard sterre bevat.<ref>{{cite web |title=Magnetic fields in cosmology |author=A.D. Dolgov |year=2003 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110026/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0306443 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Son is in een van die Melkweg se buitenste spiraalarms, bekend as die [[Orion-Cygnus-arm]].<ref>{{cite web |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |author=R. Drimmel, D. N. Spergel |year=2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509103450/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy lê tussen 25&nbsp;000 en 28&nbsp;000 van die Melkweg se kern en beweeg teen ongeveer 220&nbsp;km/s. Teen hierdie spoed neem dit die Son 225 tot 250 miljoen jaar om een omwenteling om die Melkweg se kern te voltooi. Hierdie omwenteling staan as 'n galaktiese jaar bekend.<ref>{{cite web |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year |first=Stacy |last=Leong |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |year=2002 |work=The Physics Factbook |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527062420/https://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is waarskynlik dat die Sonnestelsel se ligging in die Melkweg 'n rol in die [[evolusie]] van lewe op Aarde gespeel het. Die Sonnestelsel het 'n byna sirkelvormige wentelbaan en wentel teen ongeveer dieselfde spoed as die Melkweg se spiraalarms, wat beteken dat dit nie sommer ''deur'' hierdie arms beweeg nie. Die spiraalarms is naamlik die tuiste van groter konsentrasies moontlik gevaarlike [[supernova]]e en die feit dat die Aarde nie dikwels in die buurt van hierdie supernovae kom nie, het aan ons planeet lang tye van interstellêre stabiliteit gegee, waartydens lewe kon ontwikkel.<ref name="astrobiology">{{cite web |year=2001 |author=Leslie Mullen |title=Galactic Habitable Zones |work=Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 |access-date=23 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die Sonnestelsel lê ook ver buite die sterbeknopte middel. Naby die Melkweg se middel sou die swaartekrag van nabye sterre die liggame in die Oortwolk steur en baie komete na die binnenste Sonnestelsel stuur, wat moontlik tot katastrofiese botsings met die Aarde kon lei. Die kragtige straling vanuit die Melkweg se kern sou ook met die evolusie van komplekse leefvorms kon inmeng.<ref name=astrobiology /> Sommige wetenskaplikes het voorgestel dat die Sonnestelsel tog deur onlangse supernovae geraak is, selfs al is hy so ver van die kern geleë. Volgens hulle teorieë sou die supernovae die lewe op Aarde reeds die laaste 35 000 jaar negatief beïnvloed het, deur brokstukke in die vorm van radio-aktiewe stof en groter, komeetagtige liggame na die Son te slinger.<ref>{{cite web |year=2005 |author=|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work=Physorg.com |url=http://www.physorg.com/news6734.html |accessdate=2007-02-02}}</ref> === Omgewing === [[Lêer:local bubble.jpg|duimnael|180px|Kunstenaarsvoorstelling van die [[lokale borrel]].]] Die onmiddellike galaktiese omgewing om die Sonnestelsel staan as die lokale interstellêre wind bekend: 'n area van digte "wolke" in die andersins leë gebied wat as die [[lokale borrel]] bekend staan. Die lokale borrel is 'n warm, meestal leë ruimte wat ongeveer 300 ligjare in deursnit is. Die ruimte is deurdring met hoë-temperatuur plasma, wat voorstel dat dit die produk van verskeie onlangse supernovae is.<ref>{{cite web |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |access-date=23 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die rigting van die pad wat die Son deur die ruimte volg kom in die buurt van die Herkules-sterrebeeld, in die rigting van die huidige ligging van die helder ster Vega.<ref>{{cite web |year=2003 |author=C. Barbieri |title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work=IdealStars.com |url=http://www.google.com/search?q=cache:yKkhLXIaAvoJ:debora.pd.astro.it/planets/barbieri/IngAeroAnnoA2004-05/5_LecturesAstroAstrofIng04_05QuintaSettimana.ppt+Elementi+di+Astronomia+e+Astrofisica+per+il+Corso+di+Ingegneria+Aerospaziale+V+settimana&hl=en&ct=clnk&cd=1&gl=us |accessdate=2007-02-12}}</ref> Daar is relatief min sterre binne-in die eerste tien ligjare vanaf die Son. Die naaste is die trippelsterstelsel Alfa Centauri, wat ongeveer 4,4 ligjaar weg is. Alfa Centauri A en Alfa Centauri B is 'n paar sterre soortgelyk aan die Son, terwyl die klein rooidwerg Alfa Centauri C (ook bekend as Proxima Centauri) die paartjie teen 'n afstand van 0,2 ligjaar omwentel. Die volgende sterre wat die naaste aan die Son is, is drie rooidwerge: die Ster van Barnard (5,9 ligjaar), Wolf 359 (7,8 ligjaar) en Lalande 21185 (8,3 ligjaar). Die grootste ster in die eerste 10 ligjaar is Sirius, 'n helder [[hoofreeks]]ster wat ongeveer twee keer so groot as die Son is en deur 'n witdwerg, Sirius B, omwentel word. Sirius lê ongeveer 8,6 ligjaar van die Son af. Die ander stelsels binne-in die eerste 10 ligjaar is die binêre rooidwerg-stelsel Luyten 726-8 (8,7 ligjaar) en die enkele rooidwerg Ross 154 (9,7 ligjaar).<ref>{{cite web |title=Stars within 10 light years |url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work=SolStation |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125001921/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |archive-date=25 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die naaste ster wat soortgelyk aan die Son is en ook in 'n enkelstelsel geleë is, is Tau Ceti, wat 11,9 ligjaar hiervandaan is. Tau Ceti het ongeveer 80% van die Son se massa, maar slegs 60% van sy helderheid.<ref>{{cite web |title=Tau Ceti |url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |work=SolStation |access-date=2 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524200026/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die naaste eksoplaneet wentel om die ster Epsilon Eridani, 'n ster wat ietwat dowwer en rooier as die Son is en 10,5 ligjaar hiervandaan is. Die ster se een bevestigde planeet, Epsilon Eridani b, besit rofweg 1,5 keer die massa van Jupiter en neem 6,9 jaar om sy ster te omwentel.<ref>{{cite web |title=HUBBLE ZEROES IN ON NEAREST KNOWN EXOPLANET |work=Hubblesite |year=2006 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |access-date=13 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709100728/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |archive-date=9 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vorming en ontwikkeling == {| class="wikitable" style="float:right;" |+ Die Sonnestelsel se<br />volopste isotope<ref>{{cite book |first=David |last=Arnett |year=1996 |title=Supernovae and Nucleosynthesis |url=https://archive.org/details/supernovaenucleo0000arne |edition=1st |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=0-691-01147-8 |oclc=33162440}}</ref> ![[Isotoop]] !Nukleï&nbsp;per<br />miljoen |- | Waterstof-1 ||style="text-align:right"| 705&nbsp;700 |- | Helium-4 ||style="text-align:right"| 275&nbsp;200 |- | Suurstof-16 ||style="text-align:right"| 5&nbsp;920 |- | Koolstof-12 ||style="text-align:right"| 3&nbsp;032 |- | Neon-20 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;548 |- | Yster-56 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;169 |- | Stikstof-14 ||style="text-align:right"| 1&nbsp;105 |- | Silikon-28 ||style="text-align:right"| 653 |- | Magnesium-24 ||style="text-align:right"| 513 |- | Swawel-32 ||style="text-align:right"| 396 |- | Neon-22 ||style="text-align:right"| 208 |- | Magnesium-26 ||style="text-align:right"| 79 |- | Argon-36 ||style="text-align:right"| 77 |- | Yster-54 ||style="text-align:right"| 72 |- | Magnesium-25 ||style="text-align:right"| 69 |- | Kalsium-40 ||style="text-align:right"| 60 |- | Aluminum-27 ||style="text-align:right"| 58 |- | Nikkel-58 ||style="text-align:right"| 49 |- | Koolstof-13 ||style="text-align:right"| 37 |- | Helium-3 ||style="text-align:right"| 35 |- | Silikon-29 ||style="text-align:right"| 34 |- | Natrium-23 ||style="text-align:right"| 33 |- | Yster-57 ||style="text-align:right"| 28 |- | Waterstof-2 ||style="text-align:right"| 23 |- | Silikon-30 ||style="text-align:right"| 23 |} Die Sonnestelsel is gevorm deur die swaartekragineenstorting van 'n molekulêre wolk, ongeveer 4,6 miljard jaar gelede. Hierdie wolk was waarskynlik 'n aantal ligjare in deursnee en het moontlik geboorte aan verskeie sterre gegee.<ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |accessdate=2006-12-27}}</ref> Die streek wat later die Sonnestelsel sou word het ineengestort en, as gevolg van die behoud van hoekmomentum, vinniger omwentelings begin maak. Die middel, waar die meeste massa opeengehoop het, het toenemend warmer as die omliggende skyf geword.<ref name="Arizona" /> Soos die ineenkrimpende nebula omwentel het, het dit afgeplat en begin om 'n wentelende sogenaamde "protoplanetêre skyf" met 'n deursnit van ongeveer 200&nbsp;AE te vorm,<ref name="Arizona" /> met 'n warm, digte protoster in die middel.<ref>{{cite science |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 | abstract=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;307/5706/68 | accessdate=2006-11-16}}</ref><ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref> Die planete is deur die aanwas van hierdie skyf gevorm.<ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> [[Lêer:redgiantsun.gif|duimnael|links|'n Kunstenaarsvoorstelling van die toekomstige ontwikkel van die Son. Links: hoofreeks; middel: rooi reus; regs, witdwerg.]] Binne 50 miljoen jaar het die druk en digtheid van [[waterstof]] in die middel van die protoster só gestyg dat kernfusie begin plaasvind het.<ref name=Yi2001>{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> Die temperatuur, reaksietempo, druk en digtheid het toegeneem tot 'n hidrostatiese ewewig bereik is, waar die warmte-energie die teenwig van die krag van die swaartekragineenstorting vorm. Op hierdie stadium het die Son 'n [[hoofreeks]]ster geword.<ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> Die huidige Sonnestelsel sal voortduur tot die Son begin om van die Hertzsprung-Russell-diagram af te wyk. Die Son het 'n beperkte hoeveelheid waterstof wat voortdurend opgebrand word. Namate die waterstof opraak, sal die energie-opbrengs wat die kern ondersteun afneem, wat sal veroorsaak dat die Son ineen sal krimp. Die toename in druk verhit die kern, wat veroorsaak dat die waterstof vinniger brand. Dit veroorsaak dat die Son elke 1,1 miljard jaar ongeveer 10% helderder brand.<ref>{{cite web |title=Science: Fiery future for planet Earth |author=Jeff Hecht |work=NewScientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |year=1994 |access-date=29 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601234315/http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |archive-date= 1 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In ongeveer 5,4&nbsp;miljard jaar, sal die waterstof in die Son se kern geheel en al in helium omgesit wees, wat die einde van die hoofreeksfase sal aandui. Teen hierdie tyd sal die buitenste lae van die Son uitsit tot ongeveer 260 sy huidige deursnit: die Son sal 'n rooi reus word. Aangesien die Son se oppervlak aansienlik groter sal wees, sal dit juis koeler wees as wat tans die geval is (tot 'n minimum van 2600&nbsp;K).<ref>{{cite journal|author= K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|title= Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=386 |pages=155–163 | year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref> Hierdie buitenste lae sal mettertyd wegval en 'n witdwerg agterlaat: 'n voorwerp wat uiters dig sal wees, slegs die helfte van die oorspronklike massa van die Son sal oorhou en die grootte van die Aarde sal wees. Die lae wat wegval sal 'n planetêre nebula vorm, waartydens sommige van die materiaal wat die Son gevorm het na die interstellêre medium sal terugkeer. {{clear}} == Aantekeninge en verwysings == : ''Hierdie artikel (of dele daarvan) is 'n vertaling van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/262952790|"Solar System"]]'' {{Verwysings|3}} == Verdere leesstof == * Anthony Fairall (2008). ''Sterkennis – 'n Inleidende gids tot die Heelal'' * J.E. van Zyl (2002). ''Ontsluier die heelal'' * Caroline Bingham (2005). ''Ruimte'' (vir jonger lesers) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Solar System}} {{Wikt|sonnestelsel}} * [http://www.assabfn.co.za/activities/education/sterrekunde-inligtingstuk-feb2007.pdf Sterrekunde-inligtingstuk vir die nuuskierige] (PDF): vierdelig, met "Die Sonnestelsel" as deel 1. * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview Die Sonnestelsel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date= 1 Julie 2007 }} by NASA se [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm Sonnestelselverkenningswebwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm |date=25 April 2006 }} * [http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 Illustrasie van die afstand tussen die planete] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Illustrasie wat die grootte van die planete met mekaar, die Son en ander sterre vergelyk.] {{PlaneteSon}} {{Aarde-posisie}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sonnestelsel| ]] fzrz8w6n6tsyzuc7vgj0sz07hm9ux4v 0 10802 2978746 2956791 2026-10-14T03:03:55Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978746 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US Navy 100714-N-4965F-174 Chief Mass Communication Specialist Paula Ludwick, assigned to Fleet Combat Camera Group Pacific, shoots at a target during a Navy Rifle Qualification Course.jpg|duimnael|ʼn Matroos van die Amerikaanse vloot skiet 'n Mk 18 Mod 0 [[karabyn]] op 'n teiken.]] 'n '''Vuurwapen''' is 'n enige tipe skiet[[wapen]] wat ontwerp is om geredelik deur 'n individu gedra en gebruik te word.<ref name="Cole">{{cite book|url=https://www.amazon.com/dp/B0188S1QXU/|title=Association of Firearm Instructors – Glossary of Firearm Terms|last=Cole|first=Suzanne N.|date=19 November 2016|publisher=Association of Firearm Instructors|access-date=29 April 2017|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613123506/https://www.amazon.com/dp/B0188S1QXU/|url-status=live}}</ref><ref name="Merriam-webster.com">{{cite web |url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/firearm |title= Merriam-Webster Dictionary, "Firearm" |publisher= Merriam-webster.com |date= 2012-08-31 |access-date= 2014-04-19 |archive-date= 2017-06-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170602151334/https://www.merriam-webster.com/dictionary/firearm |url-status= live }}</ref><ref name="Firearm">{{cite dictionary|title= Firearm|dictionary= American Heritage Dictionary of the English Language|edition= 4|year= 2000|publisher= Houghton Mifflin Company}}{{cite dictionary|article= Firearm|dictionary= Collins English Dictionary – Complete and Unabridged|publisher= HarperCollins Publishers|year= 2003}}</ref> Die term word in verskillende lande wetlik verder gedefinieer. Die eerste vuurwapens het in die 10de-eeuse China ontstaan, toe [[bamboes]]buise met kruit- en korrelprojektiele op spiese gemonteer is om die draagbare vuurlans,<ref name=Helaine>{{cite book|author= Helaine Selin|title= Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures|url= https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA389|access-date= 30 July 2013|year= 1997|publisher= Springer|isbn= 978-0-7923-4066-9|page= 389|archive-date= 9 Oktober 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20131009040612/http://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA389|url-status= live}}</ref> deur 'n enkele persoon te laat werk, wat later effektief as 'n skokwapen in die Beleg van De'an in 1132, gebruik is. In die 13de eeu is vuurlanslope met metaalbuise vervang en in die metaalloop-handkanon omskep.{{sfn|Andrade|2016|p=52}} Die [[tegnologie]] het gedurende die 14de eeu geleidelik deur [[Eurasië]] versprei. Ouer vuurwapens het gewoonlik [[Buskruit|swart poeier]] as dryfmiddel gebruik, maar moderne vuurwapens gebruik rooklose poeier of ander dryfmiddels. Die meeste moderne vuurwapens (met die noemenswaardige uitsondering van gladde haelgewere) het geriffelde lope om draai aan die projektiel te gee vir verbeterde vlugstabiliteit. Moderne vuurwapens kan beskryf word deur hul kaliber (d.w.s. loopdeursnee). Vir pistole en gewere word dit in millimeter of duim (bv. 7,62 mm of 0,308 duim) gegee, of in die geval van haelgewere volgens hul maat (bv. 12 ga. en 20 ga.). Hulle word ook beskryf deur die tipe aksie wat gebruik word (bv. [[Voorlaaier (geweer)|voorlaaier]], agterlaaier, sluitaksie, pompaksie, rewolwer, semi-outomaties, ten volle outomaties, ens.), Tesame met die gewone maniere van hantering (d.w.s. hand- of meganiese montering). Verdere klassifikasie kan verwys na die tipe loop wat gebruik word (d.w.s. [[geweer]]) en na die looplengte (bv. 24 duim), na die vuurmeganisme (bv. lontslot, ratslot, vuursteenslot of perkussieslot), na die ontwerp se primêre beoogde gebruik (bv. jaggeweer), of na die algemeen aanvaarde naam vir 'n spesifieke variasie (bv. Gatling-vuurwapen). Skuts rig vuurwapens op hul teikens met hand-oog-koördinasie, deur óf ystervisiere óf optiese visiere te gebruik. Die akkurate reikafstand van pistole oorskry oor die algemeen nie 100 meter nie, terwyl die meeste gewere akkuraat is tot 500 meter met ystervisiere, of tot langer afstande terwyl optiese visiere gebruik word. (Vuurwapenrondtes kan gevaarlik of dodelik wees ver buite hul akkurate bereik; die minimum afstand vir veiligheid is baie groter as die gespesifiseerde afstand vir akkuraatheid). Doelgeboude sluipskuttergewere en teenmateriaalgewere is akkuraat tot afstande van meer as 2 000 meter. == Geskiedenis == [[Beeld:Halbe Kartaune 1669 nachbau.jpg|duimnael|regs|250px|Replika van 'n Duitse geskut, die ''Halbe Kartaune'', uit die jaar 1669]] Die eerste bekende vuurwapens word tussen [[500]] en [[700]] in [[China]] vervaardig; die Chinese het al vroeg die plofbare eienskappe van [[swawel]], [[salpeter]] en [[houtskool]] ([[buskruit]]) ontdek. In die westerse wêreld word ander ontvlambare mengsels gebruik, soos byvoorbeeld die "Griekse vuur", wat in die tweede helfte van die [[7de eeu]] deur die Bisantyne ontwikkel is en waarskynlik [[ongebluste kalk]], [[ru-olie]] en swawel as sy vernaamste bestanddele bevat. Die Griekse vuur brand ook op [[water]] en word vir die eerste keer in die tydperk tussen [[674]] en [[677]] by die beleg van [[Konstantinopel]] gebruik. Die Arabiese vloot is hierdeur grotendeels vernietig. [[Beeld:Arkebuz.jpg|duimnael|links|250px|'n Haakbus uit die 16de en 17de eeu]] Die Europeërs maak eers tydens die Mongoolse-invalle in die [[13de eeu]] kennis met die oorspronklik Chinese [[buskruit]]. Die ''Liber Ignium'' ("Die boek van die vuur"), wat omtrent die jaar [[1300]] verskyn, bevat die eerste Europese formule vir die vervaardiging van buskruit. Die westerse ambagsmanne slaag vinnig daarin om gesofistikeerde vuurwapens te ontwikkel, sodanig dat in die tydperk tussen [[1311]] en [[1345]] danksy die kennis van onder meer die klokgieters die eerste geskut vervaardig kan word. Tydens die [[Honderdjarige oorlog]] tussen [[Engeland]] en [[Frankryk]] het albei partye vuurwapens ter beskikking, tog huiwer veral die Franse adellikes om hierdie wapens ook in die veldslae te gebruik. Die ideale van die tradisionele [[ridder]]skap is vir hulle aanvanklik onversoenbaar met die aanwending van moderne wapens. Die Osmane behaal danksy hulle geskut 'n oorwinning in die [[Slag van Kosovo]] en bevorder sodoende die gewildheid van vuurwapens dwarsoor Europa. Tot by die einde van die 14de eeu bly grofgeskut die mees belangrike vuurwapens in die oorlogvoering. Eers gedurende die [[15de eeu]] vervang die handvuurwapen geleidelik die ouer langboog uit die 13de eeu. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Bronne== * {{cite book|last=Andrade |first=Tonio |year=2016 |title=The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History |url=https://archive.org/details/gunpowderagechin0000andr |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-13597-7}}. * {{cite book|title = Firearms: A Global History to 1700|url = https://archive.org/details/firearmsglobalhi0000chas|last = Chase|first = Kenneth|publisher = Cambridge University Press|year = 2003|isbn = 978-0-521-82274-9}} * {{cite book|title=Association of Firearm Instructors Glossary of Firearm Terms: 2017–2018 Edition|last=Cole|first=Suzanne N.|publisher=The Association of Firearm Instructors|year=2017|isbn=978-0-9982150-3-7|location=United States}} * {{cite book|title = Throwing Fire: Projectile Technology Through History|url = https://archive.org/details/throwingfireproj0000cros|last = Crosby|first = Alfred W.|publisher = Cambridge University Press|year = 2002|isbn = 978-0-521-79158-8}} * {{cite book|title = Science & Civilisation in China|last = Needham|first = Joseph|publisher = Cambridge University Press|year = 1986|isbn =978-0-521-30358-3|volume =7 The Gunpowder Epic}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Firearms}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vuurwapens| ]] 3vw9cwn6pmjdwtxdwc7r1xpw0b07osl 0 11202 2978764 2872247 2026-10-14T03:10:21Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978764 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pythagorean right angle.svg|duimnael|200px|Pythagoras se Stelling: Die som van die oppervlak van die twee vierkante op die sye ''a'' en ''b'' is gelyk aan die vierkant op die skuinssy ''c''.]] '''Pythagoras se Stelling''' is 'n wiskundige stelling wat vernoem is na die Griekse wiskundige, [[Pythagoras]]. Volgens tradisie het Pythagoras die stelling ontdek en bewys,<ref>Heath, Sir Thomas. ''A History of Greek Mathematics'' (2 Vols.), Clarendon Press, Oxford (1921), Dover Publications, Inc. (1981), {{ISBN|0-486-24073-8}}. Vol 1, bl, 144.</ref> maar die stelling se resultaat was voor Pythagoras se ontdekking aan verskeie antieke bevolkings bekend, waaronder die Egiptenare en die Indiërs. Die stelling is as volg: <blockquote>In enige reghoekige [[driehoek]] is die kwadraat van die lengte van die skuinssy gelyk aan die som van die kwadrate van die lengtes van die reghoekige sye.</blockquote> Dit wil sê, gestel daar is 'n reghoekige driehoek met 'n skuinssy met 'n lengte van ''c'' en twee reghoekige sye met die lengtes ''a'' en ''b'', dan kan die stelling in as die volgende vergelyking uitgedruk word: : <math>a^2 + b^2 = c^2\, </math> Of, om ''c'' op te los: : <math> c = \sqrt{a^2 + b^2}. \,</math> Hierdie vergelyking bied 'n maklike manier om die onbekende lengte van 'n sy van 'n reghoekige driehoek uit te werk, mits die ander twee reeds bekend is. == Bewys met gelykvormige driehoeke == [[Lêer:teorema.png|border|regs]] :<math>\frac{d}{a} = \frac{a}{c} \quad \Rightarrow \quad d = \frac{a^2}{c}\quad (1)</math> :<math>\frac{e}{b} = \frac{b}{c} \quad \Rightarrow \quad e = \frac{b^2}{c}\quad (2)</math> Van die beeld <math> c = d + e \,\! </math>. En deur die vervanging van vergelykings (1) en (2): :<math> c = \frac{a^2}{c} + \frac{b^2}{c} </math> Vermenigvuldig vir c: :<math> c^2 = a^2 + b^2 \,\!.</math> ==Multidimensionele meetkunde== [[File:Pythagoras 3D.svg|duimnael|Pythagoras se stelling in drie dimensies hou verband met die diagonale AD aan die drie kante.]] Pythagoras se stelling kan uitgebrei word na multidimensionele [[meetkunde]]. As 'n [[Driedimensioneel|driedimensionele]] voorbeeld, kyk na die diagram aan die regterkant. Volgens Pythagoras se stelling is die lengte van diagonale 'BD' deur: :<math> \overline{BD}^{\,2} = \overline{BC}^{\,2} + \overline{CD}^{\,2} \ ,</math> gegee hierdie drie kante 'n regte driehoek vorm. Die horisontale diagonale ''BD'' en die vertikale rand ''AB'' vorm 'n tweede reghoekige driehoek met ''AD'' as sy diagonaal. Volgens Pythagoras se stelling is die lengte van diagonale ''AD'' deur: :<math> \overline{AD}^{\,2} = \overline{AB}^{\,2} + \overline{BD}^{\,2} \ ,</math> gegee. As dit as 'n enkele stap gedoen word, dan :<math> \overline{AD}^{\,2} = \overline{AB}^{\,2} + \overline{BC}^{\,2} + \overline{CD}^{\,2} \ .</math> Hierdie resultaat is die driedimensionele uitdrukking vir die grootte van 'n vektor '''v''' (die diagonale AD) in terme van sy ortogonale komponente {'''v'''_k} (die drie wedersydse loodregte kante): :<math>\|\mathbf{v}\|^2 = \sum_{k=1}^3 \|\mathbf{v}_k\|^2.</math> Hierdie proses kan uitgebrei word na arbitrêre aantal dimensies. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Meetkunde]] 5v5kqrleo7gq36kgr2lskvldbjb96yy 10 13882 2978926 2978416 2026-10-14T10:01:40Z Aliwal2012 39067 2978926 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The Currie Cup1.jpg|150px|regs|Die Curriebekertrofee.]] * Die 2026-[[Nobelprys vir Ekonomiese Wetenskappe]] word toegeken aan Robert Hall en Michael Woodford "vir [[mikro-ekonomie]]se fondamente van [[makro-ekonomie]]se stabilisering". * Die [[Internasionale Krieketraad]] en [[Krieket Suid-Afrika]] maak die [[Krieketwêreldbeker 2027]] se wedstrydskedule in Kaapstad bekend; dié toernooi sal op 2 Oktober in [[Windhoek]] begin en die eindstryd sal ná ses weke se wedstryde in Suid-Afrika, [[Zimbabwe]] en [[Namibië]] op 21 November op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word. * 'n [[Oos-Rand-moorde|Reeksmoordenaar]] is moontlik in die [[Oos-Rand]]-gebied in [[Gauteng]], Suid-Afrika, aktief. Die lyke van twaalf vrouens is sedert Julie 2026 gevind. * Op [[Griekwapark]] in [[Kimberley]] klop die verdedigende kampioen [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] tydens die eindstryd van die '''[[Curriebeker]] 2026''' die [[Pumas]] met 23–16 en palm sodoende hul vyfde titel in. * [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]], sterf op 89 en is opgevolg deur sy seun, koning [[Haakon VIII]]. <div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;"> '''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]] • [[Iran-oorlog in 2026|Iran-oorlog]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br /> '''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]: [[Yayoi Kusama]] • [[Harald V van Noorweë|Harald V]] • [[Joggie Jansen]] • [[Dennis Haskins]] • [[Jeffrey Archer]] </div> <noinclude> [[Kategorie:Voorbladsjablone]] </noinclude> 4g2v4111tuuxtt5q2m7q82u125wi86x 0 15601 2978660 2969677 2026-10-13T20:38:28Z Jcwf 4 2978660 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Condensators.JPG|duimnael|regs|350px|Verskeie soorte kapasitors. Van links: meerlaagkeramiek, keramiekskyf, meerlaag-poliësterfilm, buisvormig keramiek, poliestireen, gemetalliseerde poliësterfilm en aluminium-elektrolities. Die hoofskaalverdelings is in sentimeter.]] [[Lêer:Symbol Capacitor (common, horizontal).svg|duimnael|regs|180px|Die algemene stroombaansimbool vir 'n kapasitor]] 'n '''Kapasitor''' is 'n [[Elektronika|elektroniese komponent]] wat [[energie]] stoor in die vorm van 'n elektriese veld. Die elektriese veld word gegenereer tussen twee geleiers as gevolg van teenoorgestelde elektriese lading wat op die verskillende geleiers geplaas word. Dit is 'n passiewe komponent met twee aansluitpunte, en dit was oorspronklik as 'n '''kondensator''' bekend – 'n term wat in Afrikaans steeds in sommige samestellings voorkom, soos die ''kondensatormikrofoon''.<ref name="duff">{{cite book |author-last=Duff |author-first=Wilmer |title=A Text-Book of Physics |date=1916 |orig-date=1908 |publisher=P. Blakiston's Son & Co. |location=Philadelphia |page=361 |edition=4de |language=en |url=https://archive.org/stream/atextbookphysic00carmgoog#page/n378/mode/2up |access-date=1 Desember 2016}}</ref> Die nut van 'n kapasitor hang van sy kapasitansie af. Hoewel daar tot 'n mate kapasitansie tussen enige twee geleiers bestaan wat naby mekaar in 'n stroombaan lê, is 'n kapasitor 'n komponent wat spesifiek ontwerp is om kapasitansie by 'n deel van die stroombaan te voeg. Die fisiese vorm en konstruksie van praktiese kapasitors verskil aansienlik, en verskeie soorte is algemeen in gebruik. Die meeste kapasitors bevat minstens twee [[Elektriese geleier|geleiers]], gewoonlik in die vorm van metaalplate of -oppervlaktes wat deur 'n diëlektriese medium geskei word. 'n Geleier kan 'n metaalfoelie, 'n dun film, 'n gesinterde metaalkorrel of 'n [[elektroliet]] wees. Materiale wat algemeen as diëlektrikum gebruik word, is onder meer [[glas]], [[keramiek]], plastiekfilm, [[papier]], [[mika]], lug en oksiedlae. Wanneer 'n [[Elektriese spanning|spanning]] oor die aansluitpunte van 'n kapasitor aangelê word – byvoorbeeld deur dit oor 'n [[battery]] te koppel – ontwikkel daar 'n elektriese veld oor die diëlektrikum, wat veroorsaak dat 'n netto positiewe lading op die een plaat en 'n netto negatiewe lading op die ander plaat versamel. Deur 'n perfekte diëlektrikum vloei daar geen stroom nie, maar in die bronstroombaan vloei daar wel lading; as die toestand lank genoeg gehandhaaf word, hou dié stroom op. Word 'n spanning aangelê wat met tyd verander, ondervind die bron 'n voortdurende stroom weens die herhaalde laai en ontlaai van die kapasitor. Kapasitors word wyd in elektriese stroombane in alledaagse toestelle gebruik. In teenstelling met 'n [[resistor]] verkwis 'n ideale kapasitor nie energie nie, al verkwis werklike kapasitors 'n klein hoeveelheid. Vandag word kapasitors gebruik om [[gelykstroom]] te blokkeer terwyl [[wisselstroom]] deurgelaat word, om die uittree van kragtoevoere te stryk, om radio's in resonansiestroombane op bepaalde [[Frekwensie|frekwensies]] in te stel en om spanning en kragvloei in kragoordragstelsels te stabiliseer.<ref name="bird2010">{{cite book |title=Electrical and Electronic Principles and Technology |url=https://archive.org/details/electricalelectr0000bird_r9l4 |author-last=Bird |author-first=John |date=2010 |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/electricalelectr0000bird_r9l4/page/63 63]–76 |isbn=978-0-08089056-2 |language=en}}</ref> Die vermoë van kapasitors om energie te stoor, is in vroeë digitale rekenaars as dinamiese geheue benut en word vandag steeds in [[Dinamiese ewetoeganklike geheue|DRAM]] gebruik.<ref name="floyd">{{cite book |author-last=Floyd |author-first=Thomas |title=Electronic Devices |url=https://archive.org/details/electronicdevice0000floy_n8u1_3ed |date=2005 |orig-date=1984 |publisher=Pearson Education |location=Upper Saddle River, New Jersey |isbn=0-13-127827-4 |page=[https://archive.org/details/electronicdevice0000floy_n8u1_3ed/page/10 10] |edition=7de |language=en}}</ref> Die bekendste natuurlike voorbeeld van kapasitansie is die statiese lading wat tussen wolke en die aardoppervlak opbou, met die lug tussen hulle as diëlektrikum. Wanneer die deurslagspanning van die lug oorskry word, volg 'n weerligstraal.<ref name="fsu">{{cite web |url=https://micro.magnet.fsu.edu/electromag/java/lightning/index.html |title=Molecular Expressions: Electricity and Magnetism – Lightning: A Natural Capacitor |website=micro.magnet.fsu.edu |language=en |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Leidse flessen Museum Boerhave december 2003 2.jpg|duimnael|links|'n Battery van vier Leidse flesse in Museum Boerhaave, [[Leiden]], [[Nederland]]]] In Oktober 1745 het Ewald Georg von Kleist van Pommere in Duitsland gevind dat lading gestoor kan word deur 'n hoogspanning-elektrostatiese kraggenerator met 'n draad aan 'n volume water in 'n glasfles in die hand te koppel.<ref name="williams">{{cite web |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/sci/history/AHistoryofScienceVolumeII/chap49.html |title=A History of Science Volume II, Part VI: The Leyden Jar Discovered |author-last=Williams |author-first=Henry Smith |language=en |access-date=17 Maart 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024034729/http://www.worldwideschool.org/library/books/sci/history/AHistoryofScienceVolumeII/chap49.html |archive-date=24 Oktober 2007 |url-status=dead}}</ref> Von Kleist se hand en die water het as geleiers gedien en die fles as diëlektrikum, hoewel die besonderhede van die meganisme destyds verkeerd verklaar is. Hy het gevind dat 'n aanraking van die draad 'n kragtige vonk gelewer het wat baie pynliker was as dié van 'n elektrostatiese masjien. Die volgende jaar het die Nederlandse fisikus Pieter van Musschenbroek 'n soortgelyke toestel uitgevind, wat ná die Universiteit van Leiden – waar hy gewerk het – die Leidse fles genoem is.<ref name="keithley">{{cite book |title=The Story of Electrical and Magnetic Measurements: From 500 BC to the 1940s |author-last=Keithley |author-first=Joseph F. |date=1999 |publisher=John Wiley & Sons |page=23 |isbn=978-0-7803-1193-0 |language=en}}</ref> Hy was so beïndruk deur die skok wat hy gekry het dat hy geskryf het dat hy nie 'n tweede skok sou verduur nie, selfs nie vir die koninkryk van Frankryk nie.<ref name="houston">{{cite book |title=Electricity in Every-day Life |url=https://archive.org/details/electricityinev00unkngoog |author-last=Houston |author-first=Edwin J. |date=1905 |publisher=P. F. Collier & Son |page=[https://archive.org/details/electricityinev00unkngoog/page/71 71] |language=en}}</ref> Daniel Gralath was die eerste wat verskeie flesse parallel gekoppel het om die ladingskapasiteit te verhoog.<ref name="benjamin">{{cite book |author-last=Benjamin |author-first=Park |title=A History of Electricity: (The Intellectual Rise in Electricity) from Antiquity to the Days of Benjamin Franklin |url=https://books.google.com/books?id=hkMPAAAAMAAJ&pg=PA523 |date=1895 |publisher=J. Wiley & Sons |pages=522–524 |language=en}}</ref> [[Benjamin Franklin]] het die Leidse fles ondersoek en tot die gevolgtrekking gekom dat die lading in die glas gestoor word en nie in die water nie, soos ander aangeneem het. Hy het ook die term "battery" ingevoer – na analogie van 'n battery kanonne, waar 'n ry gelyksoortige eenhede die vermoë vergroot – wat later op groepe elektrochemiese selle toegepas is.<ref name="isaacson">{{cite book |title=Benjamin Franklin: An American Life |url=https://archive.org/details/benjaminfranklin0000isaa_g8y1 |author-last=Isaacson |author-first=Walter |date=2003 |publisher=Simon and Schuster |page=[https://archive.org/details/benjaminfranklin0000isaa_g8y1/page/136 136] |isbn=978-0-74326084-8 |language=en}}</ref> In 1747 is Leidse flesse gemaak deur die binne- en buitekant van flesse met metaalfoelie te bedek en 'n oop ruimte by die mond te laat om vlamboë tussen die foelies te verhoed.<ref name="wolf">{{cite book |author-last1=Wolf |author-first1=A. |author-last2=McKie |author-first2=D. |title=A history of science, technology and philosophy in the 18th century |date=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |page=224 |edition=2de |language=en}}</ref> Die vroegste eenheid van kapasitansie was die "fles" (''jar''), gelykstaande aan sowat 1,11 nanofarad.<ref name="efunda">{{cite web |title=eFunda: Glossary: Units: Electric Capacitance: Jar |url=http://www.efunda.com/glossary/units/units--electric_capacitance--jar.cfm |publisher=eFunda |language=en |access-date=17 Maart 2013}}</ref> [[Lêer:Radio Times - 1923-12-28 - page 39 - Dubilier.png|duimnael|'n Advertensie uit die uitgawe van 28 Desember 1923 van ''The Radio Times'' vir Dubilier-kondensators vir gebruik in draadlose ontvangers]] Leidse flesse, of kragtiger toestelle met plat glasplate wat met foeliegeleiers afwissel, is tot omtrent 1900 uitsluitlik gebruik. Die uitvinding van die draadlose telegraaf ([[radio]]) het toe 'n vraag na standaardkapasitors geskep, en die geleidelike beweging na hoër frekwensies het kapasitors met laer induktansie vereis. Kompakter konstruksiemetodes het in gebruik gekom, soos 'n buigsame diëlektriese blad (byvoorbeeld geoliede papier) tussen lae metaalfoelie, wat opgerol of gevou is om 'n klein pakkie te vorm. Vroeë kapasitors was as ''kondensators'' bekend, 'n term wat vandag nog by hoëkragtoepassings soos motorvoertuigstelsels gebruik word. [[Alessandro Volta]] het die woord ''condensatore'' in 1780 gebruik vir 'n toestel, soortgelyk aan sy elektroforus, wat hy ontwikkel het om elektrisiteit te meet; dit is in 1782 as ''condenser'' vertaal.<ref name="pancaldi">{{cite book |author-last=Pancaldi |author-first=Giuliano |title=Volta: Science and culture in the Age of Enlightenment |url=https://archive.org/details/voltasciencecult0000panc |date=2003 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=0-691-09685-6 |pages=[https://archive.org/details/voltasciencecult0000panc/page/112 112]–126 |language=en}}</ref> Die naam het verwys na die vermoë van die toestel om 'n hoër digtheid elektriese lading te stoor as wat met 'n geïsoleerde geleier moontlik was.<ref name="duff" /> Die term het in onbruik verval weens die dubbelsinnigheid met die stoomkondensator, en die Britse Ingenieursstandaardevereniging het in 1926 die woord ''capacitor'' aanbeveel, hoewel dit etlike dekades geneem het voordat dit die oorhand gekry het.<ref name="besa">British Engineering Standards Association: ''British Standard Glossary of Terms Used in Electrical Engineering'', C. Lockwood & Son, 1926.</ref> Sedert die begin van die studie van [[elektrisiteit]] is nie-geleidende materiale soos glas, porselein, papier en mika as isolators gebruik; dekades later was dié materiale ook goed geskik as diëlektrikum vir die eerste kapasitors. Papierkapasitors, gemaak deur 'n strook geïmpregneerde papier tussen metaalstroke te plaas en die geheel in 'n silinder op te rol, is in die laat 19de eeu algemeen gebruik. Die vervaardiging daarvan het in 1876 begin, en van die vroeë 20ste eeu af is hulle as ontkoppelkapasitors in die telefonie gebruik.<ref name="boggs">{{cite journal |author-last1=Ho |author-first1=Janet |author-last2=Jow |author-first2=T. Richard |author-last3=Boggs |author-first3=Steven |date=Januarie 2010 |title=Historical Introduction to Capacitor Technology |journal=IEEE Electrical Insulation Magazine |volume=26 |issue=1 |pages=20–25 |doi=10.1109/mei.2010.5383924 |language=en}}</ref> Porselein is in die eerste keramiekkapasitors gebruik. In die vroeë jare van Marconi se draadlose senders is porseleinkapasitors vir hoëspanning- en hoëfrekwensietoepassings in die senders gebruik, terwyl kleiner mikakapasitors aan die ontvangerkant vir resonansiestroombane gedien het. Mikakapasitors is in 1909 deur William Dubilier uitgevind, en voor die Tweede Wêreldoorlog was mika die algemeenste diëlektrikum vir kapasitors in die Verenigde State.<ref name="boggs" /> Charles Pollak, die uitvinder van die eerste elektrolitiese kapasitors, het vasgestel dat die oksiedlaag op 'n [[aluminium]]anode stabiel bly in 'n neutrale of alkaliese elektroliet, selfs wanneer die krag afgeskakel is. In 1896 is Amerikaanse patent nr. 672&nbsp;913 aan hom toegeken vir 'n "elektriese vloeistofkapasitor met aluminiumelektrodes". Vastestof-elektroliet-[[Tantaal|tantaalkapasitors]] is in die vroeë 1950's deur Bell Laboratories uitgevind as 'n verkleinde en betroubaarder laespanningkapasitor om hulle nuwe uitvinding, die [[transistor]], te ondersteun. Met die ontwikkeling van plastiekmateriale deur organiese chemici gedurende die Tweede Wêreldoorlog het die kapasitorbedryf papier met dunner polimeerfilms begin vervang; een baie vroeë ontwikkeling in filmkapasitors is in 1944 in die Britse patent 587&nbsp;953 beskryf.<ref name="boggs" /> Elektriese dubbellaagkapasitors, vandag bekend as superkapasitors, is in 1957 uitgevind toe H. Becker 'n "laespanning-elektrolitiese kapasitor met poreuse koolstofelektrodes" ontwikkel het.<ref name="boggs" /> Omdat die dubbellaagmeganisme destyds nog onbekend was, het hy in die patent geskryf dat dit nie presies bekend is wat in die komponent gebeur wanneer dit vir energiestoring gebruik word nie, maar dat dit tot 'n buitengewoon hoë kapasiteit lei. Die MOS-kapasitor is later wyd as stoorkapasitor in geheuechips gebruik en as die basiese boublok van die ladinggekoppelde toestel (CCD) in beeldsensortegnologie.<ref name="sze2012">{{cite book |author-last1=Sze |author-first1=Simon Min |author-last2=Lee |author-first2=Ming-Kwei |chapter=MOS Capacitor and MOSFET |title=Semiconductor Devices: Physics and Technology |date=2012 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-47053794-7 |language=en}}</ref> In 1966 het Robert Dennard die moderne DRAM-argitektuur uitgevind, wat een MOS-transistor per kapasitor kombineer.<ref name="ibm100">{{cite web |date=9 Augustus 2017 |title=DRAM |url=https://www.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/dram/ |website=IBM100 |publisher=IBM |language=en |access-date=20 September 2019}}</ref> == Fisika == === Oorsig === [[Lêer:Capacitor schematic with dielectric.svg|duimnael|class=skin-invert-image|Ladingskeiding in 'n parallelplaatkapasitor veroorsaak 'n interne elektriese veld. 'n Diëlektrikum (oranje) verklein die veld en verhoog die kapasitansie.]] 'n Kapasitor bestaan uit twee elektrodes, of plate, wat elk 'n teenoorgestelde lading stoor. Die twee plate is geleiers wat deur 'n [[Isolator (elektrisiteit)|isolator]], of diëlektrikum, geskei word. Die lading word op die oppervlakte van die plate gestoor teen die grens met die diëlektrikum. Aangesien elke plaat dieselfde hoeveelheid van die teenoorgestelde lading stoor is die netto lading wat in die kapasitor gestoor is nul. Die nie-geleidende gebied tussen die plate kan 'n [[vakuum]] of 'n isolerende materiaal wees. Voorbeelde van diëlektriese media is glas, lug, papier, plastiek, keramiek en selfs die verarmingsgebied van 'n [[halfgeleier]] wat chemies dieselfde is as die geleiers. Volgens [[Coulomb se wet]] oefen die lading op die een geleier 'n krag op die ladingsdraers in die ander geleier uit: lading van die teenoorgestelde polariteit word aangetrek en lading van dieselfde polariteit afgestoot, sodat 'n teenoorgestelde lading op die oppervlak van die ander geleier geïnduseer word. Die twee geleiers hou dus gelyke en teenoorgestelde ladings op hulle teenoorliggende oppervlaktes vas, en in die diëlektrikum ontwikkel 'n elektriese veld.<ref name="ulaby">{{cite book |author-last=Ulaby |author-first=Fawwaz Tayssir |title=Fundamentals of Applied Electromagnetics |url=https://archive.org/details/fundamentalsofap0000ulab_o5j2 |publisher=Prentice Hall |date=1999 |edition=2de |location=Upper Saddle River, New Jersey |isbn=978-0-13011554-6 |language=en}}</ref> In die diagram hierlangs veroorsaak die roterende molekules 'n teenoorgestelde elektriese veld wat die veld van die plate gedeeltelik uitkanselleer. Dit word diëlektrikum-polarisasie genoem. === Kapasitansie van 'n kapasitor === [[Lêer:KapasitorMetGepolariseerdeDiëlektrikum.svg|duimnael|Die gepolariseerde diëlektrikum tussen die plate van 'n gelaaide kapasitor]] Wanneer 'n elektriese lading op die plate opbou word 'n elektriese veld geskep in die gebied tussen die plate wat proporsioneel is aan die lading tussen die plate. Die veld veroorsaak 'n potensiaalverskil ''V'' = ''Ed'' tussen die twee plate. Die elektrone van die diëlektrikum-molekules word deur die elektriese veld beïnvloed en die molekules roteer 'n bietjie vanaf hulle ewewigsposisie. Die kapasitansie van 'n kapasitor is die maat van die elektriese lading wat gestoor is op elke plaat gegee 'n potensiaalverskil of spanning wat oor die bestaan. : <math>C = {Q \over V}</math> ::: waar :::: ''C'' die kapasitansie is, :::: ''Q'' die lading wat in elke plaat gestoor is, en :::: ''V'' die spanning oor die plate is. Die SI-eenheid vir kapasitansie is die farad. 'n Kapasitor van een farad stoor een [[coulomb]] lading wat 'n potensiaalverskil van een [[volt]] veroorsaak oor die plate. Aangesien die farad 'n baie groot eenheid is word kapasitansie gewoonlik in mikrofarad (µF), nanofarad (nF) of pikofarad (pF) gegee. Die eenheid is na die Britse fisikus [[Michael Faraday]] vernoem. By praktiese toestelle beïnvloed die opbou van lading die kapasitor soms meganies, sodat die kapasitansie self verander. In sulke gevalle word die kapasitansie in terme van inkrementele veranderinge gedefinieer:<ref name="ulaby" /> : <math>C = \frac{\mathrm{d}Q}{\mathrm{d}V}</math> Die kapasitansiewaarde is eweredig aan die oppervlak van die plate en omgekeerd eweredig aan die afstand tussen die plate. Die kapasitansie van 'n parallelplaatkapasitor word gegee deur die vergelyking: : <math>C \approx \frac{\epsilon A}{d}; A \gg d^2</math> ::: waar :::: ''C'' die kapasitansie is, :::: ''ε'' die [[permittiwiteit]] van die diëlektrikum is, :::: ''A'' die oppervlak van die plate is, en :::: ''d'' die afstand tussen die plate is. [[Lêer:Parallel plate capacitor.svg|duimnael|class=skin-invert-image|Die parallelplaatmodel bestaan uit twee geleidende plate, elk met oppervlak ''A'', wat deur 'n spleet van dikte ''d'' geskei word wat 'n diëlektrikum bevat.]] Hierdie eenvoudige model geld goed vir baie praktiese kapasitors, wat uit metaalblaaie gebou word wat deur 'n dun isolerende laag geskei is, want vervaardigers probeer die diëlektrikum eenvormig van dikte hou om dun plekke te vermy wat die kapasitor kan laat faal. Omdat die skeiding oor die hele plaatoppervlak eenvormig is, is die elektriese veld tussen die plate konstant en loodreg op die plaatoppervlak, behalwe naby die rande van die plate, waar die veldlyne na buite bult. Hierdie "randveld" is ongeveer net so breed as die plaatskeiding ''d'' en kan geïgnoreer word solank ''d'' klein is in vergelyking met die afmetings van die plate. Word 'n lading +''Q'' op die een plaat en −''Q'' op die ander geplaas, versprei die lading eweredig in 'n oppervlaklaag met konstante ladingsdigtheid ''σ'' = ±''Q''/''A'' coulomb per vierkante meter aan die binneoppervlak van elke plaat. Uit die wet van Gauss volg dat die grootte van die veld ''E'' = ''σ''/''ε'' is, en die spanning tussen die plate is die lyn-integraal van die veld, naamlik ''V'' = ''Ed'' = ''Qd''/''εA'', waaruit die formule hierbo volg. Die hoogste kapasitansie word dus verkry met 'n diëlektrikum met 'n hoë permittiwiteit, 'n groot plaatoppervlak en 'n klein afstand tussen die plate. Omdat die oppervlak ''A'' met die kwadraat van die lineêre afmetings groei terwyl die skeiding ''d'' lineêr groei, skaal die kapasitansie met die lineêre afmeting van 'n kapasitor, oftewel met die derdewortel van sy volume. 'n Parallelplaatkapasitor kan slegs 'n eindige hoeveelheid energie stoor voordat diëlektriese deurslag plaasvind. Die diëlektrikum het 'n diëlektriese sterkte ''U''_d wat die deurslagspanning van die kapasitor by ''V''_d = ''U''_d''d'' vasstel, en die maksimum energie wat gestoor kan word, is dus : <math>E = \frac{1}{2} CV^2 = \frac{1}{2} \frac{\epsilon A}{d} \left(U_d d\right)^2 = \frac{1}{2} \epsilon A d U_d^2</math> Die maksimum energie is dus 'n funksie van die volume, die permittiwiteit en die diëlektriese sterkte van die diëlektrikum. As die plaatoppervlak en die skeiding verander word terwyl dieselfde volume behou word, bly die maksimum energie wat gestoor kan word onveranderd, solank die afstand tussen die plate veel kleiner bly as die lengte en breedte van die plate. In die werklikheid bestaan daar ook randvelde buite die diëlektrikum, byvoorbeeld tussen die sykante van die plate, wat die effektiewe kapasitansie verhoog; dit word soms parasitiese kapasitansie genoem.<ref name="pillai">{{cite journal |author-last=Pillai |author-first=K. P. P. |title=Fringing field of finite parallel-plate capacitors |url=https://archive.org/details/institution-of-electrical-engineers-the-proceedings_1970-06_117_6/page/1201 |journal=Proceedings of the Institution of Electrical Engineers |volume=117 |issue=6 |pages=1201–1204 |date=1970 |doi=10.1049/piee.1970.0232 |language=en}}</ref> === Hidrouliese analogie === [[Lêer:Capacitor-animation.gif|duimnael|In die hidrouliese analogie is 'n kapasitor soos 'n elastiese membraan in 'n pyp. Die animasie wys hoe die membraan gerek en ontspan word, wat ooreenstem met die laai en ontlaai van 'n kapasitor.]] In die hidrouliese analogie stem spanning ooreen met waterdruk en elektriese stroom deur 'n draad met watervloei deur 'n pyp. 'n Kapasitor is soos 'n elastiese membraan binne die pyp: water kan nie daardeur beweeg nie, maar dit beweeg wel soos die membraan rek of ontspan. * Kapasitansie stem ooreen met die elastisiteit van die membraan. Net soos die verhouding van lading tot spanning groter is vir 'n groter kapasitansie, is die verhouding van waterverplasing tot druk groter vir 'n membraan wat makliker gee. * In 'n wisselstroombaan laat 'n kapasitor lading aan weerskante van die diëlektrikum beweeg sonder dat elektrone werklik deurgaan. In gelykstroombane werk dit soos 'n hidrouliese akkumulator wat energie stoor totdat die druk verlig word; net so kan kapasitors die vloei van elektrisiteit in gelykgerigte stroombane stryk soos 'n akkumulator die stote van 'n hidrouliese pomp demp. * Gelaaide kapasitors en gerekte membrane stoor albei potensiële energie: hoe meer 'n kapasitor gelaai word, hoe hoër is die spanning oor die plate, en hoe groter die verplaaste watervolume, hoe groter die elastiese potensiële energie. * Net soos kapasitors diëlektriese deurslag by hoë spannings ondervind, bars membrane onder buitengewone druk. * En net soos kapasitors gelykstroom blokkeer maar wisselstroom deurlaat, verplaas 'n membraan geen water nie tensy die druk verander. === Gedrag by kort en lang tye === 'n Kapasitor gedra hom op verskillende tydstippe verskillend, maar twee uiterstes is maklik om oor te dink: * In die langtydgeval, nadat die laai- of ontlaaistroom die kapasitor versadig het, vloei daar geen stroom meer in of uit die kapasitor nie; die langtyd-ekwivalent van 'n kapasitor is dus 'n oop stroombaan. * In die korttydgeval, as die kapasitor met 'n bekende spanning ''V'' begin, kan dit deur 'n ideale spanningsbron van ''V'' vervang word. Is die kapasitor ongelaai (''V'' = 0), is die korttyd-ekwivalent 'n kortsluiting. === Kapasitor met verskeie plate === [[Lêer:Interleaved capacitor diagram.svg|duimnael|class=skin-invert-image|'n Kapasitor met ingeskakelde plate kan as verskeie parallel gekoppelde kapasitors beskou word.]] Vir 'n kapasitor met ''n'' plate wat om die beurt aan die twee aansluitpunte gekoppel is, is die totale kapasitansie : <math>C = \epsilon \frac{A}{d} (n-1)</math> waar ''εA''/''d'' die kapasitansie van 'n enkele plaatpaar is. Elke paar naasliggende plate tree as 'n afsonderlike kapasitor op, en die aantal pare is altyd een minder as die aantal plate – vandaar die faktor (''n'' − 1). === Energie === Die teenoorgestelde lading akkumuleer op die plate van die kapasitor as gevolg van die skeiding van lading. 'n Spanning word geïnduseer oor die kapasitor as gevolg van die elektriese veld van die ladings. Al hoe meer werk moet verrig word teen die elektriese veld wat groter word namate meer ladingskeiding plaasvind. Die energie, gemeet in [[joule]] in die SI-eenheidstelsel, wat in die kapasitor gestoor word is gelyk aan die hoeveelheid werk wat verrig word om 'n spanningsval oor die kapasitor te induseer. Dus is die energie ook eweredig aan die elektriese veld oor die plate van die kapasitor. Die energie wat gestoor word in 'n kapasitor word deur die volgende vergelyking bereken: : <math> E_\mathrm{gestoor} = {1 \over 2}{Q^2 \over C} = {1 \over 2} C V^2 = {1 \over 2} V Q </math> ::: waar :::: <math>E_\mathrm{gestoor}</math> die energie wat gestoor word is, :::: ''C'' die kapasitansie van die kapasitor is, :::: ''V'' die spanningsval oor die kapasitor is, :::: ''Q'' die lading is wat op elke plaat akkumuleer. Die vergelyking volg uit die werk wat 'n eksterne bron moet verrig om lading van die negatiewe na die positiewe plaat te beweeg teen die krag van die elektriese veld in. Is die spanning oor die kapasitor ''V'', is die werk wat nodig is om 'n klein hoeveelheid lading d''q'' oor te dra gelyk aan ''V''&nbsp;d''q'', en die totale energie is die integraal daarvan vanaf die ongelaaide toestand:<ref name="purcell">{{cite book |author-last=Purcell |author-first=Edward |title=Electricity and Magnetism |edition=2de |publisher=Cambridge University Press |date=2011 |pages=110–111 |isbn=978-1-13950355-6 |language=en}}</ref> : <math>W = \int_0^Q V(q) \, \mathrm{d}q = \int_0^Q \frac{q}{C} \, \mathrm{d}q = \frac{1}{2} \frac{Q^2}{C}</math> Hierdie potensiële energie bly in die kapasitor totdat die lading verwyder word. Word die lading toegelaat om deur 'n eksterne weerstand terug te vloei, verrig dit werk op die eksterne stroombaan. Vir 'n parallelplaatkapasitor met konstante plaatafstand kan die energie ook uit die veldsterkte bereken word: : <math>W = \frac{1}{2}\epsilon A d E^2</math> Dit is presies die energiedigtheid van die elektriese veld maal die volume van die veld tussen die plate, wat bevestig dat die energie in die elektriese veld gestoor word. == In elektriese stroombane == === Gelykstroom === Elektrone kan nie maklik direk oor die diëlektrikum van een plaat na die ander vloei nie aangesien die diëlektrikum gekies word as 'n goeie isolator. Wanneer daar 'n stroom deur die kapasitor vloei is dit as gevolg van die akkumulasie van elektrone op die een plaat en die verwydering van elektrone van die ander plaat. Die proses wat bekend staan as 'laai van die kapasitor' is ten alle tye neutraal. Die stroom deur die kapasitor is as 'n resultaat van die skeiding van lading in plaas van die akkumulasie van lading. Die skeiding van lading veroorsaak 'n elektriese veld tussen die plate van die kapasitor wat aanleiding gee tot die spanningsval oor die kapasitor. Hierdie spanningsval is direk eweredig aan die hoeveelheid ladingskeiding. Die ladingskeiding is die tydintegraal van die stroom deur die kapasitor. Dit word deur die volgende vergelyking voorgestel: : <math>I = \frac{dQ}{dt} = C\frac{dV}{dt}</math> ::: waar :::: ''I'' die stroom deur die kapasitor is, :::: ''dV''/''dt'' vir tyd afgeleide van die spanning is, :::: ''C'' die kapasitansie van die kapasitor is. Die [[gelykstroom]]spanning oor die kapasitor kan nie die spanning van die gelykstroom bron oorskry nie. Dus word die ewewigstoestand bereik as die spanning oor die kapasitor konstant is en die stroom dus nul is. Daarom word gesê die kapasitor blokkeer gelykstroom. === RC-stroombane === [[Lêer:RC switch.svg|duimnael|class=skin-invert-image|'n Eenvoudige weerstand-kapasitor-stroombaan wat die laai van 'n kapasitor demonstreer]] 'n Seriestroombaan wat net 'n [[resistor]], 'n kapasitor, 'n skakelaar en 'n konstante gelykspanningsbron ''V''₀ bevat, staan as 'n ''laaistroombaan'' bekend.<ref name="allaboutcircuits">{{cite web |title=Capacitor charging and discharging |url=http://www.allaboutcircuits.com/vol_6/chpt_3/17.html |work=All About Circuits |language=en |access-date=19 Februarie 2009}}</ref> Is die kapasitor aanvanklik ongelaai en word die skakelaar op ''t'' = 0 gesluit, volg uit die spanningswet van Kirchhoff 'n eerste-orde differensiaalvergelyking waarvan die oplossing is:<ref name="dorf">{{cite book |author-last1=Dorf |author-first1=Richard C. |author-last2=Svoboda |author-first2=James A. |title=Introduction to Electric Circuits |url=https://archive.org/details/introductiontoel00dorf |edition=5de |publisher=John Wiley & Sons |location=New York |date=2001 |isbn=978-0-47138689-6 |language=en}}</ref> : <math>I(t) = \frac{V_0}{R} e^{-t / \tau}, \qquad V(t) = V_0 \left( 1 - e^{-t / \tau}\right), \qquad Q(t) = C V_0 \left( 1 - e^{-t / \tau}\right)</math> waar ''τ'' = ''RC'' die ''tydkonstante'' van die stelsel is. Namate die kapasitor die bronspanning nader, neem die spanning oor die resistor en die stroom deur die stroombaan eksponensieel af. Vir 'n kapasitor wat ''ontlaai'' word, vervang die aanvanklike spanning van die kapasitor (''V''_Ci) die bronspanning en word die vergelykings: : <math>I(t) = \frac{V_\mathrm{Ci}}{R} e^{-t / \tau}, \qquad V(t) = V_\mathrm{Ci} \, e^{-t / \tau}, \qquad Q(t) = C \, V_\mathrm{Ci} \, e^{-t / \tau}</math> Ná een tydkonstante is die kapasitor tot sowat 63&nbsp;% van die bronspanning gelaai, en ná ongeveer vyf tydkonstantes word dit as volledig gelaai beskou. Hierdie eenvoudige gedrag maak RC-kombinasies nuttig as tydbepalende elemente in ossillators, tydskakelaars en filters. === Wisselstroom === Die kapasitorstroom as gevolg van wisselstroomspanning of stroombronne verander periodies van rigting. Die wisselstroom laai die kapasitorplate om die beurt met die teenoorgestelde lading. Die stroom deur die kapasitor is slegs nul by die omkeerpunt van die proses, en daar word dus gesê dat die kapasitor wisselstroom gelei. Aangesien die spanning oor 'n kapasitor die integraal van die stroom oor tyd is, soos hierbo getoon, sal die fase van die spanning die stroom volg met 90 grade in sinusvormige wisselstroombane. ==== Fasor-stroombaananalise en impedansie ==== Deur van [[Fasors (elektries)|fasors]] gebruik te maak word die [[Elektriese impedansie|impedansie]] van 'n kapasitor gegee deur die volgende vergelyking: : <math>Z_C = V_l / I_l = \frac{-j}{\omega C} = \frac{-j}{2 \pi f C} = -j X_C </math> ::: waar :::: <math> X_C = \frac{1}{\omega C} \, </math> die kapasitiewe reaktansie is, :::: <math> \omega = 2 \pi f \, </math> die ''hoek''-frekwensie is, :::: ''C'' die kapasitansie is, :::: ''f'' die [[frekwensie]] is, en :::: ''j'' die [[imaginêre getal|imaginêre eenheid]] is. Dus is kapasitiewe reaktansie die negatiewe komponent van impedansie. Die negatiewe teken toon dat die stroom die spanning voorgaan met 90 grade vir sinusvormige seine, in teenstelling met 'n [[induktor]] waar die stroom die spanning met 90 grade volg. Die impedansie van die komponent stem ooreen met die weerstand van 'n resistor. Aangesien die impedansie omgekeerd eweredig is aan die frekwensie van die sinusvormige sein sal die impedansie na nul neig vir hoë frekwensies, 'n kortsluiting, en na oneindig vir lae frekwensies, 'n oop baan. Die kapasitor verkwis nie energie nie, maar stoor dit. In elektriese stroombane is daar twee soorte laste: weerstandslaste, wat elektriese energie onomkeerbaar in warmte omskakel, en reaktiewe laste soos kapasitors en induktors, wat energie nie verkwis nie maar dit slegs stoor om weer aan die stroombaan terug te lewer. Dit sal ook opgemerk word dat die impedansie omgekeerd eweredig is aan die kapasitansie, in teenstelling met weerstande en induktors wat lineêr is. Dus is die serie- en parallelstroombaan-formules hieronder die teenoorgestelde van weerstande en induktors. ==== Laplace-stroombaananalise (s-vlak) ==== Wanneer die [[Laplace-transformasie]] in stroombaananalise gebruik word, word die oordrag-impedansie van 'n ideale kapasitor met ''nie-ideale stroom'' voorgestel in die ''s-vlak'' deur die vergelyking: : <math>Z(s) = \frac{1}{sC}</math> ::: waar :::: ''C'' die kapasitansie is, en :::: ''s'' (= &sigma;+j&omega;) die [[komplekse getal|komplekse frekwensie]] is. As die kapasitor 'n aanvanklike lading het word dit voorgestel deur * 'n stroombron in serie met die kapasitor te plaas met die waarde : <math> \frac{V_0}{Cs}</math> * 'n spanningsbron in parallel met die kapasitor te plaas met die waarde : <math> V_0 </math> ::: waar :::: <math> V_0 </math> die aanvanklike spanningsval is wat deur die lading veroorsaak word, :::: ''C'' die kapasitansie is, en :::: ''s'' (= &sigma;+j&omega;) die komplekse frekwensie is. === Kapasitornetwerke === Die spanningsval oor die kapasitor in 'n parallelle konfigurasie is dieselfde, maar die stroom deur elke kapasitor kan verskil. Die totale stroom in die netwerk is die som van die strome in elke kapasitor. Die ekwivalente totale kapasitansie (''C''_tot) van die netwerk word bereken deur: : [[Lêer:Capacitors in parallel.svg|250px|class=skin-invert|'n Diagram van kapasitors in parallel gekoppel]] : <math> C_\mathrm{tot} = C_1 + C_2 + \cdots + C_n \,</math> Die parallelle konfigurasie van die kapasitor verhoog die totale lading wat gestoor kan word, dus verhoog die hoeveelheid energie wat gestoor kan word. Die stroom deur die kapasitor in 'n serie-konfigurasie is dieselfde, maar die spanningsval oor elke kapasitor kan verskil. Die totale spanningsval oor die netwerk is die som van die spanningsval oor elke kapasitor. Die ekwivalente totale kapasitansie (''C''_tot) van die netwerk word bereken deur: : [[Lêer:Capacitors in series.svg|200px|class=skin-invert|'n Diagram van kapasitor in serie]] : <math> \frac{1}{C_\mathrm{tot}} = \frac{1}{C_1} + \frac{1}{C_2} + \cdots + \frac{1}{C_n}</math> In 'n parallelle stroombaan is die totale lading die som van die lading op elke kapasitor, maar in 'n serie-stroombaan is die lading op elke kapasitor dieselfde. Kapasitors kan in serie gekoppel word om die maksimum spanning oor die kombinasie te verhoog. Drie identiese kapasitors met 'n maksimum spanning van 10 volt elk kan in serie dus 'n maksimum spanning van 30 volt hanteer. Die nadeel is dat die totale kapasitansie slegs 'n derde van die van elke kapasitor is. == Nie-ideale gedrag == In die praktyk wyk kapasitors in verskeie opsigte van die ideale vergelyking af. Sommige afwykings, soos lekstroom en parasitiese effekte, is lineêr of byna lineêr en kan verreken word deur virtuele komponente by 'n ekwivalente stroombaan te voeg, waarna die gewone metodes van netwerkanalise gebruik kan word. In ander gevalle, soos by deurslag, is die effek nie-lineêr en moet dit afsonderlik beskou word. 'n Verdere groep afwykings, soos temperatuurafhanklikheid, kan lineêr wees maar maak die aanname ongeldig dat die kapasitansie konstant is. === Deurslagspanning === Bo 'n bepaalde veldsterkte, bekend as die diëlektriese sterkte, word die diëlektrikum in 'n kapasitor geleidend. Die spanning waarby dit gebeur, is die deurslagspanning van die toestel, en dit is die produk van die diëlektriese sterkte en die afstand tussen die geleiers:<ref name="ulaby" /> : <math>V_\mathrm{d} = E_\mathrm{ds}\, d</math> Die maksimum energie wat veilig gestoor kan word, word dus deur die deurslagspanning beperk. Word dié spanning oorskry, kan 'n kortsluiting tussen die plate ontstaan wat die diëlektrikum, die plate of albei permanent beskadig. Vir kapasitors met lug as diëlektrikum is die deurslagveldsterkte in die orde van 2 tot 5 MV/m; vir mika is dit 100 tot 300 MV/m en vir olie 15 tot 25 MV/m.<ref name="dyer">{{cite book |title=Wiley Survey of Instrumentation and Measurement |author-last=Dyer |author-first=Stephen A. |date=2004 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-47122165-4 |page=397 |language=en}}</ref> Omdat die diëlektrikum in baie dun lae gebruik word, is die absolute deurslagspanning van kapasitors beperk: tipiese waardes vir algemene elektroniese toepassings strek van 'n paar volt tot sowat een kilovolt. Namate die spanning verhoog word, moet die diëlektrikum dikker wees, wat hoëspanningkapasitors groter maak per eenheid kapasitansie. Die deurslagspanning word sterk beïnvloed deur die vorm van die geleidende dele: skerp rande of punte verhoog die veldsterkte plaaslik en kan tot plaaslike deurslag lei. Sodra dit begin, volg die deurslag vinnig 'n spoor deur die diëlektrikum tot by die teenoorstaande plaat, wat koolstof agterlaat en 'n kortsluiting veroorsaak. Die gevolge kan plofbaar wees, aangesien die kortsluiting stroom uit die omliggende stroombaan trek.<ref name="scherz">{{cite book |title=Practical Electronics for Inventors |edition=2de |author-last=Scherz |author-first=Paul |date=2006 |publisher=McGraw-Hill Professional |page=100 |isbn=978-0-07177644-8 |language=en}}</ref> Deurslag word ook deur druk, humiditeit en [[temperatuur]] beïnvloed.<ref name="bird2007">{{cite book |title=Electrical Circuit Theory and Technology |author-last=Bird |author-first=John |date=2007 |publisher=Routledge |page=501 |isbn=978-0-75068139-1 |language=en}}</ref> === Ekwivalente stroombaan === [[Lêer:Real capacitor model adding inductance and series and parallel resistance.svg|duimnael|class=skin-invert-image|Model van 'n werklike kapasitor, met 'n induktansie en weerstand in serie en 'n konduktansie parallel met die kapasitansie]] 'n Ideale kapasitor stoor en lewer energie sonder enige verlies. Werklike kapasitors het egter onvolkomenhede in hulle materiale wat tot die volgende parasitiese komponente lei: * die ''ekwivalente serie-induktansie'' (ESL), hoofsaaklik weens die aansluitdrade. Dit is gewoonlik net by relatief hoë frekwensies van belang. * twee weerstande wat 'n reële komponent by die totale impedansie voeg en dus drywing verkwis: ** 'n klein serieweerstand in die aansluitdrade, wat belangriker word soos die frekwensie styg; ** 'n klein konduktansie parallel met die kapasitansie, wat die onvolmaakte diëlektrikum verreken. Dit veroorsaak 'n klein lekstroom deur die diëlektrikum wat die kapasitor stadig ontlaai en oorheers die totale weerstand by baie lae frekwensies.<ref name="ulaby" /> Namate die frekwensie styg, neem die kapasitiewe impedansie af, sodat die konduktansie van die diëlektrikum minder belangrik word en die serie-komponente belangriker. 'n Vereenvoudigde RLC-seriemodel behandel die kapasitor dus as 'n ideale kapasitansie in serie met 'n ekwivalente serie-induktansie en 'n ''ekwivalente serieweerstand'' (ESR). By die natuurlike frekwensie ''ω''₀ = 1/√(ESL·''C'') hef die induktansie die kapasitansie presies op, sodat die totale reaktansie nul is en die impedansie net die ESR is; daar is die gemiddelde drywingverkwisting op sy maksimum. By nog hoër frekwensies oorheers die induktiewe impedansie en gedra die kapasitor hom ongewens soos 'n induktor. Vir 'n vereenvoudigde model van 'n ideale kapasitor in serie met 'n ESR is die kwaliteitsfaktor (''Q''-faktor) van die kapasitor die verhouding van die grootte van sy kapasitiewe reaktansie tot sy weerstand by 'n gegewe frekwensie: : <math>Q(\omega) = \frac{|X_\mathrm{C}(\omega)|}{\mathrm{ESR}} = \frac{1}{\omega C \cdot \mathrm{ESR}}</math> === Rimpelstroom === Rimpelstroom is die wisselstroomkomponent van 'n toegevoerde bron, dikwels 'n skakelmodus-kragtoevoer, waarvan die frekwensie konstant of veranderlik kan wees. Rimpelstroom veroorsaak warmte binne die kapasitor weens diëlektriese verliese en die stroom deur die effens weerstandige toevoerlyne of die elektroliet. Sommige soorte kapasitors, hoofsaaklik tantaal- en aluminium-elektrolitiese kapasitors sowel as party filmkapasitors, het 'n gespesifiseerde maksimum rimpelstroom: * tantaal-elektrolitiese kapasitors met 'n vaste mangaandioksied-elektroliet word deur rimpelstroom beperk en het oor die algemeen die hoogste ESR-waardes; word hulle perke oorskry, kan dit tot kortsluitings en brandende komponente lei; * aluminium-elektrolitiese kapasitors, die algemeenste soort, se lewensverwagting verkort by hoër rimpelstrome, en oorskryding lei geneig tot plofbare faling; * keramiekkapasitors het oor die algemeen geen rimpelstroomperk nie en van die laagste ESR-waardes; * filmkapasitors het baie lae ESR-waardes, maar oorskryding van die rimpelstroom kan tot degradasie lei. === Kapasitansie-onstabiliteit === Die kapasitansie van sekere kapasitors neem af soos die komponent verouder. By keramiekkapasitors word dit deur verswakking van die diëlektrikum veroorsaak. Die soort diëlektrikum en die omgewings- en bergingstemperature is die belangrikste verouderingsfaktore, terwyl die bedryfspanning gewoonlik 'n kleiner uitwerking het. Die verouderingsproses kan omgekeer word deur die komponent bo sy Curie-punt te verhit. Veroudering is die vinnigste aan die begin van die komponent se lewe, waarna dit stabiliseer.<ref name="johanson">{{cite web |url=http://www.johansondielectrics.com/technical-notes/general/ceramic-capacitor-aging-made-simple.html |title=Ceramic Capacitor Aging Made Simple |publisher=Johanson Dielectrics |date=21 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226160520/http://www.johansondielectrics.com/technical-notes/general/ceramic-capacitor-aging-made-simple.html |archive-date=26 Desember 2012 |url-status=dead |access-date=17 Maart 2013}}</ref> Die temperatuurafhanklikheid van kapasitansie word gewoonlik in dele per miljoen per °C uitgedruk. Dit kan meestal as 'n min of meer lineêre funksie beskou word, maar kan by uiterste temperature merkbaar nie-lineêr wees. Die temperatuurkoëffisiënt kan positief of negatief wees, afhangend van die diëlektrikum. Sommige tipes, aangedui as C0G/NP0 maar gewoonlik NPO genoem, het 'n effens negatiewe koëffisiënt by een temperatuur, 'n positiewe by 'n ander en nul tussenin, en word vir temperatuurkritiese stroombane voorgeskryf. Kapasitors, veral keramiek- en ouer papierkapasitors, kan klankgolwe absorbeer en 'n mikrofoniese effek toon: vibrasie beweeg die plate, wat die kapasitansie laat verander en 'n wisselstroom induseer. Sommige diëlektrika is ook [[Piëso-elektrisiteit|piëso-elektries]]. Die gevolglike steuring is veral in klanktoepassings 'n probleem. In die omgekeerde mikrofoniese effek oefen die veranderende veld tussen die plate 'n fisiese krag uit wat hulle soos 'n luidspreker laat beweeg; dit kan hoorbare klank voortbring, maar verkwis energie en belas die diëlektrikum. === Stroom- en spanningsomkering === Stroomomkering vind plaas wanneer die stroom van rigting verander, en spanningsomkering wanneer die polariteit in 'n stroombaan omruil. Omkering word gewoonlik uitgedruk as die persentasie van die maksimum nominale spanning wat van polariteit verwissel: in gelykstroombane is dit meestal minder as 100&nbsp;%, terwyl wisselstroombane 100&nbsp;% omkering ondervind. In gelykstroom- en pulsstroombane word omkering deur die demping van die stelsel bepaal; in onderdempte RLC-stroombane ossilleer die stroom en spanning met dalende pieke totdat ewewig bereik word, wat as "ringing" bekend staan. Omkering skep oormatige velde in die diëlektrikum, veroorsaak ekstra verhitting en kan die lewensduur van die kapasitor dramaties verkort.<ref name="reversal">{{cite web |url=http://www.ga.com/websites/ga/images/products/ep/tech-bulletins/voltage-reversal.pdf |title=The Effect of Reversal on Capacitor Life |publisher=Sorrento Electronics |work=Engineering Bulletin 96-004 |date=November 2003 |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714131316/http://www.ga.com/websites/ga/images/products/ep/tech-bulletins/voltage-reversal.pdf |archive-date=14 Julie 2014 |access-date=17 Maart 2013}}</ref> === Diëlektriese absorpsie === Kapasitors met enige soort diëlektrikum toon 'n mate van "diëlektriese absorpsie". Word 'n kapasitor ontlaai en dan losgekoppel, kan dit ná 'n kort tydjie weer 'n spanning ontwikkel weens histerese in die diëlektrikum. Dié effek is ongewens in toepassings soos presiese monster-en-hou-stroombane of tydstroombane. Die vlak van absorpsie hang van baie faktore af, maar die belangrikste is die soort diëlektrikum: tantaal-elektrolitiese kapasitors en polisulfoonfilm toon relatief hoë absorpsie, terwyl poliestireen en politetrafluoroetileen baie lae vlakke toon.<ref name="kaiser">{{cite book |author-last=Kaiser |author-first=Cletus J. |title=The Capacitor Handbook |date=1993 |publisher=Van Nostrand Reinhold |isbn=978-9-40118092-4 |language=en}}</ref> === Lekstroom === Geen materiaal is 'n perfekte isolator nie, en dus laat alle diëlektrika 'n klein stroom deur. Lekstroom is gelykstaande aan 'n weerstand parallel met die kapasitor. Voortdurende blootstelling aan warmte, meganiese spanning of humiditeit kan die diëlektrikum laat verswak en tot oormatige lekstroom lei – 'n probleem wat dikwels in ou vakuumbuisstroombane voorgekom het, veral waar geoliede papier-en-foelie-kapasitors gebruik is. 'n Lekkerige koppelkapasitor kan die spanning van 'n volgende trap se roosterstroombaan van sy normale voorspanning af laat wegdryf en oormatige stroom of seinvervorming veroorsaak. === Lewensduur === Alle kapasitors het 'n beperkte lewensduur wat van hulle konstruksie en van die bedryfs- en omgewingstoestande afhang. Vastestof-keramiekkapasitors het by normale gebruik oor die algemeen 'n baie lang lewe, wat min van vibrasie of omgewingstemperatuur afhang, terwyl humiditeit, meganiese spanning en materiaalvermoeidheid die hoofrol by hulle faling speel. Falingswyses verskil: sommige kapasitors verloor kapasitansie geleidelik, kry hoër lekstroom of 'n hoër ESR, terwyl ander skielik of selfs katastrofies faal. Metaalfilmkapasitors is byvoorbeeld gevoeliger vir meganiese spanning en humiditeit, maar hulle is ''selfherstellend'': wanneer die diëlektrikum plaaslik deurslaan, verdamp die dun metaallaag rondom die fout en isoleer dit. Elektrolitiese kapasitors het gewoonlik die kortste lewensduur. Hulle word min deur vibrasie of humiditeit geraak, maar omgewings- en bedryfstemperature speel 'n groot rol in hulle faling, wat geleidelik voorkom as 'n toename in ESR (tot 300&nbsp;%) en 'n afname in kapasitansie van tot 20&nbsp;%. Die elektroliet diffundeer uiteindelik deur die seëls en verdamp; 'n hoër temperatuur verhoog ook die interne druk en die reaksietempo van die chemikalieë. Die lewensduur van 'n elektrolitiese kapasitor word daarom deur 'n aanpassing van die Arrhenius-vergelyking beskryf, en 'n praktiese reël is : <math> L_a = L_0 \cdot 2^{\frac{T_0 - T_a}{10}}</math> waar ''L''₀ die nominale lewe by die nominale toestande is, ''T''₀ die maksimum bedryfstemperatuur, ''T''_a die gemiddelde bedryfstemperatuur en ''L''_a die verwagte lewensduur. Dit beteken die lewensduur halveer vir elke 10&nbsp;°C wat die temperatuur styg.<ref name="nrel">{{cite web |url=https://www.nrel.gov/docs/fy19osti/71386.pdf |title=A Review of Degradation Behavior and Modeling of Capacitors |author-last1=Gupta |author-first1=Anunay |author-last2=Yadav |author-first2=Om Prakash |author-last3=DeVoto |author-first3=Douglas |author-last4=Major |author-first4=Joshua |publisher=National Renewable Energy Laboratory |date=Oktober 2018 |language=en |access-date=23 Julie 2021}}</ref> Aluminium-elektrolitiese kapasitors word tydens vervaardiging ''gekondisioneer'' deur 'n spanning aan te lê wat die korrekte interne chemiese toestand vestig. Dié toestand word deur gereelde gebruik van die toerusting gehandhaaf; word 'n stelsel lank nie gebruik nie, kan die kapasitors hulle kondisionering verloor en soms met 'n kortsluiting faal wanneer hulle weer in gebruik geneem word. == Soorte kapasitors == [[Lêer:Photo-SMDcapacitors.jpg|duimnael|Verpakkings: oppervlakmonteerbare keramiek links bo; oppervlakmonteerbare tantaal-elektrolities links onder; deurgaatkeramiek regs bo; deurgaat-aluminium-elektrolities regs onder]] Praktiese kapasitors is in baie verskillende vorme kommersieel beskikbaar. Die soort diëlektrikum, die struktuur van die plate en die verpakking van die komponent bepaal saam die eienskappe van die kapasitor en die toepassings waarvoor dit geskik is. Beskikbare waardes strek van baie klein (in die pikofarad-gebied, waar die parasitiese kapasitansie van die stroombaan self die beperkende faktor word) tot sowat 5 kF by superkapasitors. Bo ongeveer een mikrofarad word elektrolitiese kapasitors gewoonlik gebruik weens hulle klein afmetings en laer koste, tensy hulle betreklik swak stabiliteit, korter lewe en gepolariseerde aard hulle ongeskik maak. === Diëlektriese materiale === [[Lêer:Electronic-Component-Elec-Capacitors.jpg|duimnael|Drie aluminium-elektrolitiese kapasitors van verskillende waardes]] Die meeste kapasitors het 'n diëlektriese tussenlaag wat hulle kapasitansie in vergelyking met lug of 'n vakuum verhoog. Om die lading wat gestoor kan word te maksimeer, moet die diëlektrikum 'n so hoog moontlike permittiwiteit sowel as 'n so hoog moontlike deurslagspanning hê, en die verlies met frekwensie moet so laag moontlik wees. Kapasitors met klein waardes word wel met 'n hoë vakuum tussen die plate gemaak om buitengewoon hoë spannings en lae verliese moontlik te maak. Verskeie vaste diëlektrika is beskikbaar, waaronder papier, plastiek, glas, mika en keramiek.<ref name="boggs" /> Papier is in ouer kapasitors baie gebruik en bied relatief goeie hoëspanningsgedrag, maar dit absorbeer vog en is grootliks deur plastiekfilms vervang. Die plastiekfilms wat vandag gebruik word, bied beter stabiliteit en verouderingsgedrag as ouer diëlektrika soos geoliede papier, wat hulle nuttig maak in tydstroombane, hoewel hulle tot relatief lae bedryfstemperature en -frekwensies beperk kan wees. Groot plastiekfilmkapasitors word wyd in onderdrukkingstroombane, motoraansitstroombane en drywingsfaktorkorreksie gebruik. Keramiekkapasitors is oor die algemeen klein, goedkoop en nuttig vir hoëfrekwensietoepassings, hoewel hulle kapasitansie sterk met spanning en temperatuur wissel en hulle swak verouder. Hulle word breedweg in klas 1-diëlektrika verdeel, met 'n voorspelbare verandering van kapasitansie met temperatuur, en klas 2-diëlektrika, wat by hoër spannings kan werk. Glas- en mikakapasitors is buitengewoon betroubaar en stabiel en verdra hoë temperature en spannings, maar hulle is te duur vir die meeste alledaagse toepassings. Elektrolitiese kapasitors gebruik 'n aluminium- of tantaalplaat met 'n oksiedlaag as diëlektrikum; die tweede elektrode is 'n vloeibare elektroliet wat deur 'n verdere foelieplaat aan die stroombaan gekoppel word. Hulle bied baie hoë kapasitansie, maar swak toleransies, hoë onstabiliteit, geleidelike verlies van kapasitansie – veral by hoë temperature – en 'n hoë lekstroom. Swak gehalte kapasitors kan elektroliet lek, wat gedrukte stroombaanborde beskadig. Tantaalkapasitors bied beter frekwensie- en temperatuurgedrag as aluminium, maar hoër diëlektriese absorpsie en lekstroom.<ref name="guinta">{{cite web |url=http://www.analog.com/library/analogDialogue/Anniversary/21.html |title=Ask The Applications Engineer – 21 |author-last=Guinta |author-first=Steve |publisher=Analog Devices |language=en |access-date=17 Maart 2013}}</ref> Polimeerkapasitors gebruik 'n vaste geleidende polimeer as elektroliet en bied 'n langer lewe en laer ESR teen 'n hoër prys. Superkapasitors, gemaak van koolstof-aërogel, koolstofnanobuisies of ander hoogs poreuse elektrodemateriale, bied buitengewoon hoë kapasitansie en kan in sommige toepassings in die plek van herlaaibare batterye gebruik word. Wisselstroomkapasitors is spesifiek ontwerp om by netspanning te werk; hulle word algemeen in elektromotorstroombane gebruik, moet groot strome hanteer en is daarom fisies groot en stewig verpak, dikwels in metaalhouers wat maklik geaard kan word. === Style en verpakking === [[Lêer:Axial electrolytic capacitors.jpg|duimnael|Elektrolitiese kapasitors met aksiale drade]] Die rangskikking van plate en diëlektrikum verskil na gelang van die verlangde eienskappe. Vir klein kapasitansies gebruik keramiekskywe 'n metaalbedekking waaraan die drade geheg word, terwyl groter waardes met verskeie stapels plate of skywe gemaak word. Kapasitors met nog groter waardes gebruik gewoonlik 'n metaalfoelie of 'n metaalfilm wat op die oppervlak van 'n diëlektriese film neergeslaan word; die geheel word opgerol om ruimte te bespaar. Om die serieweerstand en -induktansie van lang plate te verminder, word die plate en die diëlektrikum versprei sodat die verbinding aan die gemeenskaplike rand van die oprol gemaak word en nie aan die punte nie. Die samestelling word ingesluit om te voorkom dat vog by die diëlektrikum kom; vroeë radiotoerusting het 'n kartonbuis met was gebruik, terwyl moderne papier- of filmkapasitors in 'n harde termoplastiek gedoop word. Groot hoëspanningkapasitors word soms saamgepers om in 'n reghoekige metaalhouer te pas, met geboute aansluitpunte, en die diëlektrikum word dikwels met 'n vloeistof geïmpregneer om sy eienskappe te verbeter. Aansluitdrade kan aksiaal of radiaal gerig wees. "Aksiaal" beteken die drade lê op 'n gemeenskaplike as, tipies die as van die silindriese liggaam, en steek by die teenoorgestelde punte uit. Klein, goedkoop skyfvormige keramiekkapasitors bestaan sedert die 1930's en is steeds algemeen in gebruik. Ná die 1980's het oppervlakmonteerbare verpakkings algemeen geword: dié komponente is baie klein en het geen aansluitdrade nie, sodat hulle direk op die oppervlak van gedrukte stroombaanborde gesoldeer kan word. Dit vermy ongewenste hoëfrekwensie-effekte van die drade en vergemaklik outomatiese montering, hoewel dit weer moeiliker is om met die hand te hanteer. [[Lêer:Big SMD capacitor 2.jpg|duimnael|'n Oppervlak-gemonteerde kapasitor. Die plate, wat nie sigbaar is nie, lê horisontaal tussen keramiese diëlektriese lae en koppel om die beurt aan die eindkappe.]] Meganies verstelbare veranderlike kapasitors laat die plaatafstand of die oorvleuelende oppervlak verstel, byvoorbeeld deur 'n stel beweegbare plate tussen 'n stel vaste plate in te draai. Sulke kapasitors met plate wat aan die lug oop was, is algemeen in radio-instemstroombane gebruik; later ontwerpe gebruik 'n polimeerfilm as diëlektrikum tussen die bewegende en vaste plate. Elektriese beheer van kapasitansie is moontlik met varaktors – tru-gespande halfgeleierdiodes waarvan die verarmingsgebied se breedte met die aangelegde spanning verander – wat onder meer in fasegeslote lusse gebruik word. == Toepassings == === Energiestoring === 'n Kapasitor kan elektriese energie stoor terwyl dit van sy laaistroombaan afgekoppel is en kan dus soos 'n tydelike [[battery]] gebruik word. Kapasitors word algemeen in elektroniese toestelle gebruik om die kragtoevoer te handhaaf terwyl batterye verwissel word, sodat inligting in vlugtige geheue nie verlore gaan nie. Daar is egter afwegings tussen kapasitors en batterye as stoortoestelle. Sonder eksterne weerstande of induktors kan kapasitors hulle gestoorde energie in 'n baie korter tyd as batterye vrystel, terwyl batterye weer veel meer lading per volume kan hou: konvensionele kapasitors lewer minder as sowat 360 joule per kilogram, teenoor die ongeveer 590 kJ/kg van 'n alkaliese battery. Superkapasitors is 'n tussenoplossing, want hulle kan lading veel vinniger as batterye opneem en lewer en verdra baie meer laai- en ontlaaisiklusse, maar hulle is vir 'n gegewe lading omtrent tien keer groter as konvensionele batterye. In motorklankstelsels stoor groot kapasitors energie wat die versterker op aanvraag kan gebruik, en in 'n flitsbuis hou 'n kapasitor die hoë spanning. === Digitale geheue === In die 1930's het John Atanasoff die beginsel van energiestoring in kapasitors gebruik om dinamiese digitale geheue vir die eerste binêre rekenaars te bou, wat elektronbuise vir logika gebruik het.<ref name="floyd" /> Dieselfde beginsel word vandag in [[Dinamiese ewetoeganklike geheue|DRAM]] gebruik, waar elke bis in 'n klein kapasitor op 'n geïntegreerde stroombaan gestoor word. === Pulskrag en wapens === Pulskrag word in baie toepassings gebruik om die drywing (watt) van 'n hoeveelheid energie (joule) te verhoog deur dié energie in 'n baie kort tyd vry te stel. Pulse in die nanosekonde-gebied en drywings in die gigawatt-gebied is haalbaar. Kort pulse verg dikwels spesiaal vervaardigde hoëspanningkapasitors met lae induktansie, wat gewoonlik in groot groepe (''kapasitorbanke'') gebruik word om enorme stroompulse te lewer. Toepassings sluit elektromagnetiese vorming, Marx-genererators, [[Laser|gepulseerde lasers]], pulsvormingsnetwerke, [[radar]], fusienavorsing en deeltjieversnellers in. Groot kapasitorbanke dien ook as kragbronne vir die ontsteking van [[Kernwapen|kernwapens]] en ander gespesialiseerde wapens. === Kragversorging === [[Lêer:Capacitor.jpg|duimnael|'n Kapasitor van 10&nbsp;000 mikrofarad in die kragtoevoer van 'n versterker]] Reservoirkapasitors word in kragtoevoere gebruik om die uittree van 'n vol- of halfgolf[[gelykrigter]] te stryk. Hulle kan ook in ladingpompstroombane as die energiestoorelement dien om spannings hoër as die intreespanning te genereer. Kapasitors word parallel met die kragstroombane van die meeste elektroniese toestelle en groter stelsels gekoppel om stroomskommelinge van die primêre kragbron weg te lei en so 'n "skoon" toevoer vir sein- of beheerstroombane te lewer. Klanktoerusting gebruik byvoorbeeld verskeie kapasitors op dié manier om netfrekwensiegebrom weg te lei voordat dit by die seinstroombane kom. Die kapasitors dien as 'n plaaslike reserwe vir die gelykstroombron en lei wisselstrome om die toevoer verby. ==== Drywingsfaktorkorreksie ==== [[Lêer:Condensor bank 150kV - 75MVAR.jpg|duimnael|'n Hoëspanning-kapasitorbank vir drywingsfaktorkorreksie in 'n kragoordragstelsel]] In elektriese kragverspreiding word kapasitors vir drywingsfaktorkorreksie gebruik. Sulke kapasitors kom dikwels as drie kapasitors wat as 'n driefaselas gekoppel is, en hulle waardes word gewoonlik nie in farad gegee nie maar as reaktiewe drywing in volt-ampère reaktief (var). Die doel is om die induktiewe belasting van toestelle soos elektromotors en oordraglyne teen te werk sodat die las hoofsaaklik weerstandig voorkom. Individuele motors of lampe kan elk hulle eie korreksiekapasitor hê, of groter stelle kapasitors – gewoonlik met outomatiese skakeltoestelle – kan by 'n lassentrum in 'n gebou of in 'n groot substasie geïnstalleer word. === Koppeling en ontkoppeling === [[Lêer:Polyester film capacitor.jpg|duimnael|Poliësterfilmkapasitors word dikwels as koppelkapasitors gebruik.]] Omdat kapasitors wisselstroom deurlaat maar gelykstroom blokkeer sodra hulle tot die aangelegde gelykspanning gelaai is, word hulle dikwels gebruik om die wisselstroom- en gelykstroomkomponente van 'n sein te skei. Dié metode staan as wisselstroomkoppeling of kapasitiewe koppeling bekend en gebruik 'n groot kapasitansie waarvan die waarde nie noukeurig beheer hoef te word nie, solank die reaktansie by die seinfrekwensie klein is. 'n Ontkoppelkapasitor beskerm die een deel van 'n stroombaan teen die uitwerking van 'n ander, byvoorbeeld om ruis of oorgangsverskynsels te onderdruk. Ruis wat deur ander stroombaanelemente veroorsaak word, word deur die kapasitor weggelei, wat die uitwerking daarvan op die res van die stroombaan verminder; dit word meestal tussen die kragtoevoer en aarde gebruik. So 'n kapasitor word ook 'n omleikapasitor genoem. Ontkoppelkapasitors hoef nie altyd afsonderlike komponente te wees nie: hulle kan tussen die lae van 'n gedrukte stroombaanbord ingebou word, waar die krag- en aardvlakke met die diëlektrikum tussenin as 'n parallelplaatkapasitor optree.<ref name="alam">{{cite journal |author-last1=Alam |author-first1=Mohammed |author-last2=Azarian |author-first2=Michael H. |author-last3=Osterman |author-first3=Michael |author-last4=Pecht |author-first4=Michael |title=Effectiveness of embedded capacitors in reducing the number of surface mount capacitors for decoupling applications |journal=Circuit World |date=2010 |volume=36 |issue=1 |page=22 |doi=10.1108/03056121011015068 |language=en}}</ref> === Filters, ruisonderdrukking en vonkdempers === Saam met resistors en induktors vorm kapasitors hoogdeurlaat- en laagdeurlaatfilters wat bepaalde frekwensiebande deurlaat of onderdruk. Wanneer 'n induktiewe stroombaan oopgemaak word, val die stroom deur die induktansie vinnig weg en ontstaan 'n groot spanning oor die oop kontakte van die skakelaar of relais. Is die induktansie groot genoeg, kan die energie 'n vonk veroorsaak wat die kontakpunte laat oksideer, verweer of selfs saamsweis, of 'n vastetoestandskakelaar vernietig. 'n Vonkdemperkapasitor (''snubber'') oor die pas geopende stroombaan skep 'n pad vir dié impuls om die kontakte te vermy en verleng so hulle lewe; sulke kapasitors is byvoorbeeld algemeen in ontstekingstelsels met kontakbrekers gebruik. In kleiner stroombane is die vonk dalk nie sterk genoeg om die skakelaar te beskadig nie, maar dit kan steeds ongewenste radiofrekwensiesteuring uitstraal, wat 'n filterkapasitor absorbeer. Kapasitors word ook parallel met die onderbrekingseenhede van 'n hoëspanningstroombreker gekoppel om die spanning eweredig tussen dié eenhede te versprei; dit word graderingskapasitors genoem. === Motoraansitters === In eenfase-kortsluitrotormotors kan die primêre wikkeling nie self 'n draaibeweging aan die rotor gee nie, al kan dit een onderhou. Om die motor aan te sit, het 'n sekondêre "aansit"-wikkeling 'n nie-gepolariseerde ''aansitkapasitor'' in serie wat die sinusvormige stroom laat voorloop. Word die sekondêre wikkeling teen 'n hoek op die primêre wikkeling geplaas, ontstaan 'n roterende elektriese veld waarvan die krag nie konstant is nie maar genoeg om die rotor aan die draai te kry. Sodra die rotor naby bedryfsnelheid kom, koppel 'n sentrifugale skakelaar of 'n stroomgevoelige relais die kapasitor af. Motors met 'n permanent gekoppelde faseverskuiwingskapasitor in serie met 'n tweede wikkeling werk soos tweefase-induksiemotors. Aansitkapasitors is tipies nie-gepolariseerde elektrolitiese tipes, terwyl bedryfskapasitors gewoonlik papier- of plastiekfilmtipes is. === Seinverwerking en resonansiestroombane === Die energie wat in 'n kapasitor gestoor word, kan inligting verteenwoordig, hetsy in binêre vorm soos in DRAM, hetsy in analoë vorm soos in gemonsterde filters en ladinggekoppelde toestelle. In analoë stroombane dien kapasitors as komponente van integreerders en meer ingewikkelde filters en om terugvoerlusse te stabiliseer. Kapasitors en induktors word saam in resonansiestroombane gebruik om inligting in bepaalde frekwensiebande te kies. Radio-ontvangers gebruik byvoorbeeld veranderlike kapasitors om op 'n stasie se frekwensie in te stem, en luidsprekers gebruik passiewe analoë skeidingsfilters. Die resonansiefrekwensie ''f'' van so 'n stroombaan word deur die induktansie ''L'' en die kapasitansie ''C'' bepaal: : <math>f = \frac{1}{2 \pi \sqrt{LC}}</math> waar ''L'' in henry en ''C'' in farad gegee word. === Meting en sensors === Die meeste kapasitors is ontwerp om 'n vaste fisiese struktuur te behou, maar allerlei faktore kan daardie struktuur verander, en die gevolglike verandering in kapasitansie kan gebruik word om sulke faktore te meet. * ''Verandering van die diëlektrikum'': kapasitors met 'n blootgestelde, poreuse diëlektrikum kan die humiditeit van lug meet. Kapasitors word ook gebruik om die brandstofvlak in vliegtuie akkuraat te meet, aangesien die kapasitansie toeneem soos die brandstof 'n groter deel van 'n plaatpaar bedek. Word die diëlektrikum saamgepers, kan die kapasitansie genoeg verander om as drukmeter te dien. * ''Verandering van die afstand tussen die plate'': kapasitors met 'n buigsame plaat kan vervorming of druk meet. Industriële druksenders vir prosesbeheer gebruik drukgevoelige membrane wat as een plaat van 'n ossillatorstroombaan dien. In 'n kondensator[[mikrofoon]] word die een plaat deur die lugdruk beweeg relatief tot die vaste posisie van die ander. Sommige versnellingsmeters gebruik mikromeganiese kapasitors wat op 'n mikroskyfie geëts is om die grootte en rigting van die versnellingsvektor te meet; hulle word gebruik om vryval of kantelling te bespeur en om lugsakke te ontplooi. * ''Verandering van die effektiewe oppervlak van die plate'': kapasitiewe tikskakelaars word in baie verbruikerselektronika gebruik. === Ligproduksie === 'n Ligverspreidende kapasitor word van 'n diëlektrikum gemaak wat deur fosforessensie lig voortbring. Is een van die geleidende plate van 'n deursigtige materiaal gemaak, is die lig sigbaar. Sulke kapasitors word gebruik om elektroluminessente panele te bou, byvoorbeeld vir die agtergrondlig van skootrekenaars; in daardie geval is die hele paneel 'n kapasitor wat vir die doel van ligproduksie gebruik word. == Gevare en veiligheid == Die gevaar wat 'n kapasitor inhou, word gewoonlik deur die hoeveelheid gestoorde energie bepaal, wat elektriese brandwonde of fibrillasie van die hart kan veroorsaak. Faktore soos die spanning en die materiaal van die houer is van sekondêre belang en het meer te doen met hoe maklik 'n skok ontstaan as met hoeveel skade dit kan aanrig. Skokke van so laag as een joule kan onder sekere omstandighede al noodlottig wees, en skokke van meer as tien joule is oor die algemeen gevaarlik, veral wanneer die pad deur die kern van die liggaam en die hart loop. Kapasitors kan lank nadat 'n stroombaan afgeskakel is steeds 'n lading behou, en dié lading kan gevaarlike of dodelike skokke gee of gekoppelde toerusting beskadig. Die flits van 'n weggooi[[kamera]] het byvoorbeeld 'n fotoflitskapasitor wat meer as 15 joule kan bevat en tot meer as 300 volt gelaai kan wees. Diensprosedures vir elektroniese toestelle sluit daarom instruksies in om groot of hoëspanningkapasitors te ontlaai. Groter kapasitors kan ingeboude ontlaaiweerstande hê wat die gestoorde energie binne 'n paar sekondes ná afskakeling tot 'n veilige vlak verminder, en hoëspanningkapasitors word met hulle aansluitpunte kortgesluit geberg om te verhoed dat diëlektriese absorpsie weer gevaarlike spannings laat ontstaan. Sommige ou, groot kapasitors met olie-geïmpregneerde papier of plastiekfilm bevat polichloorbifeniele (PCB's), wat uit stortingsterreine in grondwater kan lek. Sulke kapasitors is as "Askarel" en onder verskeie ander handelsname gemerk en kom in ballaste van fluoresserende lampe van voor 1975 voor. Kapasitors kan katastrofies faal wanneer hulle aan spannings of strome buite hulle nominale waardes blootgestel word, of wanneer gepolariseerde kapasitors met omgekeerde polariteit gebruik word. Falings kan vlamboë skep wat die diëlektriese vloeistof verhit en laat verdamp, wat 'n opbou van gas onder druk gee en tot swelling, skeuring of 'n ontploffing kan lei. Groter kapasitors het dikwels ontlugtingsgaatjies of soortgelyke meganismes om die druk by faling te laat ontsnap. Kapasitors in radiofrekwensie- of volgehoue hoëstroomtoepassings kan oorverhit, veral in die middel van die oprol, en kapasitors in hoë-energie-kapasitorbanke kan geweldig ontplof wanneer 'n kortsluiting in een kapasitor die energie van die hele bank in die falende eenheid stort. <gallery mode="packed"> Lêer:Defekte Kondensatoren.jpg|Geswolle elektrolitiese kapasitors. Die ontlugting bo laat gas onder druk ontsnap sodat die kapasitor nie ontplof nie. Lêer:Exploded Electrolytic Capacitor.jpg|'n Ontplofte elektrolitiese kapasitor, met stukke papier en metaalfoelie sigbaar </gallery> == Sien ook == * [[Resistor]] * [[Induktor]] * [[Elektriese impedansie]] * [[Elektrisiteit]] * [[Elektronika]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} {{Normdata}} [[Kategorie:Elektroniese komponente]] 9adbhlfk8omc5qsitxnfy9mg27ja6ln 0 15698 2978729 2660805 2026-10-14T02:57:52Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978729 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Taal |naam=Pikardies |inheemsenaam=Picard |familiekleur=Indo-Europees |state={{vlagland|Frankryk}}<br/>{{vlagland|België}} |streek=[[Lêer:Flag of Picardie.svg|22px]] [[Pikardië]]<br/>[[Lêer:Flag of Artois.svg|22px]] [[Artesië]]<br/>[[Lêer:Flag of Flemish Region (De Vlaamse Leeuw).svg|22px]] [[Frans-Vlaandere]]<br/>[[Lêer: Flag of Wallonia.svg|22px]] [[Waalse Gewes|Wallonië]] |sprekers=700&nbsp;000 |rang= |skrif=[[Latynse alfabet]] |fam2=[[Romaanse tale|Romaans]] |fam3=[[Wes-Romaanse tale|Wes-Romaans]] |fam4=[[Galloiberies]] |fam5=[[Galloromaans]] |fam6=[[Gallorhaeties]] |fam7=[[Langues d'oil|Oïl]] |nasie= |agentskap=''geen'' |iso1=-|iso2=-|iso3=pcd |kaart=[[Lêer:Aire de répartition du picard.PNG|250px|Verspreiding van Pikardies]] }} '''Pikardies''' (''Picard'') is 'n [[Romaanse tale|Romaanse taal]], wat nou verwant is aan [[Frans]]. Pikardies is die omgangstaal van die noorde van [[Pikardië]] en die grootste deel van [[Nord-Pas-de-Calais]] (onder andere [[Artois]] en die Franstalige gebiede van [[Frans-Vlaandere]]) asook die weste van [[Wallonië]] ([[België|Belgies]] gebied, te weet [[Henegouwen]] byna in sy geheel en 'n bietjie van [[Vlaams-Brabant]] en [[Namen, provinsie|Namen]]). Gerwoonlik verwys net die bewoners van Pikardie na die taal as Pikardies, terwyl dit in Vlaandere en Artois ''chti'' of ''chtimi'' en in die gebied van [[Valenciennes]] ''Rouchi'' genoem word. Die dialekte is onderling goed verstaanbaar. == Status == Die [[Franse Gemeenskap van België]] het Pikardies in 1990, net soos [[Wallonies]], [[Gaumais]], [[Champenois]] en [[Luxemburgs]], amptelik as 'n streektaal erken. Daarenteen het Pikardies in [[Frankryk]] geen amptelike status nie. === Audio === ::http://ches.diseux.free.fr/sons/d85.mp3 ::http://ches.diseux.free.fr/diri/dir85.htm ::''Centre de Ressources pour la Description de l'Oral'' (CRDO) (http://www.language-archives.org/language/pcd) {{Saadjie}} {{Interwiki|kode=pcd}} {{Romaans}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hainaut]] [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] [[Kategorie:Pikardië]] [[Kategorie:Romaanse tale]] [[Kategorie:Tale van Frankryk]] [[Kategorie:Tale van Wallonië]] c5iovy23y5669fuz9wv94jx6mphbb6p 0 16622 2978826 2493015 2026-10-14T03:35:13Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978826 wikitext text/x-wiki [[Image:HyperboloidOfOneSheet.svg|duimnael|Hiperboloïed van een vlak]] [[Image:HyperboloidOfTwoSheets.svg|duimnael| Hiperboloïed van twee vlakke]] In [[wiskunde]] is 'n '''hiperboloïed''' 'n [[kwadratiese vorm]], 'n soort oppervlak in drie [[dimensie]]s wat deur die volgende vergelyking beskryf word :<math>{x^2 \over a^2} + {y^2 \over b^2} - {z^2 \over c^2}=1</math> &nbsp;(hiperboloïed van een vlak), of :<math>- {x^2 \over a^2} - {y^2 \over b^2} + {z^2 \over c^2}=1</math> &nbsp;(hiperboloïed van twee vlakke) As, en slegs as, ''a'' = ''b'', is dit 'n '''omwentelingshiperboloïed'''. 'n Hiperboloïed van een vlak kan verkry word deur 'n [[hiperbool]] om sy transversale as te roteer. Alternatiewelik kan 'n hiperboloïed van twee vlakke van die as AB beskryf word as die [[versameling]] punte P sodat AP−BP 'n [[wiskundige konstante|konstante]], AP wat die afstand tussen A en P is. Punte A en B is die [[Brandpunt (meetkunde)|brandpunte]] van die hiperboloïed. 'n Hiperboloïed van twee vlakke kan verkry word deur die hiperbool om sy brandpuntas te roteer. 'n Hiperboloïed van een vlak is 'n dubbele [[reëloppervlak]]; as dit 'n omwentelings hiperboloïed is, kan dit ook verkry word deur 'n lyn om 'n skewe lyn te roteer. [[Image:Ruled hyperboloid.jpg|duimnael|regs|300px|'n Elliptiese hiperboloïed van een vlak. Die drade is reguit lyne. Vir enige punt op die oppervlak is daar twee reguit lyne wat geheel en al op die oppervlak van die hiperboloïed lê wat deur die punt gaan. Dit illustreer die dubbele reëloppervlak aard van die oppervlak.]] 'n Ontaarde hiperboloïed het die vorm :<math>{x^2 \over a^2} + {y^2 \over b^2} - {z^2 \over c^2}=0;</math> as ''a'' = ''b'' sal dit 'n [[keël]] gee, indien nie gee dit 'n ''elliptiese keël''. == Kyk ook == * [[Ellipsoïed]] * [[Paraboloïed]] * [[Hyperboloïde struktuur]] {{commonscat|Hyperboloid}} [[Kategorie:Krommes]] [[Kategorie:Kwadratiese vorms]] [[Kategorie:Oppervlaktes]] pyuyhv8a16vi1dn4kaeajfb5olzob4s 11 17545 2978927 2746284 2026-10-14T10:06:46Z Aliwal2012 39067 /* Neutraliteit */ 2978927 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Neutraliteit == Julle praat van neutraliteit, maar "outokratiese president" is nie neutraal nie! Lees [[Outokrasie]]. [[Spesiaal:Bydraes/85.212.214.153|85.212.214.153]] 06:25, 12 Mei 2017 (UTC) : Erdogan is 'n outokraat. [https://www.wsj.com/articles/turkeys-autocratic-turn-1481288401 WSJ] [https://www.stratfor.com/the-hub/erdogan-autocrat-very-turkish-tragedy Stratfor] [https://www.ft.com/content/2f196c84-07f4-11e7-97d1-5e720a26771b FT] [https://www.theguardian.com/world/2017/apr/16/erdogan-gets-backing-to-strengthen-his-autocratic-grip-on-turkey Guardian] Myns insiens sou dit nie neutraal wees om te probeer insinueer dat hy dit nie is nie. [[Gebruiker:Die Tweede Trek|Die Tweede Trek]] 08:56, 12 Mei 2017 (UTC) ::Dis net ons mening. Die meeste mense in Turkye en sy bondgenote het 'n ander mening. [[Spesiaal:Bydraes/85.212.214.153|85.212.214.153]] 09:35, 12 Mei 2017 (UTC) ::: Hul mening is irrelevant tot Wikipedia. Wikipedia moet die waarheid stel soos dit is. [[Gebruiker:Die Tweede Trek|Die Tweede Trek]] 11:19, 12 Mei 2017 (UTC) ::::Daar is meer as een waarheid, Wikipedia is neutraal, dis die waarheid! [[Spesiaal:Bydraes/85.212.181.59|85.212.181.59]] 11:23, 12 Mei 2017 (UTC) ::::: Die Tweede Trek - "Die koerante is lief vir polities gelaaide terme". (Sien [[Bespreking:Wim de Villiers]]) Wat doen ons nou? --[[Gebruiker:BooysenN|Nazeer]] ([[Gebruikerbespreking:BooysenN|kontak]]) 13:25, 12 Mei 2017 (UTC) == Verrykende gesag? Seker nie verreikend nie. == Is dit die regte woord? [[Gebruiker:Burgert_Behr|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:Burgert Behr|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 21:48, 7 Julie 2020 (UTC) :Eina! Baie dankie! Verrykend? Onwaarskynlik! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 8 Julie 2020 (UTC) == Elizabeth II sterf op 91 -> 96 == :Ek glo haar sterfouderdom was 96, maar die bladsy noem tans 91 (en die bladsy is beskermd). --[[Gebruiker:Alias|Alias]] ([[Gebruikerbespreking:Alias|kontak]]) 09:04, 16 September 2022 (UTC) ::Reggemaak! Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:58, 16 September 2022 (UTC) == Idee van enwiki == @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] Ek sien op enwiki se voorblad het hulle "Aktueel" afdeling 'n "Ongoing" en "Recent Deaths" onderaan bygevoeg. Ek hou nogal daarvan. Ek het probeer om 'n soortgelyke verandering te maak vir ons wiki. Sien asseblief my toets: [[Gebruiker:Rooiratel/Aktueel2]]. Wat dink julle daarvan? [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 13:21, 7 November 2022 (UTC) == Meer aktueel == Ek raak bietjie moeg van [[João Lourenço]] se gesig op die voorblad. Is daar 'n manier om die voorbladprentjies meer gereeld af te wissel? Dan sal dit meer lyk of af.wiki aan die gang is en nie vashaak nie. Een manier is miskien om gelyktydig twee, drie of vier heel verskillende stelle nuus gereed te hê wat om die week geruil of opdateer word – amper soos daai prentjie op ons geselshoekie. Die nie-tersaaklike items kan bloot in <nowiki><!--...--></nowiki> in die kode verskuil word. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 16:26, 16 Maart 2025 (UTC) iy414zwnjfis3uoph9b6smu67t1bshk 0 18753 2978804 2618690 2026-10-14T03:30:16Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978804 wikitext text/x-wiki <code></code>{{Régions van Frankryk |région = Franche-Comté [[Lêer:Flag of Franche-Comté.svg|120px]] [[Lêer:Blason fr Franche-Comté.svg|95px]] |Hoofstad = [[Besançon]] |Bevolking = 1 177 096 |DatumBev = 2013 |Bevolkingsdigtheid = 90 |Oppervlakte = 16 202 |Arrondissements = 8 |Kantons = 116 |Munisipaliteite = 1 786 |President = [[Marie-Marguerite Dufay]] (2008-) |Préfet = Jacques Barthélemy (2007-) |Départements = [[Doubs (département)|Doubs]] (25)<br />[[Haute-Saône]] (70)<br />[[Jura (département)|Jura]] (39)<br />[[Territoire de Belfort]] (90) |Ligging = [[Lêer:Franche-Comté map.png|Localisation de la Franche-Comté en France|200px]] }} '''Franche-Comté''' ([[Frankoprovensaals]] '''''Franche Comtât''''', letterlik: ''Vrygraafskap'') is 'n klein (16 202 km² teenoor die gemiddelde 24 762 km²) administratiewe gewes ([[Franse taal|Frans]]: ''région'') van [[Frankryk]]. Dit verteenwoordig 3% van die [[Frankryk|Franse]] grondgebied en bevat vier [[département]]s: [[Doubs (département)|Doubs]] (25), [[Haute-Saône]] (70), [[Jura (département)|Jura]] (39) en [[Territoire de Belfort]] (90). Terwyl die eerste drie elkeen in die omgewing van 5&nbsp;000 km² beslaan, is laasgenoemde minder as 600 km² groot en verteenwoordig dit die kleinste metropolitaanse département buite [[Parys]]. Franche-Comté het 1 786 munisipaliteite (Frans: ''communes'') waarvan klein dorpies die grootste gedeelte uitmaak.. [[Lêer:Arbois rue chateau Pecauld.jpg|duimnael|links|250px|Rue du Château Pécauld in Arbois, Jura, Franche-Comté]] [[Besançon]], die streekshoofstad is 405 km van [[Parys]], 200 km van [[Nancy]], 226 km van [[Straatsburg]], 155 km van [[Basel]] (Frans: ''Bâle''), 177 km van [[Genève]], 195 km van [[Lyon]] en 91 km van [[Dijon]] af geleë. Die inwoners van Franche-Comté staan bekend as die: Francs-Comtois - Francs-Comtoises. == Geskiedenis == [[Lêer:Citadelle Besancon.JPG|duimnael|links|250px|Die Sitadel van Besancon]] [[Lêer:France-90-Belfort-Acces au chateau.jpg|duimnael|links|250px|Belfortkasteel ingang]] Die naam '''Franche-Comté''' verskyn nie amptelik voor [[1366]] nie; voor die datum is van ''Comté de Bourgogne'' (Graafskap van [[Boergondië]]) gepraat. Die Comté de Bourgogne het deel gevorm van die [[Heilige Romeinse Ryk]], maar dit het 'n groot mate van outonomie geniet. Met die uitsterwing van die manlike tak van die Graaf van Boergondië het die graafskap onder diverse verskillende invloede gekom (Frankryk, Hertogdom van Boergondië, [[Spanje]]), maar die gebied het deurlopend sy besonderse vryhede behou. Die Spaanse tydperk kom op 'n manier ooreen met die bloeitydperk van Franche-Comté. Die tydperk van voorspoed is egter onderbreek deur die Tienjarige Oorlog ([[1634]] – [[1644]]) wat deel gevorm het van die [[Dertigjarige Oorlog]]. Die Graafskap van Boergondië het Spaans gebly, maar 'n paar jaar later het [[Louis XIV van Frankryk|Louis XIV]] dit teruggeëis. Hy beset dit in [[1668]] maar moes dit weer in die [[Vrede van Aken (1668)|Vrede van Aken]] teruggee. Franche-Comté word beslis deel van Frankryk in [[1678]] deur die [[Vrede van Nijmegen]], behalwe vir die Comté de Montbéliard wat eers — vrywillig — Frans word op [[18 Oktober]] [[1793]]. Tydens die [[Franse Revolusie]] word die provinsie Franche-Comté verdeel in drie départements : [[Jura (département)|Jura]], [[Doubs (département)|Doubs]] en [[Haute-Saône]]. [[Belfort]] is aan [[Haut-Rhin]] hertoegeken. Tydens die [[Frans-Duitse Oorlog]] van 1870 weerstaan die dorp, verdedig deur Kolonel Denfert-Rochereau, die Duitse beleëring. Die dorp open nie die stadhekke tot [[16 Februarie]] [[1871]] nie en toe slegs in opdrag van die Franse regering, 'n paar weke na die ondertekening van die amptelike skietstilstand op [[28 Januarie]] [[1871]]. Die weerstand laat toe dat die dorp Frans bly na die anneksasie van [[Elsas]] [[Moselle (département)|Moselle]]. Sedert hierdie datum het die versterkings van die gebied (Frans: ''les Fortifications de l'Est'') 'n belangrike rol by die verdediging van die ''Trouée de Belfort'' (die "Poort van Belfort"), die stad Besançon en die roetes na die buurlande gespeel. In [[1922]] word die stad en omgewing as 'n département gevestig onder die naam [[Territoire de Belfort]] en word daarmee die vierde département van Franche-Comté. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Franche-Comté met sy groot aantal weerstandsvegters respek verdien. == Geografie == [[Lêer:Montmelon, Jura in spring.JPG|duimnael|regs|250px|Montmelon, Doubs - die Jura in die Lente]] Franche-Comté is in die ooste van Frankryk geleë en die streek deel ongeveer 230 Kilometer landsgrens met [[Switserland]]. Franche-Comté lê tussen [[Elsas]] en die région [[Champagne-Ardenne]]. Dit word in die weste deur [[Boergondië]] en in die suide deur die région [[Rhône-Alpes]] begrens. Die natuurlike grens met Switserland word deur die Juragebergte gevorm. Die Suidwesteleike punt van die [[Vogese]] lê ook in Franche-Comté.<ref name = "CRdT">[http://www.franche-comte.org/ Comité Régional du tourisme de Franche-Comté], Besoek op 4 Maart 2007</ref> Franche-Comté is bedek met uitgestrekte woude en is die mees beboste deel van Franryk met 42% van die oppervlak wat bebos is. Denne, eike en beukehoutbome kan hoogtes van tot 40 meter bereik. Die bosse word afgewissel met talle mere en riviere. Ondergronds is daar meer as 9000 grotte en gangetjies wat die ''Glacière'' grot, wat reg deur die jaar indrukwende hoeveelhede ys bevat, en die Poudrey grot in sluit wat die grootste ondergrondse holte in Frankryk bevat. In die winter bied die streek se kombinasie van sneeu en berge ski en ander wintersportsoorte soos sneeutrek en hondesleetrek vervang. Bekende toeriste aantreklikhede sluit in die Hérissonvaterval, die blind vallei Baume-les-Messieurs, Saut de la Truite (waterval), Corniche de Goumois (krans), Ballon de Servance (ronde bergspits), die Lisonfontein, La Motte uitkykpunt, die Cusancinvallei, die Les Croix pas en die Langouetteklowe. == Landbou, Wyn en Kookkuns == [[Lêer:Morbier cheese two views.jpg|duimnael|links|250px|Morbierkaas]] [[Lêer:Chateau Chalon vin.jpg|duimnael|regs|250px|[[Vin Jaune]] van die Chateau Chalon en ander plaaslike produkte]] Franche-Comté is 'n landelike gebied en tradisionele nywerhede en boerdery metodes het tot 'n groot mate behoue gebly. Die woude van Franche-Comté onderhou tradisionele nywerhede soos speelgoed- en pypmaak sowel as die maak van ander klein houtvoorwerpe. Franche-Comté is 'n beesboerdery gebied wat beide suiwel en vleis produkte lewer. 'n Aantal [[kaas|kase]] soos Comté, Morbier, [[Emmental]], Mont d’or, Bleu de Gex, en Cancoillotte word vervaardig. Vleis gebaseerde lekkernye soos brési (gedroogte gerookte bief), Morteauwors, Luxeuil ham, Montbéliard wors, Ballon des Vosges (gerookte blad) kom uit Franche-Comté. Die delikatesse word met denne en jenewer gegeur.<ref name = "CRdT"/> Eenvoudige tradisionele disse word van gehalte plaaslike produkte gemaak. Kaassop en groentebredie wat met gerookte vleis bedien word is voorbeelde hiervan. Die mere en riviere van Franche-Comté ondersteun varswatersnoeksouffles, [[forel]] in Vin Jaune (geelwyn), palingbredie en gestoofde kreef. Die woude lewer talle sampioene soos chanterelles, morilles, mousserons en petit-gris. Verder inspireer die beskikbaarheid van wildsvleis disse soos haas in [[witwyn]] met spek, Franche-Comté haas met room en geroosterde lyster<!--roasted thrush--> (grive) gevlam in Marc d'Arbois. Kaas is weer die basis vir disse soos biefstuk met ''Bleu de Gex'', ''au gratin comté'' disse, soutterte en fondue comtoise.<ref name = "CRdT"/> In een van die oudste wyngebiede van Frankryk word vyf antieke druifsoorte verbou: Savagnin, Chardonnay, Pinot noir, Trousseau en Poulsard in ses ''Appellation d'Origine Contrôlée'' (AOC). Die Jura wyne is uniek en ongewoon en sluit die beroemde [[vin jaune]] in wat in proses soortgelyk aan die van sjerrie gemaak word. Die streek se vrugtebome ondersteun ook die maak van vrugtebrandewyne en likeurs soos [[kirsch]] uit Fougerolles en Mouthier, en denne en gentiaanlikeur. 'n Tradisionele plaaslike aperitief word met die anys van Pontarlier gemaak. Ander ''Alcohols'' sluit in [[absint]]. Bier word in Doubs deur Brasserie du Mont d'Or gemaak en in Jura by Brasserie de Granges-sur-Baume.<ref name = "CRdT"/> Franche-Comté se kookkuns kan beleef word in talle restaurants, tables régionales (plaaslike kookkuns restaurants), herberge of B&Bs. == Tegnologie en Nywerhede == Franche-Comté is Frankryk se voorste streek vir horlosie maak, brilraam vervaardiging en speelgoedvervaardiging. Die gebied is ook bekend vir die hoë aantal mense wat die motor- en metaalsektore werk. Die gebied word vandag gekenmerk deur uitnemendheid in hoëtegnologie gegrond op die kultuur van "klein-en-presies" wat voortspruit uit tradisionele horlosie maak en gesteun word deur die startegies posisie naby [[Switserland]]. Die streek het dan ook die hoogste digtheid van mikrotegnologie vermoëns in Frankryk. Die motorbedryf se aktiwiteite word gerig deur die ''Pôle Véhicule du Futur'' (Voertuig van die toekoms pool) wat daarop gemik is om sinergie te bewerkstellig tussen nywerheidskennis en plaaslike wetenskaplikes om voor te bly in die veld. Agriprosesering word onder die vaandel van Vitagora bevorder onder die temas van voedingswaarde, smaak en gesondheid. Die vierde pool van Franche-Comté se hoëtegnologie bedryf is in plastiek waar Plastipolis navorsing en ontwikkeling in saamgestelde materiale, mikro/- en nano-strukturering van polimere, gevorderde vervaardiging en beheer oor materiale bevorder. Daar is ook byna 700 maatskappye wat hulle op inligtings- en kommunikasie-tegnologie toespits of in multimedia werk. Bekende maatskappye, wat in die gebied gevestig is, sluit in [[PSA Peugeot Citroën]], Faurecia, Alastom, Solvay en ITT Cannon.<ref>[http://www.ardfc.org/ L’Agence Régionale de Développement de FRANCHE-COMTÉ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322105524/http://www.ardfc.org/ |date=22 Maart 2007 }} [http://www.ardfc.org/contenu.php?id=6&langage=gb The 5 good reasons for setting up in Franche-Comté] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524191657/http://www.ardfc.org/contenu.php?id=6&langage=gb |date=24 Mei 2007 }}, Besoek op 4 Maart 2007</ref> == Ekstrene Skakels == * [http://www.franche-comte.org/ Comité Régional du tourisme de Franche-Comté] in Frans, Engels, Duits en Nederlands == Verwysings == <references/> {{Région van Frankryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Franche-Comté| ]] 2hq333b4hofcone53p5agsow8hrebew 0 19014 2978644 2857341 2026-10-13T19:32:18Z BurgertB 2401 Inleiding oorgeskryf 2978644 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Elizabeth I |kleur = #ccf |titel = ''Koningin van Engeland en van Ierland'' |beeld = Darnley stage 3.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = Elizabeth I , Darnley-portret, c. 1575 |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Huis |1 = [[Huis van Tudor|Tudor]] |opskrif2 = Regeer |2 = [[17 November]] [[1558]] – [[24 Maart]] [[1603]] |opskrif3 = Voorganger |3 = [[Maria I van Engeland|Maria I]] |opskrif4 = Opvolger |4 = [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]] |opskrif5 = |5 = |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Gebore |7 = [[7 September]] [[1533]]; [[Greenwich]] |opskrif8 = Oorlede |8 = [[24 Maart]] [[1603]]; [[Richmond]] |opskrif9 = Vader |9 = [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] |opskrif10 = Moeder |10 = [[Anna Boleyn]] |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = |12 = |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Elizabeth I''' (7 September 1533 - 24 Maart 1603) was van 17 November 1558 tot haar dood in 1603 koningin van [[Engeland]] en van [[Ierland]]. Sy was die laaste en langs regerende monarg van die [[Huis van Tudor]]. Haar gebeurtenisvolle bewind en die uitwerking daarvan op die geskiedenis en kultuur het aanleiding gegee tot die naam Elizabethaanse tydperk. Elizabeth was die enigste oorlewende kind van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Toe Elizabeth twee jaar oud was, is haar ouers se huwelik nietig verklaar, is haar moeder tereggestel en is Elizabeth as buite-egtelik verklaar. Toe sy 10 jaar oud was, het Hendrik haar weer in die opvolgingslyn geplaas. Ná Hendrik se dood in 1547 het Elizabeth se jonger halfbroer, [[Eduard VI van Engeland|Eduard VI]], regeer totdat hy in 1553 gesterf het. Hy het die kroon aan ’n Protestantse niggie, [[lady Jane Grey]], bemaak en die aansprake van sy twee halfsusters, [[Maria I van Engeland|Maria]] en Elizabeth, buite rekening gelaat, ondanks wette wat anders bepaal het. Edward se testament is spoedig tersyde gestel, waarna die Katolieke Maria koningin geword en Jane afgesit het. Tydens Mary se bewind is Elizabeth byna ’n jaar lank gevange gehou weens verdenking dat sy Protestantse rebelle ondersteun het. Ná Maria se dood in 1558 het Elizabeth haar opgevolg. Sy het swaar gesteun op ’n groep vertroude adviseurs onder leiding van William Cecil, wat sy tot baron Burghley verhef het. Een van haar eerste dade as koningin was die stigting van ’n Engelse kerk, waarvan sy die opperste hoof geword het. Uit dié ontwikkeling het die [[Kerk van Engeland]] ontstaan. Die verwagting was Elizabeth sou trou en ’n erfgenaam voortbring, maar sy het dit nooit gedoen nie. Om dié rede is sy soms die "Maagdelike Koningin" genoem.<ref>{{Cite web |title=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824093815/https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |archive-date=24 August 2021 |access-date=31 August 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Haar opvolger was haar agterkleinneef [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]]. In die regering was Elizabeth matiger as haar vader en sibbes.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} Een van haar motto's was ''video et taceo'' ("Ek sien en swyg."){{Sfnp|Neale|1954|p=386}} In godsdiens was sy relatief verdraagsaam en het sy stelselmatige vervolging vermy. Nadat die pous haar in 1570 onwettig verklaar het, wat in die teorie Engelse Katolieke van hul trou aan haar onthef het, het verskeie sameswerings haar lewe bedreig. Sy het almal verslaan met die hulp van haar ministers se geheime diens, gelei deur Francis Walsingham. Elizabeth was versigtig in buitelandse sake en het beweeg tussen die groot magte [[Frankryk]] en [[Spanje]]. Sy het halfhartig ’n aantal ondoeltreffende, swak toegeruste militêre veldtogte in [[Nederland]], Frankryk en Ierland ondersteun. Teen die middel van die 1580's kon Engeland nie meer oorlog met Spanje vermy nie. Namate sy ouer geword het, is Elizabeth gevier vir haar [[maagd]]elikheid. ’n Persoonlikheidskultus het om haar heen gegroei, soos gesien kon word in die portrette, optogte en [[letterkunde]] van dié tyd. Die Elizabethaanse era was beroemd vir die bloei van Engelse drama, gelei deur toneelskrywers soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]], die bekwaamheid van Engelse seeavonturiers soos [[Francis Drake]] en [[Walter Raleigh]], en die nederlaag van die [[Spaanse Armada]]. Sommige historici beeld Elizabeth uit as ’n kortgetemperde, soms besluitelose heerser wat meer as haar regverdige aandeel geluk geniet het. Teen die einde van haar bewind het ’n paar ekonomiese en militêre probleme haar gewildheid verswak. Elizabeth is erken as ’n charismatiese uitvoerder en ’n taai oorlewer in ’n era toe regering mankoliek en beperk was, en toe interne probleme en godsdienstige burgeroorloë monarge in naburige lande in die gesig gestaar en hulle trone in gevaar gestel het. Ná die kort, rampspoedige bewinde van haar halfsibbes het haar 44 jaar op die troon welkome stabiliteit vir die koninkryk verskaf en gehelp om ’n sin van nasionale identiteit te smee.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} == Vroeë lewe == Elizabeth is op 7 September 1533 in [[Greenwich-paleis]] gebore<ref>Marie Louise Bruce, ''Anne Boleyn'', 234.</ref> as die dogter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. [[Lêer:Henry VIII and Anne Boleyn.png|duimnael|links|Elizabeth se ouers, [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Anna Boleyn]].]] Met haar geboorte was Elizabeth die vermoedelike troonopvolger van Engeland. Haar ouer halfsuster, Maria, het haar posisie as troonopvolger verloor toe Hendrik sy huwelik met haar ma, [[Catharina van Aragon]], nietig laat verklaar het om met Anna te trou.<ref>Loades, 3–5</ref><ref>Somerset, 4–5.</ref> Hendrik was desperaat om ’n seun te hê om hom op te volg. Anna het egter nie ’n seun gekry nie en op 2 Mei 1536 is sy gearresteer. Sy is vinnig skuldig bevind op aanklagte van verraad, owerspel en bloedskande en op 19 Mei onthoof.<ref>Loades, 6–7.</ref><ref>Haigh, 1–3.</ref> Elizabeth, wat toe drie jaar oud was, is as buite-egtelike kind verklaar. Elf dae ná Anna se dood is Hendrik met [[Jane Seymour]] getroud,<ref>Haigh, 1.</ref> wat twaalf dae ná die geboorte van hul seun, [[Eduard VI van Engeland|prins Eduard]], oorlede is. Hendrik VIII is in 1547 dood toe Elizabeth 13 jaar oud was en is deur sy seun opgevolg as Eduard VI. Eduard is op 6 Julie 1553 op 15-jarige ouderdom oorlede, waarskynlik weens tuberkulose.<ref>{{cite web |publisher=Die Britse Monargie – amptelike webtuiste |title=Edward VI | accessdate=2009-04-23 | url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx}}</ref> In sy testament het hy Elizabeth en haar halfsuster, Maria, van die troonopvolging uitgesluit en [[lady Jane Grey]], kleindogter van Hendrik VIII se suster, Maria Tudor, die Hertogin van [[Suffolk]], as sy erfgenaam aangewys.<ref>Loades, 24–25.</ref> Die Geheime Raad het lady Jane se troonbestyging bekragtig, maar haar steun het vinnig afgeneem en sy is van die troon afgesit ná ’n bewind van net nege dae.<ref>{{cite web |publisher=Die Britse Monargie – amptelike webtuiste |title=Lady Jane Grey | accessdate=2009-04-23 | url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/Jane.aspx}}</ref> == Maria se bewind == Elizabeth se [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] halfsuster het op 19 Julie 1553 koningin [[Maria I van Engeland|Maria I]] geword. Maria het Londen triomfantelik binnegery met Elizabeth aan haar sy. Dié goeie verhouding tussen die susters het egter nie lank geduur nie. In Januarie en Februarie 1554 het die [[Wyatt-rebellie]] onder leiding van [[Thomas Wyatt]] in verskeie dele van Engeland en [[Wallis]] uitgebreek.<ref>Neale, 45.</ref> Ná die opstand is Elizabeth ondervra omdat sy verdink is dat sy die Protestantse rebelle gesteun het. Op 18 Maart is sy in die [[Londense Tower]] opgesluit waar lady Jane Grey op 12 Februarie tereggestel is.<ref>Somerset, 49.</ref> Die verskrikte Elizabeth het daarmee volstaan dat sy onskuldig is.<ref>Loades, 28.</ref> Sy was egter amper ’n jaar lank in huisarres geplaas. Toe Maria op 17 November 1558 in [[Sint James-paleis]] sterf, het Elizabeth haar opgevolg. Sy was 25 jaar oud. == Elizabeth se Bewind == Elizabeth het swaar gesteun op getroue raadgewers onder leiding van [[William Cecil, 1ste baron Burghley|William Cecil, baron Burghley]]. Een van haar eerste aksies as koningin was om die stigting van ’n Engelse Protestantse kerk te steun. Dié kerk het later die [[Kerk van Engeland]] geword. Daar is van haar verwag om te trou, maar ondanks verskeie petisies deur die parlement het sy dit nooit gedoen nie. Namate sy ouer geword het, het sy bekend geraak vir haar maagdelikheid en ’n kultus het rondom haar ontstaan wat uitgebeeld is in die kuns en letterkunde van dié tyd. Wat haar bewind betref, was Elizabeth meer gematig as haar familie.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> Een van haar motto's was "''video et taceo''" ("Ek sien en sê niks").<ref>Neale, 386.</ref> Hierdie strategie, wat haar raadgewers se geduld beproef het, het haar dikwels beskerm teen ongelukkige politieke en huweliksverbintenisse. Hoewel sy versigtig was in haar buitelandse betrekkinge en ’n paar ondoeltreffende veldtogte in [[Nederland]], [[Frankryk]] en [[Ierland]] net halfhartig gesteun het, het die oorwinning oor die [[Spaanse Armada]] in 1588 haar naam vir altyd verbind met seker een van die grootste oorwinnings in die geskiedenis van Engeland. === Skotland === [[Lêer:Mary Stuart Queen.jpg|duimnael|180px|Maria, koningin van die Skotte. Skool van François Clouet.]] Elizabeth wou die Franse steun in Skotland in die wiele ry.<ref>Haigh, 131.</ref> Sy was bang die Franse wou Engeland binneval en haar vervang met [[Maria I van Skotland]] ([[Engels]]: ''Mary, Queen of Scots''), wat deur baie beskou is as die regmatige erfgenaam van die Engelse troon. Maria was die agterkleindogter van [[Hendrik VII van Engeland]] deur sy dogter [[Margaret Tudor]].<ref>Guy, 115.</ref> In die [[Verdrag van Edinburg]] in Julie 1560 het Engeland en Frankryk ooreengekom om albei hul troepe aan Skotland te onttrek.<ref>Haigh, 132.</ref> Maria was ongewild en dit is vererger ná die moord op 10 Februarie 1567 van haar tweede man, Hendrik Stuart, lord Darnley. Maria het op 15 Mei van dieselfde jaar getrou met James Hepburn, 4de Graaf van Bothwell, wat daarvan verdink is dat hy Hendrik vermoor het. In Junie 1567 het Protestantse rebelle Maria gearresteer. Sy is op 24 Julie gedwing om te abdikeer ten gunste van haar seun, Jakobus. Haar buite-egtelike halfboer, Jakobus Stewart, Graaf van Moray, is as regent aangestel.<ref>Guy, pp 364–5.</ref> Haar seun is op 29 Julie op die ouderdom van dertien maande as koning [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]] gekroon. Hy is grootgemaak as lid van die Protestantse Skotse kerk. In 1568 het Maria uit die tronk ontsnap en dit het gelei tot ’n kort tydperk van geweld. Die Graaf van Moray het Maria se troepe in die Slag van Langside verslaan. Sy het noodgedwonge na Engeland gevlug waar sy deur Elizabeth in hegtenis geneem en in 1587 tereggestel is. == Dood en nalatenskap == Elizabeth het in 1602 in ’n depressie verval ná die dood van verskeie vriende. In Maart het sy siek geword en op 24 Maart 1603 is sy in [[Richmond-paleis]] oorlede. ’n Paar uur later is Maria, koningin van die Skotte, se seun, [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]], aangewys as koning van Engeland.<ref>Black, 410–411.</ref> Elizabeth is binne 20 jaar ná haar dood beskou as die heerser van ’n goue era. Haar bewind staan bekend as die [[Elizabethaanse Tydperk]], wat veral bekend was vir die florering van die Engelse drama onder dramaturge soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]] en vir die dapperheid van seevaarders soos [[Francis Drake]]. Historici is meer gematig in hul oordeel. Hulle beeld Elizabeth dikwels uit as ’n humeurige,<ref>Somerset, 731–32.</ref> ietwat besluitelose<ref>Somerset, 729.</ref> heerser wat in talle opsigte bloot gelukkig was. Teen die einde van haar bewind het ’n reeks ekonomiese en politieke probleme haar gewildheid laat afneem, in so ’n mate dat baie van haar onderdane verlig was toe sy sterf. Elizabeth word beskou as ’n vegter wat oorleef het in ’n tyd toe die troon van buurlande se monarge bedreig is deur binnelandse probleme, soos wat met Maria, koningin van die Skotte, gebeur het. Ná die kort regeringstydperke van haar broer en suster het haar 44 jaar op die troon waardevolle stabiliteit gebring vir die koninkryk en dit het ’n gevoel van nasionale identiteit tot gevolg gehad.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne en verdere leesstof == {{refbegin|3}} * Black, J. B. ''The Reign of Elizabeth: 1558–1603.'' Oxford: Clarendon, (1936) 1945. [http://www.worldcat.org/oclc/5077207&referer=one_hit OCLC 5077207] * Brimacombe, Peter. ''All the Queen's Men: The World of Elizabeth I.'' New York: St Martin's Press, 2000. {{ISBN|0-312-23251-9}}. * Clapham, John. ''Elizabeth of England''. E. P. Read and Conyers Read (red.). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. [http://www.worldcat.org/oclc/1350639&referer=brief_results OCLC 1350639.] * Dobson, Michael; and Nicola Watson. "Elizabeth's Legacy". ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Doran, Susan: ''Monarchy and Matrimony: The Courtships of Elizabeth I'' Routledge 1996 * ''Elizabeth I: The Collected Works'' Leah S. Marcus, Mary Beth Rose & Janel Mueller (red.). Chicago: Chicago University Press, 2002. {{ISBN|0-226-50465-4}}. * Elton, G.R. ''England under the Tudors.'' Londen: Routledge, 1991. {{ISBN|0-415-06533-X}}. * Graves, Michael A. R. ''Elizabethan Parliaments: 1559–1601.'' Londen en New York: Longman, 1987. {{ISBN|0-582-35516-8}}. * Guy, John. ''My Heart is My Own: The Life of Mary Queen of Scots.'' Londen en New York: Fourth Estate, 2004. {{ISBN|1-84115-752-X}}. * Haigh, Christopher. ''Elizabeth I.'' Harlow (UK): Longman Pearson, (1988) 1998-uitg. {{ISBN|0-582-43754-7}}. * Lacey, Robert: ''Robert Earl of Essex: An Elizabethan Icarus'' Weidenfeld & Nicolson 1971 * Loades, David. ''Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana.'' Londen: Die Nasionale Argief, 2003. {{ISBN|1-903365-43-0}}. * Lockyer, Roger. ''Tudor and Stuart Britain 1471–1714.'' 3de uitg., 2004. Londen: Pearson. * McGrath, Patrick: ''Papists and Puritans under Elizabeth I'' Blandford Press, 1967. * Neale, J.E. ''Queen Elizabeth I: A Biography.'' Londen: Jonathan Cape, (1934) 1954-herdruk. [http://www.worldcat.org/oclc/220518&referer=one_hit OCLC 220518.] * Ridley, Jasper. ''Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue.'' New York : Fromm International, 1989. {{ISBN|0-88064-110-X}}. * Rowse, A.L. ''The England of Elizabeth.'' Londen: Macmillan, 1950. [http://www.worldcat.org/oclc/181656553&referer=brief_resultate OCLC 181656553.] * Somerset, Anne. ''Elizabeth I.'' Londen: Phoenix, (1991) 1997-uitg. {{ISBN|0-385-72157-9}}. * Starkey, David. "Elizabeth: Woman, Monarch, Mission." ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Strong, Roy. ''Gloriana: The Portraits of Queen Elizabeth I.'' Londen: Pimlico, (1987) 2003. {{ISBN|0-7126-0944-X}}. * Waller, Maureen: ''Sovereign Ladies: Sex, Sacrifice, and Power. The Six Reigning Queens of England.'' St. Martin's Press, New York, 2006. {{ISBN|0-312-33801-5}} * Weir, Alison. ''Elizabeth the Queen.'' Londen: Pimlico, (1998) 1999-uitg. {{ISBN|0-7126-7312-1}}. * Williams, Neville. ''The Life and Times of Elizabeth I.'' Londen: Weidenfeld & Nicolson, 1972. {{ISBN|0-297-83168-2}}. * Wright, Thomas: ''Queen Elizabeth and her Times'' Henry Colburn 1838 {{refend}} == Skakels == * [http://www.elizabethan-portraits.com/ Tudor and Elizabeth Portraits.] Tudor- en Elizabethaanse portrette en ander kunswerke. URL besoek op 15 Desember 2007. * ''Annals of the Reformation and Establishment of Religion, and Other Various Occurrences in the Church of England, During Queen Elizabeth's Happy Reign'' by John Strype (1824-uitg.): [http://www.archive.org/details/annalsofreformat11stry Vol. I, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0102stry Vol. I, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0201stry Vol. II, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0202stry Vol. II., Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0301stry Vol. III, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0302stry Vol. III, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat04stry Vol. IV] * [http://www.awesomestories.com/flicks/elizabeth-I Elizabeth I met seldsame foto's van die Britse Museum en Britse Biblioteek] {{CommonsKategorie-inlyn|Elizabeth I of England}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Elizabeth I of England}} {{Monarge van Engeland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1533]] [[Kategorie:Huis van Tudor]] [[Kategorie:Ierse monarge]] [[Kategorie:Sterftes in 1603]] av5q95ws7b4pbygw8zp90z5ditfr7sc 2978648 2978644 2026-10-13T19:57:12Z BurgertB 2401 2978648 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Elizabeth I |kleur = #ccf |titel = ''Koningin van Engeland en van Ierland'' |beeld = Darnley stage 3.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = Elizabeth I , Darnley-portret, c. 1575 |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Huis |1 = [[Huis van Tudor|Tudor]] |opskrif2 = Regeer |2 = [[17 November]] [[1558]] – [[24 Maart]] [[1603]] |opskrif3 = Voorganger |3 = [[Maria I van Engeland|Maria I]] |opskrif4 = Opvolger |4 = [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]] |opskrif5 = |5 = |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Gebore |7 = [[7 September]] [[1533]]; [[Greenwich]] |opskrif8 = Oorlede |8 = [[24 Maart]] [[1603]]; [[Richmond]] |opskrif9 = Vader |9 = [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] |opskrif10 = Moeder |10 = [[Anna Boleyn]] |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = |12 = |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Elizabeth I''' (7 September 1533 - 24 Maart 1603) was van 17 November 1558 tot haar dood in 1603 koningin van [[Engeland]] en van [[Ierland]]. Sy was die laaste en langs regerende monarg van die [[Huis van Tudor]]. Haar gebeurtenisvolle bewind en die uitwerking daarvan op die geskiedenis en kultuur het aanleiding gegee tot die naam Elizabethaanse tydperk. Elizabeth was die enigste oorlewende kind van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Toe Elizabeth twee jaar oud was, is haar ouers se huwelik nietig verklaar, is haar moeder tereggestel en is Elizabeth as buite-egtelik verklaar. Toe sy 10 jaar oud was, het Hendrik haar weer in die opvolgingslyn geplaas. Ná Hendrik se dood in 1547 het Elizabeth se jonger halfbroer, [[Eduard VI van Engeland|Eduard VI]], regeer totdat hy in 1553 gesterf het. Hy het die kroon aan ’n Protestantse niggie, [[lady Jane Grey]], bemaak en die aansprake van sy twee halfsusters, [[Maria I van Engeland|Maria]] en Elizabeth, buite rekening gelaat, ondanks wette wat anders bepaal het. Edward se testament is spoedig tersyde gestel, waarna die Katolieke Maria koningin geword en Jane afgesit het. Tydens Mary se bewind is Elizabeth byna ’n jaar lank gevange gehou weens verdenking dat sy Protestantse rebelle ondersteun het. Ná Maria se dood in 1558 het Elizabeth haar opgevolg. Sy het swaar gesteun op ’n groep vertroude adviseurs onder leiding van William Cecil, wat sy tot baron Burghley verhef het. Een van haar eerste dade as koningin was die stigting van ’n Engelse kerk, waarvan sy die opperste hoof geword het. Uit dié ontwikkeling het die [[Kerk van Engeland]] ontstaan. Die verwagting was Elizabeth sou trou en ’n erfgenaam voortbring, maar sy het dit nooit gedoen nie. Om dié rede is sy soms die "Maagdelike Koningin" genoem.<ref>{{Cite web |title=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824093815/https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |archive-date=24 August 2021 |access-date=31 August 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Haar opvolger was haar agterkleinneef [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]]. In die regering was Elizabeth matiger as haar vader en sibbes.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} Een van haar motto's was ''video et taceo'' ("Ek sien en swyg."){{Sfnp|Neale|1954|p=386}} In godsdiens was sy relatief verdraagsaam en het sy stelselmatige vervolging vermy. Nadat die pous haar in 1570 onwettig verklaar het, wat in die teorie Engelse Katolieke van hulle trou aan haar onthef het, het verskeie sameswerings haar lewe bedreig. Sy het almal verslaan met die hulp van haar ministers se geheime diens, gelei deur Francis Walsingham. Elizabeth was versigtig in buitelandse sake en het beweeg tussen die groot magte [[Frankryk]] en [[Spanje]]. Sy het halfhartig ’n aantal ondoeltreffende, swak toegeruste militêre veldtogte in [[Nederland]], Frankryk en Ierland ondersteun. Teen die middel van die 1580's kon Engeland nie meer oorlog met Spanje vermy nie. Namate sy ouer geword het, is Elizabeth gevier vir haar [[maagd]]elikheid. ’n Persoonlikheidskultus het om haar ontstaan, soos gesien kon word in die portrette, optogte en [[letterkunde]] van dié tyd. Die Elizabethaanse era was beroemd vir die bloei van Engelse drama, gelei deur toneelskrywers soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]], die bekwaamheid van Engelse seeavonturiers soos [[Francis Drake]] en [[Walter Raleigh]], en die nederlaag van die [[Spaanse Armada]]. Sommige historici beeld Elizabeth uit as ’n kortgetemperde, soms besluitelose heerser wat meer as haar regverdige aandeel geluk geniet het. Teen die einde van haar bewind het ’n paar ekonomiese en militêre probleme haar gewildheid verswak. Elizabeth is erken as ’n charismatiese uitvoerder en ’n taai oorlewer in ’n era toe regering mankoliek en beperk was, en toe interne probleme en godsdienstige burgeroorloë monarge in naburige lande in die gesig gestaar en hulle trone in gevaar gestel het. Ná die kort, rampspoedige bewinde van haar halfsibbes het haar 44 jaar op die troon welkome stabiliteit vir die koninkryk verskaf en gehelp om ’n sin van nasionale identiteit te smee.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} == Vroeë lewe == Elizabeth is op 7 September 1533 in [[Greenwich-paleis]] gebore<ref>Marie Louise Bruce, ''Anne Boleyn'', 234.</ref> as die dogter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. [[Lêer:Henry VIII and Anne Boleyn.png|duimnael|links|Elizabeth se ouers, [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Anna Boleyn]].]] Met haar geboorte was Elizabeth die vermoedelike troonopvolger van Engeland. Haar ouer halfsuster, Maria, het haar posisie as troonopvolger verloor toe Hendrik sy huwelik met haar ma, [[Catharina van Aragon]], nietig laat verklaar het om met Anna te trou.<ref>Loades, 3–5</ref><ref>Somerset, 4–5.</ref> Hendrik was desperaat om ’n seun te hê om hom op te volg. Anna het egter nie ’n seun gekry nie en op 2 Mei 1536 is sy gearresteer. Sy is vinnig skuldig bevind op aanklagte van verraad, owerspel en bloedskande en op 19 Mei onthoof.<ref>Loades, 6–7.</ref><ref>Haigh, 1–3.</ref> Elizabeth, wat toe drie jaar oud was, is as buite-egtelike kind verklaar. Elf dae ná Anna se dood is Hendrik met [[Jane Seymour]] getroud,<ref>Haigh, 1.</ref> wat twaalf dae ná die geboorte van hulle seun, [[Eduard VI van Engeland|prins Eduard]], oorlede is. Hendrik VIII is in 1547 dood toe Elizabeth 13 jaar oud was en is deur sy seun opgevolg as Eduard VI. Eduard is op 6 Julie 1553 op 15-jarige ouderdom oorlede, waarskynlik weens tuberkulose.<ref>{{cite web |publisher=Die Britse Monargie – amptelike webtuiste |title=Edward VI | accessdate=2009-04-23 | url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx}}</ref> In sy testament het hy Elizabeth en haar halfsuster, Maria, van die troonopvolging uitgesluit en [[lady Jane Grey]], kleindogter van Hendrik VIII se suster, Maria Tudor, die Hertogin van [[Suffolk]], as sy erfgenaam aangewys.<ref>Loades, 24–25.</ref> Die Geheime Raad het lady Jane se troonbestyging bekragtig, maar haar steun het vinnig afgeneem en sy is van die troon afgesit ná ’n bewind van net nege dae.<ref>{{cite web |publisher=Die Britse Monargie – amptelike webtuiste |title=Lady Jane Grey | accessdate=2009-04-23 | url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/Jane.aspx}}</ref> == Maria se bewind == Elizabeth se [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] halfsuster het op 19 Julie 1553 koningin [[Maria I van Engeland|Maria I]] geword. Maria het Londen triomfantelik binnegery met Elizabeth aan haar sy. Dié goeie verhouding tussen die susters het egter nie lank geduur nie. In Januarie en Februarie 1554 het die [[Wyatt-rebellie]] onder leiding van [[Thomas Wyatt]] in verskeie dele van Engeland en [[Wallis]] uitgebreek.<ref>Neale, 45.</ref> Ná die opstand is Elizabeth ondervra omdat sy verdink is dat sy die Protestantse rebelle gesteun het. Op 18 Maart is sy in die [[Londense Tower]] opgesluit waar lady Jane Grey op 12 Februarie tereggestel is.<ref>Somerset, 49.</ref> Die verskrikte Elizabeth het daarmee volstaan dat sy onskuldig is.<ref>Loades, 28.</ref> Sy was egter amper ’n jaar lank in huisarres geplaas. Toe Maria op 17 November 1558 in [[Sint James-paleis]] sterf, het Elizabeth haar opgevolg. Sy was 25 jaar oud. == Elizabeth se Bewind == Elizabeth het swaar gesteun op getroue raadgewers onder leiding van [[William Cecil, 1ste baron Burghley|William Cecil, baron Burghley]]. Een van haar eerste aksies as koningin was om die stigting van ’n Engelse Protestantse kerk te steun. Dié kerk het later die [[Kerk van Engeland]] geword. Daar is van haar verwag om te trou, maar ondanks verskeie petisies deur die parlement het sy dit nooit gedoen nie. Namate sy ouer geword het, het sy bekend geraak vir haar maagdelikheid en ’n kultus het rondom haar ontstaan wat uitgebeeld is in die kuns en letterkunde van dié tyd. Wat haar bewind betref, was Elizabeth meer gematig as haar familie.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> Een van haar motto's was "''video et taceo''" ("Ek sien en sê niks").<ref>Neale, 386.</ref> Hierdie strategie, wat haar raadgewers se geduld beproef het, het haar dikwels beskerm teen ongelukkige politieke en huweliksverbintenisse. Hoewel sy versigtig was in haar buitelandse betrekkinge en ’n paar ondoeltreffende veldtogte in [[Nederland]], [[Frankryk]] en [[Ierland]] net halfhartig gesteun het, het die oorwinning oor die [[Spaanse Armada]] in 1588 haar naam vir altyd verbind met seker een van die grootste oorwinnings in die geskiedenis van Engeland. === Skotland === [[Lêer:Mary Stuart Queen.jpg|duimnael|180px|Maria, koningin van die Skotte. Skool van François Clouet.]] Elizabeth wou die Franse steun in Skotland in die wiele ry.<ref>Haigh, 131.</ref> Sy was bang die Franse wou Engeland binneval en haar vervang met [[Maria I van Skotland]] ([[Engels]]: ''Mary, Queen of Scots''), wat deur baie beskou is as die regmatige erfgenaam van die Engelse troon. Maria was die agterkleindogter van [[Hendrik VII van Engeland]] deur sy dogter [[Margaret Tudor]].<ref>Guy, 115.</ref> In die [[Verdrag van Edinburg]] in Julie 1560 het Engeland en Frankryk ooreengekom om albei hulle troepe aan Skotland te onttrek.<ref>Haigh, 132.</ref> Maria was ongewild en dit is vererger ná die moord op 10 Februarie 1567 van haar tweede man, Hendrik Stuart, lord Darnley. Maria het op 15 Mei van dieselfde jaar getrou met James Hepburn, 4de Graaf van Bothwell, wat daarvan verdink is dat hy Hendrik vermoor het. In Junie 1567 het Protestantse rebelle Maria gearresteer. Sy is op 24 Julie gedwing om te abdikeer ten gunste van haar seun, Jakobus. Haar buite-egtelike halfboer, Jakobus Stewart, Graaf van Moray, is as regent aangestel.<ref>Guy, pp 364–5.</ref> Haar seun is op 29 Julie op die ouderdom van dertien maande as koning [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]] gekroon. Hy is grootgemaak as lid van die Protestantse Skotse kerk. In 1568 het Maria uit die tronk ontsnap en dit het gelei tot ’n kort tydperk van geweld. Die Graaf van Moray het Maria se troepe in die Slag van Langside verslaan. Sy het noodgedwonge na Engeland gevlug waar sy deur Elizabeth in hegtenis geneem en in 1587 tereggestel is. == Dood en nalatenskap == Elizabeth het in 1602 in ’n depressie verval ná die dood van verskeie vriende. In Maart het sy siek geword en op 24 Maart 1603 is sy in [[Richmond-paleis]] oorlede. ’n Paar uur later is Maria, koningin van die Skotte, se seun, [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]], aangewys as koning van Engeland.<ref>Black, 410–411.</ref> Elizabeth is binne 20 jaar ná haar dood beskou as die heerser van ’n goue era. Haar bewind staan bekend as die [[Elizabethaanse Tydperk]], wat veral bekend was vir die florering van die Engelse drama onder dramaturge soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]] en vir die dapperheid van seevaarders soos [[Francis Drake]]. Historici is meer gematig in hulle oordeel. Hulle beeld Elizabeth dikwels uit as ’n humeurige,<ref>Somerset, 731–32.</ref> ietwat besluitelose<ref>Somerset, 729.</ref> heerser wat in talle opsigte bloot gelukkig was. Teen die einde van haar bewind het ’n reeks ekonomiese en politieke probleme haar gewildheid laat afneem, in so ’n mate dat baie van haar onderdane verlig was toe sy sterf. Elizabeth word beskou as ’n vegter wat oorleef het in ’n tyd toe die troon van buurlande se monarge bedreig is deur binnelandse probleme, soos wat met Maria, koningin van die Skotte, gebeur het. Ná die kort regeringstydperke van haar broer en suster het haar 44 jaar op die troon waardevolle stabiliteit gebring vir die koninkryk en dit het ’n gevoel van nasionale identiteit tot gevolg gehad.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne en verdere leesstof == {{refbegin|3}} * Black, J. B. ''The Reign of Elizabeth: 1558–1603.'' Oxford: Clarendon, (1936) 1945. [http://www.worldcat.org/oclc/5077207&referer=one_hit OCLC 5077207] * Brimacombe, Peter. ''All the Queen's Men: The World of Elizabeth I.'' New York: St Martin's Press, 2000. {{ISBN|0-312-23251-9}}. * Clapham, John. ''Elizabeth of England''. E. P. Read and Conyers Read (red.). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. [http://www.worldcat.org/oclc/1350639&referer=brief_results OCLC 1350639.] * Dobson, Michael; and Nicola Watson. "Elizabeth's Legacy". ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Doran, Susan: ''Monarchy and Matrimony: The Courtships of Elizabeth I'' Routledge 1996 * ''Elizabeth I: The Collected Works'' Leah S. Marcus, Mary Beth Rose & Janel Mueller (red.). Chicago: Chicago University Press, 2002. {{ISBN|0-226-50465-4}}. * Elton, G.R. ''England under the Tudors.'' Londen: Routledge, 1991. {{ISBN|0-415-06533-X}}. * Graves, Michael A. R. ''Elizabethan Parliaments: 1559–1601.'' Londen en New York: Longman, 1987. {{ISBN|0-582-35516-8}}. * Guy, John. ''My Heart is My Own: The Life of Mary Queen of Scots.'' Londen en New York: Fourth Estate, 2004. {{ISBN|1-84115-752-X}}. * Haigh, Christopher. ''Elizabeth I.'' Harlow (UK): Longman Pearson, (1988) 1998-uitg. {{ISBN|0-582-43754-7}}. * Lacey, Robert: ''Robert Earl of Essex: An Elizabethan Icarus'' Weidenfeld & Nicolson 1971 * Loades, David. ''Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana.'' Londen: Die Nasionale Argief, 2003. {{ISBN|1-903365-43-0}}. * Lockyer, Roger. ''Tudor and Stuart Britain 1471–1714.'' 3de uitg., 2004. Londen: Pearson. * McGrath, Patrick: ''Papists and Puritans under Elizabeth I'' Blandford Press, 1967. * Neale, J.E. ''Queen Elizabeth I: A Biography.'' Londen: Jonathan Cape, (1934) 1954-herdruk. [http://www.worldcat.org/oclc/220518&referer=one_hit OCLC 220518.] * Ridley, Jasper. ''Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue.'' New York : Fromm International, 1989. {{ISBN|0-88064-110-X}}. * Rowse, A.L. ''The England of Elizabeth.'' Londen: Macmillan, 1950. [http://www.worldcat.org/oclc/181656553&referer=brief_resultate OCLC 181656553.] * Somerset, Anne. ''Elizabeth I.'' Londen: Phoenix, (1991) 1997-uitg. {{ISBN|0-385-72157-9}}. * Starkey, David. "Elizabeth: Woman, Monarch, Mission." ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Strong, Roy. ''Gloriana: The Portraits of Queen Elizabeth I.'' Londen: Pimlico, (1987) 2003. {{ISBN|0-7126-0944-X}}. * Waller, Maureen: ''Sovereign Ladies: Sex, Sacrifice, and Power. The Six Reigning Queens of England.'' St. Martin's Press, New York, 2006. {{ISBN|0-312-33801-5}} * Weir, Alison. ''Elizabeth the Queen.'' Londen: Pimlico, (1998) 1999-uitg. {{ISBN|0-7126-7312-1}}. * Williams, Neville. ''The Life and Times of Elizabeth I.'' Londen: Weidenfeld & Nicolson, 1972. {{ISBN|0-297-83168-2}}. * Wright, Thomas: ''Queen Elizabeth and her Times'' Henry Colburn 1838 {{refend}} == Skakels == * [http://www.elizabethan-portraits.com/ Tudor and Elizabeth Portraits.] Tudor- en Elizabethaanse portrette en ander kunswerke. URL besoek op 15 Desember 2007. * ''Annals of the Reformation and Establishment of Religion, and Other Various Occurrences in the Church of England, During Queen Elizabeth's Happy Reign'' by John Strype (1824-uitg.): [http://www.archive.org/details/annalsofreformat11stry Vol. I, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0102stry Vol. I, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0201stry Vol. II, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0202stry Vol. II., Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0301stry Vol. III, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0302stry Vol. III, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat04stry Vol. IV] * [http://www.awesomestories.com/flicks/elizabeth-I Elizabeth I met seldsame foto's van die Britse Museum en Britse Biblioteek] {{CommonsKategorie-inlyn|Elizabeth I of England}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Elizabeth I of England}} {{Monarge van Engeland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1533]] [[Kategorie:Huis van Tudor]] [[Kategorie:Ierse monarge]] [[Kategorie:Sterftes in 1603]] 10yop76tyriiu7yllmohllgvag5kmg5 2978661 2978648 2026-10-13T20:38:32Z BurgertB 2401 /* Vroeë lewe */ 2978661 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Elizabeth I |kleur = #ccf |titel = ''Koningin van Engeland en van Ierland'' |beeld = Darnley stage 3.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = Elizabeth I , Darnley-portret, c. 1575 |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Huis |1 = [[Huis van Tudor|Tudor]] |opskrif2 = Regeer |2 = [[17 November]] [[1558]] – [[24 Maart]] [[1603]] |opskrif3 = Voorganger |3 = [[Maria I van Engeland|Maria I]] |opskrif4 = Opvolger |4 = [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]] |opskrif5 = |5 = |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Gebore |7 = [[7 September]] [[1533]]; [[Greenwich]] |opskrif8 = Oorlede |8 = [[24 Maart]] [[1603]]; [[Richmond]] |opskrif9 = Vader |9 = [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] |opskrif10 = Moeder |10 = [[Anna Boleyn]] |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = |12 = |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Elizabeth I''' (7 September 1533 - 24 Maart 1603) was van 17 November 1558 tot haar dood in 1603 koningin van [[Engeland]] en van [[Ierland]]. Sy was die laaste en langs regerende monarg van die [[Huis van Tudor]]. Haar gebeurtenisvolle bewind en die uitwerking daarvan op die geskiedenis en kultuur het aanleiding gegee tot die naam Elizabethaanse tydperk. Elizabeth was die enigste oorlewende kind van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Toe Elizabeth twee jaar oud was, is haar ouers se huwelik nietig verklaar, is haar moeder tereggestel en is Elizabeth as buite-egtelik verklaar. Toe sy 10 jaar oud was, het Hendrik haar weer in die opvolgingslyn geplaas. Ná Hendrik se dood in 1547 het Elizabeth se jonger halfbroer, [[Eduard VI van Engeland|Eduard VI]], regeer totdat hy in 1553 gesterf het. Hy het die kroon aan ’n Protestantse niggie, [[lady Jane Grey]], bemaak en die aansprake van sy twee halfsusters, [[Maria I van Engeland|Maria]] en Elizabeth, buite rekening gelaat, ondanks wette wat anders bepaal het. Edward se testament is spoedig tersyde gestel, waarna die Katolieke Maria koningin geword en Jane afgesit het. Tydens Mary se bewind is Elizabeth byna ’n jaar lank gevange gehou weens verdenking dat sy Protestantse rebelle ondersteun het. Ná Maria se dood in 1558 het Elizabeth haar opgevolg. Sy het swaar gesteun op ’n groep vertroude adviseurs onder leiding van William Cecil, wat sy tot baron Burghley verhef het. Een van haar eerste dade as koningin was die stigting van ’n Engelse kerk, waarvan sy die opperste hoof geword het. Uit dié ontwikkeling het die [[Kerk van Engeland]] ontstaan. Die verwagting was Elizabeth sou trou en ’n erfgenaam voortbring, maar sy het dit nooit gedoen nie. Om dié rede is sy soms die "Maagdelike Koningin" genoem.<ref>{{Cite web |title=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824093815/https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |archive-date=24 August 2021 |access-date=31 August 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Haar opvolger was haar agterkleinneef [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]]. In die regering was Elizabeth matiger as haar vader en sibbes.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} Een van haar motto's was ''video et taceo'' ("Ek sien en swyg."){{Sfnp|Neale|1954|p=386}} In godsdiens was sy relatief verdraagsaam en het sy stelselmatige vervolging vermy. Nadat die pous haar in 1570 onwettig verklaar het, wat in die teorie Engelse Katolieke van hulle trou aan haar onthef het, het verskeie sameswerings haar lewe bedreig. Sy het almal verslaan met die hulp van haar ministers se geheime diens, gelei deur Francis Walsingham. Elizabeth was versigtig in buitelandse sake en het beweeg tussen die groot magte [[Frankryk]] en [[Spanje]]. Sy het halfhartig ’n aantal ondoeltreffende, swak toegeruste militêre veldtogte in [[Nederland]], Frankryk en Ierland ondersteun. Teen die middel van die 1580's kon Engeland nie meer oorlog met Spanje vermy nie. Namate sy ouer geword het, is Elizabeth gevier vir haar [[maagd]]elikheid. ’n Persoonlikheidskultus het om haar ontstaan, soos gesien kon word in die portrette, optogte en [[letterkunde]] van dié tyd. Die Elizabethaanse era was beroemd vir die bloei van Engelse drama, gelei deur toneelskrywers soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]], die bekwaamheid van Engelse seeavonturiers soos [[Francis Drake]] en [[Walter Raleigh]], en die nederlaag van die [[Spaanse Armada]]. Sommige historici beeld Elizabeth uit as ’n kortgetemperde, soms besluitelose heerser wat meer as haar regverdige aandeel geluk geniet het. Teen die einde van haar bewind het ’n paar ekonomiese en militêre probleme haar gewildheid verswak. Elizabeth is erken as ’n charismatiese uitvoerder en ’n taai oorlewer in ’n era toe regering mankoliek en beperk was, en toe interne probleme en godsdienstige burgeroorloë monarge in naburige lande in die gesig gestaar en hulle trone in gevaar gestel het. Ná die kort, rampspoedige bewinde van haar halfsibbes het haar 44 jaar op die troon welkome stabiliteit vir die koninkryk verskaf en gehelp om ’n sin van nasionale identiteit te smee.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} [[Lêer:Henry VIII and Anne Boleyn.png|duimnael|links|Elizabeth se ouers, [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Anna Boleyn]].]] == Vroeë lewe == Elizabeth is op 7 September 1533 in [[Greenwich-paleis]] gebore<ref>Marie Louise Bruce, ''Anne Boleyn'', 234.</ref> as die dogter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Met haar geboorte was Elizabeth die vermoedelike troonopvolger van Engeland. Haar ouer halfsuster, Maria, het haar posisie as troonopvolger verloor toe Hendrik sy huwelik met haar ma, [[Catharina van Aragon]], nietig laat verklaar het om met Anna te trou.<ref>Loades, 3–5</ref><ref>Somerset, 4–5.</ref> Hendrik was desperaat om ’n seun te hê om hom op te volg. Anna het egter nie ’n seun gekry nie en op 2 Mei 1536 is sy gearresteer. Sy is vinnig skuldig bevind op aanklagte van verraad, owerspel en bloedskande en op 19 Mei onthoof.<ref>Loades, 6–7.</ref><ref>Haigh, 1–3.</ref> Elizabeth, wat toe drie jaar oud was, is as buite-egtelike kind verklaar. Elf dae ná Anna se dood is Hendrik met [[Jane Seymour]] getroud,<ref>Haigh, 1.</ref> wat twaalf dae ná die geboorte van hulle seun, [[Eduard VI van Engeland|prins Eduard]], oorlede is. ===Adolessensie=== [[Beeld:Thomas Seymour Denizot.jpg|thumb|200px|Elizabeth se voog, Thomas Seymour, baron Seymour van Sudeley.]] Hendrik VIII is in 1547 oorlede, waarna Elizabeth se halfbroer, Eduard VI, op negejarige ouderdom koning geword het. Catherine Parr, Hendrik se weduwee, is kort daarna getroud met Thomas Seymour, baron Seymour van Sudeley, Eduard se oom. Die egpaar het Elizabeth in hulle huishouding in Chelsea opgeneem. Daar het Elizabeth 'n emosionele krisis beleef wat volgens sommige historici 'n invloed op die res van haar lewe gehad het.{{Sfnp|Loades|2003|p=11}} Thomas Seymour het met die 14-jarige Elizabeth gespeel en met haar gestoei. Hy het onder meer in sy nagklere haar slaapkamer binnegegaan, haar gekielie en haar op haar boude geklap. Elizabeth het vroeg opgestaan en haarself met diensmeisies omring om sy ongewenste oggendbesoeke te vermy.<ref>{{Cite book |title=Katherine Parr: Complete Works and Correspondence |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=9780226647241 |editor-last=Mueller |editor-first=Janel |pages=169-171 |language=en}}</ref> Parr het ook soms aan die bedrywighede deelgeneem. Twee keer het sy hom gehelp om Elizabeth te kielie en een keer het sy Elizabeth vasgehou terwyl hy haar swart rok "in duisend stukke" gesny het.{{Sfnp|Starkey, ''Apprenticeship'' |2001 |p=69}} Nadat Parr die twee egter in ’n omhelsing betrap het, het sy ’n einde aan dié toedrag van sake gemaak.{{Sfnp|Loades|2003|p=14}} In Mei 1548 is Elizabeth weggestuur. Thomas Seymour het nietemin voortgegaan om sameswerings te beraam om beheer oor die koninklike familie te verkry.{{Sfnp|Haigh|2000|p=8}}{{Sfnp|Neale|1954|p=32}} Nadat Parr op 5 September 1548 weens komplikasies ná 'n bevalling gesterf het, het hy weer toenadering tot Elizabeth begin soek met die voorneme om met haar te trou.{{Sfnp|Williams, ''Elizabeth''|1972|p=24}} In Januarie 1549 is Seymour in hegtenis geneem en in die Tower opgesluit weens verdenking van sameswering om sy broer as Lord Protector af te sit, lady Jane Grey met koning Eduard VI te laat trou en Elizabeth as sy eie vrou te neem. Hy is op 20 Maart 1549 onthoof.<ref>{{Cite web |title=Thomas Seymour, Baron Seymour {{!}} English admiral |url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Seymour-Baron-Seymour-of-Sudeley |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611235302/https://www.britannica.com/biography/Thomas-Seymour-Baron-Seymour-of-Sudeley |archive-date=11 June 2020 |access-date=22 January 2020 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> == Maria se bewind == Elizabeth se [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] halfsuster het op 19 Julie 1553 koningin [[Maria I van Engeland|Maria I]] geword. Maria het Londen triomfantelik binnegery met Elizabeth aan haar sy. Dié goeie verhouding tussen die susters het egter nie lank geduur nie. In Januarie en Februarie 1554 het die [[Wyatt-rebellie]] onder leiding van [[Thomas Wyatt]] in verskeie dele van Engeland en [[Wallis]] uitgebreek.<ref>Neale, 45.</ref> Ná die opstand is Elizabeth ondervra omdat sy verdink is dat sy die Protestantse rebelle gesteun het. Op 18 Maart is sy in die [[Londense Tower]] opgesluit waar lady Jane Grey op 12 Februarie tereggestel is.<ref>Somerset, 49.</ref> Die verskrikte Elizabeth het daarmee volstaan dat sy onskuldig is.<ref>Loades, 28.</ref> Sy was egter amper ’n jaar lank in huisarres geplaas. Toe Maria op 17 November 1558 in [[Sint James-paleis]] sterf, het Elizabeth haar opgevolg. Sy was 25 jaar oud. == Elizabeth se Bewind == Elizabeth het swaar gesteun op getroue raadgewers onder leiding van [[William Cecil, 1ste baron Burghley|William Cecil, baron Burghley]]. Een van haar eerste aksies as koningin was om die stigting van ’n Engelse Protestantse kerk te steun. Dié kerk het later die [[Kerk van Engeland]] geword. Daar is van haar verwag om te trou, maar ondanks verskeie petisies deur die parlement het sy dit nooit gedoen nie. Namate sy ouer geword het, het sy bekend geraak vir haar maagdelikheid en ’n kultus het rondom haar ontstaan wat uitgebeeld is in die kuns en letterkunde van dié tyd. Wat haar bewind betref, was Elizabeth meer gematig as haar familie.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> Een van haar motto's was "''video et taceo''" ("Ek sien en sê niks").<ref>Neale, 386.</ref> Hierdie strategie, wat haar raadgewers se geduld beproef het, het haar dikwels beskerm teen ongelukkige politieke en huweliksverbintenisse. Hoewel sy versigtig was in haar buitelandse betrekkinge en ’n paar ondoeltreffende veldtogte in [[Nederland]], [[Frankryk]] en [[Ierland]] net halfhartig gesteun het, het die oorwinning oor die [[Spaanse Armada]] in 1588 haar naam vir altyd verbind met seker een van die grootste oorwinnings in die geskiedenis van Engeland. === Skotland === [[Lêer:Mary Stuart Queen.jpg|duimnael|180px|Maria, koningin van die Skotte. Skool van François Clouet.]] Elizabeth wou die Franse steun in Skotland in die wiele ry.<ref>Haigh, 131.</ref> Sy was bang die Franse wou Engeland binneval en haar vervang met [[Maria I van Skotland]] ([[Engels]]: ''Mary, Queen of Scots''), wat deur baie beskou is as die regmatige erfgenaam van die Engelse troon. Maria was die agterkleindogter van [[Hendrik VII van Engeland]] deur sy dogter [[Margaret Tudor]].<ref>Guy, 115.</ref> In die [[Verdrag van Edinburg]] in Julie 1560 het Engeland en Frankryk ooreengekom om albei hulle troepe aan Skotland te onttrek.<ref>Haigh, 132.</ref> Maria was ongewild en dit is vererger ná die moord op 10 Februarie 1567 van haar tweede man, Hendrik Stuart, lord Darnley. Maria het op 15 Mei van dieselfde jaar getrou met James Hepburn, 4de Graaf van Bothwell, wat daarvan verdink is dat hy Hendrik vermoor het. In Junie 1567 het Protestantse rebelle Maria gearresteer. Sy is op 24 Julie gedwing om te abdikeer ten gunste van haar seun, Jakobus. Haar buite-egtelike halfboer, Jakobus Stewart, Graaf van Moray, is as regent aangestel.<ref>Guy, pp 364–5.</ref> Haar seun is op 29 Julie op die ouderdom van dertien maande as koning [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]] gekroon. Hy is grootgemaak as lid van die Protestantse Skotse kerk. In 1568 het Maria uit die tronk ontsnap en dit het gelei tot ’n kort tydperk van geweld. Die Graaf van Moray het Maria se troepe in die Slag van Langside verslaan. Sy het noodgedwonge na Engeland gevlug waar sy deur Elizabeth in hegtenis geneem en in 1587 tereggestel is. == Dood en nalatenskap == Elizabeth het in 1602 in ’n depressie verval ná die dood van verskeie vriende. In Maart het sy siek geword en op 24 Maart 1603 is sy in [[Richmond-paleis]] oorlede. ’n Paar uur later is Maria, koningin van die Skotte, se seun, [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]], aangewys as koning van Engeland.<ref>Black, 410–411.</ref> Elizabeth is binne 20 jaar ná haar dood beskou as die heerser van ’n goue era. Haar bewind staan bekend as die [[Elizabethaanse Tydperk]], wat veral bekend was vir die florering van die Engelse drama onder dramaturge soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]] en vir die dapperheid van seevaarders soos [[Francis Drake]]. Historici is meer gematig in hulle oordeel. Hulle beeld Elizabeth dikwels uit as ’n humeurige,<ref>Somerset, 731–32.</ref> ietwat besluitelose<ref>Somerset, 729.</ref> heerser wat in talle opsigte bloot gelukkig was. Teen die einde van haar bewind het ’n reeks ekonomiese en politieke probleme haar gewildheid laat afneem, in so ’n mate dat baie van haar onderdane verlig was toe sy sterf. Elizabeth word beskou as ’n vegter wat oorleef het in ’n tyd toe die troon van buurlande se monarge bedreig is deur binnelandse probleme, soos wat met Maria, koningin van die Skotte, gebeur het. Ná die kort regeringstydperke van haar broer en suster het haar 44 jaar op die troon waardevolle stabiliteit gebring vir die koninkryk en dit het ’n gevoel van nasionale identiteit tot gevolg gehad.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne en verdere leesstof == {{refbegin|3}} * Black, J. B. ''The Reign of Elizabeth: 1558–1603.'' Oxford: Clarendon, (1936) 1945. [http://www.worldcat.org/oclc/5077207&referer=one_hit OCLC 5077207] * Brimacombe, Peter. ''All the Queen's Men: The World of Elizabeth I.'' New York: St Martin's Press, 2000. {{ISBN|0-312-23251-9}}. * Clapham, John. ''Elizabeth of England''. E. P. Read and Conyers Read (red.). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. [http://www.worldcat.org/oclc/1350639&referer=brief_results OCLC 1350639.] * Dobson, Michael; and Nicola Watson. "Elizabeth's Legacy". ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Doran, Susan: ''Monarchy and Matrimony: The Courtships of Elizabeth I'' Routledge 1996 * ''Elizabeth I: The Collected Works'' Leah S. Marcus, Mary Beth Rose & Janel Mueller (red.). Chicago: Chicago University Press, 2002. {{ISBN|0-226-50465-4}}. * Elton, G.R. ''England under the Tudors.'' Londen: Routledge, 1991. {{ISBN|0-415-06533-X}}. * Graves, Michael A. R. ''Elizabethan Parliaments: 1559–1601.'' Londen en New York: Longman, 1987. {{ISBN|0-582-35516-8}}. * Guy, John. ''My Heart is My Own: The Life of Mary Queen of Scots.'' Londen en New York: Fourth Estate, 2004. {{ISBN|1-84115-752-X}}. * Haigh, Christopher. ''Elizabeth I.'' Harlow (UK): Longman Pearson, (1988) 1998-uitg. {{ISBN|0-582-43754-7}}. * Lacey, Robert: ''Robert Earl of Essex: An Elizabethan Icarus'' Weidenfeld & Nicolson 1971 * Loades, David. ''Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana.'' Londen: Die Nasionale Argief, 2003. {{ISBN|1-903365-43-0}}. * Lockyer, Roger. ''Tudor and Stuart Britain 1471–1714.'' 3de uitg., 2004. Londen: Pearson. * McGrath, Patrick: ''Papists and Puritans under Elizabeth I'' Blandford Press, 1967. * Neale, J.E. ''Queen Elizabeth I: A Biography.'' Londen: Jonathan Cape, (1934) 1954-herdruk. [http://www.worldcat.org/oclc/220518&referer=one_hit OCLC 220518.] * Ridley, Jasper. ''Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue.'' New York : Fromm International, 1989. {{ISBN|0-88064-110-X}}. * Rowse, A.L. ''The England of Elizabeth.'' Londen: Macmillan, 1950. [http://www.worldcat.org/oclc/181656553&referer=brief_resultate OCLC 181656553.] * Somerset, Anne. ''Elizabeth I.'' Londen: Phoenix, (1991) 1997-uitg. {{ISBN|0-385-72157-9}}. * Starkey, David. "Elizabeth: Woman, Monarch, Mission." ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Strong, Roy. ''Gloriana: The Portraits of Queen Elizabeth I.'' Londen: Pimlico, (1987) 2003. {{ISBN|0-7126-0944-X}}. * Waller, Maureen: ''Sovereign Ladies: Sex, Sacrifice, and Power. The Six Reigning Queens of England.'' St. Martin's Press, New York, 2006. {{ISBN|0-312-33801-5}} * Weir, Alison. ''Elizabeth the Queen.'' Londen: Pimlico, (1998) 1999-uitg. {{ISBN|0-7126-7312-1}}. * Williams, Neville. ''The Life and Times of Elizabeth I.'' Londen: Weidenfeld & Nicolson, 1972. {{ISBN|0-297-83168-2}}. * Wright, Thomas: ''Queen Elizabeth and her Times'' Henry Colburn 1838 {{refend}} == Skakels == * [http://www.elizabethan-portraits.com/ Tudor and Elizabeth Portraits.] Tudor- en Elizabethaanse portrette en ander kunswerke. URL besoek op 15 Desember 2007. * ''Annals of the Reformation and Establishment of Religion, and Other Various Occurrences in the Church of England, During Queen Elizabeth's Happy Reign'' by John Strype (1824-uitg.): [http://www.archive.org/details/annalsofreformat11stry Vol. I, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0102stry Vol. I, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0201stry Vol. II, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0202stry Vol. II., Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0301stry Vol. III, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0302stry Vol. III, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat04stry Vol. IV] * [http://www.awesomestories.com/flicks/elizabeth-I Elizabeth I met seldsame foto's van die Britse Museum en Britse Biblioteek] {{CommonsKategorie-inlyn|Elizabeth I of England}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Elizabeth I of England}} {{Monarge van Engeland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1533]] [[Kategorie:Huis van Tudor]] [[Kategorie:Ierse monarge]] [[Kategorie:Sterftes in 1603]] 0eope4su257uvj6lzely7ocvygbypqa 2978670 2978661 2026-10-13T21:19:12Z BurgertB 2401 Besig 2978670 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Elizabeth I |kleur = #ccf |titel = ''Koningin van Engeland en van Ierland'' |beeld = Darnley stage 3.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = Elizabeth I , Darnley-portret, c. 1575 |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Huis |1 = [[Huis van Tudor|Tudor]] |opskrif2 = Regeer |2 = [[17 November]] [[1558]] – [[24 Maart]] [[1603]] |opskrif3 = Voorganger |3 = [[Maria I van Engeland|Maria I]] |opskrif4 = Opvolger |4 = [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]] |opskrif5 = |5 = |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Gebore |7 = [[7 September]] [[1533]]; [[Greenwich]] |opskrif8 = Oorlede |8 = [[24 Maart]] [[1603]]; [[Richmond]] |opskrif9 = Vader |9 = [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] |opskrif10 = Moeder |10 = [[Anna Boleyn]] |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = |12 = |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Elizabeth I''' (7 September 1533 - 24 Maart 1603) was van 17 November 1558 tot haar dood in 1603 koningin van [[Engeland]] en van [[Ierland]]. Sy was die laaste en langs regerende monarg van die [[Huis van Tudor]]. Haar gebeurtenisvolle bewind en die uitwerking daarvan op die geskiedenis en kultuur het aanleiding gegee tot die naam Elizabethaanse tydperk. Elizabeth was die enigste oorlewende kind van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Toe Elizabeth twee jaar oud was, is haar ouers se huwelik nietig verklaar, is haar moeder tereggestel en is Elizabeth as buite-egtelik verklaar. Toe sy 10 jaar oud was, het Hendrik haar weer in die opvolgingslyn geplaas. Ná Hendrik se dood in 1547 het Elizabeth se jonger halfbroer, [[Eduard VI van Engeland|Eduard VI]], regeer totdat hy in 1553 gesterf het. Hy het die kroon aan ’n Protestantse niggie, [[lady Jane Grey]], bemaak en die aansprake van sy twee halfsusters, [[Maria I van Engeland|Maria]] en Elizabeth, buite rekening gelaat, ondanks wette wat anders bepaal het. Edward se testament is spoedig tersyde gestel, waarna die Katolieke Maria koningin geword en Jane afgesit het. Tydens Mary se bewind is Elizabeth byna ’n jaar lank gevange gehou weens verdenking dat sy Protestantse rebelle ondersteun het. Ná Maria se dood in 1558 het Elizabeth haar opgevolg. Sy het swaar gesteun op ’n groep vertroude adviseurs onder leiding van William Cecil, wat sy tot baron Burghley verhef het. Een van haar eerste dade as koningin was die stigting van ’n Engelse kerk, waarvan sy die opperste hoof geword het. Uit dié ontwikkeling het die [[Kerk van Engeland]] ontstaan. Die verwagting was Elizabeth sou trou en ’n erfgenaam voortbring, maar sy het dit nooit gedoen nie. Om dié rede is sy soms die "Maagdelike Koningin" genoem.<ref>{{Cite web |title=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824093815/https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |archive-date=24 August 2021 |access-date=31 August 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Haar opvolger was haar agterkleinneef [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]]. In die regering was Elizabeth matiger as haar vader en sibbes.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} Een van haar motto's was ''video et taceo'' ("Ek sien en swyg."){{Sfnp|Neale|1954|p=386}} In godsdiens was sy relatief verdraagsaam en het sy stelselmatige vervolging vermy. Nadat die pous haar in 1570 onwettig verklaar het, wat in die teorie Engelse Katolieke van hulle trou aan haar onthef het, het verskeie sameswerings haar lewe bedreig. Sy het almal verslaan met die hulp van haar ministers se geheime diens, gelei deur Francis Walsingham. Elizabeth was versigtig in buitelandse sake en het beweeg tussen die groot magte [[Frankryk]] en [[Spanje]]. Sy het halfhartig ’n aantal ondoeltreffende, swak toegeruste militêre veldtogte in [[Nederland]], Frankryk en Ierland ondersteun. Teen die middel van die 1580's kon Engeland nie meer oorlog met Spanje vermy nie. Namate sy ouer geword het, is Elizabeth gevier vir haar [[maagd]]elikheid. ’n Persoonlikheidskultus het om haar ontstaan, soos gesien kon word in die portrette, optogte en [[letterkunde]] van dié tyd. Die Elizabethaanse era was beroemd vir die bloei van Engelse drama, gelei deur toneelskrywers soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]], die bekwaamheid van Engelse seeavonturiers soos [[Francis Drake]] en [[Walter Raleigh]], en die nederlaag van die [[Spaanse Armada]]. Sommige historici beeld Elizabeth uit as ’n kortgetemperde, soms besluitelose heerser wat meer as haar regverdige aandeel geluk geniet het. Teen die einde van haar bewind het ’n paar ekonomiese en militêre probleme haar gewildheid verswak. Elizabeth is erken as ’n charismatiese uitvoerder en ’n taai oorlewer in ’n era toe regering mankoliek en beperk was, en toe interne probleme en godsdienstige burgeroorloë monarge in naburige lande in die gesig gestaar en hulle trone in gevaar gestel het. Ná die kort, rampspoedige bewinde van haar halfsibbes het haar 44 jaar op die troon welkome stabiliteit vir die koninkryk verskaf en gehelp om ’n sin van nasionale identiteit te smee.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} [[Lêer:Henry VIII and Anne Boleyn.png|duimnael|links|Elizabeth se ouers, [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Anna Boleyn]].]] == Vroeë lewe == Elizabeth is op 7 September 1533 in [[Greenwich-paleis]] gebore<ref>Marie Louise Bruce, ''Anne Boleyn'', 234.</ref> as die dogter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Met haar geboorte was Elizabeth die vermoedelike troonopvolger van Engeland. Haar ouer halfsuster, Maria, het haar posisie as troonopvolger verloor toe Hendrik sy huwelik met haar ma, [[Catharina van Aragon]], nietig laat verklaar het om met Anna te trou.<ref>Loades, 3–5</ref><ref>Somerset, 4–5.</ref> Hendrik was desperaat om ’n seun te hê om hom op te volg. Anna het egter nie ’n seun gekry nie en op 2 Mei 1536 is sy gearresteer. Sy is vinnig skuldig bevind op aanklagte van verraad, owerspel en bloedskande en op 19 Mei onthoof.<ref>Loades, 6–7.</ref><ref>Haigh, 1–3.</ref> Elizabeth, wat toe drie jaar oud was, is as buite-egtelike kind verklaar. Elf dae ná Anna se dood is Hendrik met [[Jane Seymour]] getroud,<ref>Haigh, 1.</ref> wat twaalf dae ná die geboorte van hulle seun, [[Eduard VI van Engeland|prins Eduard]], oorlede is. ===Adolessensie=== [[Beeld:Thomas Seymour Denizot.jpg|thumb|200px|Elizabeth se voog, Thomas Seymour, baron Seymour van Sudeley.]] Hendrik VIII is in 1547 oorlede, waarna Elizabeth se halfbroer, Eduard VI, op negejarige ouderdom koning geword het. Catherine Parr, Hendrik se weduwee, is kort daarna getroud met Thomas Seymour, baron Seymour van Sudeley, Eduard se oom. Die egpaar het Elizabeth in hulle huishouding in Chelsea opgeneem. Daar het Elizabeth 'n emosionele krisis beleef wat volgens sommige historici 'n invloed op die res van haar lewe gehad het.{{Sfnp|Loades|2003|p=11}} Thomas Seymour het met die 14-jarige Elizabeth gespeel en met haar gestoei. Hy het onder meer in sy nagklere haar slaapkamer binnegegaan, haar gekielie en haar op haar boude geklap. Elizabeth het vroeg opgestaan en haarself met diensmeisies omring om sy ongewenste oggendbesoeke te vermy.<ref>{{Cite book |title=Katherine Parr: Complete Works and Correspondence |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=9780226647241 |editor-last=Mueller |editor-first=Janel |pages=169-171 |language=en}}</ref> Parr het ook soms aan die bedrywighede deelgeneem. Twee keer het sy hom gehelp om Elizabeth te kielie en een keer het sy Elizabeth vasgehou terwyl hy haar swart rok "in duisend stukke" gesny het.{{Sfnp|Starkey, ''Apprenticeship'' |2001 |p=69}} Nadat Parr die twee egter in ’n omhelsing betrap het, het sy ’n einde aan dié toedrag van sake gemaak.{{Sfnp|Loades|2003|p=14}} In Mei 1548 is Elizabeth weggestuur. Thomas Seymour het nietemin voortgegaan om sameswerings te beraam om beheer oor die koninklike familie te verkry.{{Sfnp|Haigh|2000|p=8}}{{Sfnp|Neale|1954|p=32}} Nadat Parr op 5 September 1548 weens komplikasies ná 'n bevalling gesterf het, het hy weer toenadering tot Elizabeth begin soek met die voorneme om met haar te trou.{{Sfnp|Williams, ''Elizabeth''|1972|p=24}} In Januarie 1549 is Seymour in hegtenis geneem en in die Tower opgesluit weens verdenking van sameswering om sy broer as Lord Protector af te sit, lady Jane Grey met koning Eduard VI te laat trou en Elizabeth as sy eie vrou te neem. Hy is op 20 Maart 1549 onthoof.<ref>{{Cite web |title=Thomas Seymour, Baron Seymour {{!}} English admiral |url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Seymour-Baron-Seymour-of-Sudeley |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611235302/https://www.britannica.com/biography/Thomas-Seymour-Baron-Seymour-of-Sudeley |archive-date=11 June 2020 |access-date=22 January 2020 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===Vermoedelike opvolger=== [[Beeld:Mary I of England, 1516-58 and Philip II of Spain, 1527-98 RMG BHC2952.tiff|thumb|180px|[[Maria I van Engeland|Maria]] en [[Filips II van Spanje|Filps]], tydens wie se bewind Elizabeth die vermoedelike troonopvolger was.]] Eduard VI is op 6 Julie 1553 op 15-jarige ouderdom oorlede. In sy testament is Mary en Elizabeth albei van die troonopvolging uitgesluit en is [[lady Jane Grey]], die kleindogter van Hendrik se jongste suster, Mary Tudor, as sy opvolger aangewys. Jane Grey is as koningin goedgekeur, maar haar gewildheid het gou afgeneem. Sy is ná net nege dae van die troon afgesit. Op 3 Augustus 1553 het Maria [[Londen]] triomfantlik binnegery, met Elizabeth aan haar sy.{{Sfnp|Loades|2003|pp=24–25}} Die susters se vertoon van solidariteit het nie lank gehou nie. Maria, ’n toegewyde Katoliek, was vasbeslote om die Protestantse geloof, waarin Elizabeth opgevoed is, uit te roei. Maria se aanvanklike gewildheid het in 1554 begin afneem toe sy haar planne aankondig om met [[Filips II van Spanje]], ’n Katoliek, te trou.{{Sfnp|Loades|2003|p=27}} Ontevredenheid het vinnig deur die land versprei, en baie het na Elizabeth opgekyk as 'n fokus van hulle teenstand teen Maria se godsdienstige beleide. In Januarie en Februarie 1554 het die Wyatt-rebellie onder leiding van Thomas Wyatt in verskeie dele van Engeland en [[Wallis]] uitgebreek.<ref>Neale, 45.</ref> Ná die opstand is Elizabeth ondervra omdat sy verdink is dat sy die Protestantse rebelle gesteun het. Op 18 Maart is sy in die [[Londense Tower]] opgesluit waar lady Jane Grey op 12 Februarie tereggestel is.<ref>Somerset, 49.</ref> Die verskrikte Elizabeth het daarmee volstaan dat sy onskuldig is.<ref>Loades, 28.</ref> Sy was egter amper ’n jaar lank in huisarres. Toe Maria op 17 November 1558 in [[Sint James-paleis]] sterf, het Elizabeth haar opgevolg. Sy was 25 jaar oud. == Elizabeth se Bewind == Elizabeth het swaar gesteun op getroue raadgewers onder leiding van [[William Cecil, 1ste baron Burghley|William Cecil, baron Burghley]]. Een van haar eerste aksies as koningin was om die stigting van ’n Engelse Protestantse kerk te steun. Dié kerk het later die [[Kerk van Engeland]] geword. Daar is van haar verwag om te trou, maar ondanks verskeie petisies deur die parlement het sy dit nooit gedoen nie. Namate sy ouer geword het, het sy bekend geraak vir haar maagdelikheid en ’n kultus het rondom haar ontstaan wat uitgebeeld is in die kuns en letterkunde van dié tyd. Wat haar bewind betref, was Elizabeth meer gematig as haar familie.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> Een van haar motto's was "''video et taceo''" ("Ek sien en sê niks").<ref>Neale, 386.</ref> Hierdie strategie, wat haar raadgewers se geduld beproef het, het haar dikwels beskerm teen ongelukkige politieke en huweliksverbintenisse. Hoewel sy versigtig was in haar buitelandse betrekkinge en ’n paar ondoeltreffende veldtogte in [[Nederland]], [[Frankryk]] en [[Ierland]] net halfhartig gesteun het, het die oorwinning oor die [[Spaanse Armada]] in 1588 haar naam vir altyd verbind met seker een van die grootste oorwinnings in die geskiedenis van Engeland. === Skotland === [[Lêer:Mary Stuart Queen.jpg|duimnael|180px|Maria, koningin van die Skotte. Skool van François Clouet.]] Elizabeth wou die Franse steun in Skotland in die wiele ry.<ref>Haigh, 131.</ref> Sy was bang die Franse wou Engeland binneval en haar vervang met [[Maria I van Skotland]] ([[Engels]]: ''Mary, Queen of Scots''), wat deur baie beskou is as die regmatige erfgenaam van die Engelse troon. Maria was die agterkleindogter van [[Hendrik VII van Engeland]] deur sy dogter [[Margaret Tudor]].<ref>Guy, 115.</ref> In die [[Verdrag van Edinburg]] in Julie 1560 het Engeland en Frankryk ooreengekom om albei hulle troepe aan Skotland te onttrek.<ref>Haigh, 132.</ref> Maria was ongewild en dit is vererger ná die moord op 10 Februarie 1567 van haar tweede man, Hendrik Stuart, lord Darnley. Maria het op 15 Mei van dieselfde jaar getrou met James Hepburn, 4de Graaf van Bothwell, wat daarvan verdink is dat hy Hendrik vermoor het. In Junie 1567 het Protestantse rebelle Maria gearresteer. Sy is op 24 Julie gedwing om te abdikeer ten gunste van haar seun, Jakobus. Haar buite-egtelike halfboer, Jakobus Stewart, Graaf van Moray, is as regent aangestel.<ref>Guy, pp 364–5.</ref> Haar seun is op 29 Julie op die ouderdom van dertien maande as koning [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]] gekroon. Hy is grootgemaak as lid van die Protestantse Skotse kerk. In 1568 het Maria uit die tronk ontsnap en dit het gelei tot ’n kort tydperk van geweld. Die Graaf van Moray het Maria se troepe in die Slag van Langside verslaan. Sy het noodgedwonge na Engeland gevlug waar sy deur Elizabeth in hegtenis geneem en in 1587 tereggestel is. == Dood en nalatenskap == Elizabeth het in 1602 in ’n depressie verval ná die dood van verskeie vriende. In Maart het sy siek geword en op 24 Maart 1603 is sy in [[Richmond-paleis]] oorlede. ’n Paar uur later is Maria, koningin van die Skotte, se seun, [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]], aangewys as koning van Engeland.<ref>Black, 410–411.</ref> Elizabeth is binne 20 jaar ná haar dood beskou as die heerser van ’n goue era. Haar bewind staan bekend as die [[Elizabethaanse Tydperk]], wat veral bekend was vir die florering van die Engelse drama onder dramaturge soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]] en vir die dapperheid van seevaarders soos [[Francis Drake]]. Historici is meer gematig in hulle oordeel. Hulle beeld Elizabeth dikwels uit as ’n humeurige,<ref>Somerset, 731–32.</ref> ietwat besluitelose<ref>Somerset, 729.</ref> heerser wat in talle opsigte bloot gelukkig was. Teen die einde van haar bewind het ’n reeks ekonomiese en politieke probleme haar gewildheid laat afneem, in so ’n mate dat baie van haar onderdane verlig was toe sy sterf. Elizabeth word beskou as ’n vegter wat oorleef het in ’n tyd toe die troon van buurlande se monarge bedreig is deur binnelandse probleme, soos wat met Maria, koningin van die Skotte, gebeur het. Ná die kort regeringstydperke van haar broer en suster het haar 44 jaar op die troon waardevolle stabiliteit gebring vir die koninkryk en dit het ’n gevoel van nasionale identiteit tot gevolg gehad.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne en verdere leesstof == {{refbegin|3}} * Black, J. B. ''The Reign of Elizabeth: 1558–1603.'' Oxford: Clarendon, (1936) 1945. [http://www.worldcat.org/oclc/5077207&referer=one_hit OCLC 5077207] * Brimacombe, Peter. ''All the Queen's Men: The World of Elizabeth I.'' New York: St Martin's Press, 2000. {{ISBN|0-312-23251-9}}. * Clapham, John. ''Elizabeth of England''. E. P. Read and Conyers Read (red.). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. [http://www.worldcat.org/oclc/1350639&referer=brief_results OCLC 1350639.] * Dobson, Michael; and Nicola Watson. "Elizabeth's Legacy". ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Doran, Susan: ''Monarchy and Matrimony: The Courtships of Elizabeth I'' Routledge 1996 * ''Elizabeth I: The Collected Works'' Leah S. Marcus, Mary Beth Rose & Janel Mueller (red.). Chicago: Chicago University Press, 2002. {{ISBN|0-226-50465-4}}. * Elton, G.R. ''England under the Tudors.'' Londen: Routledge, 1991. {{ISBN|0-415-06533-X}}. * Graves, Michael A. R. ''Elizabethan Parliaments: 1559–1601.'' Londen en New York: Longman, 1987. {{ISBN|0-582-35516-8}}. * Guy, John. ''My Heart is My Own: The Life of Mary Queen of Scots.'' Londen en New York: Fourth Estate, 2004. {{ISBN|1-84115-752-X}}. * Haigh, Christopher. ''Elizabeth I.'' Harlow (UK): Longman Pearson, (1988) 1998-uitg. {{ISBN|0-582-43754-7}}. * Lacey, Robert: ''Robert Earl of Essex: An Elizabethan Icarus'' Weidenfeld & Nicolson 1971 * Loades, David. ''Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana.'' Londen: Die Nasionale Argief, 2003. {{ISBN|1-903365-43-0}}. * Lockyer, Roger. ''Tudor and Stuart Britain 1471–1714.'' 3de uitg., 2004. Londen: Pearson. * McGrath, Patrick: ''Papists and Puritans under Elizabeth I'' Blandford Press, 1967. * Neale, J.E. ''Queen Elizabeth I: A Biography.'' Londen: Jonathan Cape, (1934) 1954-herdruk. [http://www.worldcat.org/oclc/220518&referer=one_hit OCLC 220518.] * Ridley, Jasper. ''Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue.'' New York : Fromm International, 1989. {{ISBN|0-88064-110-X}}. * Rowse, A.L. ''The England of Elizabeth.'' Londen: Macmillan, 1950. [http://www.worldcat.org/oclc/181656553&referer=brief_resultate OCLC 181656553.] * Somerset, Anne. ''Elizabeth I.'' Londen: Phoenix, (1991) 1997-uitg. {{ISBN|0-385-72157-9}}. * Starkey, David. "Elizabeth: Woman, Monarch, Mission." ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Strong, Roy. ''Gloriana: The Portraits of Queen Elizabeth I.'' Londen: Pimlico, (1987) 2003. {{ISBN|0-7126-0944-X}}. * Waller, Maureen: ''Sovereign Ladies: Sex, Sacrifice, and Power. The Six Reigning Queens of England.'' St. Martin's Press, New York, 2006. {{ISBN|0-312-33801-5}} * Weir, Alison. ''Elizabeth the Queen.'' Londen: Pimlico, (1998) 1999-uitg. {{ISBN|0-7126-7312-1}}. * Williams, Neville. ''The Life and Times of Elizabeth I.'' Londen: Weidenfeld & Nicolson, 1972. {{ISBN|0-297-83168-2}}. * Wright, Thomas: ''Queen Elizabeth and her Times'' Henry Colburn 1838 {{refend}} == Skakels == * [http://www.elizabethan-portraits.com/ Tudor and Elizabeth Portraits.] Tudor- en Elizabethaanse portrette en ander kunswerke. URL besoek op 15 Desember 2007. * ''Annals of the Reformation and Establishment of Religion, and Other Various Occurrences in the Church of England, During Queen Elizabeth's Happy Reign'' by John Strype (1824-uitg.): [http://www.archive.org/details/annalsofreformat11stry Vol. I, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0102stry Vol. I, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0201stry Vol. II, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0202stry Vol. II., Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0301stry Vol. III, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0302stry Vol. III, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat04stry Vol. IV] * [http://www.awesomestories.com/flicks/elizabeth-I Elizabeth I met seldsame foto's van die Britse Museum en Britse Biblioteek] {{CommonsKategorie-inlyn|Elizabeth I of England}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Elizabeth I of England}} {{Monarge van Engeland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1533]] [[Kategorie:Huis van Tudor]] [[Kategorie:Ierse monarge]] [[Kategorie:Sterftes in 1603]] qrhy5nxzkvxw1r1rw9lwmljakeah65z 2978673 2978670 2026-10-13T21:21:18Z BurgertB 2401 /* Adolessensie */ 2978673 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Elizabeth I |kleur = #ccf |titel = ''Koningin van Engeland en van Ierland'' |beeld = Darnley stage 3.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = Elizabeth I , Darnley-portret, c. 1575 |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Huis |1 = [[Huis van Tudor|Tudor]] |opskrif2 = Regeer |2 = [[17 November]] [[1558]] – [[24 Maart]] [[1603]] |opskrif3 = Voorganger |3 = [[Maria I van Engeland|Maria I]] |opskrif4 = Opvolger |4 = [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]] |opskrif5 = |5 = |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Gebore |7 = [[7 September]] [[1533]]; [[Greenwich]] |opskrif8 = Oorlede |8 = [[24 Maart]] [[1603]]; [[Richmond]] |opskrif9 = Vader |9 = [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] |opskrif10 = Moeder |10 = [[Anna Boleyn]] |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = |12 = |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Elizabeth I''' (7 September 1533 - 24 Maart 1603) was van 17 November 1558 tot haar dood in 1603 koningin van [[Engeland]] en van [[Ierland]]. Sy was die laaste en langs regerende monarg van die [[Huis van Tudor]]. Haar gebeurtenisvolle bewind en die uitwerking daarvan op die geskiedenis en kultuur het aanleiding gegee tot die naam Elizabethaanse tydperk. Elizabeth was die enigste oorlewende kind van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Toe Elizabeth twee jaar oud was, is haar ouers se huwelik nietig verklaar, is haar moeder tereggestel en is Elizabeth as buite-egtelik verklaar. Toe sy 10 jaar oud was, het Hendrik haar weer in die opvolgingslyn geplaas. Ná Hendrik se dood in 1547 het Elizabeth se jonger halfbroer, [[Eduard VI van Engeland|Eduard VI]], regeer totdat hy in 1553 gesterf het. Hy het die kroon aan ’n Protestantse niggie, [[lady Jane Grey]], bemaak en die aansprake van sy twee halfsusters, [[Maria I van Engeland|Maria]] en Elizabeth, buite rekening gelaat, ondanks wette wat anders bepaal het. Edward se testament is spoedig tersyde gestel, waarna die Katolieke Maria koningin geword en Jane afgesit het. Tydens Mary se bewind is Elizabeth byna ’n jaar lank gevange gehou weens verdenking dat sy Protestantse rebelle ondersteun het. Ná Maria se dood in 1558 het Elizabeth haar opgevolg. Sy het swaar gesteun op ’n groep vertroude adviseurs onder leiding van William Cecil, wat sy tot baron Burghley verhef het. Een van haar eerste dade as koningin was die stigting van ’n Engelse kerk, waarvan sy die opperste hoof geword het. Uit dié ontwikkeling het die [[Kerk van Engeland]] ontstaan. Die verwagting was Elizabeth sou trou en ’n erfgenaam voortbring, maar sy het dit nooit gedoen nie. Om dié rede is sy soms die "Maagdelike Koningin" genoem.<ref>{{Cite web |title=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824093815/https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |archive-date=24 August 2021 |access-date=31 August 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Haar opvolger was haar agterkleinneef [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]]. In die regering was Elizabeth matiger as haar vader en sibbes.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} Een van haar motto's was ''video et taceo'' ("Ek sien en swyg."){{Sfnp|Neale|1954|p=386}} In godsdiens was sy relatief verdraagsaam en het sy stelselmatige vervolging vermy. Nadat die pous haar in 1570 onwettig verklaar het, wat in die teorie Engelse Katolieke van hulle trou aan haar onthef het, het verskeie sameswerings haar lewe bedreig. Sy het almal verslaan met die hulp van haar ministers se geheime diens, gelei deur Francis Walsingham. Elizabeth was versigtig in buitelandse sake en het beweeg tussen die groot magte [[Frankryk]] en [[Spanje]]. Sy het halfhartig ’n aantal ondoeltreffende, swak toegeruste militêre veldtogte in [[Nederland]], Frankryk en Ierland ondersteun. Teen die middel van die 1580's kon Engeland nie meer oorlog met Spanje vermy nie. Namate sy ouer geword het, is Elizabeth gevier vir haar [[maagd]]elikheid. ’n Persoonlikheidskultus het om haar ontstaan, soos gesien kon word in die portrette, optogte en [[letterkunde]] van dié tyd. Die Elizabethaanse era was beroemd vir die bloei van Engelse drama, gelei deur toneelskrywers soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]], die bekwaamheid van Engelse seeavonturiers soos [[Francis Drake]] en [[Walter Raleigh]], en die nederlaag van die [[Spaanse Armada]]. Sommige historici beeld Elizabeth uit as ’n kortgetemperde, soms besluitelose heerser wat meer as haar regverdige aandeel geluk geniet het. Teen die einde van haar bewind het ’n paar ekonomiese en militêre probleme haar gewildheid verswak. Elizabeth is erken as ’n charismatiese uitvoerder en ’n taai oorlewer in ’n era toe regering mankoliek en beperk was, en toe interne probleme en godsdienstige burgeroorloë monarge in naburige lande in die gesig gestaar en hulle trone in gevaar gestel het. Ná die kort, rampspoedige bewinde van haar halfsibbes het haar 44 jaar op die troon welkome stabiliteit vir die koninkryk verskaf en gehelp om ’n sin van nasionale identiteit te smee.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} [[Lêer:Henry VIII and Anne Boleyn.png|duimnael|links|Elizabeth se ouers, [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Anna Boleyn]].]] == Vroeë lewe == Elizabeth is op 7 September 1533 in [[Greenwich-paleis]] gebore<ref>Marie Louise Bruce, ''Anne Boleyn'', 234.</ref> as die dogter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Met haar geboorte was Elizabeth die vermoedelike troonopvolger van Engeland. Haar ouer halfsuster, Maria, het haar posisie as troonopvolger verloor toe Hendrik sy huwelik met haar ma, [[Catharina van Aragon]], nietig laat verklaar het om met Anna te trou.<ref>Loades, 3–5</ref><ref>Somerset, 4–5.</ref> Hendrik was desperaat om ’n seun te hê om hom op te volg. Anna het egter nie ’n seun gekry nie en op 2 Mei 1536 is sy gearresteer. Sy is vinnig skuldig bevind op aanklagte van verraad, owerspel en bloedskande en op 19 Mei onthoof.<ref>Loades, 6–7.</ref><ref>Haigh, 1–3.</ref> Elizabeth, wat toe drie jaar oud was, is as buite-egtelike kind verklaar. Elf dae ná Anna se dood is Hendrik met [[Jane Seymour]] getroud,<ref>Haigh, 1.</ref> wat twaalf dae ná die geboorte van hulle seun, [[Eduard VI van Engeland|prins Eduard]], oorlede is. ===Adolessensie=== [[Beeld:Thomas Seymour Denizot.jpg|thumb|200px|Elizabeth se voog, Thomas Seymour, baron Seymour van Sudeley.]] Hendrik VIII is in 1547 oorlede, waarna Elizabeth se halfbroer, Eduard VI, op negejarige ouderdom koning geword het. Catherine Parr, Hendrik se weduwee, is kort daarna getroud met Thomas Seymour, baron Seymour van Sudeley, Eduard se oom. Die egpaar het Elizabeth in hulle huishouding in Chelsea opgeneem. Daar het Elizabeth 'n emosionele krisis beleef wat volgens sommige historici 'n invloed op die res van haar lewe gehad het.{{Sfnp|Loades|2003|p=11}} Thomas Seymour het met die 14-jarige Elizabeth gespeel en met haar gestoei. Hy het onder meer in sy nagklere haar slaapkamer binnegegaan, haar gekielie en haar op haar boude geklap. Elizabeth het vroeg opgestaan en haarself met diensmeisies omring om sy ongewenste oggendbesoeke te vermy.<ref>{{Cite book |title=Katherine Parr: Complete Works and Correspondence |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=9780226647241 |editor-last=Mueller |editor-first=Janel |pages=169-171 |language=en}}</ref> Parr het ook soms aan die bedrywighede deelgeneem. Twee keer het sy hom gehelp om Elizabeth te kielie en een keer het sy Elizabeth vasgehou terwyl hy haar swart rok "in duisend stukke" gesny het.{{Sfnp|Starkey, ''Apprenticeship'' |2001 |p=69}} Nadat Parr die twee egter in ’n omhelsing betrap het, het sy ’n einde aan dié toedrag van sake gemaak.{{Sfnp|Loades|2003|p=14}} In Mei 1548 is Elizabeth weggestuur. Thomas Seymour het nietemin voortgegaan om sameswerings te beraam om beheer oor die koninklike familie te verkry.{{Sfnp|Haigh|2000|p=8}}{{Sfnp|Neale|1954|p=32}} Nadat Parr op 5 September 1548 weens komplikasies ná 'n bevalling gesterf het, het hy weer toenadering tot Elizabeth begin soek met die voorneme om met haar te trou.{{Sfnp|Williams, ''Elizabeth''|1972|p=24}} In Januarie 1549 is Seymour in hegtenis geneem en in die Tower opgesluit weens verdenking van sameswering om sy broer as Lord Protector af te sit, [[lady Jane Grey]] met koning Eduard VI te laat trou en Elizabeth as sy eie vrou te neem. Hy is op 20 Maart 1549 onthoof.<ref>{{Cite web |title=Thomas Seymour, Baron Seymour {{!}} English admiral |url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Seymour-Baron-Seymour-of-Sudeley |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611235302/https://www.britannica.com/biography/Thomas-Seymour-Baron-Seymour-of-Sudeley |archive-date=11 June 2020 |access-date=22 January 2020 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===Vermoedelike opvolger=== [[Beeld:Mary I of England, 1516-58 and Philip II of Spain, 1527-98 RMG BHC2952.tiff|thumb|180px|[[Maria I van Engeland|Maria]] en [[Filips II van Spanje|Filps]], tydens wie se bewind Elizabeth die vermoedelike troonopvolger was.]] Eduard VI is op 6 Julie 1553 op 15-jarige ouderdom oorlede. In sy testament is Mary en Elizabeth albei van die troonopvolging uitgesluit en is [[lady Jane Grey]], die kleindogter van Hendrik se jongste suster, Mary Tudor, as sy opvolger aangewys. Jane Grey is as koningin goedgekeur, maar haar gewildheid het gou afgeneem. Sy is ná net nege dae van die troon afgesit. Op 3 Augustus 1553 het Maria [[Londen]] triomfantlik binnegery, met Elizabeth aan haar sy.{{Sfnp|Loades|2003|pp=24–25}} Die susters se vertoon van solidariteit het nie lank gehou nie. Maria, ’n toegewyde Katoliek, was vasbeslote om die Protestantse geloof, waarin Elizabeth opgevoed is, uit te roei. Maria se aanvanklike gewildheid het in 1554 begin afneem toe sy haar planne aankondig om met [[Filips II van Spanje]], ’n Katoliek, te trou.{{Sfnp|Loades|2003|p=27}} Ontevredenheid het vinnig deur die land versprei, en baie het na Elizabeth opgekyk as 'n fokus van hulle teenstand teen Maria se godsdienstige beleide. In Januarie en Februarie 1554 het die Wyatt-rebellie onder leiding van Thomas Wyatt in verskeie dele van Engeland en [[Wallis]] uitgebreek.<ref>Neale, 45.</ref> Ná die opstand is Elizabeth ondervra omdat sy verdink is dat sy die Protestantse rebelle gesteun het. Op 18 Maart is sy in die [[Londense Tower]] opgesluit waar lady Jane Grey op 12 Februarie tereggestel is.<ref>Somerset, 49.</ref> Die verskrikte Elizabeth het daarmee volstaan dat sy onskuldig is.<ref>Loades, 28.</ref> Sy was egter amper ’n jaar lank in huisarres. Toe Maria op 17 November 1558 in [[Sint James-paleis]] sterf, het Elizabeth haar opgevolg. Sy was 25 jaar oud. == Elizabeth se Bewind == Elizabeth het swaar gesteun op getroue raadgewers onder leiding van [[William Cecil, 1ste baron Burghley|William Cecil, baron Burghley]]. Een van haar eerste aksies as koningin was om die stigting van ’n Engelse Protestantse kerk te steun. Dié kerk het later die [[Kerk van Engeland]] geword. Daar is van haar verwag om te trou, maar ondanks verskeie petisies deur die parlement het sy dit nooit gedoen nie. Namate sy ouer geword het, het sy bekend geraak vir haar maagdelikheid en ’n kultus het rondom haar ontstaan wat uitgebeeld is in die kuns en letterkunde van dié tyd. Wat haar bewind betref, was Elizabeth meer gematig as haar familie.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> Een van haar motto's was "''video et taceo''" ("Ek sien en sê niks").<ref>Neale, 386.</ref> Hierdie strategie, wat haar raadgewers se geduld beproef het, het haar dikwels beskerm teen ongelukkige politieke en huweliksverbintenisse. Hoewel sy versigtig was in haar buitelandse betrekkinge en ’n paar ondoeltreffende veldtogte in [[Nederland]], [[Frankryk]] en [[Ierland]] net halfhartig gesteun het, het die oorwinning oor die [[Spaanse Armada]] in 1588 haar naam vir altyd verbind met seker een van die grootste oorwinnings in die geskiedenis van Engeland. === Skotland === [[Lêer:Mary Stuart Queen.jpg|duimnael|180px|Maria, koningin van die Skotte. Skool van François Clouet.]] Elizabeth wou die Franse steun in Skotland in die wiele ry.<ref>Haigh, 131.</ref> Sy was bang die Franse wou Engeland binneval en haar vervang met [[Maria I van Skotland]] ([[Engels]]: ''Mary, Queen of Scots''), wat deur baie beskou is as die regmatige erfgenaam van die Engelse troon. Maria was die agterkleindogter van [[Hendrik VII van Engeland]] deur sy dogter [[Margaret Tudor]].<ref>Guy, 115.</ref> In die [[Verdrag van Edinburg]] in Julie 1560 het Engeland en Frankryk ooreengekom om albei hulle troepe aan Skotland te onttrek.<ref>Haigh, 132.</ref> Maria was ongewild en dit is vererger ná die moord op 10 Februarie 1567 van haar tweede man, Hendrik Stuart, lord Darnley. Maria het op 15 Mei van dieselfde jaar getrou met James Hepburn, 4de Graaf van Bothwell, wat daarvan verdink is dat hy Hendrik vermoor het. In Junie 1567 het Protestantse rebelle Maria gearresteer. Sy is op 24 Julie gedwing om te abdikeer ten gunste van haar seun, Jakobus. Haar buite-egtelike halfboer, Jakobus Stewart, Graaf van Moray, is as regent aangestel.<ref>Guy, pp 364–5.</ref> Haar seun is op 29 Julie op die ouderdom van dertien maande as koning [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]] gekroon. Hy is grootgemaak as lid van die Protestantse Skotse kerk. In 1568 het Maria uit die tronk ontsnap en dit het gelei tot ’n kort tydperk van geweld. Die Graaf van Moray het Maria se troepe in die Slag van Langside verslaan. Sy het noodgedwonge na Engeland gevlug waar sy deur Elizabeth in hegtenis geneem en in 1587 tereggestel is. == Dood en nalatenskap == Elizabeth het in 1602 in ’n depressie verval ná die dood van verskeie vriende. In Maart het sy siek geword en op 24 Maart 1603 is sy in [[Richmond-paleis]] oorlede. ’n Paar uur later is Maria, koningin van die Skotte, se seun, [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]], aangewys as koning van Engeland.<ref>Black, 410–411.</ref> Elizabeth is binne 20 jaar ná haar dood beskou as die heerser van ’n goue era. Haar bewind staan bekend as die [[Elizabethaanse Tydperk]], wat veral bekend was vir die florering van die Engelse drama onder dramaturge soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]] en vir die dapperheid van seevaarders soos [[Francis Drake]]. Historici is meer gematig in hulle oordeel. Hulle beeld Elizabeth dikwels uit as ’n humeurige,<ref>Somerset, 731–32.</ref> ietwat besluitelose<ref>Somerset, 729.</ref> heerser wat in talle opsigte bloot gelukkig was. Teen die einde van haar bewind het ’n reeks ekonomiese en politieke probleme haar gewildheid laat afneem, in so ’n mate dat baie van haar onderdane verlig was toe sy sterf. Elizabeth word beskou as ’n vegter wat oorleef het in ’n tyd toe die troon van buurlande se monarge bedreig is deur binnelandse probleme, soos wat met Maria, koningin van die Skotte, gebeur het. Ná die kort regeringstydperke van haar broer en suster het haar 44 jaar op die troon waardevolle stabiliteit gebring vir die koninkryk en dit het ’n gevoel van nasionale identiteit tot gevolg gehad.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne en verdere leesstof == {{refbegin|3}} * Black, J. B. ''The Reign of Elizabeth: 1558–1603.'' Oxford: Clarendon, (1936) 1945. [http://www.worldcat.org/oclc/5077207&referer=one_hit OCLC 5077207] * Brimacombe, Peter. ''All the Queen's Men: The World of Elizabeth I.'' New York: St Martin's Press, 2000. {{ISBN|0-312-23251-9}}. * Clapham, John. ''Elizabeth of England''. E. P. Read and Conyers Read (red.). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. [http://www.worldcat.org/oclc/1350639&referer=brief_results OCLC 1350639.] * Dobson, Michael; and Nicola Watson. "Elizabeth's Legacy". ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Doran, Susan: ''Monarchy and Matrimony: The Courtships of Elizabeth I'' Routledge 1996 * ''Elizabeth I: The Collected Works'' Leah S. Marcus, Mary Beth Rose & Janel Mueller (red.). Chicago: Chicago University Press, 2002. {{ISBN|0-226-50465-4}}. * Elton, G.R. ''England under the Tudors.'' Londen: Routledge, 1991. {{ISBN|0-415-06533-X}}. * Graves, Michael A. R. ''Elizabethan Parliaments: 1559–1601.'' Londen en New York: Longman, 1987. {{ISBN|0-582-35516-8}}. * Guy, John. ''My Heart is My Own: The Life of Mary Queen of Scots.'' Londen en New York: Fourth Estate, 2004. {{ISBN|1-84115-752-X}}. * Haigh, Christopher. ''Elizabeth I.'' Harlow (UK): Longman Pearson, (1988) 1998-uitg. {{ISBN|0-582-43754-7}}. * Lacey, Robert: ''Robert Earl of Essex: An Elizabethan Icarus'' Weidenfeld & Nicolson 1971 * Loades, David. ''Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana.'' Londen: Die Nasionale Argief, 2003. {{ISBN|1-903365-43-0}}. * Lockyer, Roger. ''Tudor and Stuart Britain 1471–1714.'' 3de uitg., 2004. Londen: Pearson. * McGrath, Patrick: ''Papists and Puritans under Elizabeth I'' Blandford Press, 1967. * Neale, J.E. ''Queen Elizabeth I: A Biography.'' Londen: Jonathan Cape, (1934) 1954-herdruk. [http://www.worldcat.org/oclc/220518&referer=one_hit OCLC 220518.] * Ridley, Jasper. ''Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue.'' New York : Fromm International, 1989. {{ISBN|0-88064-110-X}}. * Rowse, A.L. ''The England of Elizabeth.'' Londen: Macmillan, 1950. [http://www.worldcat.org/oclc/181656553&referer=brief_resultate OCLC 181656553.] * Somerset, Anne. ''Elizabeth I.'' Londen: Phoenix, (1991) 1997-uitg. {{ISBN|0-385-72157-9}}. * Starkey, David. "Elizabeth: Woman, Monarch, Mission." ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}. * Strong, Roy. ''Gloriana: The Portraits of Queen Elizabeth I.'' Londen: Pimlico, (1987) 2003. {{ISBN|0-7126-0944-X}}. * Waller, Maureen: ''Sovereign Ladies: Sex, Sacrifice, and Power. The Six Reigning Queens of England.'' St. Martin's Press, New York, 2006. {{ISBN|0-312-33801-5}} * Weir, Alison. ''Elizabeth the Queen.'' Londen: Pimlico, (1998) 1999-uitg. {{ISBN|0-7126-7312-1}}. * Williams, Neville. ''The Life and Times of Elizabeth I.'' Londen: Weidenfeld & Nicolson, 1972. {{ISBN|0-297-83168-2}}. * Wright, Thomas: ''Queen Elizabeth and her Times'' Henry Colburn 1838 {{refend}} == Skakels == * [http://www.elizabethan-portraits.com/ Tudor and Elizabeth Portraits.] Tudor- en Elizabethaanse portrette en ander kunswerke. URL besoek op 15 Desember 2007. * ''Annals of the Reformation and Establishment of Religion, and Other Various Occurrences in the Church of England, During Queen Elizabeth's Happy Reign'' by John Strype (1824-uitg.): [http://www.archive.org/details/annalsofreformat11stry Vol. I, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0102stry Vol. I, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0201stry Vol. II, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0202stry Vol. II., Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0301stry Vol. III, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0302stry Vol. III, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat04stry Vol. IV] * [http://www.awesomestories.com/flicks/elizabeth-I Elizabeth I met seldsame foto's van die Britse Museum en Britse Biblioteek] {{CommonsKategorie-inlyn|Elizabeth I of England}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Elizabeth I of England}} {{Monarge van Engeland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1533]] [[Kategorie:Huis van Tudor]] [[Kategorie:Ierse monarge]] [[Kategorie:Sterftes in 1603]] 75t3dpohuce8ig4vkylcbwfli5h5ccz 0 19489 2978805 2969872 2026-10-14T03:30:27Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978805 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Taal |naam=Guernésiais |inheemsenaam=Dgèrnésiais |familiekleur=Indo-Europees |state=[[Lêer:Flag of Guernsey.svg|20px]] [[Guernsey]] |streek=[[Kanaaleilande]] |sprekers=1&nbsp;330 |rang= |skrif=[[Latynse alfabet]] |fam2=[[Romaanse tale|Romaans]] |fam3=[[Wes-Romaanse tale|Wes-Romaans]] |fam4=[[Galloiberies]] |fam5=[[Galloromaans]] |fam6=[[Gallorhaeties]] |fam7=[[Langues d'oil|Oïl]] |fam8=[[Normandies]] |nasie=[[Lêer:Flag of Guernsey.svg|20px]] [[Guernsey]] |agentskap=''geen'' |iso1=-|iso2=-|iso3=- |kaart= }} [[Beeld:Chants du Drain Rimeux 1884 Denys Corbet.jpg|duimnael|Titelblad van ''Les Chànts du Draïn Rimeux'' (Die lied van die laaste digter) (1884) deur) deur Denys Corbet, so genoem aangesien Corbet gedink het dat hy die laaste persoon sou wees om in Guernesiais te skryf]] [[Beeld:ChannelIslands.png|duimnael|Kaart wat Guernsey se ligging ten opsigte van Engeland en Frankryk aantoon]] [[Beeld:George Métivier.jpg|duimnael|George Métivier, Guernésiais skrywer met die bynaam ''Guernsey Burns'']] [[Beeld:Welcome multilingual Guernsey tourism.jpg|duimnael|Dgèrnésiais boaan die lys van verwelkomings boodskappe by Guernsey se toerisme kantoor in St. Peter Port]] '''Guernésiais''', ook bekend as '''Dgèrnésiais''', '''Guernsey Frans''' of '''Français Normand de Guernsey''', is die variant van die Normandiese taal of ''parler'' (dialek) wat in [[Guernsey]] gepraat word. As een van die [[Oïltale]] het dit wortels in [[Latyn]], maar dit is ook op verskillende tye sterk beïnvloed deur beide Oudnoors en [[Engels]]. Guernésiais is tot 'n mate onderling verstaanbaar met [[Jèrriais]] wat in [[Jersey]] gepraat word en Normandies van die vasteland gedeelte van [[Normandië]] in [[Frankryk]]. Guernésiais is die naaste aan die Normandiese dialek van La Hague in die Cotentinskiereiland. Guernésiais is minder deur [[Frans]] beïnvloed as [[Jèrriais]], maar is weer tot 'n groter mate deur [[Engels]] beïnvloed.<ref name="Brasseur">Patrice Brasseur, ''[http://webs.uvigo.es/ssl/actas1997/06/Brasseur.pdf DIALECTE ET FRANÇAIS ET DANS LES ILES ANGLO-NORMANDES:REMARQUES SOCIOLINGUISTIQUES]'', Afgelaai op 21 Maart</ref> Nuwe woorde is ingevoer vir moderne verskynsels soos ''le bike'', ''le lorry'' en ''le gas-cooker''. Die kontak tussen Engels en Guernésiais beïnvloed oënskynlik ook die grammatika van die dialek. Dit kan gesien word in die plasing van die byvoeglike naamwoord voor die selfstandige naamwoord.<ref name="Heine">Bernd Heine, ''[http://www.uni-hamburg.de/fachbereiche-einrichtungen/sfb538/azm76.pdf Contact-induced word order change without word order change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609163836/http://www.uni-hamburg.de/fachbereiche-einrichtungen/sfb538/azm76.pdf |date= 9 Junie 2007 }}'', ARBEITEN ZUR MEHRSPRACHIGKEIT – WORKING PAPERS IN MULTILINGUALISM, Folge B, Nr. 76 • 2006, Afgelaai op 21 Maart 2007</ref> Daar is 'n ryk [[poësie|digtradisie]] in Guernésiais. Guernésiais liedjies is deur die see, kleurvolle [[idioom|idiome]], tradisionele volksverhale<!--folk-lore-->, so wel as die natuurskoon van die eiland geïnspireer. Die eiland se bekendste digter was Georges Métivier (1790–1881), 'n tydgenoot van [[Victor Hugo]], wat plaaslike digters beïnvloed en geïnspireer het om hulle tradisionele digkuns te druk en publiseer. Métivier het plekname, voël- en dierename, tradisionele gesegdes en oorvertelde<!--orally transmitted--> fragmente van middeleeuse poësie gemeng om sy ''Rimes Guernesiaises'' (1831) te skep. ''Que l'lingo seit bouan ou mauvais / J'pâlron coum 'nou pâlait autefais'' (of die “lingo” goed of sleg is, gaan ek praat soos ons destyds gepraat het), het Métivier geskryf. Guernésiais het nog altyd 'n laer status as standaard Frans en terwyl eersgenoemde baie keer sommer kortweg ''patois'' genoem word, word na Standaard Frans as ''bon français'' (Letterlik goeie Frans) verwys.<ref name="Brasseur" /> Guernsey is vandag grootliks verengels en Guernésiais is tans ernstig bedreig en dit loop gevaar om in die volgende paar dekades uit te sterf. == Geskiedenis en status == Guernsey se kultuur en taal is 'n resultaat van die eiland se geografiese ligging en geskiedenis.<ref name="ICAME">Anne Curzan en Taryn Hakala, University of Michigan, [http://gandalf.aksis.uib.no/icame/ij28/shorter_notices.pdf XXIV International ICAME Conference]{{Dooie skakel|date=Julie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ICAME Journal No. 28, 23–27 April, 2003, Guernsey, Afgelaai op 21 Maart 2007</ref> Die eiland is 130&nbsp;km van Weymouth, die naaste hawe in [[Engeland]] en slegs 50&nbsp;km van Dielette die naaste hawe in [[Frankryk]] af geleë. Guernsey was ook op verskillende tye deel van beide nasies. Die [[Kanaaleilande]] is in 933 deur [[Normandië]] geannekseer en die eilande se verhouding met Engeland het in 1066 begin toe Hertog Willem van Normandië Engeland oorwin het. Koning John het die vasteland gedeelte van Normandië aan Philip Augustus van Frankryk verloor in 1204, maar die Kanaaleilande het lojaal gebly aan die Engelse Kroon waarvoor hulle vergoed is met outonomie en belastingvoordele. Die eilande was strategies belangrik en het tot teen die [[19de eeu]] talle aanvalle uit Frankryk trotseer.<ref name="Sallabank1">Julia Sallabank, ''[http://www.rdg.ac.uk/app_ling/wp6/sallabank.pdf Writing in an unwritten language: the case of Guernsey French]''{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Reading, Vol. 6, =bladsye 217-244, Afgelaai op 21 Maart 2007</ref> === Normandiese Bloeitydperk en invoer van Standaard Frans en Engels === Hoewel Engels 'n relatief nuwe aankomeling op die eiland is het dit Guernésiais en Frans in die afgelope 200 jaar grootliks verplaas en het dit van 'n minderheidstaal drie generasies terug uitgebrei tot 'n situasie waar die eiland tans so te sê heeltemal verengels is en Guernésiais ernstig bedreig is.<ref name="Sallabank2">Julia Sallabank, ''[http://www.rdg.ac.uk/AcaDepts/ll/app_ling/wp7/Sallabank.pdf It won’t be the Guernsey French we know’: identity issues and language endangerment]''{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Reading, vol. 7, bladsye 181--209, Afgelaai op 21 Maart 2007</ref> Te vore was Guernésiais die [[lingua franca]] wat deur die meerderheid op die eiland gebruik is terwyl standaard Frans as die ''hoëtaal'' vir amptelike doeleindes gebruik is. Engels het Frans reeds in die vroeë [[19de eeu]] in die hoëtaal posisie begin verplaas.<ref name="Sallabank1" /> oorsake van die Engelse invloed sluit in die Napoleontiese Oorloë wat groot getaale Engelse soldate na die eiland gebring het, die deelname van Guernsey vrywilligers aan die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die ontruiming van 'n groot deel van die bevolking tydens die en in besonder die skoolgaande bevolking tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>[[BBC]], ''[http://www.bbc.co.uk/guernsey/content/articles/2004/07/08/guernsey_french_history2_feature.shtmlAbout Guernesiais – Further History of Guernsey French] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', besoek op 21 Maart 2007</ref> Guernésiais is 'n variëteit van Normandiese Frans verwant die dialekte van die ander Kanaaleilande en die vasteland gedeelte van Normandië wat vir ten minste 'n duisend jaar op die eiland gepraat is. Toe François I die Franse troon in 1515 bestyg het, het hy die Paryse dialek gestandaardiseer en aangemoedig en het dit spoedig die prestige-taal geword hoewel streekstale steeds geduld is. Na die [[Franse Revolusie]] is daar geglo dat Standaard Frans die enigste taal was wat waardig is vir hoër gebruik en is streekstale aktief onderdruk. Hoewel Guernsey nie deel was van Frankryk nie is dit sterk beïnvloed deur Franse houdings. Dieselfde enkeltaal ideologie was ook aan die orde van die dag in Brittanje waar minderheidstale soos [[Wallies]] en [[Skots-Gaelies|Gaelies]] aktief onderdruk is. In beide lande is kinders gestraf as hulle minderheidstale op skool gepraat het.<ref name="Sallabank1" /> In die middeleeue was Normandies 'n belangrike internasionale taal wat in Frankryk, Engeland en Italië gebruik is. Daar is 'n aansienlike hoeveelheid literatuur daarin geproduseer waaronder die bekendste ''[[Le Chanson de Roland]]'', ''Le Roman de Rou'' en ''Le Roman de Brut'' is. In Engeland was Anglo-Normandies die taal van die elite van die [[11de eeu|11de]] tot die [[14de eeu]] en is dit vir gebruik tot die [[16de eeu]] vir regsdoeleindes gebruik.<ref name="Sallabank1" /> === Romantiese Herlewing en Guernésiais Literatuur === Tot die einde van die [[19de eeu]] was die inwoners van Guernsey, soos meeste ander mense in die wêreld, ongelettered. Mense wat wel gelettered was, het gewoonlik ook standaard Frans gepraat wat die indruk dat Guernésiais 'n dialek van ongeletterde kleinboer was verder gevestig het. Guernésiais is dan ook nie waardig geag om as skryftaal te gebruik nie tot met die [[Romantiek|Romantieke herlewing]] waar belangstelling in plaaslike streektale en volkverhale aangewakker is nie. Guernésiais was dan ook die eerste weergawe van Normandies om geskryf te word. Dit was egter nie die begin van 'n groot renaissance van Normandies kultuur nie. Die twee hoof Guernésiais outeurs van die tydperk was George Métivier (1790–1881) – met die bynaam ''Guernsey [[Robert Burns|Burns]]'', en Denys Corbet. Métivier was 'n tydgenoot van [[Victor Hugo]], wat plaaslike digters beïnvloed en geïnspireer het om hulle tradisionele digkuns te druk en publiseer. Hoewel hulle die gevaar van verengelsing waargeneem het, het hulle hulle daarop toegespits om die gees van Guernésiais in digkuns te bewaar eerder as om geletterdheid in die streekstaal te bevorder. Corbet het selfs sy hoof bundel ''Le Chant du draïn rimeux'', ‘die lied van die laaste digter’ (1884) genoem aangesien hy gedink het dat hy die laaste persoon sou wees om in Guernésiais te skryf. Corbet is die bekendste vir sy gedigte, veral die epiese ''L'Touar de Guernesy'', 'n ''picaresque'' toer van die parogieë (gemeentes) van Guernesy. As redakteur van die Franse koerant ''Le Bailliage'', het hy ook prosa rubrieke in Dgèrnésiais onder die pennaam ''Badlagoule'' ("chatterbox") geskryf. Corbet se voorbeeld is egter gevolg deur talle andere soos Tam Lenfestey (1818–1885), T.H. Mahy, Nico Guilbert en R. H Tourtel. Métivier het wel die eerste woordeboek van die Normandiese taal in die [[Kanaal-Eilande]], die ''Dictionnaire Franco-Normand'' ([[1870]]) geproduseer. Dit het die eerste standaard ortografie gevestig wat later aangepas en gemoderniseer is. Onder sy poëtiese werk tel ''Rimes Guernésiaises'' wat in [[1831]] gepubliseer is. Prins Louis Lucien Bonaparte het ook 'n vertaling deur Métivier van die ''Gelykenis van die saaier'' in Guernésiais in [[1863]] gepubliseer as deel van sy filologiese navorsing. Engelse kerke moes die Franse vertaling van die Bybel gebruik toe gevind is dat die bevolking nie veel Engels kon verstaan nie. In die [[17de eeu]] het protestante vlugtelinge na Guernsey geïmmigreer om godsdienstige vervolg in Frankryk te ontwyk. Die Puriteinse ‘[[teokrasie]]’ wat op daardie stadium in beheer van die eiland was het die Calvinistiese predikers wat vlot in Frans was verwelkom. Standaard Frans sprekers het dus invloedryke posisies bekom wat waarskynlik bygedra het tot negatiewe houding teenoor die inheemse spreektaal. 'n Stabile diglossie verhouding het ontstaan waarvolgens Standaard Franse die hoëtaal geword het en Guernésiais die omgangstaal. Die volgehoue gebruik van Frans in die kerk het bygedra tot die behoud van Frans tot met die [[20ste eeu]].<ref name="Sallabank1" /> === Tweede Wêreldoorlog en Onderigtaal === Die omgangstaal op Guernsey was egter steeds Guernésiais tot met die massa ontruiming van Guernsey kinders na die Britse vasteland tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Hoewel baie van die generasie na die oorlog na die eiland teruggekeer het, het die vyf jaar lange verwydering uit 'n Guernésiais taalomgewing veroorsaak dat 'n generasie kinders nie ten volle Guernésiais magtig was. Die gebeurtenis, gekoppel met grootskaalse immigrasie na en van die eiland het daartoe gelei dat daar min gesinne wat met twee Guernsey-sprekende ouers wat die taal aan hulle kinders kon oordra.<ref name="ICAME" /> Guernésiais is nooit in die onderwys as onderrigtaal gebruik of as vak aangebied nie. Toe verpligte laerskool onderwys in [[1900]] ingevoer is, is Engels gekies as onderrigmedium. Tot op daardie stadium is Standaard Frans vir meeste onderwys gebruik. Tot die 1950's was dit algemeen vir kinders om Guernésiais te praat tot hulle skool begin gaan het. Die gebruik van Engels as onderrigmedium het 'n geweldig effek op taalhoudings en gebruike gehad. Dit het onderliggende indrukke dat Guernésiais slegs 'n kleinboer dialek, geskik slegs vir ongeletterdes, bevestig. Kinders wat nie kon Engels praat nie het swaar gekry op skool wat daartoe gelei het dat ouers begin het om tuis Engels te praat om hulle kinders voor te berei en hulle kinders te beskerm. Die dominante enkeltaal ideologie wat geheers het en 'n gebrek aan kennis het beteken dat additiewe tweetaligheid nie eers oorweeg is nie. Tweetaligheid is inderwaarheid as 'n stremming beskou.<ref name="Brasseur" /> Byna geen kinders het meer Guernésiais geleer nie en binne twee generasies is Guernésiais in meeste gesinne nie meer tuis gebruik nie.<ref name="Sallabank1" /> === Huidige status === Die [[2001]] sensus bevind dat 1&nbsp;327 (1&nbsp;262 in Guernsey gebore) of 2% van die bevolking die taal vlot praat terwyl 3% die taal ten volle verstaan. Meeste hiervan, 70% of 934 sprekers is egter 64 of ouer. Onder jong mense is slegs 0.1% of een uit 'n duisend vlot in die taal. 14% van die bevolking beweer egter wel dat hulle die taal tot 'n mate verstaan. Van die klein aantal sprekers blyk dit dat ten minste 25% die taal minder as een keer per week praat. Hoewel daar 'n gemeenskap van afgetrede Guernésiais sprekers is wat die taal vir hulle sosiale lewe gebruik, is baie sprekers geïsoleer en het die mense waarmee hulle kon praat gesterf. Baie eilandbewoners assosieer die ou taal en kultuur met armoede en agterlikheid en baie sien nie meer 'n sterk verband tussen die Guernésiais taal en Guernsey identiteit nie. Benwens 'n gebrek aan sterk identiteit ly die taal ook aan 'n gebrek aan selfvertroue na eeue van lae status.<ref name="Sallabank1" /><ref name="Sallabank2" /> Guernésiais het nouliks ontwikkel in die afgelope vyftig jaar. Daar is byna geen nuwe terminologie tot die taal toegevoeg nie en daar is geen Guernésiais woorde vir konsepte soos yskas of badkamer nie en die Engelse woorde ‘refrigerator’ en ‘bathroom’ word net so gebruik. Voor die Tweede Wêreldoorlog is woorde vir nuwe konsepte aangepas en het dit 'n Guernésiais aangeneem, soos byvoorbeeld ''le moto'' (kar teenoor Frans:''la voiture'' of ''l’auto'' en Engels:''car'' of ''motor'', in Frans word ''le moto'' vir motorfiets gebruik), le baïce (fiets teenoor Frans:la bicyclette of le vélo en Engels: ''bicycle''). Onder taalaktiviste word daar gedebatteer of taalvernuwing op grond van die aanpassing van Engelse of Franse woorde moet gebeur.<ref name="Sallabank1" /> Groepe wat hulle vir die behoud en herlewing van Guernésiais beywer, soos ''les Ravigotteurs'', voel dat Guernésiais op skool aangebied moet word en dat standaardisering en modernisering noodsaaklik is. Daar word wel soms pogings aangewend om die breuk tussen taal en kulturele identiteit teë te werk. Ingrypings sluit in beginnersklasse in Guernésiais wat deur die ''Coumité de la Culture Guernesiaise'' aangebied word, die instandhou 'n versameling Guernésiais boeke by die ''Priaulx Heritage Library'' insluitend die eerste woordeboek wat in die [[19de eeu]] geskryf is – die versamling het egter slegs een boek wat op kinders gemik is ''Jimmain Va à la Banque'' wat deur ''Les Ravigotteurs'' uitgegee is.<ref name="Sallabank1" /> 'n Groot probleem vir baie minderheidstale is dat die dominant so gevestig is dat geen nut vir die geskrewe weergawe van die minderheidstaal gesien word nie. Die mark vir Guernésiais is ook baie klein en publikasies is slegs lewensvatbaar met subsidies. In Guernsey toon die regering agter geen belangstelling in die red van die taal nie en publiseer La Société Guernesiaise slegs 'n paar werke waarvan die drukwerk deur die outeurs self of vriende befonds word.<ref name="Sallabank1" /> Die toekoms vir Guernésiais lyk nie goed nie ten spyte van werk deur organisasies soos Les Ravigotteurs en La Société Guernesiaise. Die Guernsey se gebrek aan belangstelling en die sterk invloed wat Engels as onderwys taal het beteken dat indien die status van die taal en standardisasie nie aangespreek word nie die taal waarskynlik in die volgende vyftig jaar sal uitsterf.<ref name="Sallabank1" /> * L'Assembllaïe d'Guernesiais, 'n vereniging vir sprekers van die taalwat in [[1957]] gestig is het 'n tydskrif uitgegee. Les Ravigoteurs, 'n ander vereniging, het 'n storieboek en 'n kasset vir kinders uitgegee. * Die jaarlikse Eisteddfod bied 'n geleentheid vir optredes in die taal, en radio en koerante verskaf gereelde media uitsette. * Daar word hier en daar in skole in Guernsey onderrig in die taal aangebied. * Dgèrnésiais word (saam met [[Jèrriais]], [[Iers-Gaelies|Iers]], [[Skots-Gaelies]], [[Wallies]], [[Manx]] en [[Skots]] (in Skotland en [[Noord-Ierland]] as 'n streektaal deur die Britse en Ierse regerings binne die raamwerk van die Brits-Ierse Raad erken. * Dgèrnésiais ontvang steeds slegs beperkte amptelike ondersteuning. BBC Radio Guernsey en die ''Guernsey Pers'' bied van tyd tot tyd lesse aan maar die uitsaaityd is beperk tot vyf minute nuus per week op Radio Guernsey,.<ref>[[BBC]], [http://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/guernesiais.shtml Guernesiais today by Julia Sallabank], besoek op 21 Maart 2007</ref> ''Channel Television'' ignoreer die taal egter grootliks. Ondanks die historiese ontwikkeling van die Normandiese tale glo baie mense nie dat Dgèrnésiais 'n taal in eie reg is nie en beskou dit as 'n dialek van Frans. Aangesien die skryfstelsel van Guernésiais op dié van Frans gegrond is kan 'n Franse spreker heelwat geskrewe Dgèrnésiais verstaan. == Taaleienskappe == Normadiese Frans het 'n groot invloed op die Germaanse taal Engels gehad en daar word geskat dat so veel as 28,3% van die woordeskat in die Oxford English Dictionary uit Normandiese Frans kom teenoor 27% uit Angel-Saksies. Guernésiais bevat baie Oudfranse woorde wat [[kognaat|kognate]] is met Engelse woorde wat intussen Frans uitgesterf het Voorbeelde sluit in ''coppe'' (Engels: ''cup'', koppie), ''courtaines'' (Engels: ''curtains'', gordyne), ''cotte'' (Engels: ''coat'', jas). Daar is ander subtiele verskille tussen Guernésiais en Frans. Die woord vir bome is wel die selfde in die twee tale (''arbres''), maar in Guernesiais (soos in [[Latyn]]) is dit vroulik, terwyl dit in Frans manlik is. baie meer byvoeglike naamwoorde kom in Guernésiais voor die selfstandige naamwoord as in Frans. Werkwoorde word ander vervoeg. Die eerste persoon enkelvoud (''je'', ek) word byvoorbeeld saam met 'n meervoud werkwoord vir ‘ons’ gebruik: b.v.. ''j’allaons'' vir ‘ons gaan’ in plaas ''nous allons'' in Frans. Dit word egter al hoe meer vervang met die onpersoonlik voornaamwoord ''nou'' wat ekwivalent is aan die Franse woord ''on'' eerder as ''nous'' wat dan saam met 'n derde persoon enkelvoud werkwoord gebruik word; ‘ons gaan’ word dan ''nou vo''. Die tye verskil ook met taalkontak verskynsels soos 'n ''plus infinitive'' vir die ''continuous form''. Die tye is ook besig om te vereenvoudig met groter gebruik van die vrom ''s’en allaïr'' (''to be going to'') in plaas van die toekomende tyd. In Guernésiais val woordklem gewoonlik op die eerste lettergreep.<ref name="Sallabank1" /> Soos ander Normandiese Franse variëteite behou dit baie van die ou Normandiese fonologiese eienskappe soos die gebruik van /k/ in woorde waar Moderne Frans /š/ sou gebruik (b.v. Guernésiais: ''la vaque'' teenoor Frans: ''la vache''). Leksikale items wat uit Moderne Frans verdwyn het bly behoue in Guernésiais – byvoorbeeld ''choir'' ‘om te val’ en ''devaler'' ‘om af te gaan’ is nie in Guernésiais vervang met die Franse ''tomber'' en ''descendre'' nie. Die verminderde gebruik van nasale klanke<ref>[[BBC]], Harry Tomlinson, ''[http://www.bbc.co.uk/guernsey/content/articles/2004/07/08/guernsey_french_history1_feature.shtml History of Guernsey French]'', besoek op 21 Maart</ref> en grootskaalse gebruik van diftonge onderskei Guernésiais ook ten opsigte van sy Normandiese Franse familie: byvoorbeeld in plaas van die geslote /e/ klanke van Moderne Franse woordeindes soos ''-er'', ''-é'' en ''-ez'' gebruik Guernésiais /ai/.<ref name="ICAME" /> Volgens inwoners van die Kanaaleilande is Guernésiais baie meer deur Engels beïnvloed as [[Jèrriais]], wat weer baie meer deur Frans beïnvloed is. In sommige gevalle het die twee eilandtale egter bloot verskillende Engelse woorde vir moderne konsepte gekies soos gesien kan word in Guernésiais se gebruik van die woord ''lorry'' teenoor Jersiais se ''wagon'' of ''wagonette'' vir vragmotor (Frans:''camion''). In die geval is die Jèrriais uitspraak van ''wagonette'', wat wel ook in Guernsey gebruik word, toevallig meer Engels as die van Guernésiais.<ref name="Brasseur" /> Ander woorde wat uit Engels ingevoer is vir moderne verskynsels sluit in ''le bike'', en ''le gas-cooker''. Die kontak tussen Engels en Guernésiais beïnvloed oënskynlik ook die grammatika van die dialek. Dit kan gesien word in die plasing van die byvoeglike naamwoord ten opsigte van die selfstandige naamwoord waar sprekers volgens die voorbeeld van Engels en ander Germaanse tale in baie meer gevalle, tot 70%, as in Frans die byvoeglike naamwoord voor die selfstandige naamwoord plaas. Daar word gemeen dat kontak met Engels die skuif veroorsaak het aangesien die skuif nie beperk is tot eenvoudige byvoegliknaamwoorde nie maar ook komplekse byvoeglikenaamwoorde wat in vasteland Normandies steeds na die selfstandigenaamwoord geplaas word. 'n Voorbeeld van die skuif is kangsien word in die sinsnede: ''ses anti-rouoyalistes principes'' (Guernésiais), ''ses principes anti-rouoyalistes'' (Frans), ''his anti-royalist principles'' (Engels).<ref name="Heine" /> === Fonologie === Metatesis van /r/ is algemeen in Guernésiais, in vergelyking met Sercquiais en Jèrriais. {| class="wikitable" !width="100"|Guernésiais !width="100"|Sercquiais !width="100"|Jèrriais !width="100"|Frans !width="100"|Afrikaans |- |kérouaïe||krwee||crouaix||croix||kruis |- |méquerdi||mekrëdi||Mêcrédi||mercredi||Woensdag |} Ander voorbeelde sluit in ''pourmenade'' (promenade), ''persentaïr'' (present), ''terpid'' (driepoot). === Werkwoorde === ''aver'' – om te hê (hulpwerkwoord) {| class="wikitable" ! '''present''' ! '''preterite''' ! '''imperfect''' ! '''future''' ! '''conditional''' |- | j'ai | j'aëus | j'avais | j'érai | j'érais |- | t'as | t'aëus | t'avais | t'éras | t'érais |- | il a | il aëut | il avait | il éra | il érait |- | all' a | all' aeut | all' avait | all' éra | all' érait |- | j'avaöns | j'eûnmes | j'avaëmes | j'éraöns | j'éraëmes |- | vous avaïz | vous aeutes | vous avaites | vous éraïz | vous éraites |- | il aönt | il aëurent | il avaient | il éraönt | il éraient |} ''oimaïr'' – om lief te hê (reguliere vervoeging) {| class="wikitable" ! '''present''' ! '''preterite''' ! '''imperfect''' ! '''future''' ! '''conditional''' |- | j'oime | j'oimis | j'oimais | j'oim'rai | j' oim'rais |- | t'oimes | t'oimis | t'oimais | t'oim'ras | t'oim'rais |- | il oime | il oimit | il oimait | il oim'ra | il oim'rait |- | all' oime | all' oimit | all' oimait | all' oim'ra | all' oim'rait |- | j'oimaöns | j'oimaëmes | j'oimaëmes | j'oim'rons | j' oim'raëmes |- | vous oimaïz | vous oimites | vous oimaites | vous oim'raïz | vous oim'raites |- | il' oiment | il' oimirent | il' oimaient | il' oim'raönt | il' oim'raient |} === Voorbeelde === [[Lêer:Guernésiais BBC sticker.jpg|duimnael|"Learn Guernésiais with the BBC<br /> Guernsey BBC <br /> Your voice in the Islands"]] {| class="wikitable" ! '''Guernésiais''' ! '''Afrikaans''' ! '''Frans''' |- | Quaï temps qu’i fait? | Hoe is die weer? | Quel temps fait-il? |- | I' fait caoud ogniet | Dit is warm vandag | Il fait chaud aujourd'hui |- | Tchi qu’est vote naom? | Wat is jou naam? | Comment vous appelez-vous?<br />Quel est votre nom? |- | Coume tchi que l’affaire va? | Hoe gaan dit? <br />Letterlik: Hoe staan sake? | Comment vont les affaires ? |- | Quaï heure qu'il est? | Hoe laat is dit? | Quelle heure est-il ? |- | À la perchoine | Totsiens | Au revoir<br />À la prochaine (à plus tard) |- | Mercie bian | Baie dankie | Merci beaucoup |- | chén-chin | hierdie | ceci |- | ch'techin | hierdie een | celui-ci |- | Lâtchiz-mé | Los my uit | Laissez-moi |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Dictiounnaire Angllais-Guernésiais (most recent edition 1982) {{ISBN|0-85033-462-4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.thisisguernsey.com/code/showfeaturesarticle.pl?ArticleID=000450 Mind your language]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} atrikel gebaseer op onderhoud met Jan Marquis lid van ''Les Ravigotteurs'' wat ook Guernésiais klasse gee. * [http://user.itl.net/~panther/dguern.htm What is Dgernesiais?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040414131314/http://user.itl.net/~panther/dguern.htm |date=14 April 2004 }} * [http://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/guernesiais.shtml Guernesiais today] deur Julia Sallabank – van die [[BBC]] * [http://www.societe-jersiaise.org/langsec/dgernesiais.html Tekste in Dgèrnésiais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417040733/http://www.societe-jersiaise.org/langsec/dgernesiais.html |date=17 April 2008 }} * [http://harmoniamundi.com/ Guernesiase songs "Les Travailleurs de la Mer"] * [http://www.societe.org.gg.homepage.htm/ La Société Guernesiaise]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Romaans}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ernstig bedreigde tale]] [[Kategorie:Guernsey]] [[Kategorie:Normandiese taal]] [[Kategorie:Tale van die Kanaaleilande]] ory3fahlv8eqqqh2zshz0xjkswklsvm 0 20102 2978765 2941692 2026-10-14T03:10:42Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978765 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Simon van der Stel | beeld = Simon van der Stel.jpg | beeldonderskrif = Portret van Simon van der Stel, deur Pieter van Anraedt | orde = 1ste Goewerneur van die [[Nederlandse Kaapkolonie]] | termynaanvang = [[1 Junie]] [[1691]] | termyneinde = [[11 Februarie]] [[1699]]<ref name=TANAP>[http://www.tanap.net/ TANAP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110109192110/http://tanap.net/ |date=9 Januarie 2011 }} ''[http://www.tanap.net/content/activities/documents/resolutions_Cape_of_Good_Hope/introduction_afrikaans/27.htm Inleiding tot die Resolusies van die Politieke Raad van die Kaap die Goeie Hoop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825082517/http://www.tanap.net/content/activities/documents/resolutions_Cape_of_Good_Hope/introduction_afrikaans/27.htm |date=25 Augustus 2007 }}'', besoek op 1 Mei 2007</ref> | voorganger = Homself (as kommandeur) | opvolger = [[Willem Adriaan van der Stel]] | geboortedatum = [[14 Oktober]] [[1639]] | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Mauritius]] | sterftedatum = {{SDEO|1639|10|14|1712|6|24}} | sterfteplek = [[Kaapstad]] | party = | orde2 = 11de Kommandeur van die Nederlandse Kaapkolonie | termynaanvang2 = [[12 Oktober]] [[1679]] | termyneinde2 = [[31 Mei]] [[1691]]<ref name=TANAP /><ref>[https://web.archive.org/web/20071014112716/http://www.geocities.com/sa_stamouers/sahistory/Kaap-voc.htm South African Stamouers], '''', besoek op 1 Mei 2007</ref> | voorganger2 = [[Hendrik Crudop]] | opvolger2 = Homself (as goewerneur) | eggenoot = Johanna Jacoba Six | kinders = 6, onder ander [[Willem Adriaan van der Stel]] | alma_mater = | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerkfamilie]] | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Simon van der Stel''' ([[14 Oktober]] [[1639]], [[Mauritius]] – [[24 Junie]] [[1712]], [[Kaapstad]]) is deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) as kommandeur van die [[Kaapkolonie|Kaap]] aangestel en later tot [[goewerneur]] bevorder. == Ouers == [[Lêer:Van der Stel's Copper Mine, Carolusberg, Northern Cape.JPG|duimnael|links|Van der Stel se kopermyn op [[Carolusberg]]]] [[Lêer:GrootConstantiaHomestead.jpg|duimnael|links|[[Groot Constantia]] wat deur Van der Stel gestig is]] [[Lêer:Portrait of Simon van der Stel and his son Willem Adriaan.jpg|duimnael|links|Simon van der Stel en sy seun [[Willem Adriaan van der Stel|Willem Adriaan]]]] Simon van der Stel is ter see op [[14 Oktober]] [[1639]] op die skip Cappel naby die kus van [[Mauritius]] gebore. Sy vader, [[Adriaen van der Stel]], is aangestel as Kommandeur van Mauritius, en was met sy vrou op pad om sy amp op te neem. Adriaen van der Stel was 'n gesiene amptenaar van die VOC wat met Maria Lievens, deels van [[Maleisië|Maleise]] afkoms, getroud was. Adriaen van der Stel is 'n paar jaar later na [[Ceylon]] oorgeplaas waar hy in [[1646]] deur vyandige inboorlinge vermoor is. Sy moeder is ook in 1649 oorlede.<ref name="vds.com">[http://www.vanderstel.com/ Van der Stel website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070805080608/http://www.vanderstel.com/ |date= 5 Augustus 2007 }}, ''[http://www.vanderstel.com/Docs/simstel.htm Simon van der Stel 1639–1712] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927034247/http://www.vanderstel.com/Docs/simstel.htm |date=27 September 2007 }}'', besoek op 1 Mei 2007</ref> == Familie == Simon Van der Stel het in [[Amsterdam]] skool gegaan waar hy ook met Johanna Jacoba Six getroud is.<ref name="Baldwin">[http://www.mainlesson.com/main/displayarticle.php?article=christmas The Baldwin Project]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&book=south&story=derstel1 THE HOUSE OF VAN DER STEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713164053/http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&book=south&story=derstel1 |date=13 Julie 2007 }}</ref> Van der Stel en Six het saam ses kinders gehad, maar dit was nie 'n gelukkige huwelik gewees nie en sy sou hom later nie vergesel na die Kaap toe nie. Haar suster, Cornelia, het wel saam gegaan.<ref name="vds.com" /> Sy vier seuns was [[Lodewyk van der Stel]], [[Willem Adriaan van der Stel]], [[Francois van der Stel]] en [[Hendrik van der Stel]].<ref>''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967</ref> In die [[Frans-Nederlandse Oorlog]] van [[1672]] (die rampjaar) tussen [[Engeland]] en [[Frankryk]] het van der Stel diens gedoen as Kaptein.<ref name="vds.com" /> Hoewel hy nie in diens was van die [[VOC]] nie, is Van der Stel in [[1679]] deur die [[Here XVII]] as kommandeur van die Kaap aangestel. Hy is as Kommandeur en nie as Goewerneur aangestel nie omdat die aanstelling buite oorlogstyd plaasgevind het.<ref name="vds.com" /> '''Simon''' was 'n klein, donker man, baie energiek en buitengewoon bekwaam. Met sy skerpsinnigheid, gesonde oordeel en sterk vaderlandsliefde was hy voortdurend besig om die Kaap in die gees van die Nederlandse tradisies te ontwikkel. Hy was verantwoordelik vir die versnelde uitbreiding van die kolonie en die verbetering van die landbou. Belangrike bestuursveranderinge is teweeggebring en nuwe slaweregulasies het die lewenstoestande van dié deel van die bevolking grootliks verbeter. Sy belangstelling in die Kaap het dié van al sy voorgangers oortref. Dit het uiting gevind in die stigting van [[Stellenbosch]] (wat ook na hom vernoem is) in [[1680]], die opening van die distrik [[Drakenstein]] in [[1684]], die prospektering vir [[koper]] in [[Namakwaland]] in [[1685]], die daadwerklike hulp wat hy aan die [[Hugenote]] gegee het ná hulle aankoms aan die Kaap in [[1688]] en in sy aanmoediging van boomplanting. Die V.O.C. het hom tot goewerneur bevorder in [[1691]] uit waardering vir sy werk. Van der Stel het in [[1699]] op sy wynlandgoed [[Constantia]] Suid van [[Kaapstad]] afgetree toe hy die goewerneurskap aan sy seun Willem Adriaan van der Stel afgestaan het. Hy het daar gesterf op 24 Junie 1712. == Gebiedsuitbreiding == Van der Stel het op [[12 Oktober]] [[1679]] in die Kaap aangekom, twee dae voor sy 40e verjaardag. Hy was die tiende gesagvoerder aan die Kaap sedert die stigting van die nedersetting in [[1652]]. Sy twee voorgangers, [[IJsbrand Godske]] en [[Johan Bax van Herenthals|Johan Bax]], het die rang van goewerneur gehad en in [[1691]] is Van der Stel self tot die rang bevorder. Die Kaapse bevolking van 767, insluitende slawe en knegte, was in 1679 nog steeds nie selfversorgend nie en Van der Stel het opdrag van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] ontvang om nie net die skepe van voorrade te voorsien nie, maar ook om uitgawes te verminder en die nedersetting winsgewend te maak. Voedselproduksie vir eie gebruik sowel as vir voorsiening aan die retoervlote het dus voorrang geniet. Ten einde die graanproduksie te verhoog, het Van der Stel 'n beleid van gebiedsuitbreiding gevolg. Nuwe gebiede moes in gebruik geneem en deur vryburgers bewoon en bewerk word. Benewens die nedersetting aan die voet van Tafelberg was bewoning van die Kaap in daardie stadium beperk tot 'n veepos by Tijgerberg en die VOC se buiteposte by [[Hottentots-Holland]] en [[Saldanha]]. Vroeg in November [[1679]] het Van der Stel saam met lede van die Politieke Raad 'n tog na Hottentots-Holland onderneem. Tydens die reis het hy besluit om 'n nuwe nedersetting langs die Eersterivier te stig. Hy het die plek Stellenbosch genoem en die nuwe nedersetting, wat net deur vryburgers bewoon is, het so vinnig gegroei dat daar in [[1684]] reeds 40 gesinne gewoon het. In [[1685]] is 'n VOC-amptenaar as landdros in Stellenbosch aangestel. In die daaropvolgende jare het baie immigrante hulle langs die Bergrivier gevestig en in [[1687]] het die nuwe distrik Drakenstein tot stand gekom, gevolg deur [[Franschhoek]] in 1688. Van der Stel se beleid van uitbreiding is moontlik gemaak deur die VOC se besluit om die Kaap te bestendig en vryburgers uit [[Europa]] op gunstige voorwaardes daar te vestig. As deel van hierdie beleid het ongeveer 150 [[Franse Hugenote]] tussen 1687 en 1689 na die Kaap geïmmigreer. Van der Stel, wat baie patrioties was en die Kaap in 'n nuwe klein [[Nederland]] wou omskep, het die Franse nie toegelaat om 'n afsonderlike gemeenskap te vorm nie en hulle is spoedig deur die Nederlandse bevolking geassimileer (Hugenote). Van der Stel se uitbreidings beleid en persoonlike toesig oor die vryburgers het daartoe gelei dat 'n oorskot graan reeds in [[1681]] na [[Ceylon]] uitgevoer kon word. Van der Stel het ook 'n belangstelling in die wynbedryf by die "vryburgers” aangewakker. Kaapse wyn is na [[Batavia]] en Nederland uitgevoer, maar het nie hoë pryse behaal nie. == Verfraaiing == Onmiddellik na sy aankoms het Van der SteI die Kompanjiestuin verbeter. Die tuin is nuut uitgelê, met akkers omhein en met verloop van tyd is 'n groot aantal inheemse en uitheemse gewasse geplant. Hy het jong boompies uit die tuin aan die vryburgers beskikbaar gestel en hulle aangemoedig om soveel moontlik bome, veral eike, te plant. Later, toe die inheemse bome baie uitgedun geraak het, het Van der Stel elke boer verplig om 100 eikebome te plant. Op die manier het hy bygedra tot die verfraaiing van die Kaap, wat ook vir die VOC van groot belang was. Op aandrang van kommissaris [[Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein|Hendrik Adriaan van Reede]], wat die Kaap in [[1685]] besoek het, het Van der Stel ook die slordige boustyl aan die Kaap verbeter. Huise sowel as buitegeboue moes van klip gebou word en die mure moes met klei toegemessel en met kalk afgewit word. In dié opsig het hy 'n bydrae gelewer tot die ontwikkeling van die [[Kaaps-Hollandse Styl|Kaaps-Hollandse]] boustyl. Hy het die voorbeeld gestel deur sy eie landgoed, [[Constantia]], tot 'n spoglandgoed te ontwikkel. == Ontdekkingstogte == Vanweë sy begeerte om die Kaap winsgewender te maak, was Van der Stel voortdurend op soek na minerale. Toe daar geen minerale in die nabyheid van die skiereiland gevind is nie, het hy in [[1685]] by kommissaris Van Reede toestemming gekry om self 'n ekspedisie na [[Namakwaland]] te lei. Reeds in [[1681]] het Namakwas, lede van 'n Khoi-stam, na die kasteel gekom en kopererts aan Van der Stel getoon. Volgens hulle was daar baie koper in die gebied waar hulle vandaan gekom het. In 1683 het ene [[Olof Bergh]] van 'n ekspedisie na die noorde teruggekeer en ook erts saamgebring. Van der Stel se ekspedisie het die Kaap in Augustus 1685 verlaat en in Januarie [[1686]] teruggekeer. Hoewel die sogenaamde Koperberge wel ontdek is, kon die koper nie ontgin word nie: dit was te ver van 'n hawe en daar was geen vuurmaakhout in die omgewing om die erts te smelt nie. Die ekspedisie was nogtans van groot waarde omdat baie kennis oor die binneland ingesamel en groot dele gekarteer is. In 1689 het [[Isaq Schrijver]] 'n ekspedisie ooswaarts na die omgewing van die teenswoordige [[George]] onderneem en met die lnkwas, 'n Hottentotstam, kontak gemaak. Schrijver het met waardevolle kennis oor die Hottentotte, maar ook oor die Xhosas en die San teruggekeer. Dit was uit Schrijver se verslag duidelik dat die San vir die Blanke nedersetters groter gevaar ingehou het as die [[Khoikhoi|Khoi]]. == Slawe == Met Van der SteI se koms na die Kaap was daar 191 slawe, van wie baie in diens van die VOC was. Slawe is vir die eerste keer in 1658 ingevoer, kort nadat die vryburgers hul plase ontvang het. In [[1685]] het kommissaris Van Reede bloedvermenging aan die Kaap verbied en huwelike tussen Nederlanders en vrygestelde slavinne kon plaasvind slegs wanneer die slawe in 'n Nederlandse vader gehad het. Hy het ook bepaal dat slawekinders nie saam met die Blanke kinders kon skoolgaan nie, maar deur hul eie leermeesters onderrig moes word. Hy het Van der Stel opdrag gegee om toe te sien dat die omstandighede van die Kaapse slawe verbeter moes word deur beter huisvesting en kleding. == Politieke Raad == Die samestelling van die Politieke Raad, wat sedert die dae van Van Riebeeck die Kaap se enigste bestuursliggaam was, is op aanbeveling van Van Reede gewysig. Die Raad het sy geregtelike gesag verloor en 'n Raad van Justisie is in die lewe geroep waarin twee burgerrade ook sitting gehad het. Die Politieke Raad het voortaan uit agt lede bestaan, naamlik die kommandeur, die sekunde, die tesourier, die hoofkoopman, die boekhouer, die [[fiskaal]] en die twee hoogste militêre offisiere. == Goewerneurskap == Van der Stel het groot lof ontvang van die kommissarisse wat die Kaap gereeld besoek het. Veral Hendrik Adriaan van Reede was tevrede met alles wat hy vermag het. Die veestapel van die VOC het grootliks vermeerder en in 1685 is byvoorbeeld 'n koringoes van 2 400 mud verkry. Die streng dissipline wat hy gehandhaaf het en die swaar strawwe wat hy oneerlike amptenare opgely het, het ook Van Reede se goedkeuring weggedra, hoewel die kommissaris hom gemaan het om sy ondergeskiktes nie té hooghartig te behandel nie. Van der Stel het nie die vryburgers óf die [[Franse Hugenote]] baie vryheid toegelaat nie, en hoewel hy nie juis vyande aan die Kaap gehad het nie, was hy nie besonder bemind nie. Die VOC het Van der Stel egter voortdurend gekritiseer, veral oor sy persoonlike uitgawes, wat na die liggaam se mening te hoog was, en oor die aanstelling van sy seuns as VOC-amptenare. Weens die toenemende kritiek het Van der Stel se kinders die Kaap die een na die ander verlaat, totdat net een seun, Frans, oorgebly het. Die VOC het ook gekla dat die Kaap nog nie genoeg wins gelewer het nie en Van der Stel selfs daarvan beskuldig dat hy te min bome plant. Nogtans het hulle hom in 1691 tot goewerneur bevorder. Dit het bewys dat sy werk nie ongesiens verbygegaan het nie en was terselfdertyd 'n aanduiding daarvan dat die belangrikheid van die Kaap in die oë van die VOC toegeneem het. Toe Van der Stel op [[11 Februarie]] [[1699]] die goewerneurskap van die Kaap aan sy oudste seun, [[Willem Adriaan van der Stel|Wilhem Adriaen]], oorhandig, was die totale bevolking van die Kaap 1147. Dit was reeds duidelik dat die Kaap nie telkens deur 'n nuwe geslag VOC-amptenare gekoloniseer sou word nie, maar deur permanente vryburgers wat die kolonie as hul nuwe vaderland beskou het. In die laaste jare van Simon van der Stel se bewind het daar egter reeds spanning tussen die amptenare en die vryburgers ontstaan. Om vir hul karige lone te vergoed, het die amptenare toestemming van die VOC ontvang om grond in die Kaap te besit en self te boer. Die vryburgers het dit as onregverdige mededinging beskou. Sedert 1691 het Van der Stel self, ten koste van bestuursake, al hoe meer aandag aan sy landgoed, [[Constantia]], gewy. Die landgoed het oorspronklik as model vir die vryburgers gedien, maar het uiteindelik soveel geproduseer dat hulle Van der Stel as 'n gevaarlike mededinger beskou het. Nadat hy afgetree het, het Van der Stel hom permanent op Constantia gevestig en in die Kaap aangebly tot met sy dood op [[24 Junie]] [[1712]]. == Herdenking == Die [[Laerskool Simon van der Stel]] in [[Wynberg]] herdenk jaarliks sy geboortedag met 'n muntlegging ten bate van ''[[Die Burger]]'' se Kersfonds. In die dorp wat sy naam dra, [[Stellenbosch]], is sy verjaardag jaarliks feestelik herdenk met 'n optog deur die strate, feesviering op [[Die Braak]] ('n grasplein in die middel van die dorp), en papegaaiskiet met 'n [[Voorlaaier (geweer)|voorlaaier]] op [[Papegaaiberg]], waar skyf geskiet is na 'n hout papegaai. == Sien ook == * [[Lys van kommandeurs en goewerneurs van die Kaapkolonie]] * [[Kommandeur]] == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409699}}, volume 28, bl. 11 - 14 *[[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]], ''Encyclopedia of Southern Africa, Juta and Company Limited, Kaapstad, 1978.'' * KENNIS,  vol 8, 1980, bl. 1474-1475, {{ISBN|0 7981 0830 4}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{beginboks}} {{opvolgboks| voor=Homself (as kommandeur)| titel=Goewerneur van die [[Kaapkolonie|Kaap de Goede Hoop]]| jare= [[1 Junie]] [[1691]] – [[11 Februarie]] [[1699]]| na=[[Willem Adriaan van der Stel]]}} {{opvolgboks| voor=[[Hendrik Crudop]]| titel=Kommandeur van die [[Kaapkolonie|Kaap de Goede Hoop]]| jare= [[12 Oktober]] [[1679]] – [[31 Mei]] [[1691]]| na=Homself (as goewerneur)}} {{eindboks}} {{Kommandeurs en Goewerneurs van die Kaapkolonie|state=autocollapse}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van der Stel, Simon}} [[Kategorie:Nederlandse kommandeurs en goewerneurs van die Kaapkolonie (VOC)]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]] [[Kategorie:Stellenbosch]] [[Kategorie:Mense in die 17de eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1639]] [[Kategorie:Sterftes in 1712]] 7hd7xc1i3ev34fu7p4fwq65jk8uyaho 0 26041 2978747 2862349 2026-10-14T03:04:16Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978747 wikitext text/x-wiki In die '''immunologie''' word 'n studie gemaak van die verdedigingsmeganisme wat [[Gewerweldes|werweldiere]] in staat stel om hulle te beskerm teen die skadelike uitwerking van siekteveroorsakende [[Mikro-organisme|mikroörganismes]] soos virusse en [[bakterie]]ë asook kankerselle. Hierdie verdedigingsmeganisme, wat die [[immuunsisteem]] genoem word, berus daarop dat vreemde organismes of verbindings deur die liggaam uitgeken en selektief uitgeskakel word. Daar is twee verskillende maniere waarop die immuunsisteem werk. In een geval, die sogenaamde humorale immuniteit, gee die aanraking met die vreemde organisme of verbinding aanleiding tot die produksie en vrystelling van [[Teenliggaam|teenliggame]]. Dit is hierdie teenliggame wat by 'n latere aanraking die vreemde organisme of verbinding ([[Antigene|antigeen]]) sal herken en daaraan bind sodat dit uitgeskakel of geneutraliseer kan word. Die tweede tipe immuniteit staan bekend as sellulêre immuniteit. Dit berus op die deelname van spesiale [[witbloedsel]]le wat deur die aanraking met 'n [[antigeen]] geaktiveer word om die antigeen by ʼn volgende ontmoeting te herken en onskadelik te stel. Watter van die twee immuunsisteme in werking kom, hang baie af van die antigeen. Die immunologie het reeds ʼn belangrike bydrae gelewer op die gebied van die moderne geneeskunde wat betref aspekte soos [[bloedoortapping]]s, [[inenting]], orgaanoorplantings, die behandeling van [[allergie]]ë, outoïmmuunsiektes en [[kanker]]. Ook in die studie van selle en veral seldifferensiasie is die studie van teenliggaamproduksie en die faktore wat daarin 'n rol speel, van groot belang. Die beginsel van inenting berus op die liggaam se vermoë om weerstand te bied teen [[infeksie]]s en siektes. Dit word die immuunrespons genoem. Die hoofelemente van kliniese '''immunologie''', naamlik allergieë, outo-immuniteit en oorplantingsimmuniteit, is binne 'n tydperk van twintig jaar ontdek, danksy nuwe kennis en vooruitgang op die gebied van selbiologie in die twintigste eeu. Dit het gelei tot die ontwikkeling van doeltreffende [[entstof|entstowwe]] teen voorheen verwoestende siektes soos [[Poliomiëlitis|polio]]. == Algemene immunologie == Immuniteit is die vermoë van die mens en dier waardeur vreemde organismes en stowwe wat die liggaam binnedring, onskadelik gestel word. Aanvanklik is vermoed dat slegs siekteveroorsakende mikroörganismes so ʼn beskermde reaksie kan uitlok, maar dit het later geblyk dat dit nie so is nie. Die meeste proteïene asook sommige nukleïensure en polisakkariedes kan 'n immunologiese reaksie in 'n geskikte gasheer uitlok en dus as antigene beskou word. Al voorwaarde is dat die gasheer die verbinding as vreemd moet identifiseer. Hierdie spesifieke immunologiese verweer moet onderskei word van nie-spesifieke reaksies soos [[fagositose]]. Tydens fagositose word [[Mikro-organisme|mikroörganismes]] wat die liggaam binnedring, opgeneem en verteer deur spesiale selle wat na die plek beweeg waar die mikroörganismes binnedring of versamel. Hierdie reaksie is nie-spesifiek en sal ook plaasvind wanneer die liggaam nog nooit vantevore met die betrokke verbinding in aanraking was nie. Daarteenoor is 'n immunologiese reaksie baie spesifiek teen ʼn bepaalde vreemde verbinding (antigeen) gerig en vind alleen plaas as die liggaam voorheen met die antigeen in aanraking was. Hierdie aanraking stel die liggaam in staat om bepaalde selle of teenliggame te produseer wat die antigeen onskadelik kan stel wanneer dit by 'n latere geleentheid die liggaam weer binnedring. Hierdie beginsel word by inenting toegepas deur die liggaam doelbewus bloot te stel aan 'n betreklik onskadelike vorm van die antigeen soos byvoorbeeld ʼn geïnaktiveerde virus. Hierdeur bou die liggaam beskerming op teen infeksie met die siekteveroorsakende vorm van dieselfde virus. == Antigene en teenliggame == Enige verbinding is potensieel antigenies en kan 'n [[immuunreaksie]] uitlok wanneer die atome op die oppervlak van die verbinding so gerangskik is dat dit verskillend is van die van die normale verbindinge van die gasheer. Dit is egter ook noodsaaklik dat die antigeen 'n bepaalde molekulêre grootte moet hê. [[Makromolekulêre samestelling|Makromolekule]]<nowiki/>s soos proteïene is gewoonlik goeie antigene, maar baie klein molekules glad nie. Dit is egter nie as gevolg van 'n gebrek aan spesifisiteit vir klein molekules nie, want as so 'n klein molekule aan 'n groot proteïenmolekule gekoppel word, word daar wei 'n teenliggaam geproduseer wat spesifiek teen die klein molekule gerig is. Sulke klein molekules word haptene genoem. Verskeie [[haptene]] kan op een makromolekule gelokaliseer word en daar sal 'n immuunreaksie teen elkeen uitgelok kan word. Die [[teenliggame]] wat teen een enkele antigeen geproduseer word, is geensins almal dieselfde nie en dikwels word 'n baie heterogene versameling teenliggame gevorm. Elkeen van die teenliggame bind aan of kombineer met 'n baie spesifieke plek op die antigeenmolekule. Sulke plekke word antigeniese determinante genoem en by die meeste makromolekules kan 'n hele aantal onderskei word. Alle teenliggame is proteïene en staan bekend as immunoglobuliene (lg). By die mens kan 5 verskillende klasse van [[immunoglobuliene]] onderskei word, naamlik IgG, IgA, IgM, IgD en IgE. Hoewel elke tipe sy eie kenmerkende struktuur besit, is daar baie belangrike eienskappe wat eie is aan die samestelling van al die immunoglobulienklasse. Die IgG-tipe is die algemeenste en tussen 75 en 80 % van alle Ig-proteïene behoort tot die klas. Die struktuur van IgG is ook baie volledig bestudeer. Die verbinding het 'n molekulêre gewig van ongeveer 150 000 en bestaan uit 2 identiese ligte [[aminosuurkettings]] (peptiede) met 'n molekulêre gewig van 23000 en 2 identiese swaar kettings met 'n molekulêre gewig van 53 000. Die kettings is aanmekaar gekoppel, waardeur 'n Y-vormige struktuur gevorm word. Die 2 boonste arms van die Y bestaan elk uit 'n kort ketting wat oor sy volle lengte aan ongeveer die helfte van een van die swaar kettings gekoppel is. Elke deel van die 2 swaar kettings wat nie aan die ligte ketting verbind is nie, is ook oor hulle volle lengte aanmekaar vasgeheg en dit maak deel uit van die been van die Y-struktuur. Hierdie besondere simmetriese struktuur is die sleutel tot die geheim van die manier waarop teenliggame werk. Die ligte en swaar kettings het elk ʼn veranderlike en 'n konstante gedeelte in hulle aminosuursamestelling. Die konstante gedeelte bepaal die eienskappe wat eie is aan alle IgG-molekules, terwyl die veranderlike gedeelte (ongeveer die helfte van die lengte van 'n ligte ketting) die groot spesifisiteit van die molekule bepaal. Die veranderlike dele van die swaar en Iigte kettings is gekoppel en maak in altwee gevalle die boonste gedeelte van die Y-struktuur uit. Dit is ook hier waar die binding van die teenliggaam aan die antigeniese determinant plaasvind. IgG is die belangrikste teenliggaam wat betrokke is by die bestyding van mikroörganismes soos virusse en bakterieë. IgM het 'n soortgelyke funksie, maar dit is 'n veel groter molekule met 'n molekulêre gewig van ongeveer 900 000 en lyk baie soos 51gG-molekules wat aan die onderpunt van die Y-struktuur aanmekaar gekoppel is. As 'n liggaam met ʼn vreemde antigeen in aanraking kom, word daar eers IgM geproduseer. Hierdie IgM word later vervang of aangevul deur IgG of IgA. IgA kom hoofsaaklik in seroslymerige afskeidings voor en is betrokke by die beskerming van eksterne liggaamsdele. IgD se funksie is nog onbekend, terwyl lgE moontlik betrokke is by bepaalde allergiese reaksies, so as byvoorbeeld hooikoors en allergieë. == Humorale immuniteit == Teenliggame word geproduseer deur selle van die limfsisteem waartoe onder meer die limfkliere, die milt en timus, behoort. Die limfselle kan in 2 groepe ingedeel word, naamlik die timusafhanklike selle of T -selle (CT-limfosiete) of die B-selle (B-limfosiete). Dit is die B-selle wat die teenliggame produseer wat betrokke is by humorale immuniteit. Die selle word veral aangetref in die kors van die limfkliere waar hulle dig opmekaar gepak voorkom en follikels vorm. Wanneer die B-sel in aanraking kom met 'n antigeen, bind die antigeen hom aan ʼn immunoglobienreseptor op die oppervlakte. Die B-sel word hierdeur geaktiveer tot verdeling en ondergaan 'n aantal aanpassings waardeur 'n sogenaamde plasmasel gevorm word. Hierdie plasmaselle kan teenliggame van 'n enkel [[anti-geenspesifisiteit]] produseer in ʼn tempo van tussen 3 000 en 30 000 [[Molekuul|molekules]] per sel per sekonde. Wanneer 'n liggaam vir die eerste keer met 'n antigeen in aanraking kom, word hoofsaaklik IgM gevorm, maar na 'n paar weke word die IgM-sintese vervang deur die van IgG. By die tweede aanraking met dieselfde antigeen word die immuunreaksie baie versterk. Waarskynlik het daar na die eerste aanraking 'n soort immunologiese geheue ontstaan in die vorm van geheueselle wat in die bloedstroom bly sirkuleer en na herkenning van die antigeen direk met teenliggaamproduksie kan begin. Hoe elimineer teenliggame vreemde antigene soos byvoorbeeld bakterieë of virusse wat die liggaam binnedring? Die eerste stap is dat die teenliggaam hom aan die antigeen, byvoorbeeld 'n bakteriële sel, bind. Een gevolg hiervan is dat die antigeen-teenliggaamkompleks hierdeur meer vatbaar gemaak kan word vir opname en vertering deur die sogenaamde opruimselle of fagosiete. 'n Tweede tipe reaksie het te doen met die binding van komplement, 'n hittelabiede groep proteïene wat in die bloed voorkom. Hierdie [[proteïen]]e kan hulle aan ʼn antigeen-teenliggaam kom pleks bind en so 'n aantal ensieme aktiveer waardeur die lise van 'n antigeen, byvoorbeeld 'n bakteriële sel, bewerkstellig kan word. In die verband is IgM baie meer doeltreffend as IgG. 'n Derde manier waarop teenliggame werk, is deur 'n belangrike struktuurelement van die betrokke organisme te blokkeer. By virusse kan dit byvoorbeeld gebeur dat die teenliggaam die proteïenantigeen wat betrokke is by selabsorpsie sal blokkeer. Hierdeur word verhinder dat die virus kan groei en is die virus dus doeltreffend geneutraliseer. == Sellulêre immuniteit == Die T –sellimfosiete is betrokke by sellulêre immuniteit. Hierdie selle sirkuleer in die limfatiese weefsel en bevat net soos die 8-selle spesifieke reseptors op hulle oppervlak waaraan die antigene hulle kan bind. Die molekulêre aard van die reseptors is nag onbekend. Die T -selle word ook deur binding met die antigeen gestimuleer tot verdeling en differensiasie. Hierdie differensiasie lei tot 'n nageslag van verskillende tipes sogenaamde effektorselle. Een van hierdie tipes is die sitotoksiese selle ("killer cells") wat regstreeks betrokke is by die uitwissing van vreemde selle in die liggaam. Dit is hierdie selle wat 'n belangrike rol speel by die verwerping van oorgeplante organe. Omdat die sellulêre verdedigingsmeganisme baie vinniger reageer wanneer die liggaam vir 'n tweede keer met ʼn bepaalde antigeen in aanraking kom, sal 'n tweede oorgeplante orgaan dikwels nog vinniger verwerp word as die eerste. [[Sellulêre immuniteit]] speel ook ʼn baie belangrike rol in die verdedigingsmeganisme teen skimmels, virusse, bakterieë en ander mikroörganismes, asook by bepaalde allergiese reaksies. Daar is een tipe effektorsel wat 'n rol speel by humorale immuniteit deur die differensiasie in verdeling van B-selle te aktiveer wanneer die B-selle met 'n antigeen in aanraking kom. Die aard van die aktivering is egter nog onbekend. == Monoklonale teenliggame == Een van die belangrikste onlangse ontwikkelings in die immunologie is die ontdekking van 'n tegniek waardeur enkel monospesifieke teenliggame op groot skaal geproduseer kan word. Elke B-sel wat na binding met 'n antigeen gestimuleer word tot die vorming van teenliggaamproduserende selle, maak slegs een enkele tipe teenliggaam. As een antigeen 'n immuniteit uitlok waarin byvoorbeeld 20 verskillende teenliggaampies geproduseer word, dan word elke teenliggaamtipe deur ʼn afsonderlike B-sel gesintetiseer, Dit was nooit moontlik om sulke B-selle vir 'n lang tyd buite die liggaam aan die lewe te hou of te laat groei nie. In 1975 het Kohler en [[Milstein]] egter ‘n tegniek ontwikkel wat dit wel moontlik maak. Die metode berus daarop dat, na daging met 'n antigeen, die B-selle versmelt tot miëlomaselle. Hierdie miëlomaselle is teenliggaamproduserende plasmaselle wat kwaadaardig geword en maklik in ʼn laboratorium gebêre en gekweek kan word. Na die versmelting sal die hibriedselle (hibridomas) die immunoglobuliene van sowel die normale as die mieloma-ouerselle produseer. Die hibridomas is geneties stabiel en alle nageslagselle sal teenliggame van ʼn bepaalde spesifisiteit bly produseer. Die selle kan ook goed gebêre word en kan dus gebruik word as 'n deurlopende bron van groot hoeveelhede monospesifieke teenliggame. Die tegniek het reeds 'n groot invloed gehad op die immunologiese navorsing op virusse en ander infeksie-organismes. Dit word ook toegepas in die studie van [[tumorantigene]] sowel as [[oorplantingsantigene]]. Ook verskaf dit die beste manier om die struktuur en presiese samestelling van teenliggame te bestudeer. Ook op kliniese gebied kan monoklonale teenliggame potensieel met groot welslae toegepas word. == Menslike immunopatologie == Die [[immunopatologie]], dit wil sê die wetenskap van siektes wat met immunologiese prosesse in verband staan, het sedert die vyftigerjare baie vinnig ontwikkel. In die immunopatologie word antigene op grond van oorsprong onderskei. Antigene wat afkomstig is van ʼn individu uit 'n ander spesie, staan bekend as [[heteroloë]] of soortvreemde antigene. Antigene van ʼn ander individu in dieselfde spesie is homoloë of allogene antigene, terwyl antigene van dieselfde individu as outoloë antigene bekend staan. == Heteroloë antigene == Reaksies teen heteroloë antigene word allergiese reaksies genoem. Die bekendste is atopiese anafilakse, wat onder meer ter sprake is by asma en hooikoors. Sulke antigene kan afkomstig wees van bronne soos die velskilfers van diere, die stuifmeel van grasse, voedselbestanddele, medisyne, ensovoorts. 'n Eerste aanraking met so 'n antigeen lei tot sensitisasie van 'n aantal van die klein limfosiete en dit is slegs met die volgende blootstelling dat 'n sterk reaksie soos anafilakse uitgelok word. In hierdie reaksie bind die antigeen hom eers aan die immunoglobuliene IgE op die oppervlak van 'n mas-sel of ʼn basofiel-Ieukosiet ('n witbloedsel), wat in die slymvliese van die lugweë of oë voorkom. Hierna stel die selle sekere chemiese stowwe, soos onder meer histamien, serotonien en kinien vry, wat verantwoordelik is vir die allergiese siekteverskynsels. Immuunkomplekssiektes word veroorsaak deur 'n ander verskynsel, naamlik die presipitasie van 'n kompleks bestaande uit antigeen, teenliggaam en 'n aantal serumproteïene, wat komplement genoem word. Hierdie kompleks kan deur fagositose opgeneem en vernietig word. Dit gebeur egter dat daar tydens die opruimingsproses ensieme vrygestel word wat weefselbeskadiging tot gevolg kan hê. As daar 'n oormaat teenliggaam teenwoordig is, presipiteer die komplekse dadelik en bly die reaksie beperk tot die plek waar die antigeen die liggaam binnegedring het. Dit staan bekend as [[Arthus se verskynsel]] na aanleiding van [[Marice Arthus]] (1862-1945), wat in 1903 die reaksie kon aantoon na die onderhuidse inspuiting van konyne met soortvreemde antigene. As die antigeen in oormaat is, word oplosbare komplekse gevorm wat oor die hele liggaam kan versprei en ʼn algemene siektebeeld tot gevolg kan hê. Hierdie verskynsel kan voorkom na 'n inspuiting met byvoorbeeld heteroloë serum. Na ongeveer 10 dae ontwikkel simptome van serumsiektes soos koors, limfkliervergroting en 'n vergrote milt. As die liggaam reeds vantevore met die vreemde serum in aanraking was, kan die reaksie baie ernstig wees. Heteroloë antigene kan ook ʼn sogenaamde vertraagde hipersensitiwiteitsreaksie uitlok. Die verskynsel openbaar hom gewoonlik een tot twee dae na aanraking met ʼn antigeen. Dit is 'n sel-bemiddelde reaksie waarin T -selle geaktiveer word tot seldeling en die vrystelling van sekere stowwe wat ander mononukleêre selle in die bloed aantrek sodat daar 'n sellulêre reaksie ontstaan. Die reaksies is hoofsaaklik beperk tot die vel. Voorbeelde van die verskynsel is kontakdermatitis en ander veluitslae wat veroorsaak word deur byvoorbeeld nikkel of chroom, asook 'n oorgevoeligheid vir bakteriële proteïene. Van laasgenoemde reaksie word gebruik gemaak by die diagnostiese velreaksie vir tuberkulose (Mantoux-toets). == AIlogene antigene == Reaksies teen antigene van ander individue van dieselfde spesie (honoloë of allogene antigene) is van belang by bloedoortappings en oorplantings. Die teenwoordigheid van die antigene word erflik vasgelê. Bloedgroep-antigene is teenwoordig in rooi- en witbloedselle en in die bloedplaatjies. Wanneer die ontvanger van 'n bloedoortapping teenliggame besit teen 'n bloedgroep-antigeen van die donor, ontstaan 'n immunologiese reaksie wat tot 'n verhoogde afbraak van die rooibloedselle of bloedplaatjies aanleiding gee. Dit kan gepaard gaan met 'n heftige [[koors]] en anafilaktiese reaksie. Terwyl humorale immuniteit by bloedoortappings 'n rol kan speel, is daar by die oorplantingsreaksie sprake van sowel humorale as sellulêre reaksies. Die reaksies is gerig teen die antigene in die oorgeplante orgaan (die oorplantingsantigene). 'n Aantal dae of weke na die orgaanoorplanting dring geïmmuniseerde T -limfosiete die nuwe orgaan binne en veroorsaak uiteindelik die afsterwe van die orgaan. Die meganisme is dieselfde as die van die vertraagde hipersensitiwiteit. As daar in die bloed reeds teenliggame teen die oorplantingsantigene sirkuleer, kan 'n oombliklike verwerpingsreaksie plaasvind. Tot die oorplantingsantigene behoort die bloedgroep-antigene A en B asook die antigene van die HL-A-sisteem. Die HL-A-antigene kan baie varieer. By orgaanoorplantings word gepoog om te verseker dat die AB-groepe van die ontvanger en donor dieselfde is, terwyl die HL-A-antigene sover moontlik moet ooreenkom. == Outoloë antigene == Die liggaam reageer onder normale omstandighede nie teen sy eie, dit wil se outoloë, antigene nie. Daar kan egter as gevolg van byvoorbeeld ʼn virusinfeksie, medisyne of gewasse veranderings in die liggaamsproteïene plaasvind. Dan is dit moontlik dat die proteïene as vreemd beskou sal word en ʼn immunologiese reaksie sal uitlok. Die verskynsel word 'n outoïmmuun-reaksie genoem en gewoonlik is daar geen duidelike oorsaak bekend nie. Onder sulke idiopatiese outoïmmuun-siektes behoort onder meer siektes van die [[skildklier]], die [[paratiroïedklier]], [[maag]], [[lewer]] en [[vel]]. Die reaksie is normaalweg sellulêr en die geïmmuniseerde T –selle veroorsaak 'n ontstekingsreaksie in die betrokke orgaan. Benewens die sellulêre reaksie word daar ook teenliggame geproduseer wat dikwels in die diagnose van die siekte gebruik word. 'n Aantal idiopatiese outoïm-muunsiektes kan verspreid oor die hele liggaam voorkom. Vroeër is die term kollageensiekte gebruik omdat die vernietiging van die kollageenbindweefsel dwarsdeur die liggaam een van die belangrikste kenmerke van die siekte is. Onder die kollageensiektes behoort onder meer [[rumatoïede artritis]] ('n soort kroniese rumatiek) en sistematiese lupus erythematosus (SLE), ʼn siekte wat gekenmerk word deur ʼn veluitslag. By altwee die outoïm-muunsiektes sirkuleer daar antigeen-teenliggaamkomplekse in die bloed wat uiteindelik in die weefsels van die liggaam presipiteer, waar dit tot ontsteking aanleiding gee. By [[rumatoïede artritis]] bestaan die kompleks uit 'n antigeen van endogene IgG, wat gekomplekseer is met 'n sirkulerende IgM-teenliggaam. Hierdie immuunkompleks presipiteer hoofsaaklik in die gewrigte, waar dit gewrigsontsteking veroorsaak. By SLE bestaan die immuunkompleks uit nukleïensure en [[anti-nukleïensuur-teenliggame]] sowel as komplement. Verskeie organe kan deur die siekte aangetas word. Een algemene kenmerk is 'n vlekagtige uitslag met 'n verhewe rooi rand op die gesig. In sy akute vorm kan dit inflammatoriese letsels van die hart, niere, ensovoorts veroorsaak. Die idiopatiese outoïmmuunsiektes kom meer dikwels by vroue voor en het 'n voorkeur vir bepaalde families. In die behandeling teen ongewenste immunologiese reaksies word daar van kortikosteroïede gebruik gemaak asook van immuunonderdrukkende middels soos [[asatiobrien]] en siklofosfamied. Om die sellulêre verwerpingsreaksie by [[Hartoorplantings|hartoorplanting]]<nowiki/>s teen te werk, word [[antilimfosietserum]] gebruik. == Immuungebreksiektes == Daar is verskeie versteurings wat 'n gebrekkige immuniteit tot gevolg het. Die aangebore versteurings is dikwels baie ernstig en noodlottig, veral as sowel die sellulêre as humorale immuniteit te kort skiet. 'n Gebrekkige humorale immuniteit kan ook in 'n later stadium opduik as gevolg van siektes wat met 'n groot verlies aan proteïene gepaard gaan, of in die laaste stadium van bepaalde vorme van kanker. Die gevolg is dikwels 'n noodlottige vatbaarheid vir infeksies. Soms vind daar 'n sterk vermeerdering plaas in die sintese van slegs een tipe immunoglobuliene. Omdat die oormatige sintese van sulke proteïene (para-proteïene) dikwels plaasvind ten koste van die sintese van ander immunoglobutiene, lei dit tot ʼn gebrekkige immuniteit. 'n Voorbeeld van die siekte is [[Waldenström se siekte]], waarin IgM in oormaat geproduseer word. Dit kan ook voorkom dat die immunologiese gebrek by die produksie van T –selle geleë is. Dit veroorsaak 'n gebrekkige sellulêre immuunrespons met 'n verhoogde vatbaarheid vir virus en bakteriële intrasellulêre infeksies. Humorale vorme van immuungebrekkigheid kan soms bekamp word deur die toediening van immunoglobuliene. Daar is egter geen bekende terapie vir gebreke in sellulêre immuniteit nie. == Kanker == Immunologiese prosesse speel ook 'n rol by die groei van kwaadaardige gewasse. By baie menslike tumors kom daar spesifieke antigene op die selmembraan voor, waarteen 'n humorale en ʼn sellulêre immunologiese reaksie uitgelok kan word. Sulke reaksie kan belangrik wees vir die bekamping van nuwe kankergewasse. Oormatige groei van so ʼn kankergewas kan die gevolg wees van 'n gebrek in die immunologiese verdedigingsreaksie en 'n gebrekkige sellulêre immuniteit. 'n Ander verklaring waarom kankerselle in baie gevalle nie immunologies in toom gehou kan word nie, is die verskynsel van toleransie vir bepaalde tumor-antigene. ʼn Soortgelyke toleransie kan by diere opgewek word. 'n Derde moontlikheid is as die tumorsel immunologies beskerm word deur antigeen-teenliggaam-komplekse wat om die sel saampak. Verskeie middels is uitgetoets vir hul vermoë om die liggaam se immunologiese weerbaarheid teen [[kankerselle]] te versterk. Een daarvan is BGG, ʼn entstof wat gebruik word vir inenting teen tuberkulose. Omdat hierdie entstof 'n groot toename in die aantal fagositiese selle meebring, kan dit onder sekere omstandighede 'n gunstige uitwerking op die liggaam se weerbaarheid teen [[tumorselle]] hê. Op die oomblik is die vooruitsigte vir die ontwikkeling van 'n baie doeltreffende [[kankerimmunoterapie]] nie baie belowend nie. == Oorsig == Tot in [[1930]] was daar baie min oor die immuunstelsel bekend. Wetenskaplikes het geweet dat die liggaam op infeksie en immunisasie reageer, maar selfs groot geeste soos [[Edward Jenner]] en [[Louis Pasteur]] het nie die werking van hul entstowwe verstaan nie. Die eerste ontdekking van elemente van die immuunstelsel is in [[1890]] gemaak toe [[Emil von Behring]] en Kitasato Shibasoburo 'n teengif teen [[witseerkeel]] ontwikkel en in die proses teenliggame ontdek het. Min of meer dieselfde tyd het Elie Metchnikoff die fagosiete ontdek. Dit het aanleiding gegee tot die opbloei van nuwe kennis in hierdie veld. Navorsers het byvoorbeeld gevind dat daar verskillende teenliggaam-molekules bestaan en dat een van hierdie molekules, wat immunoglobien E (IgE) genoem word, verband hou met allergieë. Die hoofelemente van kliniese immunologie, naamlik allergieë, outo-immuniteit en oorplantingsimmuniteit, is binne 'n tydperk van twintig jaar ontdek, danksy nuwe kennis en vooruitgang op die gebied van selbiologie in die twintigste eeu. [[Elektronmikroskopie]] het navorsers in staat gestel om die fyn strukture van die sel visueel te ondersoek en die werking van selle te verstaan. Terselfdertyd het genetiese navorsing gewys hoe die DNS die produksie van proteïene en ensieme reguleer – en op dié wyse het navorsers begin verstaan hoe die selle van die liggaam hulself teen infeksies en beserings beskerm. Waar die woord immuniteit aan die begin van die eeu net verwys het na die manier waarop die liggaam weerstand bied teen 'n aanval deur parasiete of mikro-organismes, het navorsers nou begin besef dat immunologie en immuniteit in werklikheid 'n baie wyer veld dek en dat dit inderwaarheid al die meganismes behels wat die liggaam in sy geheel beskerm. Dit het gelei tot die ontdekking van die sogenaamde sellulêre immuunstelsel, wat uit limfosiete bestaan. Dit het ook duidelik geword dat 'n hele verskeidenheid siektes veroorsaak word deur aangebore gebreke in sekere limfosiete. Die eerste hartoorplantings in die laat 1960's, en gepaardgaande orgaanverwerping, het veral stukrag aan navorsing op die immuunstelsel verleen – en terselfdertyd 'n lekebelangstelling in immunologie aangewakker. Daar is gevind dat sekere siektes – wat bekend staan as outo-immuunsiektes – veroorsaak word wanneer die mens se immuunstelsel sy eie selle aanval. Voorbeelde van sulke siektes is rumatoïedartritis, [[veelvuldige sklerose]] en sekere vorme van diabetes. Eritroblastose, oftewel Rh-siekte, is 'n ander bekende immuunsiekte. Dit kom voor in babas en veroorsaak kort vóór of net ná die geboorte [[geelsug]], [[bloedarmoede]], breinskade en sterftes. Danksy ons kennis van die immuunstelsel word Rh-siekte vandag teëgewerk met inspuitings wat teenliggaampies bevat teen die Rh-faktor. Dit kan ook gebeur dat virusse 'n sel binnedring en in 'n sluimerende toestand in die sel bly voor dit jare later opvlam. Daar word vermoed dat dit die onderliggende oorsaak van sekere kankers kan wees. Verworwe immuniteitsgebreksindroom ([[Vigs]]) word veroorsaak deur 'n virus ([[MIV]]) wat na 'n lang periode van sluimering opvlam en die liggaam aanval. Die normale immuunrespons kan in twee afdelings verdeel word: == Aangebore immuniteit == Hierdie tipe van immuniteit word vertoon deur 'n wye verskeidenheid van plante en dierelewe en is meer algemeen van aard. Sodoende onderskei ons: * Gewone anatomiese skanse soos die vel en slymvliese * Komplement fiksasie deur 'n biochemiese kaskade van effekte om indringers te neutraliseer * Inflammasie waar selle sitokiniene afskei in respons op skade. Hierdie sitokiniene lei tot inflammasie met bv neutrofiele en ander selle wat deur fagositose die kieme kan uitskakel. * Prosesse wat die Verworwe imuunstelsel aktiveer. == Verworwe (Aanpasbare) immuniteit == Hierdie gedeelte van die immuunrespons word grootliks hanteer deur limfosiete * Limfosiet produksie Limfosiete word in die beenmurg (B limfosiete) en in die timus (T limfosiete) produseer. Naiewe T limfosiete met 'n wye spektrum van antigeen herkenning word vrygelaat en in die sirkulasie versprei op soek na vreemde antigene. * Herkenning van patogene Kieme word deur die gewone sellulêre prosesse verteer en hul antigene word dan blootgestel op die selwande aan die sirkulerende limfosiete. Afhangende van die bron van die antigeen (intra- of ekstraselluler) word sitotoksiese T-selle (CD8; "Killer T cell" in Engels) of T-helperselle (CD4; "Helper T cell" in Engels) nou geaktiveer * Uitskakeling Sitotoksiese T-selle val besmette selle aan en vernietig hulle dan deur direkte sel bemiddelde immuniteit. Anders word die B selle geaktiveer na plasmaselle deur die T-helperselle om imuunglubuliene (Ig) te produseer wat dan aan die antigene bind en hulle so uitwis. * Geheue Na 'n aanvanklike infeksie bly daar genoeg B selle oor om met die volgende infeksie 'n sekondêre imuunrespons te inisieer wat gou lei tot herstel. == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409524}} band == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Immunology}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geneeskunde]] [[Kategorie:Immunologie]] ai5rhq5nlq4m42891l9iganq6wi0zzc 4 27153 2978567 2977785 2026-10-13T13:01:00Z Aliwal2012 39067 Ivan Henry Meyer' 2978567 wikitext text/x-wiki <!-- Wysig asseblief slegs hieronder --> {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Ivan Meyer | beeld = Ivan Meyer DA Deputy Federal Chairperson.jpg | beeldonderskrif = Meyer in 2010 | geboortenaam = Ivan Henry Meyer | geboortedatum = | geboortejaar = 1962 | geboortemaand = 3 | geboortedag = 28 | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfplek = | party = | nasionaliteit = | office = Federal Chairperson of the [[Democratic Alliance (South Africa)|Democratic Alliance]] | status = | leader = [[John Steenhuisen]] | term_start = 1 November 2020 | term_end = 12 April 2026 | predecessor = [[Athol Trollip]] | successor = [[Solly Msimanga]] | office1 = [[Government of the Western Cape|Western Cape Provincial Minister of Agriculture, Economic Development and Tourism]] | premier1 = [[Alan Winde]] | term_start1 = 23 May 2019 | term_end1 = | predecessor1 = ''Position established'' | office2 = [[Government of the Western Cape|Western Cape Provincial Minister of Finance]] | premier2 = [[Helen Zille]] | term_start2 = 26 May 2014 | term_end2 = 22 May 2019 | predecessor2 = ''Position established'' | successor2 = ''Position abolished'' | office3 = Deputy Federal Chairperson of the [[Democratic Alliance (South Africa)|Democratic Alliance]] | term_start3 = 10 May 2015 | term_end3 = 17 November 2019 | leader3 = [[Mmusi Maimane]] | 1blankname3 = Chairperson | 1namedata3 = [[Athol Trollip]] | alongside3 = [[Refiloe Nt'sekhe]] and [[Désirée van der Walt]] | term_start4 = 24 July 2010 | term_end4 = 13 October 2012 | leader4 = [[Helen Zille]] | 1blankname4 = Chairperson | 1namedata4 = [[Wilmot James]] | office5 = [[Government of the Western Cape|Western Cape Provincial Minister of Cultural Affairs and Sport]] | premier5 = [[Helen Zille]] | term_start5 = 22 September 2010 | term_end5 = 26 May 2014 | predecessor5 = Sakkie Jenner | successor5 = [[Nomafrench Mbombo]] | office6 = [[Government of the Western Cape|Western Cape Provincial Minister of Social Development]] | premier6 = [[Helen Zille]] | term_start6 = 7 May 2009 | term_end6 = 22 September 2010 | predecessor6 = Zodwa Magwaza | successor6 = [[Patricia de Lille]] | office7 = Provincial Leader of the [[Democratic Alliance (South Africa)|Democratic Alliance]]<br>in the [[Western Cape]] | term_start7 = 13 October 2012 | term_end7 = 18 April 2015 | predecessor7 = [[Theuns Botha]] | successor7 = [[Patricia de Lille]] | office8 = [[Member of the Western Cape Provincial Parliament]] | term_start8 = 6 May 2009 | term_end8 = | birth_date = {{birth date and age|1962|3|28|df=y}} | party = [[Democratic Alliance (South Africa)|Democratic Alliance]] | occupation = {{flatlist| * Politician * legislator * educator * poet * activist}} | education = [[University of Stellenbosch]] ([[Ph.D.]]) }} b91m1u4cph30iheb7neeid0pnfl3gb6 2978574 2978567 2026-10-13T14:23:54Z Aliwal2012 39067 2978574 wikitext text/x-wiki <!-- Wysig asseblief slegs hieronder --> {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Ivan Meyer | beeld = Ivan Meyer DA Deputy Federal Chairperson.jpg | beeldonderskrif = Meyer in 2010 | geboortenaam = Ivan Henry Meyer | geboortedatum = | geboortejaar = 1962 | geboortemaand = 3 | geboortedag = 28 | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] | nasionaliteit = {{RSA}} | orde = Western Cape Provincial Minister of Agriculture, Economic Development and Tourism | termynaanvang = 23 Mei 2019 | termyneinde = | leier = | vise = | president = | eersteminister = | premier = [[Alan Winde]] | voorganger = | opvolger = | orde1 = Federale voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] | termynaanvang1 = 1 November 2020 | termyneinde1 = 12 April 2026 | leier1 = [[John Steenhuisen]] | premier1 = <!-- vir gebruik in provinsiale wetgewers --> | voorganger1 = [[Athol Trollip]] | opvolger1 = [[Solly Msimanga]] | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | leier2 = | vise2 = | president2 = | eersteminister2 = | minister2 = | premier2 = <!-- vir gebruik in provinsiale wetgewers --> | voorganger2 = | opvolger2 = | office2 = [[Government of the Western Cape|Western Cape Provincial Minister of Finance]] | premier2 = [[Helen Zille]] | term_start2 = 26 Mei 2014 | term_end2 = 22 Mei 2019 | predecessor2 = ''Position established'' | successor2 = ''Position abolished'' | office3 = Adjunk-Federale voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] | term_start3 = 10 Mei 2015 | term_end3 = 17 November 2019 | leader3 = [[Mmusi Maimane]] | 1blankname3 = Chairperson | 1namedata3 = [[Athol Trollip]] | alongside3 = Refiloe Nt'sekhe en Désirée van der Walt | term_start4 = 24 July 2010 | term_end4 = 13 October 2012 | leader4 = [[Helen Zille]] | 1blankname4 = Chairperson | 1namedata4 = [[Wilmot James]] | office5 = [[Government of the Western Cape|Western Cape Provincial Minister of Cultural Affairs and Sport]] | premier5 = [[Helen Zille]] | term_start5 = 22 September 2010 | term_end5 = 26 May 2014 | predecessor5 = Sakkie Jenner | successor5 = [[Nomafrench Mbombo]] | office6 = [[Government of the Western Cape|Western Cape Provincial Minister of Social Development]] | premier6 = [[Helen Zille]] | term_start6 = 7 May 2009 | term_end6 = 22 September 2010 | predecessor6 = Zodwa Magwaza | successor6 = [[Patricia de Lille]] | office7 = Provincial Leader of the [[Demokratiese Alliansie]]<br/>in the [[Western Cape]] | term_start7 = 13 October 2012 | term_end7 = 18 April 2015 | predecessor7 = [[Theuns Botha]] | successor7 = [[Patricia de Lille]] | office8 = [[Member of the Western Cape Provincial Parliament]] | term_start8 = 6 May 2009 | term_end8 = | occupation = {{flatlist| * Politician * legislator * educator * poet * activist}} | education = [[University of Stellenbosch]] ([[Ph.D.]]) }} 92us6j5juw8sbwl778l2mo1l0h35hk1 2978575 2978574 2026-10-13T14:34:57Z Aliwal2012 39067 2978575 wikitext text/x-wiki <!-- Wysig asseblief slegs hieronder --> {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Ivan Meyer | beeld = Ivan Meyer DA Deputy Federal Chairperson.jpg | beeldonderskrif = Meyer in 2010 | geboortenaam = Ivan Henry Meyer | geboortedatum = | geboortejaar = 1962 | geboortemaand = 3 | geboortedag = 28 | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] | nasionaliteit = {{RSA}} | orde = Wes-Kaapse Minister van Landbou, Ekonomiese Ontwikkeling en Toerisme | termynaanvang = 23 Mei 2019 | termyneinde = | leier = | premier = [[Alan Winde]] | voorganger = | opvolger = | orde1 = Federale voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] | termynaanvang1 = 1 November 2020 | termyneinde1 = 12 April 2026 | leier1 = [[John Steenhuisen]] | premier1 = <!-- vir gebruik in provinsiale wetgewers --> | voorganger1 = [[Athol Trollip]] | opvolger1 = [[Solly Msimanga]] | orde2 = Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Finansies | termynaanvang2 = 26 Mei 2014 | termyneinde2 = 22 Mei 2019 | premier2 = [[Helen Zille]] | leier2 = | voorganger2 = ''nuut'' | opvolger2 = ''nuut'' | office3 = Adjunk-Federale voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] | term_start3 = 10 Mei 2015 | term_end3 = 17 November 2019 | leader3 = [[Mmusi Maimane]] | 1blankname3 = Voorsitter | 1namedata3 = [[Athol Trollip]] | alongside3 = Refiloe Nt'sekhe en Désirée van der Walt | term_start4 = 24 Julie 2010 | term_end4 = 13 Oktober 2012 | leader4 = [[Helen Zille]] | 1blankname4 = Chairperson | 1namedata4 = [[Wilmot James]] | office5 = Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Kultuur en Sport | premier5 = [[Helen Zille]] | term_start5 = 22 September 2010 | term_end5 = 26 Mei 2014 | predecessor5 = Sakkie Jenner | successor5 = Nomafrench Mbombo | office6 = Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Maatskaplike Ontwikkeling | premier6 = [[Helen Zille]] | term_start6 = 7 Mei 2009 | term_end6 = 22 September 2010 | predecessor6 = Zodwa Magwaza | successor6 = [[Patricia de Lille]] | education = [[Universiteit van Stellenbosch]] ([[Ph.D.]]) }} 644xrivrg3qf6qxgb7tt37xekt6k5y2 2978577 2978575 2026-10-13T14:37:17Z Aliwal2012 39067 Vervang bladsyinhoud met '{{Sandput}} <!-- Wysig asseblief slegs hieronder -->' 2978577 wikitext text/x-wiki {{Sandput}} <!-- Wysig asseblief slegs hieronder --> ryzy9spnapd8gxpjkxknznzh5kbyodp 0 28088 2978709 2865974 2026-10-14T02:50:45Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978709 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Young Folks' History of Rome illus368.png|duimnael|'n Uitbeelding in Charlotte Mary Yonge se ''Young Folks' History of Rome'' wat die [[Gote]] voorstel]] [[Lêer:Germanische-ratsversammlung 1-1250x715.jpg|duimnael|Germaanse [[Þing]] (regerende vergadering), geteken volgens die beskrywing in 'n kolom van Marcus Aurelius, 193 n.C.]] Die '''Germane''' is 'n historiese versameling [[Indo-Europese tale|Indo-Europeessprekende]] [[etniese groep]]e wat uit [[Noord-Europa]] afkomstig was en geïdentifiseer word deur hulle gebruik van [[Germaanse tale]] wat uit 'n gemeenskaplike Germaanse taal ontstaan het in die voor-Romeinse [[Ystertydperk]]. Op grond van taalkundige en kulturele kenmerke word gemeen dat die Germane nou verwant was aan ander Indo-Europese groepe soos die [[Kelte]], [[Slawiërs]], [[Grieke]] en die [[Romaanse tale|Romaanssprekende]] groepe om die [[Middellandse See]] asook aan ander meer afgeleë groepe. Migrerende Germaanse stamme het in die laat oudheid en vroeë [[Middeleeue]] oor die hele Europa versprei. Germaanse tale het dominant geword aan die Romeinse grens in wat vandag [[Oostenryk]], [[Duitsland]], Noord-[[België]] en [[Engeland]] is. In die res van die (westelike) Romeinse provinsies het die Germaanse immigrante uiteindelik [[Latyn]]se (Romaanse) dialekte aangeneem. Benewens die Romeinse wêreld het die Germane die hele [[Skandinawië]] bevolk, insluitend [[Ysland]] in die middel van die [[Noord-Atlantiese Oseaan]]. Germaanse [[Wikings]] het ook [[Groenland]] ontdek en teen omstreeks 1000 n.C. in [[Noord-Amerika]] voet aan wal gesit. Al die Germane is uiteindelik gekersten; terselfdertyd het elemente van die ou Germaanse godsdienste die [[Christendom]] beïnvloed. Die Germane het 'n belangrike rol in die skep van die Middeleeuse Europese wêreld geskep namate die [[Romeinse Ryk]] tot 'n einde gekom het. In die laat oudheid het 'n aantal groot Germaanse volke uit die verskillende Germaanse stamme ontstaan wat deur Europa en aangrensende gebiede getrek het. Van hulle, soos die [[Franke]], het nes die antieke Romeine ryke gestig wat die res van die geskiedenis drasties beïnvloed het. Die versmelting van die Romeins-Griekse streke met dié van die Germane het gelei tot die ontwikkeling van 'n gemeenskaplike Europese identiteit, geskiedenis en kultuur wat oor taalgrense heen gestrek het en wat die basis vorm van die moderne Westerse kultuur. == Etnoniem == [[Beeld:Germanic Groups ca. 0CE.jpg|duimnael|300px|Verspreiding van die vyf Germaanse hoofgroepe in die 1ste eeu n.C.]] [[Beeld:Germania 7-9 Varo.jpg|duimnael|"Germania" rondom die begin van die jaartelling met die woongebiede van die belangrikste stamme]] Die woord Germaan is afkomstig van die Latynse woord ''Germani'' wat vir die eerste keer omstreeks 90 v.C. deur die Griekse filosoof en geskiedskrywer [[Poseidonios]] (135–51 v.C.) gebruik is.<ref>Posidonius: Volume 3, The Translation of the Fragments By Posidonius, Contributor James Diggle, Neil Hopkinson, Jonathan Powell, Michael Reeve, David Sedley, Richard Tarrant, gepubliseer in 2004, Cambridge University Press {{ISBN|0-521-60441-9}}, bl. 138</ref> Die term is deur [[Julius Caesar]] in die Romeinse literatuur ingevoer om 'n groep stamme van onbekende oorsprong in Noordoos-[[Gallië]] te beskryf. Caesar het hiermee 'n onderskeid getref tussen die Germane en die [[Kelte|Keltiese]] Galliërs. Verskeie etimologies verklarings kan vir die Latynse ''Germani'' gegee word. As 'n [[byvoeglike naamwoord]] is dit eenvoudig die meervoud van ''germanus'' (van ''germen'', "saad" of "loot/uitspruitsel"), wat die sin van "verwant" of "bloedverwant" het<ref>Waarvan die [[Katalaans]] ''germà'', [[Spaans]] ''hermano'' en [[Portugees]] ''irmão'', "broer", afgelei is</ref> of "outentiek". Volgens Strabo het die Romeine die term ''Germani'' gebruik om na die Germaanse stamme as ''outentieke Kelte'' te verwys.<ref>Strabo, ''Geogr.'' 7.1.2. Cf. L. Rübekeil, ''Suebica. Völkernamen und Ethnos'', Innsbruck 1992, 182–7.</ref> 'n Ander alternatief is dat die woord gegrond is op die Romeinse ondervinding van die Germaanse stamme as bondgenote van die [[Kelte]]. In die sin waarin Julius Caesar die woord gebruik het, kan dit 'n leenwoord uit Kelties wees; 'n eksoniem gegrond op die woord vir buurman of bure. 'n Derde voorstel is dat dit direk afgelei is van die naam Hermunduri. [[Tacitus]] het voorgestel dat dit afkomstig kan wees van 'n stam waarvan die naam verander het nadat die Romeine dit aangeneem het; daar is egter geen bewyse wat die teorie ondersteun nie. == Geskiedenis == === Oorsprong === [[Lêer:Pre-roman iron age (map).PNG|duimnael|Verspreiding van die Germaanse kultuur in die Ystertydperk, omstreeks 500-60 v.C.]] Daar is weinig bekend oor die oorsprong van die Germane, maar daar word gemeen dat hulle teen die laat [[Bronstydperk]] die suide van [[Swede]], die [[Denemarke|Deense Skiereiland]] en Noord-[[Duitsland]] bewoon het. Argeologiese en taalkundige navorsing dui daarop dat 'n volk of groep volke 'n gemeenskaplike materiële kultuur, die Noordelike Bronstydperk-kultuur en spesifieke Ystertydperk-kulture soos die Wessenstedt- (800–600 v.C) en Jastorfkulture, gehad het in 'n omgewing wat tussen 1700 v.C. en 600 v.C. sy middelpunt in Sleeswyk en [[Skandinawië]] gehad het<ref>Hermann Kinder en Werner Hilgemann, ''The Penguin Atlas of World History''; vertaal deur Ernest A. Menze ; met kaarte ontwerp deur Harald en Ruth Bukor. Harmondsworth: Penguin Books. 1988. Volume 1. bl. 109. {{ISBN|0-14-051054-0}}</ref><ref>''The New Encyclopaedia Britannica'', 15de uitgawe, 20:67</ref> Die verandering van Proto-Indo-Europees na Proto-Germaans word gedefinieer deur die [[Eerste Germaanse klankverskuiwing]] (of Grimm se wet) en moes plaasgevind het toe wedersyds verstaanbare tale nog in 'n spraakbond so 'n verandering kon laat versprei. Die gebeurtenis kon tot dusver nog nie gedateer word nie. Die presiese aard van die interaksie tussen die vollke is nie duidelik nie. Hulle is egter met mekaar verbind en beïnvloed deur streekskenmerke en migrasiepatrone wat verbind word met prehistoriese kulture soos dié van die Koepelgrafbouers ([[Duits]]: ''Hügelgräberkultur''), die Urneveld- en La Tène-beskawing. Verslegtende klimaat in Skandinawië omstreeks 850 v.C.–760 v.C. en 650 v.C. kon moontlik aanleiding gegee het tot migrasies na die kus van Oos-Duitsland en verder suid tot by die Weichselrivier. 'n Noordelike uitbreiding van Hallstatt het dele van die volke in die Keltiese sfeer gebring, insluitend ''noordwesblok''-gebiede en die omgewing van die Elpkultuur<ref>1979: Nederland in de bronstijd, J.J. Butler</ref> (1800 v.C. - 800 v.C.). In ongeveer dié tyd het die kultuur beïnvloed geraak deur Hallstatttegnieke vir die ekstraksie van yster uit moerasystererts in veenlande, wat die voor-Romeinse Ystertydperk ingelui het. Argeologiese vondste dui daarop dat 'n relatief eenvormige groep Germane teen ongeveer 750 v.C. van Nederland tot by die Weichselrivier en in Suid-Skandinawië gewoon het. In die weste is die vloedvlaktes aan die kus vir die eerste keer bevolk namate die bevolking in naburige hoërliggende gebiede toegeneem het en die grond uitgeput geraak het.<ref>Leo Verhart, ''Op zoek naar de Kelten'', 2006, {{ISBN|90-5345-303-2}}, bl. 81–82</ref> Teen omstreeks 250 v.C. het 'n mate van uitbreiding na die suide plaasgevind en kon vyf groepe onderskei word: Nood-Germane in Suid-Skandinawië, uitgesluit Jutland; Noordsee-Germane, langs die [[Noordsee]] en in Jutland; Ryn-Weser-Germane, langs die middel-Ryn en [[Weser]]; Elbe-Germane, langs die middel-Elbe; en Oos-Germane, tussen die middel-[[Oder]] en die Weichsel. Dit kom ooreen met die taalkundige getuienis wat dui op die ontwikkeling van vyf taalkundige groepe, wedersyds gekoppel in twee stelle van twee tot vier groepe wat taalkundige innovasies deel.<ref>''The New Encyclopaedia Britannica'', 15de uitgawe, 22:641–642</ref> === Kontak met die Romeine === [[Lêer:Pre Migration Age Germanic.png|regs|duimnael|Germaanse stamme voor die volksverhuisingstyd]] Hoewel die Romeine reeds sedert die middel van die eerste millennium v.C. bewus was van die bestaan van die Germane, was hulle eerste beduidende kontak met "dié barbare" laat in die 2de eeu v.C. toe groot getalle lede van die Kimbriese en [[Teutone|Teutoonse stamme]] die Romeinse Ryk se grense oorgesteek het in [[Gallië]] en Suid-Europa. In 113 v.C. het die twee stamme 'n Romeinse leër onder Gnaeus Papirius Carbo in [[Noricum]] verslaan. Dit is gevolg deur verdere oorwinnings teen Marcus Junius Silanus in Suid-Gallië in 109 v.C. en teen Mallius en Caepio by Arausio (vandag [[Orange, Vaucluse|Orange]], 'n stad in die [[département]] Vaucluse in Suidoos-[[Frankryk]]) in 105 v.C. Die Teutone het hulle tydelik in Suid-Gallië gevestig terwyl die Kimbers na Hispania beweeg het waar hulle deur die Keltibereane verdryf is. Eers nadat die twee stamme teen 103 v.C. weer bymekaargekom en in Italia se rigting beweeg het, het Gaius Marius die Teutone uiteindelik in 102 v.C. in Aquae Sextiae verslaan. Nadat die Kimbers daarin geslaag het om oor die [[Alpe]] te vlug het hy hulle ook in 101 v.C. op die Raudinevlakte naby Vercellae verslaan en hulle leër vernietig. Teen die tyd van Julius Ceasar vyftig jaar later het die Germane reeds gebiede wes van die [[Ryn]] en in die ooste tot teen die [[Donau]] bewoon. Ceasar het drie verskillende veldtogte teen die Germane gevoer; in 58 v.C. nadat 'n Keltiese versoek om hulp hom 'n verskoning gegee het, in 55 v.C. en in 53 v.C. toe hy tevergeefs die Germaanse stamme wat met Kelte in Gallië saamgewerk het, agternagesit het. Hy het egter met leë hande teruggekeer toe die Germane kontak met die Romeinse legioene vermy het. Die burgeroorlog met [[Pompeius]] sou hom egter daarvan verhinder om verder veldtogte teen die Germane te voer. Eers ná Augustus se oorwinning oor Antonius kon die hulpbronne en mag onder die imperiale stelsel bymekaargeskraap word om iets te doen aan die voortdurende Germaanse aanvalle. Die provinsies is herorganiseer met die vestiging van ''[[Germania Inferior]]'' in die noorde, oos van ''[[Gallia Belgica|Belgica]]'' (wat rofweg ooreengekom het met die hedendaagse Wes-[[Nederland]], en [[Noordryn-Wesfale]] links van die Ryn) en wes van die Ryn en ''[[Germania Superior]]'' (wat rofweg ooreengekom het met die hedendaagse Wes-[[Switserland]], die Franse Jura- en [[Elsas]]-gebiede en Suidwes-[[Duitsland]]) wat in die suide aan Gallië gegrens het en in die ooste aan Noricum. In 12 v.C. het [[Nero Claudius Drusus]] "die ouere" die Ryn oorgesteek om Romeinse beheer te vestig. Teen 9 v.C. het hy die noordelike grens van Romeinse Germania tot by die [[Elbe]] geskuif. Ná Drusus se dood in dieselfde jaar is hy deur sy broer Tiberius vervang wat Germania deur 'n aantal legate laat bestuur het wat goeie betrekkinge met die Germane bewerkstellig het. Augustus wou op grond van die sukses ook ''Germania Magna'' (tussen die Ryn en Elbe) 'n provinsie van die Romeinse Ryk maak, maar die plaaslike Germane was nie in die aanbod geïnteresseerd nie. Die Ryn sou uiteindelik die oosgrens van die twee Germania-provinsies word. Met die verloop van die volgende 200 jaar was gevegte tussen die Germaanse stamme byna so hewig soos die invalle in Gallië. Om die grens van die Ryk in die omgewing te beskerm het die Romeine 'n groot aantal vestings, die ''Limes Germanicus'' (Latyn vir "Germaanse Grens"), langs die Ryn en die Donau gebou. Die verdediging van die Germania-provinsies het baie energie geverg en toe bronne elders aangewend moes word, sou die Germaanse migrasies van die 4de eeu die Germania-provinsies eerste oorrompel. === Migrasietydperk === [[Lêer:Karte völkerwanderung.jpg|duimnael|2de tot 5de eeu se migrasies in vereenvoudigde vorm]] [[Lêer:German migrations 150 1066.jpg|duimnael|Die Germaanse migrasies volgens Shepherd]] [[Lêer:Europe at the death of Theoderic the Great in 526.jpg|duimnael|Europa in 526 n.C., ná die Germaanse stamme die Westelike Romeinse Ryk oorrompel het]] Die Migrasietydperk, wat ook die ''Barbaarse Invalle'' of die ''Volksverhuising'' genoem word, verwys na 'n tydperk van ongeveer 300 n.C. tot 700 n.C. in [[Europa]] wat die oorgang tussen die laat Oudheid en die vroeë [[Middeleeue]] aandui.<ref name=germantribes-migrations /> In dié tydperk het talle Germaanse stamme, moontlik as gevolg van bevolkingsdruk en invalle deur groepe uit Asië vanuit die ooste, in groot getalle in verskillende rigtings begin trek. Dit het plaasgevind teen die agtergrond van die uitmekaarval van die [[Wes-Romeinse Ryk]]; 'n proses wat waarskynlik aangehelp of versnel of ten minste beïnvloed is deur die Germaanse invalle. In die volksverhuising het Germaanse stamme of volke so ver wes as [[Engeland]] en so ver suid as groot dele van kontinentale Europa tot by die [[Middellandse See]] en selfs [[Noord-Afrika]] getrek. Mettertyd het die instroming gelei tot invalle in ander stamgebiede en het die gepaardgaande oorloë om grondgebied toegeneem soos wat daar al hoe minder onbesette grond was. Trekkende stamme het begin om permanente nedersettings te vestig as 'n vorm van beskerming. Baie van hulle het onder 'n sterk leier begin uitbrei. Nederlae het tot óf verstrooing óf samesmelting met die dominante stam gelei. Duidelik herkenbare volke is in die proses gevorm. In [[Denemarke]] het die [[Jutte]] met die [[Dene]] saamgesmelt, in [[Swede]] die ''Geats'' met die [[Swede (volk)|Swede]] en in Engeland het die Angele met die [[Sakse]] en ander groepe saamgesmelt om die Angel-Sakse te vorm. Die eerste Germane om Romeinse gebied formeel binne te gaan was die [[Wes-Gote]] in 376. Die Wes-Gote het voor die Hunne gevlug en is deur die Romeine verdra op voorwaarde dat hulle die [[Donau]]grens sou help verdedig. Hulle het egter in 376 gerebelleer, [[Italië]] binnegeval en in 410 [[Rome]] self geplunder voor hulle na die [[Iberiese Skiereiland]] getrek het waar hulle 'n koninkryk gestig het wat 200 jaar lank sou voortbestaan. Die Wes-Gote is gevolg deur die [[Oos-Gote]] wat hulle in Italië gevestig het.<ref name=germantribes-migrations>[http://www.germantribes.org/ Germanic Tribes], [http://www.germantribes.org/migrations/intro.htm THE MIGRATIONS], besoek op 6 Januarie 2007</ref> In [[Gallië]] het die [[Franke]], 'n versameling Germaanse stamme wat net oos van die [[Ryn|Benede-Ryn]] gewoon het,<ref name="Fischer Drew-p3">Katherine Fischer Drew, The Laws of the Salian Franks, bl. 3</ref> hulle meer geleidelik en vreedsaam in dele van die Romeinse Ryk gevestig. Die Franke het wel reeds sedert die 260's strooptogte in Romeinse grondgebied onderneem,<ref>Ian Wood, ''Defining the Franks'' in From Roman Provinces to Medieval Kingdoms, saamgestel deur Thomas F. X. Noble, bl. 113</ref> wat hulle diep in Romeinse grondgebied geneem het voor Romeinse magte hulle weer oor die Ryn teruggedryf het. Geen groot groepe Franke het hullein dié stadium in die Romeinse Ryk gevestig nie.<ref name="Fischer Drew-p3" /><ref name="Fischer Drew-p4">Katherine Fischer Drew, The Laws of the Salian Franks, bl. 4</ref> In 357 het die Saliese Franke daarin geslaag om 'n permanente Frankiese teenwoordigheid binne die Romeinse Ryk te vestig deur 'n verdrag met Julianus Apostata aan te gaan. Volgens die verdrag kon die Saliese Franke hulle as ''dediticii'' (belastingbetalende landbouers) in die [[Skelde]]vallei en tussen die groot riviere, veral in [[Toxandrië]], vestig.<ref>C. R. Whittaker, Rome and Its Frontiers: The Dynamics of Empire, bl. p58</ref> Die verdrag het die Franke se teenwoordigheid binne die Romeinse Ryk gewettig. Meer Franke sou oor die Ryn migreer en nadat [[Clovis I|Clovis]] die Franke verenig en sy Ryk verder suid uitgebrei het, sou die [[Merowingiese Ryk|Merowingiese Dinastie]] een van die belangrikste state van die vroeë Middeleeue opbou. Die [[Vandale]] het volgens oorlewering in omstreeks die 5de eeu v.C. uit Jutland na die Oderriviervallei migreer. In die 2de en 3de eeu n.C. het hulle langs die Donaurivier gaan woon waar hulle met invalle in die Romeinse Ryk begin het. Die woord ''vandalisme'' is van die stam se geweldadige optrede afkomstig. Teen die 420's het hulle groot dele van [[Spanje]] bevolk, voor hulle na Romeinse Nood-Afrika getrek het. Die Vandale se koning Gaiseric het sy hele volk in 429 oor die [[Straat van Gibraltar]] laat seil, van waar hulle een ná die ander Romeinse stad aan die [[Middellandse See]] van [[Afrika]] verower het.<ref name=germantribes-tribes>[http://www.germantribes.org/ Germanic Tribes], [http://www.germantribes.org/tribes/tribes_intro.htm THE TRIBES: OVERVIEW], besoek op 6 Januarie 2007</ref> In 568 het die [[Langobarde]] na Italië getrek. Teen 570 is die hele gebied tussen die [[Alpe]] en die [[Po (rivier)|Po]] onder leiding van hulle koning Alboin verower. Die Langobarde het daar 'n onafhanklike koninkryk gestig wat eers in 774 deur [[Karel die Grote]] oorwin is.<ref>Jean-Pierre Martin, [http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_lombards_derniers_barbares_du_monde_romain.asp Les Lombards, derniers barbares du monde romain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129180344/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_lombards_derniers_barbares_du_monde_romain.asp |date=29 November 2010 }}, [http://www.clio.fr/ ''clio.fr''], besoek op 6 Januarie 2007</ref> Brittanje, en veral wat vandag Engeland is, is weer deur die Angele, Sakse, en Jutte uit Noord-Duitsland en Denemarke ingeval. Daar het hulle die meeste van die oorspronklike Keltiese inwoners verdryf na die uithoeke van die eiland: [[Cornwall]], [[Wallis]] en [[Skotland]]. Die Angel-Sakse het oënskynlik anders as die Franke in Gallië min van die bestaande Romeinse stelsel gebruik en 'n heeltemal Germaanse stamregering gevestig in die plek van die Romeinse wet wat in [[Britannia (provinsie)|Britannia]] gegeld het. Die Germane in Brittanje is eers in die 6de eeu gekersten toe Sint Augustinus deur die [[Katolieke Kerk]] soontoe gestuur is.<ref name=germantribes-tribes /> Gelyktydig met die Germaanse volksverskuiwing het beheer deur die Romeinse Ryk in Wes-Europa geheel en al tot 'n einde gekom. Die laaste keiser in die Weste was die seun Romulus Augustulus wat in 476 deur die Germaanse hoofman Odoacer doodgemaak is. Odoacer het die keiser van die Oos-Romeinse Ryk in [[Konstantinopel]] laat weet dat die ryk net een koning nodig het en dat hy sy verteenwoordiger in Italië sou wees. Die Romeinse Ryk van ouds was egter iets van die verlede en die nuwe Germaanse koninkryke in Brittanje, Frankryk, die [[Lae Lande]], Spanje, Noord-Afrika en Italië sou hulle min steur aan die verafgeleë keiser in Konstantinopel.<ref name=germantribes-tribes /> Die gebiede in Oos-Duitsland wat deur die Germane verlaat is, is deur die Slawiërs bevolk wat so ver wes as [[Boheme]] en die Elbebekken gaan woon het. Ná die 8ste eeu sou die Germane weer van die gebiede soos Oos-Duitsland, [[Neder-Oostenryk]] en groot dele van [[Stiermarke]] en [[Karintië]] terugkry. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Germanic peoples}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Germanic-peoples|title=Germanic peoples|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 April 2018}} {{Normdata}} [[Kategorie:Germane| ]] cl8x9kona8vdup4z804m66jfifgtpn5 0 31445 2978766 2871481 2026-10-14T03:11:03Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978766 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Pous |Afrikaanse naam=Pous Gregorius V |beeld=[[Lêer:B Gregor VI.jpg]] |geboortenaam=Bruno van Karintië |termyn_begin=[[3 Mei]] [[996]] |termyn_einde=[[18 Februarie]] [[999]] |voorganger=[[Pous Johannes XV|Johannes XV]] |opvolger=[[Pous Silvester II|Silvester II]] |geboortedatum=± [[972]] |geboorteplek= [[Stainach]], [[Steiermark]] |sterftedatum=[[18 Februarie]] [[999]] |sterfteplek=[[Rome]], [[Italië]] |ander=Gregorius }} '''Gregorius V''' was die 138ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. == Biografie == '''Pous Gregorius V''' is gebore as '''Bruno van Karintië''' in Stainach, Steiermark ongeveer in [[972]]. Hy was die tweede seun van Otto I van Wormsgau (vanaf [[978]] hertog van Karintië) en sy vrou Judith, dogter van graaf Heinrich en die kleinseun van keiser Otto I van die [[Heilige Romeinse Ryk]]. Hy is eers deur aartsbiskop Wiligis in [[Mainz]] en later deur Johannes Philagatos opgevoed. Bruno het as huispriester vir sy neef keiser Otto III gewerk en die keiser het hom voorgestel as die nuwe pous. Op [[3 Mei]] [[996]] volg hy [[Pous Johannes XV]] op en regeer tot sy dood op [[18 Februarie]] [[999]]. Hy word opgevolg deur [[Pous Silvester II]]. Hy was die eerste Duitse pous. Soms word [[Pous Bonifatius II]] as die eerste Duitse pous getel, maar hy was eintlik 'n [[Oos-Gote|Oos-Goot]]. Die naam ‘Gregorius’ beteken 'wagter'. == Pontifikaat == '''Pous Gregorius V''' was lojaal aan die keiser. Op [[21 Mei]] [[996]] kroon hy sy neef Otto III tot keiser van die [[Heilige Romeinse Ryk]]. 'n Paar dae na die kroning hou hulle saam 'n sinode waarop Arnulf weer as aartsbiskop van [[Reims]] aangestel word en Gerbert die toekomstige [[Pous Silvester II]] afgeset word. Op dieselfde sinode word Robert II van [[Frankryk]] gedwing om die reg om biskoppe in Frankryk aan te stel, op te gee. Tot by die sinode van Pavia [[997]] het Gregorius 'n teenstander gehad in [[Teenpous Johannes XVI]] die kandidaat van Crescentius II en die adel van [[Rome]]. Die keiser Otto III het 'n einde gemaak aan die probleem deur Rome te verower in April [[997]]. Die troepe het Johannes gevang, sy neus en ore afgesny, sy tong uitgesny en hom blind gemaak. Hy is verban na die [[klooster]] in Fulda waar hy op [[2 April]] [[1013]] sterf. Crescentius is aan die mure van die Engeleburg opgehang op [[29 April]] [[998]].<ref>"Gregory V." [[Encyclopædia Britannica]]. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 6 Junie 2008 <http://www.britannica.com/eb/article-9038021{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}></ref> Die pous sterf op [[18 Februarie]] [[999]] in Rome, waarskynlik aan malaria. == Bibliografie == * Duff, Eamon (2001). ''Saints and Sinners: A History of the Popes'', Yale University Press. {{ISBN|0-300-09165-6}} * Maxwell-Stuart, P. G. (2002). ''Chronicle of the Popes: The Reign-by-Reign Record of the Papacy from St. Peter to the Present'', Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-01798-0}}. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{En-Wikisource info|Catholic Encyclopedia (1913)/Pope Gregory V}} * {{CE|http://www.newadvent.org/cathen/06790a.htm}} * {{CF|http://www.catholic-forum.com/saints/pope0139.htm}} * {{BBKL|http://www.bautz.de/bbkl/g/gregor_v.shtml}} * {{PTA|http://www.cfpeople.org/Books/Pope/POPEp139.htm#T1}} * {{GM|http://www.genealogie-mittelalter.de/salier_2/gregor_5_papst_999_salier/gregor_5_papst_+_999.html}} == Nota == Saamgestel en vertaal uit die [[:nl:Paus Gregorius V|Nederlandse]], [[:en:Pope Gregory V|Engelse]], [[:de:Gregor V. (Papst)|Duitse]] en [[:fr:Grégoire V|Franse]] wikipedia en aangevul uit ander bronne soos aangedui. == Opvolging == {{s-start}} {{s-bef|voor=[[Pous Johannes XV|Johannes XV]]}} {{s-ttl|titel=Pous (Pontifex Maximus)|jare=[[996]] – [[999]]}} {{s-aft|na=[[Pous Silvester II|Silvester II]]}} |} {{pouse}} {{teenpouse}} {{Normdata}} [[Kategorie:Pouse|Gregorius V]] [[Kategorie:Sterftes in 999]] 8dyv173qm8a7hiurhn9izkjelz0afzg 0 34530 2978815 2774135 2026-10-14T03:33:33Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978815 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:150%;" | '''Tallahassee'''<br /> [[Lêer:Tallahassee Header for Wikipedia 2.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:FLMap-doton-Tallahassee.PNG|170px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Tal-seal.gif|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of the United States.svg|20px]] [[Verenigde State]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Deelstaat''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Florida.svg|20px]] [[Florida]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|30|27|N|84|16|W|display=inline,title}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1824]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Inkorporasie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Desember [[1825]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | &nbsp;271,27 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 62 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | &nbsp;196&nbsp;169 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | &nbsp;743,6/vk km |- | &nbsp;- Stedelike gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | &nbsp;252&nbsp;934 |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | &nbsp;390&nbsp;992 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | EST ([[UTC]] -5) <br/> Somertyd: PDT (UTC -4) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Subtropiese klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 32&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 18&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | John E. Dailey (D) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://talgov.com/ City of Tallahassee] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Tallahassee''' is die [[hoofstad]] van die [[VSA-deelstaat]] van [[Florida]] met sowat 201&nbsp;731 inwoners en 'n oppervlakte van 271,27 vierkante kilometer. Die woord Tallahassee kom van die Muskogean-taal. Dit beteken ''ou veld'' of ''ou stad''. Tallahassee is die setel van en die enigste geïnkorporeerde munisipaliteit in Leon County. Tallahassee het in 1824 die hoofstad van Florida geword. In 2022 was die geraamde bevolking 201 731,<ref>{{Cite web |title=Tallahassee city, Florida |url=https://www.census.gov/quickfacts/tallahasseecityflorida |access-date=April 15, 2022 |publisher=United States Census Bureau}}</ref> wat dit die agtste mees bevolkte stad in die staat Florida maak.<ref name="PopEstBigCities">{{cite web |url=http://www.census.gov |title=Table 1: 2010 Municipality Population |work=2010 Population |publisher=United States Census Bureau, Population Division |date=March 24, 2010 |access-date=July 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103190745/http://www.census.gov/ |archive-date=January 3, 2010 |url-status=live}}</ref> Dit is die hoofstad van die Tallahassee, Florida Metropolitaanse Statistiese Gebied, wat 'n geraamde bevolking van 390 992 gehad het in 2022. Tallahassee is die grootste stad in die Florida Big Bend en Florida Panhandle streke. Met 'n studentepopulasie van meer as 70 000, is Tallahassee 'n universiteitstad, die tuiste van Florida State University, Florida A&M University, en Tallahassee State College (’n groot staatskollege wat hoofsaaklik as 'n toevoerskool vir FSU en FAMU dien)..<ref>{{cite web |title=Team, News, Projects {{!}} Tallahassee Investor Relations {{!}} BondLink |url=https://www.tallahasseebonds.com/tallahassee-bond-investors-fl/about/i478 |access-date=June 15, 2020 |website=www.tallahasseebonds.com}}</ref> As die hoofstad is Tallahassee die tuiste van die Florida State Capitol, die Hooggeregshof van Florida, die Florida Goewerneur se Mansion en byna 30 hoofkwartiere van staatsagentskappe. Die stad is ook bekend vir sy groot aantal regsfirmas, lobbyorganisasies, handelsverenigings en professionele verenigings, insluitend The Florida Bar en die Florida Chamber of Commerce.<ref>{{cite web |url=http://www.flchamber.com/ |title=Florida Chamber of Commerce &#124; Home Page |publisher=Flchamber.com |access-date=August 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804012309/http://www.flchamber.com/ |archive-date=August 4, 2014 |url-status=live}}</ref> Dit is 'n erkende streeksentrum vir wetenskaplike navorsing, en die tuiste van die Nasionale Hoë Magnetiese Veld Laboratorium. In 2015 is Tallahassee vir die tweede keer deur die National Civic League met die All-America City-toekenning bekroon. == Geskiedenis == [[File:Mission San Luis.jpg|thumb|upright|"Mission San Luis de Apalachee" soos dit moontlik in die 17de eeu daarna uitgesien het]] Inheemse volke het hierdie gebied duisende jare voor die Europese ontmoeting beset. Omstreeks 1200 het die groot en komplekse Mississippiese kultuur grondwerkhope naby Lake Jackson gebou wat vandag nog bestaan; hulle word bewaar in die Lake Jackson Archaeological State Park.<ref>{{cite web |url=http://www.tallahasseenewsroom.com/MediaKit/Trivia/ |title=tallahasseenewsroom.com |access-date=August 2, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712020703/http://www.tallahasseenewsroom.com/MediaKit/Trivia/ |archive-date=July 12, 2014}}</ref> [[File:Cascadespark.jpg|duimnael|Handgekleurde foto van Cascades Park in 1912]] Die Spaanse Ryk het sy eerste koloniale nedersetting in St. Augustine gevestig. Gedurende die 17de eeu het die Spanjaarde verskeie missies in Apalachee-gebied gestig om voedsel en arbeid te verkry om hul nedersetting te ondersteun, en om die inboorlinge tot die Rooms-Katolisisme te bekeer. Die grootste, Mission San Luis de Apalachee in Tallahassee, is gedeeltelik deur die staat Florida herbou.<ref>{{Cite web |title=Reconstructing Mission San Luis |url=https://www.missionsanluis.org/learn/reconstructing-msl/ |access-date=November 16, 2023 |website=Mission San Luis - Florida Department of State |archive-date=November 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116204701/https://www.missionsanluis.org/learn/reconstructing-msl/ |url-status=dead }}</ref> Die ekspedisie van Pánfilo de Narváez het die Apalachee-mense teëgekom, maar nie die terrein van Tallahassee bereik nie. Hernando de Soto en sy middel-16de-eeuse ekspedisie het die Apalachee-dorp Anhaica (by wat nou Tallahassee is) in die winter van 1538–39 beset. Gebaseer op argeologiese opgrawings, is dit bekend dat hierdie Anhaica-terrein ongeveer 0,5 miles (800 m) oos van die huidige Florida State Capitol. Daar word geglo dat die De Soto-kamp die eerste plek was waar Kersfees in die kontinentale Verenigde State gevier is.<ref>{{Cite web |title=Hernando de Soto 1539–1540 Winter Encampment at Anhaica Apalachee |url=https://dos.fl.gov/historical/archaeology/projects/hernando-de-soto-1539-1540-winter-encampment-at-anhaica-apalachee/ |access-date=November 16, 2023 |website=Division of Historical Resources - Florida Department of State}}</ref><ref>{{Cite web |title=The First Known Christmas in Florida |url=https://www.floridamemory.com/items/show/342048?__cf_chl_jschl_tk__=Tt3a4cO_a2he8tqCZd81fIXqJtyo9IyqPmDkW5vR820-1637270358-0-gaNycGzNCn0 |website=Florida Memory}}</ref> Die naam Tallahassee is 'n woord in die Muskogeaanse taal wat dikwels vertaal word as "ou velde" of "ou stad".<ref>{{cite web |url=http://www.flheritage.com/facts/reports/names/city3.cfm#T |title=Name Origins of Florida Places |author= |publisher=Florida Department of State, Division of Historical Resources |access-date=July 7, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729184751/http://www.flheritage.com/facts/reports/names/city3.cfm#T |archive-date=July 29, 2014 |url-status=dead}}</ref> Dit was waarskynlik 'n uitdrukking van die Creek- mense wat in die laat 18de en vroeë 19de eeue van Georgia en Alabama na hierdie streek gemigreer het onder druk van Europees-Amerikaanse inbreuk op hul gebied. Hulle het groot dele van skoongemaakte grond gevind wat voorheen deur die Apalachee- stam beset is. Die Creek en latere vlugtelinge wat by hulle aangesluit het, het ontwikkel as die Seminole- Indiane van Florida. Die Talimali-groep van Apalachee-Indiane in Louisiana identifiseer as hedendaagse afstammelinge van die Apalachee-Indiane. Tydens die Eerste Seminole-oorlog het generaal Andrew Jackson twee skermutselings in en om Tallahassee, wat toe Spaanse gebied was, geveg. Die eerste slag het op 12 November 1817 plaasgevind. Nadat hoofman Neamathla, van die dorpie Fowltown net wes van die hedendaagse Tallahassee, Jackson se bevele om te verhuis geweier het, het Jackson die dorpie binnegegaan, dit tot op die grond afgebrand en die inwoners weggejaag. Die Indiane het teruggekap en 50 soldate en burgerlikes doodgemaak. Jackson het Florida in Maart 1818 weer binnegekom. Volgens Jackson se adjudant, kolonel Robert Butler, het hulle "opgeruk na die Indiaanse dorpie genaamd Tallahasse (sic) [waar] twee van die vyand gevange geneem is." == Staatshoofstad == Florida het in September 1821 'n Amerikaanse gebied geword, in ooreenstemming met die Adams-Onís-verdrag van 1819. Die eerste sitting van die Wetgewende Raad van die Gebied van Florida het op 22 Julie 1822 in Pensacola, die voormalige hoofstad van Wes-Florida, vergader. Lede van St. Augustine, die voormalige hoofstad van Oos-Florida, het 59 dae per boot gereis om dit by te woon. Die tweede sitting was in St. Augustine, en westerse afgevaardigdes het 28 dae nodig gehad om gevaarlik om die skiereiland te reis om St. Augustine te bereik. Tydens hierdie sitting het afgevaardigdes besluit om toekomstige vergaderings halfpad te hou. Twee aangestelde kommissarisse het Tallahassee, destyds 'n Apalachee-nedersetting (Anhaica) wat feitlik verlate was nadat Andrew Jackson dit in 1818 afgebrand het, as 'n halfwegpunt gekies. In 1824 het die derde wetgewende sitting daar vergader in 'n ruwe houtgebou wat as die hoofstad gedien het.<ref>''Florida: A Short History,'' Michael V. Gannon, {{ISBN|0-8130-1167-1}}, 1993</ref> Van 1821 tot 1845, gedurende Florida se territoriale periode, het die ruwe grenshoofstad geleidelik as 'n dorp ontwikkel. Die Marquis de Lafayette, Franse held van die Amerikaanse Rewolusie, het in 1824 na die Verenigde State teruggekeer vir 'n toer. Die Amerikaanse Kongres het gestem om hom $200,000 (dieselfde bedrag wat hy in 1778 aan die kolonies gegee het), Amerikaanse burgerskap en die Lafayette Land Grant, 36 square miles (93 km2) grond wat vandag groot dele Tallahassee insluit. In 1845 is 'n Griekse herlewings- messelwerkstruktuur as die Kapitol-gebou opgerig betyds vir staatskaping. Nou bekend as die "ou Kapitol", staan dit voor die hoë Kapitol-gebou wat in die 1970's gebou is.<ref>{{cite web |url=http://www.cfhf.net/maps/1839.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040620001604/http://www.cfhf.net/maps/1839.htm |url-status=usurped |archive-date=June 20, 2004 |title=Mosquito County 1842 |access-date=May 10, 2006}}</ref> Tallahassee was in die hart van Florida se Katoengordel — Leon County het die staat in katoenproduksie gelei — en was die sentrum van die slawehandel in Florida..<ref>{{cite web |url=https://www.questia.com/read/259813?title=3%3a%20Slave%20Trading |title=Slavery and Plantation Growth in Antebellum, Florida, 1821–1860 |publisher= |date=July 30, 2012 |access-date=August 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812132531/http://www.questia.com/read/259813?title=3%3a%20Slave%20Trading |archive-date=August 12, 2011 |url-status=live}}</ref> Tydens die Amerikaanse Burgeroorlog was Tallahassee die enigste Konfederale staatshoofstad oos van die Mississippi-rivier wat nie deur Unie-magte verower is nie, en die enigste een wat nie afgebrand is nie. 'n Klein geveg, die Slag van Natural Bridge, is op 6 Maart 1865 suid van die stad geveg, net 'n maand voor die einde van die oorlog. [[File:First reenactment of the Battle of Natural Bridge of 1865 in 1975.jpg|duimnael|'n Heropvoering van die Slag van Natural Bridge in 1865]] Gedurende die 19de eeu is die instellings wat later tot Florida State University ontwikkel het, in Tallahassee gevestig; dit het 'n universiteitsdorp geword. Dit het die Tallahassee Female Academy (gestig 1843) en die Florida Institute (gestig 1854) ingesluit. In 1851 het die wetgewer van Florida besluit dat twee seminariums aan weerskante van die Suwannee-rivier gebou moet word, die Oos-Florida Seminarium en die Wes-Florida Seminarium. In 1855 is die West Florida Seminary na die Florida Institute-gebou oorgeplaas (wat gestig is as 'n aansporing vir die staat om die seminarium in Tallahassee te plaas). In 1858 het die seminarie die Tallahassee Female Academy geabsorbeer en ko-opvoedkundig geword.<ref name="fshist">{{cite web |title=History |url=http://www.fsu.edu/about/history.html |publisher=Office of University Communications, Florida State University |access-date=December 21, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061306/https://www.fsu.edu/about/history.html |archive-date=January 7, 2018 |url-status=dead}}</ref> Die hoofgebou was naby die noordwestelike hoek van South Copeland- en West Jeffersonstrate, ongeveer waar FSU se Westcott-gebou vandag is. [[File:HistoricTallahassee.jpg|thumb|Tallahassee in 1885]] In 1887 het die Normaalkollege vir Gekleurde Studente, die voorloper van vandag se FAMU, sy deure geopen. Die wetgewer het besluit dat Tallahassee die beste plek in Florida was vir 'n kollege wat Afro-Amerikaanse studente bedien; die staat het gesegregeerde skole gehad. Vier jaar later is die naam verander na State Normal and Industrial College for Colored Students, om onderwysers vir laerskoolkinders en studente in industriële vaardighede op te lei. Na die Burgeroorlog het 'n groot deel van Florida se nywerheid suid en oos beweeg, 'n tendens wat vandag voortduur. Die einde van slawerny en die opkoms van vrye arbeid het die winsgewendheid van die katoen- en tabakhandel verminder, in 'n tyd toe wêreldmarkte ook verander het. Die staat se hoofnywerhede het verskuif na sitrus, hout, vlootwinkels, veeteelt en toerisme. Laasgenoemde het teen die laat 19de eeu toenemend belangrik geword. In die periode na die Burgeroorlog is baie voormalige plantasies in die Tallahassee-gebied deur welgestelde noordelikes aangekoop vir gebruik as winterjagreservate. Dit het die jagreservaat van Henry L. Beadel ingesluit, wat sy grond nagelaat het vir die studie van die uitwerking van vuur op wildlewe se habitat. Vandag staan die reservaat bekend as die Tall Timbers Navorsingstasie en Landbewaring, nasionaal erken vir sy navorsing oor brandekologie en die gebruik van voorgeskrewe brand. ===1900 - 1999 === Tot die Tweede Wêreldoorlog het Tallahassee 'n klein suidelike dorpie gebly met feitlik die hele bevolking wat binne een myl (1.6 km) van die Kapitool. Die belangrikste ekonomiese dryfvere was die kolleges en die staatsregering, waar politici vergader het om te bespreek hoe om geld te bestee aan groot openbare verbeteringsprojekte om groei in plekke soos Miami en Tampabaai, honderde kilometers weg van die hoofstad, te akkommodeer. Tallahassee was ook aktief in protes tydens die burgerregte-era. Die Tallahassee-busboikot was 'n stadswye boikot in Tallahassee, Florida, wat daarop gemik was om rasse-segregasie in die indiensneming en sitplekreëlings van stadsbusse te beëindig. Op 26 Mei 1956 is die studente van die Florida A&M Universiteit, Wilhelmina Jakes en Carrie Patterson, deur die Tallahassee-polisiedepartement in hegtenis geneem omdat hulle "hulself in 'n posisie geplaas het om 'n oproer aan te hits". Robert Saunders, wat die NAACP verteenwoordig, en eerw. CK Steele het gesprekke met die stadsowerhede begin terwyl die plaaslike Afro-Amerikaanse gemeenskap die stad se busse begin boikot het. Die Interburgerraad het die boikot op 22 Desember 1956 beëindig. Op 7 Januarie 1957 het die Stadskommissie die klousule oor busfranchise-segregasie herroep weens die uitspraak van die Verenigde State se Hooggeregshof in Browder v. Gayle (1956). In die 1960's was daar 'n beweging om die hoofstad na Orlando te verskuif, nader aan die staat se groeiende bevolkingsentrums. Daardie beweging is verslaan; die 1970's het 'n langtermynverbintenis deur die staat tot die hoofstad gesien, met die konstruksie van die nuwe hoofstadkompleks en die bewaring van die ou Florida State Capitol-gebou. [[File:Old and New Florida State Capitol, Tallahassee, East view 20160711 1.jpg|duimnael|regop|Historiese en huidige Florida Staatskapitole]] [[File:The Call-Collins House, The Grove- Tallahassee, Florida (7157983334).jpg|duimnael|Historiese Grove Plantasie]] In 1970 het die Sensusburo die stad se bevolking as 74.0% wit en 25.4% swart gerapporteer.<ref>{{cite web |title=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 199 |publisher=U.S. Census Bureau |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |archive-date=August 12, 2012}}</ref> In 1971 het die stad James R. Ford verkies tot die Stadskommissie met 5 lede, en hy het in 1972 die stad se eerste Afro-Amerikaanse burgemeester geword. Bobby Bowden het in 1976 die hoofafrigter van Florida State Seminoles-sokker geword en Tallahassee in 'n stad omskep wat deur universiteitssokker oorheers is. Bowden het baie vinnig baie suksesvol by Florida State geword. Teen sy tweede jaar moes Bowden gerugte ontken dat hy vir 'n ander werk sou vertrek; die span het 9-2 gegaan, in vergelyking met die vier oorwinnings in die drie seisoene voor Bowden. Gedurende 34 jaar as hoofafrigter het hy slegs een verloorseisoen gehad – sy eerste, in 1976. In 1977 is die 22-verdieping hoë Capitol-gebou, ontwerp deur argitek Edward Durell Stone, voltooi. Sedert 2021 is dit die derde hoogste staatshoofstadgebou in die Verenigde State. In 1978 was die Ou Kapitool, direk voor die nuwe Kapitool, geskeduleer om gesloop te word, maar staatsamptenare het besluit om dit as 'n museum te behou.<ref>{{cite web |url=http://www.flhistoriccapitol.gov/ |title=Florida Historic Capitol Museum |publisher=Flhistoriccapitol.gov |access-date=August 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629132433/http://www.flhistoriccapitol.gov/ |archive-date=June 29, 2014 |url-status=dead}}</ref> In 1986 het Jack McLean as burgemeester gedien, die tweede Afro-Amerikaner wat die posisie beklee het.<ref>{{Cite news |first=Gerald |last=Ensley |title=1982 election last gasp of 'good 'ol boy' system |newspaper=Tallahassee Democrat |date=September 26, 2015 |url=https://www.tallahassee.com/story/opinion/columnists/ensley/2015/09/26/election-last-gasp-good-ol-boy-system/72893100/}}</ref> === 2000–hede === Tallahassee was ses weke lank die middelpunt van die wêreld se aandag tydens die hertelling van die stemme in die Verenigde State se presidentsverkiesing in 2000, wat talle uitsprake deur die Florida Sekretaris van Buitelandse Sake en die Florida Hooggeregshof behels het. Tallahassee is deur baie natuurrampe geraak, insluitend 'n direkte treffer deur Orkaan Hermine, wat veroorsaak het dat ongeveer 80% van die stad krag verloor het, insluitend Florida State University;<ref>{{cite web |url=https://www.tallahassee.com/story/news/2017/09/01/hurricane-hermine-numbers/619992001/ |title=Hurricane Hermine: By the numbers |website=Tallahassee Democrat |access-date=February 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223020438/https://www.tallahassee.com/story/news/2017/09/01/hurricane-hermine-numbers/619992001/ |archive-date=February 23, 2019 |url-status=dead}}</ref> Orkaan Michael in 2018; en twee EF2-tornado's in 2024.<ref>{{cite report |author=National Weather Service in Tallahassee, Florida |title=NWS Damage Survey for the May 10, 2024 Tornado Event |url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSTAE&e=202405122206 |publisher=Iowa Environmental Mesonet |date=May 12, 2024 |access-date=May 12, 2024}}</ref> == Geografie == Tallahassee het 'n oppervlakte van 254,3 km² waarvan 247,9 km² land is en 6,5 km², of 2.59%, water is.<ref name="GR1">{{cite web |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/gazetteer-files.html |publisher=United States Census Bureau |access-date=April 23, 2011 |date=February 12, 2011 |title=US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990}}</ref> Tallahassee se terrein is heuwelagtig volgens Florida-standaarde, aan die suidelike punt van die Red Hills-streek, net bokant die Cody Scarp. Die hoogte wissel van naby seevlak tot net meer as 61 m, met die staatskapitool op een van die hoogste heuwels in die stad. Die stad sluit twee groot meerkomme in, Lake Jackson en Lake Lafayette, en grens aan die noordelike punt van die Apalachicola Nasionale Woud. Die flora en fauna is soortgelyk aan dié wat in die middel-suide en laelandse streke van [[Suid-Carolina]] en [[Georgia]] voorkom. Die palmbome is die meer koue-geharde variëteite soos die staatsboom, die Sabal-palmetto. Dennebome, magnolias, hikkoriebome en 'n verskeidenheid eikebome is die dominante bome. Die Southern Live Oak is miskien die mees emblematiese van die stad. === Nabygeleë stede en voorstede === {{div col|colwidth=10em}} *Crawfordville *Havana *Lamont *Lloyd *Midway *Monticello *Quincy {{div col end}} === Woonbuurte === Tallahassee het baie woonbuurte binne die stadsgrense. Van die bekendste en mees gedefinieerde woonbuurte sluit in All Saints, Apalachee Ridge, Betton Hills, Buck Lake, Callen, Frenchtown (die oudste histories swart woonbuurt in die staat),<ref>{{cite news |last1=Goñi-Lessan |first1=Ana |title=Lafayette's Tallahassee and the French influence on Florida's capital city |url=https://www.tallahassee.com/story/news/local/bicentennial/2024/01/05/tallahassees-french-connection-lafayette-murat-and-frenchtown/71738659007/ |access-date=22 March 2025 |work=Tallahassee Democrat |date=5 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322033804/http://web.archive.org/screenshot/https://www.tallahassee.com/story/news/local/bicentennial/2024/01/05/tallahassees-french-connection-lafayette-murat-and-frenchtown/71738659007/ |archive-date=22 March 2025 |language=en |quote=Frenchtown, the oldest historically Black community in Florida, was originally an area settled by French laborers that Lafayette wooed over from Europe with promises of building a large plantation.}}</ref> Killearn Estates, Killearn Lakes Plantation, Lafayette Park, Levy Park, Los Robles, Midtown, Holly Hills, Jake Gaither/University Park, Indian Head Acres, Myers Park, Smokey Hollow, SouthWood, Seminole Manor en Woodland Drives. Tallahassee is ook die tuiste van 'n paar sekuriteitskomplekse, insluitend Golden Eagle, Ox Bottom, Lafayette Oaks en The Preserve in San Luis; die Tallahassee Ranch Club is suidoos van die stad. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Hoofstede van die Verenigde State}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hoofstede in die Verenigde State]] [[Kategorie:Nedersettings in Florida]] fzumbm79ssh4x70n1cz3gqkjnsfo1lr 0 36128 2978748 2822178 2026-10-14T03:04:37Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978748 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fibreoptic.jpg|regs|duimnael|<center>Optiese vesels</center>]] 'n '''Optiese vesel''' is 'n [[glas]]- of [[plastiek]]vesel wat [[lig]] langs die lengte daarvan dra. Die ontwikkeling van optiese vesel het eers in 1965 in alle erns begin. In daardie stadium was die beginsels van optiese vesel reeds gevestig, maar as gevolg van hoë verliese was die tegnologie aanvanklik nie kommersieel lewensvatbaar nie. Charles K. Cao en George A. Hockham, navorsers van die Britse maatskappy ''Standard Telephone and Cables'', het met die idee vorendag gekom dat verliese van minder as 20 dB per kilometer moontlik is. Hulle het die teorie gehad dat verliese deur onsuiwerhede veroorsaak word, en dat dit verwyder kan word, maar nie deur fisiese effekte soos [[Dispersie (optika)|dispersie]] (oftewel skifting, strooiing of pulsverbreding) nie. In 1970 is die kritieke vlak van 20 dB per kilometer bereik deur navorsers van ''Corning Glass Works'', tans bekend as ''Corning Incorporated''.<ref>OPTICAL FIBRE COMMUNICATION – Technical Staff of CSELT (1980)</ref> Hulle het die verlies beperk tot 17 dB per kilometer deur [[Silikon|silikaglas]] met [[titaan]] te behandel. 'n Paar jaar later het hulle die prestasie verbeter tot slegs 4 dB per kilometer. Tans is die verliese 0,19 dB per kilometer by die 1550 nm golflengte.<ref>ITU-T Recommendation G.652 Characteristics of a single-mode optical fibre and cable</ref> Optiese vesel word vervaardig van [[glas]] of [[plastiek]]. Dit lyk amper soos 'n mens se hare, maar is dunner en kan lig gelei. In koperkabels word [[elektrisiteit]] gelei deur [[elektron]]e maar in optiese vesel word lig voortgeplant as [[foton]]e. Die glas wat gebruik word, is suiwer [[silikon]] en word deur middel van ’n chemiese proses vervaardig. Glas-optiese vesel word veral in die telekommunikasie-industrie gebruik. Optiese vesel van plastiek het beperkte gebruik en word hoofsaaklik vir multimodusprodukte gebruik. Optiese vesel word veral gebruik vir kommunikasie, aangesien dit ’n groot [[bandwydte]] kan hanteer. Bandwydte word in [[bis]]se per sekonde of bis/s gemeet. Hedendaagse bandwydtes van 40 G[[bis]]/s is alledaags, en 1 Tbis/s is op die horison. Optiese vesel het koperkabel vir ’n paar redes vervang. Eerstens kan optiese vesel seine met minder verlies gelei — dus verder reik; en tweedens is dit immuun teen [[elektromagnetiese steuring]]s. == Standaarde == Die [[ITU]] (International Telecommunication Union) is verantwoordelik om standaarde vir optiese vesel op te stel en te reguleer. Die standaarde vir optiese vesel bestaan uit 'n reeks dokumente, naamlik G.65x.<ref>http://www.itu.int/ITU-T/</ref> == Optiese vesel == Optiese vesel bestaan uit ’n glaskern wat omring word deur 'n glasdeklaag. Die deklaag word omring deur die bekleding wat die vesel versterk. Die bekleding bestaan uit akrilaat. Dit beïnvloed egter glad nie die werking van die vesel nie, aangesien die lig slegs in die kern en die deklaag gedra word. Die kern is tipies 8,5 μm in deursnee, terwyl die deklaag 125 μm in deursnee is. Saam met die bekleding is die vesel 250 μm in deursnee. [[Lêer:OptieseVesel.jpg|links|380px]] <br clear="all" /> == Refleksie == Wanneer lig ’n voorwerp tref en daarvan kaats en nie deur die voorwerp beweeg nie, word die proses weerkaatsing of refleksie genoem. Wanneer lig weerkaats word vanaf ’n oppervlakte wat veroorsaak word deur twee mediums wat ontmoet met verskillende digthede kom die kritieke hoek ter sprake.<ref name="Nelkon">Advanced Level Physics. Nelkon & Parker, 1978</ref> [[Lêer:Refleksie.jpg|links|480px]] <br clear="all" />Wanneer die lig wat die oppervlakte tref groter as ø kritiek is, sal die lig reflekteer; indien die hoek kleiner as ø kritiek is, sal die lig [[Ligbreking|breek]]. Dit sal slegs gebeur indien n2 > n1, dit wil sê as die ligbrekingsindeks van die kern groter is as die deklaag. == Ligbreking == [[Lêer:Refraksie.jpg|duimnael|310px|Ligbreking]] <br clear="all" /> Wanneer lig op ’n glas water met ’n lepel daarin val, lyk dit asof die lepel gebuig is waar dit in die water ingaan. Die verskynsel staan bekend as [[ligbreking]] of as refraksie. Dit gebeur weens die feit dat die lig teen verskillende snelhede deur die twee mediums beweeg, aangesien die digthede van die mediums verskil. Die twee mediums het dus twee verskillende [[Refraksie-indeks|ligbrekingsindekse]]. Net so breek lig wanneer dit van die kern na die bekleding in optiese vesel beweeg. Dié verskynsel volg Snel se wet.<ref name="Nelkon" /> == Ligbrekingsindeks == Die ligbrekingsindeks is die [[spoed van lig]], c, in 'n vakuum, in verhouding tot die spoed van lig in enige ander medium. Dit word voorgestel deur: :<math>n = \frac{c}{v}</math> waar ''n''=ligbrekingsindeks, ''c'' = spoed van lig in vakuum en ''v'' spoed van lig in ander medium is. Die ligbrekingsindeks vir [[glas]] is 1,44 wat beteken dat lig 1,44 keer vinniger in 'n vakuum as in glas beweeg. == Voortplantingsbeginsels == Lig word in die kern gehou deur die proses van interne refleksie (of interne weerkaatsing). Dit veroorsaak dat die optiese vesel as ’n [[golfleier]] dien. Om te verseker dat die lig in die kern bly, moet die ligbrekingsindeks van die kern groter wees as dié van die bekleding. Dit verseker dat die sein terug “buig“ (of breek) na die kern wanneer dit in die bekleding in beweeg. Die ligbrekingsindeks van die kern word verhoog deur dit met [[germanium]] te behandel. Die bekleding bestaan uit suiwer [[silikon]]. [[Lêer:VoortplantingVesel.jpg|links|480px]] <br clear="all" /> == Multimodusvesel == Deur die kern van die vesel groter te maak (byvoorbeeld 50 μm), word die kenmerke van die vesel verander. Die lig het nou etlike paaie of modusse waardeur dit kan voortplant. In multimodusvesel is die ligbron en ontvanger aansienlik goedkoper as enkelmodusvesel. Multimodusvesel se deurlatingsafstand is aansienlik korter (maksimum 2&nbsp;km) as gevolg van modale [[Dispersie (optika)|dispersie]] (oftewel skifting, strooiing of pulsverbreding) wat glad nie by enkelmodusvesel voorkom nie.<ref>ITU-T Recommendation G.651 Characteristics of a 50/125 µm multimode graded index optical fibre cable for the optical access network</ref> [[Lêer:MultiModus.jpg|links|480px]] <br clear="all" /> == Verswakking == [[Lêer:Verswakking.jpg|duimnael|380px|<center>Die verswakking is afhanklik van die afstand</center>]] Van die lig wat in optiese vesel gelei word, word geabsorbeer as gevolg van absorpsie en [[Rayleigh-verstrooiing]]. Rayleigh-verstrooiing vind plaas wanneer die fotone met onsuiwerhede in die vesel bots. Dit beteken dat daar ’n beperking is op die afstand waaroor die vesel gebruik kan word. Tipiese afstande is 70&nbsp;km wat gebruik word vir stelselontwerp. Verswakking word in desibel (dB) gemeet. Grafiek 1 gee 'n tipiese verswakkingskurwe weer vir enkelmodusvesel. Die bult naby die 1400 nm-golflengte staan bekend as die “waterpiek”. Dié verskynsel word veroorsaak deur die lig wat reageer met die [[waterstof]]ione in die glas. == Dispersie == Ligpulse wat in die vesel gelei word, word algaande al hoe langer. Die verskynsel word [[Dispersie (optika)|dispersie]] (oftewel skifting, strooiing of pulsverbreding). Dispersie word veroorsaak deurdat die ligpuls nie net uit een golflengte bestaan nie en deurdat elke golflengte ’n unieke ligbrekingsindeks met die vesel het. Dispersie beperk dus die bandwydte wat gebruik kan word. Dispersie word gemeet in [[pikosekonde]] (ps). Die dispersiekoëffisiënt word bereken deur die volgende formule: ps/(nm.km).<ref name="Girard">Guide to WDM Technology & Testing: Andre Girard, 2000</ref> [[Lêer:Dispersie.jpg|links|610px]] <br clear="all" /> == Polarisasiemodusdispersie == Polarisasiemodusdispersie (PMD) is 'n verskynsel wat die werking van stelsels oor optiese veselkabels teen [[bandwydte]]s van groter as 2,5 GBisse per sekonde beïnvloed. Aangesien die vesel nie 100% rond is nie en die toestand oor die lengte van die vesel wissel, beweeg die lig teen verskillende snelhede in die verskillende vlakke van die vesel na die eindpunt. Die lig in die verskillende vlakke bereik die ontvanger nie teen dieselfde tyd nie en het dus PMD ondergaan. Dit lei ook tot vervorming van die golf, net soos by dispersie.<ref name="Girard" /> == Eenvoudige optieseveselstelsel == In ’n optieseveselstelsel is die vesel die medium tussen die sender en die ontvanger. Die sender kan ’n LD (lig[[diode]] – multimodus) of [[laser]] (enkelmodus) wees. Gekodeerde ligseine word op dié wyse deur die vesel gestuur. [[Lêer:VeselStelsel.jpg|links|610px]] <br clear="all" /> == Optieseveselkabels == ’n Optieseveselkabel bestaan uit etlike optiese vesels wat saam gegroepeer word in bondels, tipies ses vesels per bondel. Tipiese kabelgroottes is 12-24 vesels per kabel. Kabels wat 144 of meer vesels bevat, is egter nie ongewoon nie. Daar is baie tipes optieseveselkabels. Die onderwaterkabels wat die oseane deurkruis, is seker die bekendste. So byvoorbeeld word Suid-Afrika verbind met onderwateroptieseveselkabels vanaf Europa, naamlik SAT-2 en [[SAT3|SAT-3]] langs die weskus van Afrika. Dit dra tans die meeste van die kommunikasie, byvoorbeeld telefoon-, data-, internet- en videoverkeer tussen Suid-Afrika en Europa. Die SAFE-onderwaterkabel verbind Suid-Afrika met die Ooste, terwyl die [[SEACOM]]-kabel Suid-Afrika met Europa verbind langs die ooskus van Afrika. Daar is ook ondergrondse optieseveselkabels wat direk begrawe of in pype ingeblaas kan word. Oorhoofse optieseveselkabels word ook op groot skaal gebruik. Dit word op houtpale geïnstalleer, terwyl daar ook 'n ander variant is wat op kraglyne geïnstalleer word. == Optiesevesellas == Optiese vesel kan nie met die hand gelas word nie; slegs met die hulp van ’n elektroniese toestel. Die proses word smeltlas (ook fusielas) genoem. Die vesel word eers skoongemaak deur dit af te vee met ’n alkohollappie en dan die punte af te sny met ’n veselklower. Vervolgens word die nuwe punte in die lasmasjien geplaas, wat dit versigtig drie-dimensioneel belyn. Wanneer die masjien gereed is, word die vesels aanmekaar gesweis met ’n elektriese vlam (na regte ’n elektriese vonk). Die las word vervolgens deur die lasmajien getoets deur lig in die vesel te pomp. Indien die verlies deur die las vir een of ander rede te groot is, moet die proses herhaal word. Enige verlies groter as 0,05 dB word normaalweg as te groot geag. Die gelaste vesel word dan bedek met ’n spesiale omhulsel wat dan in ’n oond binne die lasmasjien gebak word. Dit word alles gedoen om die gelaste vesel te beskerm. Die optiese vesel word met 'n Optiesevesel Tyddomein Reflektometer ([[OTDR]]) getoets. Met behulp van 'n OTDR kan vesels in kabels getoets word, of die vesels van verskeie kabels wat aanmekaar gelas is, kan ook getoets word. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Optical fibers}} {{Normdata}} [[Kategorie:Veseloptika]] ebhokjff38on2nym1drk7b7zazykexr 0 38210 2978749 2889120 2026-10-14T03:04:58Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978749 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks | name = ''Aalwyn'' | image = Aloe succotrina - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-007.jpg | image_caption = Klippiesaalwyn, ''Aloe succotrina'' | taxon = Aloe | authority = [[Carolus Linnaeus]] | subdivision_ranks = Spesies | subdivision =''Sien [[Lys van aalwynspesies]]'' | range_map = The Tree Aloes of Southern Africa - Aloidendron.png | range_map_caption = Verspreiding van boomaalwyne in [[Suider-Afrika]] }} Die '''aalwyn''' of '''aalwee''' (''Aloe'') is 'n [[monokotiele]], dit wil sê 'n eensaadlobbige [[vetplant]] en behoort tot die plantfamilie bekend as die ''[[Asphodelaceae]]'' (aalwynfamilie). Die [[Afrikaans|Afrikaanse]] naam is 'n verbastering van die [[Nederlands|Nederlandse]] "aloë". Die aalwyn is naverwant aan 'n aantal [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] plantgroepe, waaronder die [[genus|genera]] [[Kniphofia]] (vuurpyle), [[Haworthia]], [[Gasteria]], [[Aspersie|Asparagus]] (katbos) en Allium ([[ui]]). Daar is meer as 450 aalwynspesies wat oor [[Afrika]] en nabygeleë eilande soos [[Madagaskar]] versprei is. Sommige spesies word ook op die [[Arabiese Skiereiland]] en eilande in die [[Atlantiese Oseaan]] aangetref. Die wetenskaplike spesiename van aalwyne is soms beskrywend (''[[Aloe longistyla]]'' - die aalwyn met die lang styl of ''[[Aloe candelabrum]]'' - die aalwyn met die kandelaarvorm). Ander name ver­wys na plekke (''[[Aloe branddraaiensis]]'' of ''[[Aloe transvaalensis]]''), terwyl sommige na bekende plant - kundiges of ander persone ver­noem is (''[[Aloe bainesii]]'' of ''[[Aloe peglerae]]''). Spesiename word tans nog onder sekere omstandighede verander, en bied op sigself 'n wye studieveld. Aalwyne het groot, dik, blare wat wissel in [[kleur]] van grys tot [[heldergroen]]. Die blare het 'n wasagtige tekstuur en is goed aangepas vir die dorre klimaat waarin aalwyne aangetref word. Die klein, buisagtige [[Blom|blomme]] van die aalwyn is geel, oranje of rooi en groei in digte bloeiwyses. Buiten die gebruik van aalwyne as dekoratiewe plante, word die plant ook gebruik vir die geneeskragtige eienskappe wat daaraan toegeskryf word. Hierdie plante word ook in rotstekeninge van die [[San]] aangetref en word reeds duisende jare lank verbou. Die [[Egipte|Egiptiese]] [[Ebers-papirus]] uit ongeveer 1552 v.C. verwys na die aalwyn se medisinale eienskappe en die gebruik daarvan in die balsem van lyke. Die meeste van Suid-Afrikaanse aalwyne is beskermde plante, dit wil sê dit is 'n oortreding om 'n aalwyn sonder toestemming van die Afdeling Natuurbewaring van die betrokke provinsie en die grondeienaar, uit die veld te verwyder. Selfs wanneer 'n boer natuurlike veld wil omploeg om landerye aan te lê, het hy ook die toestemming van die betrokke owerhede nodig indien daar beskermde plante in die gedrang kom. == Klassifikasie en spesies == [[Lêer:Aloe vera MHNT.BOT.2011.3.95.jpg|duimnael|links|Vrugstadium-bloeiwyse van ''Aloe vera'']] [[Lêer:Starr 011104-0040 Aloe vera.jpg|duimnael|links|''Aloe vera'']] [[Lêer:Aloe aristata.jpg|duimnael|links|Die unieke baardaalwyn, ''Aloe aristata'']] Die nuutste plantklassifikasiestelsel, die APGII-stelsel van 2003, plaas aalwyne in die familie ''Asphodelaceae'', waar dit in die verlede aan die leliefamilie, ''[[Liliaceae]]'', behoort het. In die 21ste eeu word 'n strenger verdeling op die [[genus]] toegepas, sodat vyf nuwe genera benewens die genus ''Aloe'' erken word. Dit is naamlik ''[[Aloiampelos]]'', die sewe rankaalwyne, ''[[Aloidendron]]'', die ses boomaalwyne, ''[[Aristaloe]]'', die enkele baardaalwyn-spesie, ''[[Gonialoe]]'', die drie patrysaalwyne, en genus ''[[Kumara]]'', die twee waaieraalwyne.<ref name=bock>{{cite web |last1=Bock |first1=Gerhard |title=From Aloe to Aloiampelos, Aloidendron, Aristaloe, Gonialoe, Kumara |date=13 Desember 2014 |url=http://www.succulentsandmore.com/2014/12/goodbye-aloe-hello-aloiampelos.html |website=Succulents and more |access-date=7 Januarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024053143/https://www.succulentsandmore.com/2014/12/goodbye-aloe-hello-aloiampelos.html |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is meer as 450 soorte aalwyne wat in verskeie soorte en vorms aangetref word: van klein, grasagtige plantjies tot bome met stamme van 18&nbsp;m lank. Die bekendste aalwynspesies is waarskynlik ''[[Aloe vera]]'' en ''[[Aloe ferox]]''. Hierdie plante is van groot ekonomiese waarde in [[Suid-Afrika]]. Daar is 'n aantal ander plante waarna daar ook soms as "aalwyne" verwys word, alhoewel hulle dit nie in werklikheid is nie, soos [[gasteria]]s en [[haworthia]]s. Ook die Noord-Amerikaanse [[agawe]]'s word soms die "Amerikaanse aalwyn" genoem. === Suid-Afrikaanse aalwyne (algemeen) === Elke aalwynspesie het sy eiesoortige behoeftes wat grondsoort, reënval, son en hitte betref. Sommige spesies wat minder gespesialiseerd en meer aanpasbaar is, is oor groot dele van Afrika versprei en is baie gewild as tuinplante. 'n Goeie voorbeeld hiervan is die [[kransaalwyn]], ''Aloe arborescens'' (die spesienaam beteken "word 'n boom", hoewel 'n digte bosvorm die algemene vorm is). Die Afrikaanse algemene of gewilde name is baie keer misleidend, want name soos kransaalwyn, word afhangende van die landstreek, aan heelparty verskillende spesies toegeken. Op die oomblik spog ons met die aalwyn as deel van die Suid-Afrikaanse landskap, maar dié toedrag van sake is vinnig besig om te verander. Die verdwyning van ons aalwyne kan maklik toegeskryf word aan die bedrywighede van versamelaars of vernietigende veldbrande. Hoewel hierdie faktore 'n onteenseglike bydrae lewer, veral by die skaarser aalwynspesies soos ''Aloe peglerae'', is die eintlike faktore: # die uitbreiding inlandbou; # die ontwikkeling van die paaie en die infrastruktuur; # bosbou; # oorbeweiding; # skade wat deur boerbokke aangerig word; # insekte, veral die snuitkewer (''Curcurlionidae'') waarvan die larwe in die aalwyn se groeipunt en stam inboor en verrotting en die uiteindelike dood van die plant veroorsaak. Met enkele uitsonderings is alle Suid-Afrikaanse aalwyne beskerm­de plante, dit wil sê dit is 'n oortre­ding om 'n aalwyn sonder toestemming van die Afdeling Natuurbewaring van die betrokke pro­vinsie en die grondeienaar, uit die veld te verwyder. Selfs wanneer 'n boer natuurlike veld wil omploeg om landerye aan te lê, het hy ook die toestemming van die betrokke owerhede nodig sodra daar beskermde plante in die gedrang kom. Omdat aalwyne goed aard in hul natuurlike omgewing, pas hulle be­sonder moeilik aan wanneer hulle uit hul natuurlike omgewing ver­wyder word om in tuine of parke aangeplant te word. Die plant begin dan geleidelik kwyn en gaan uiteindelik dood. Aalwyne wat van saad gekweek word, het 'n groter kans op oor­lewing omdat die plantjies hulle van kleins af by ander omstandighede kan aanpas. Elke aalwyn het nogtans spesifieke behoeftes waarvan die kweker kennis behoort te dra. Daar is ongeveer 145 verskillende [[inheems]]e aalwynspesies in Suid-Afrika. Aalwyne word van seevlak tot 2000 m bo [[seespieël]] aangetref, dikwels in woestyntoestande waar dit soms vir jare nie reën nie, en is dan hoofsaaklik af­hanklik van dou en mis wat deur hulle vlak wortels opgeneem word. Maar hulle aard ook in die somer­- en winterreënvalstreke met 'n ge­middelde jaarlikse reënval van 1 250 tot 1 750 mm. Baie aalwyne verkies klipperige of rotsagtige rantjies of hoogtes, omrede vogtigheid langer onder die klippe behoue bly, die grond beter dreineer, en sommige rotsformasies meer voedingstowwe tot die grond bydra as wat op gelyktes of vlaktes aangetref word. Wind of water versprei die sade oor vlaktes en heuwels, maar die sade wat tus­sen klippe en beskutte plekke lê, kry beter vastrapplek en meer vog as op ander dele waar die sade of nooit ontkiem nie, of vroeg dood­gaan. Sommige aalwyne groei tussen bosse (''[[Aloe pluridens]]'' en ''[[Aloe rupestris]]'') waar hulle kaal stamme teen die son beskerm kan word, terwyl andere soos ''[[Aloe marlothii]]'' hul eie stamme met droë blare be­skerm. Aalwyne se plantkleur wissel van donker- en heldergroen, tot grys­groen of blougrys, met of sonder spikkels en strepe, en met of sonder 'n swart, bruin, rooi of pienk blaarrand. Sommige plante verkleur tydens droogtetye of in kouer maande tot roes- of pienk­rooi, terwyl ander se blare tot 'n tiende van hul volle lengte ver­droog. Die blomkleur kan wit, room­kleur, oranje, geel, pienk, rooi of selfs groen, en verskillende kombi­nasies van hierdie kleure, wees. === Inheemse aalwyne === ''[[Aloe albida]]'' is 'n miniatuuraal­wyntjie wat omtrent 15 cm hoog word en dit blom vanaf Maart tot April en het klein, wit blommetjies met omgebuigde blombek­kies dra. Dié spesie kom voor in die omgewing van [[Barberton]]. ''[[Aloidendron barberae]]'', voorheen ''Aloe bainesii'', ook bekend as die Boomaalwyn, is die grootste Suid-Afrikaanse spesie. Dit word tot 20 m hoog met 'n stamdeursnee van 3m. Hierdie aalwyn groei in die bosagtige dele en klowe van [[Oos-Kaap]], en met die kuslangs tot in [[Oos-Afrika]]. ''[[Aloiampelos ciliaris|Aloe ciliaris]]'' is uniek onder die Suid-Afrikaanse aalwyne omdat die chromosoomgetal 6n=42 is, en nie die normale 2n=14 nie. Dit veroor­saak dat geen kruising sover bekend met ''Aloe ciliaris'' bestaan nie. Sy natuurlike verspreidingsgebied is die Oos-Kaap, waar die plante met hulle dun, lang stam­metjies van tot 3m die ondersteuning van die bosse in dié gebied goed kan gebruik. ''[[Aloe cooperi]]'' is een van die sg. grasaalwyne waarvan die blare in die winter verdroog en in die lente weer uitgroei. Dié aalwyn is egter uniek in dié opsig dat dit oor 'n gebied van 2000m bo seespieël, tot by seevlak versprei is. 'n Tipiese kenmerk van die spesie is die lang blare wat in dwars­ deursnee V-vormig is. ''[[Aloe modesta]]'' is ook 'n miniatuuraalwyntjie met lang, dun blare en valerige blommetjies, maar is die enigste aalwyn op die Afrika-kontinent waarvan die blom 'n soet geur het. ''Aloe modesta'' kom in 'n baie klein verspreidings­gebied in KwaZulu-Natal en Mpumalanga voor. ''[[Aloe saundersiae]]'' is die kleinste Suid-Afrikaanse aalwyn. Die deur­snee van die blaarroset is ongeveer 10 cm, en die ligpers blommetjie is selde hoër as 15cm. === Natuurlike kruisings === Teoreties kan 'n mens enige twee aalwynspesies met mekaar kruis, mits die plante die normale chromosoomtelling van 2n=14 het. Sover bekend, is ''Aloe ciliaris'' (6n=42) die enigste Suid-Afri­kaanse uitsondering. ''[[Aloe dawei]]'' (chromosoomtelling 4n=28), kruis wel met die meeste ander spesies, maar dié kruising, met 'n chro­mosoomtelling van 3n=21, kan nie verder kruis nie. Hierdie interes­sante aalwyn kom nie in Suid-­Afrika voor nie. Waar verskillende spesies saam in die veld voorkom en saam blom, vind natuurlike kruisings dikwels plaas. Die kruisingsprodukte, wat [[hibried]]e genoem word, is dikwels 'n verbetering op ouerplante wat blomkleur, blomtyd, blom- en groeikrag, en selfs weerstand teen koue en siektes betref. Kruising is selfs tussen sekere genera moont­lik. Soms word natuurlike kruisings tussen 'n Gasteria- en aalwyn­spesie in die veld aangetref .'n Voorbeeld van natuurlike krui­sing is 'n aalwyn uit Oos-Kaapland wat vroeër as ''Aloe salmdyckiana'' bekend gestaan het. Wetenskap­likes het eers later besef dat dit 'n hibried, 'n kruising tussen twee spesies, nl. ''Aloe ferox'' en ''Aloe arborescens'', is. Enigeen kan ook sonder veel moeite sy eie kruisings maak deur die stuifmeel van een aalwynspesie op die ontwikkelde stempel van 'n ander te plaas - dis 'n takie wat in die natuur deur [[voëls]] en [[insek]]te gedoen word. Sodra die saad droog is, word dit geoes en gesaai en die plantjies grootgemaak. Dit is taamlik maklik om krui­sings uit te ken, omdat dit ken­merke van albei die ouerplante weerspieël. Daarom is dit ook moontlik om 'n plant met baie blomme, maar wat 'n swak kleur het, deur middel van kruising met 'n aalwyn met 'n sterk blomkleur te verbeter. Dié beginsel word gebruik by die teel van aalwyn­kultivars. === Aalwynkultivars === Die Republiek van Suid-Afrika is die setel van die internasionale registrasie-owerheid vir aalwyn­kultivars. Kruisings wat met geselekteerde ouerplante onder beheerde toe­stande gedoen word, word gekeur vir kultivarstatus. Só 'n plant word dan tot in die fynste besonderhede beskryf en kry 'n noemnaam soos bv. Oom At, wat dan nie 'n wetenskaplike naam is nie. Elke eksemplaar van 'n spesi­fieke kultivar moet deel wees van die oorspronklike kloon, en moet deur middel van steggies of mikro­kulture vegetatief in 'n laborato­rium voortgeplant word om hon­derd persent identies te wees. == Medisinale gebruike == Aalwynsap word dikwels vir medisinale gebruike ingespan. Die jel-agtige sap wat in die vet blare gevind word, kan byvoorbeeld as noodhulpmiddel by brandwonde gebruik word. Dit is egter nie raadsaam om willekeurige aalwyne self vir medisinale doeleindes te gebruik nie: sommige spesies, soos ''[[Aloe venenosa]]'', is giftig, terwyl sensitiewe persone newe-effekte ervaar van sommige spesies, soos ''Aloe barbadensis'', wat oor die algemeen as veilig beskou word. ''Aloe vera'' word al duisende jare vir medisinale gebruik gekweek – tot so 'n mate dat die plant se presiese gebied van oorsprong onbekend. Die Egiptiese Ebers-papirus uit ongeveer 1552 v.C. verwys na die aalwyn se medisinale eienskappe en die gebruik daarvan in die balsem van lyke. Die Griekse plantkundige Dioskorides (41 – 68 n.C.) het die uitwendige gebruik van aalwyn vir wonde, [[aambeie]], maagswere en haarverlies aanbeveel, asook die inwendige gebruik daarvan as 'n lakseermiddel. == Aalwynsap == [[Lêer:Split Aloe.jpg|duimnael|Vetplante, soos die aalwyn, stoor water in hulle vergrote vlesige blare, stamme en wortels om in droeë klimate te oorleef.]] Byna alle aalwynspesies bevat 'n galbitter geel sap wat uit die blare getap kan word. Die sap loop uit die blare as hulle gesny word en word stadigaan hard in die lug. In antieke [[Egipte]] en Babilon is hierdie sap as 'n purgeermiddel aangewend vir beide mens en dier. In Suid-Afrika word veral die sap van die [[bitteraalwyn]] (''Aloe ferox'') getap in die omgewing van [[Herbertsdale]], [[Albertinia]] en [[Mosselbaai]]. Die plant se groen blare word stomp afgesny en in 'n kring om 'n gat opmekaar gestapel, sodat die sap in 'n houer in die gat in kan drup. Die druk van die swaar blare opmekaar is genoeg om die sap uit te pers. Die versamelde sap word dan verhit en geroer tot dit styf en dik is. Dit word dan uitgegiet en verhard, waarna dit gereed is om te verwerk. == Habitat en voorkoms == Aalwyne word van seevlak tot 2000&nbsp;m bo seespieël aangetref, dikwels in woestyntoestande waar dit soms vir jare nie reën nie. Dit is dan hoofsaaklik afhanklik van dou en mis wat deur hulle vlak wortels opgeneem word. Maar hulle aard ook in die somer en winterreënvalstreke met 'n gemiddelde jaarlikse reënval van 1 250 tot 1750&nbsp;mm. Baie aalwyne verkies klipperige of rotsagtige rantjies of hoogtes, omrede vogtigheid langer onder die klippe behoue bly, die grond beter dreineer, en sommige rotsformasies meer voedingstowwe tot die grond bydra as wat op gelyktes of vlaktes aangetref word. Wind of water versprei die sade oor vlaktes en heuwels, maar die sade wat tussen klippe en beskutte plekke lê, kry beter vastrapplek en meer vog as op ander dele waar die sade of nooit ontkiem nie, of vroeg doodgaan. Omdat aalwyne goed aard in hul natuurlike omgewing, pas baie besonder moeilik aan wanneer hulle uit hul natuurlike omgewing verwyder word om in tuine of parke aangeplant te word. Die plant begin dan geleidelik kwyn en gaan uiteindelik dood. Aalwyne wat van saad gekweek word, het 'n groter kans op oorlewing omdat die plantjies hulle van kleins af by ander omstandighede kan aanpas. Elke aalwyn het nogtans spesifieke behoeftes waarvan die kweker kennis behoort te dra. Sommige aalwyne groei tussen bosse (''[[Aloe pluridens]]'' en ''[[Aloe rupestris]]'') waar hulle kaal stamme teen die son beskerm kan word, terwyl andere soos ''Aloe marlothii'' hul eie stamme met droë blare beskerm. Aalwyne se plantkleur wissel van donker- en heldergroen, tot grysgroen of blougrys, met of sonder spikkels en strepe, en met of sonder 'n swart. bruin, rooi of pienk blaarrand. Sommige plante verkleur tydens droogtetye of in kouer maande tot roes- of pienkrooi, terwyl ander se blare tot ’n tiende van hulle volle lengte verdroog. Die blomkleur kan wit, roomkleur, oranje, geel, pienk en selfs groen wees. Dit kan ook verskillende kombinasies van kleure wees. == Aalwyne in die ekologie == Die aalwyn speel net soos enige ander plant 'n onmisbare rol in die ekologie. Aalwyne verskaf blyplek aan 'n verskeidenheid voëls en diere, veral in dele waar aalwyne die hoogste plante in die veld is. Mos­sies en ander voëls maak gereeld in groot aalwyne soos ''Aloe mar­lothii'' en ''Aloe ferox'' nes, terwyl 'n mens dikwels 'n reuse-familie­ voëlnes in kokerbome (''[[Aloe dichotoma]]'') in die droë dele van die Kaap sien. 'n Groot aalwynblaar bied ook 'n geskikte plek vir som­mige duiwe se oop nessies, terwyl die droë blare en dorings besker­ming bied teen die roofdiere. Baie insekte is afhanklik van aalwyne vir hul voort­bestaan. Af­gesien van die droë blare wat beskerming bied teen vyande en die koue, vul die aalwyn 'n groot leem­te as die kos skaars is. Omdat 'n groot aantal spesies in die winter­maande blom, beteken die soet nektar oorlewing vir duisende in­sekte, voëls en diere vir wie daar in dié tyd geen ander voedselbron beskikbaar is nie. Die blare van die groter aalwyn­spesies vang ook reënwater op wat nie net vars water vir voëls en diere beteken nie, maar ook broei­plek vir insekte, soos muskiete, wat ondanks hul slegte naam, 'n on­misbare skakel in die voedsel­ketting is. Aalwyne is ook baie nuttig vir mens en dier. Wildsbokke, soos koedoes, eet soms soveel aalwyn­blare dat selfs hulle vleis bitter smaak. Moontlik help dit teen bos­luise en ander bloedsuiende insekte wat nie baie van die bitter smaak hou nie. Die blare van ''Aloe ferox'' en ander groot aalwyne kan gebruik word om konfyt van te maak, terwyl die jong blomlote van aal­wyne soos ''Aloe cooperi'' in Oos­-Transvaal en Noord-Natal as groente gekook en geëet word. Jong veewagtertjies wat bedags die vee oppas, het dikwels die gewoonte om groot aalwynblomme te pluk en die soet nektar uit die blomme te suig. Die helderkleurige stuifmeel laat dit lyk asof die jong­ kêrel 'n breë, geel oor-tot-oor­ glimlag het. Aalwyne se nektarproduksie is só oorvloedig dat byeboere sekere tye van die jaar heuning uithaal wat byna uitsluitlik van aalwynnektar gemaak is. Die volop stuifmeel help die bye met hul byewasproduksie, waarsonder die opberging van heuning nie moontlilk is nie. Aalwyne word gereeld as natuur­like omheining vir statte en krale aangeplant. Spesies soos ''Aloe arborescens, Aloe marlothii'' en ''[[Aloe striatula]]'' is die bekendste aalwynsoorte wat hulle hiertoe leen. Aalwyne kan ook as veevoer ge­bruik word. Ongelukkig het boer­bokke baie min aanmoediging nodig om van die mineraalryke blare en blomme te vreet, en die voortbestaan van aalwyne op sekere plase word daardeur bedreig. 'n Mens kan selfs gronderosie met aalwyne bestry. Omdat die meeste grassoorte en bossies in die winter of doodgaan of deur veldbrande verwoes word, word aalwyne wat bv. in groepe aan­geplant is of van nature in groepe staan, geensins beïnvloed nie. Hulle is dan die laaste vesting teen wind en reën totdat die ander natuurlike plantegroei weer herstel het. Aalwyne soos ''[[Aloe davyana]]'' in Sentraal-Transvaal, ''[[Aloe ammophila]]'' in Limpopo en ''[[Aloe claviflora]]'' in die droë noor­delike deel van Kaapland, is drie voorbeelde wat 'n aansienlike rol speel. ==Geskiedenis in Suid-Afrika== Petrus Johannes de Wit (seun van John White!) is op 16-jarige ouderdom na Nederland gestuur om by die [[VOC]] in diens te tree. In 1741 keer hy terug na die Kaap en was die eerste persoon wat van die VOC toestemming verkry het om aalwynsap uit te voer. Dit was in 1761. Jaarliks verskeep hy nagenoeg 90 kilo aalwynsap hoofsaaklik verkry vanaf [[Swellendam]] en direkte omgewing. Vir baie jare het De Wit geen mededingers gehad nie. == Galery == <gallery> Lêer:Aloe africana 1.jpg|{{middel|''[[Aloe africana]]''}} Lêer:Babosa1.jpg|{{middel|''[[Aloe arborescens]]''}} Lêer:Aloe cooperi in flower IMG 1702e.JPG|{{middel|''[[Aloe cooperi]]''}} Lêer:Köcherbaum Köcherbaumwald 01.JPG|{{middel|''[[Aloe dichotoma]]''}} Lêer:Aloe excelsa at Mount Coot-tha.JPG|{{middel|''[[Aloe excelsa]]''}} Lêer:Aloe ferox.JPG|{{middel|''[[Aloe ferox]]''}} Lêer:Aloe hereroensis Auob C15.JPG|{{middel|''[[Aloe hereroensis]]''}} Lêer:Aloe speciosa - tilt head aloe.jpg|{{middel|''[[Aloe × hexapetala]]''}} Lêer:Aloe saponaria 1.jpg|{{middel|''[[Aloe maculata]]''}} Lêer:Aloe parvula.JPG|{{middel|''[[Aloe parvula]]''}} Lêer:Aloe peglerae01.jpg|{{middel|''[[Aloe peglerae]]''}} Lêer:Aloe pluridens (3).jpg|{{middel|''[[Aloe pluridens]]''}} Lêer:Aloe rauhii.jpg|{{middel|''[[Aloe rauhii]]}} Lêer:Aloe reitzii flowers.jpg|{{middel|''[[Aloe reitzii]]''}} Lêer:Aloe thraskii close.JPG|{{middel|''[[Aloe thraskii]]''}} Lêer:Aloe striatula 1.jpg|{{middel|''[[Aloiampelos striatula]]''}} Lêer:Aloe aristata.jpg|{{middel|''[[Aristaloe aristata]]''}} Lêer:Aloe variegata.jpg|{{middel|''[[Gonialoe variegata]]''}} </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] * [[Lys van aalwynspesies]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * ''[http://www.succulent-plant.com/families/aloaceae.html The Aloe Page]'' by www.succulent-plant.com. Webwerf op 7 Mei 2009 besoek. * Die [[Afrikaanse Kinderensiklopedie]]: ''Die Planteryk'' ([[Robert Harold Compton|R.H. Compton]]). Nasionale Handelsdrukkery Bpk. Tweede hersiene uitgawe. 1963. * Guide to the Aloes of South Africa ([[Ben-Erik van Wyk]] en [[Gideon Smith]]). Briza Publications, Pretoria S.A., Tweede hersiene uitgawe. 2005 * ''Aalwyn'' in Wêreldspektrum, volume 1. 1983 Ensiklopedie Afrikana: (EDMS) BPK. * [[Wêreldspektrum]], Ensiklopedie Afrikana (EDMS) Bpk 1982 {{ISBN|0 908409 41 9}} Stel {{ISBN|0 908409 42 7}} Band == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Aloe}} {{Wikt-inlyn|aalwyn}} {{Wikispecies-inlyn|Aloe}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Aalwyne| ]] [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Tuinplante]] jsvhvhyp9xkf786yds9wxgwxsmhu34r 0 39101 2978697 2820334 2026-10-13T22:36:08Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Meteoroïde]] na [[Meteoroïed]] geskuif 2820334 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Perseid meteor and Milky Way in 2009.jpg|duimnael|200px|’n Veelkleurige meteoor in die lug net links van die [[Melkweg]], 2009.]] ’n '''Meteoroïde''' of '''meteoroïed''' is 'n klein stofdeeltjie, klip of stukkie ys wat deur die ruimte beweeg. Die sigbare pad van 'n meteoroïde wat ’n [[planeet]] se [[atmosfeer]] binnedring, word 'n '''meteoor''' genoem, of 'n '''verskietende ster''' in die volksmond. Wanneer 'n meteoroïde die aarde tref, word dit 'n '''meteoriet''' genoem. Wanneer daar baie meteore te sien is, vorm hulle 'n [[meteoorreën]]. Die woorde is afgelei van die [[Grieks]]e woord ''meteōros'' ("hoog in die lug"). Sowat 15&nbsp;000 ton meteoroïdes, [[ruimtestof]] en verskeie soorte afval dring die [[Aarde]] se atmosfeer jaarliks binne.<ref>[http://www.abc.net.au/science/articles/2011/12/22/3396756.htm?site=science&topic=latest Stuart Gary – '''Survey finds not all meteors the same''' – ABC Science]</ref> == Oorsig == [[Lêer:Esquel pallasite partial slice.jpg|duimnael|200px|’n Stuk meteoriet wat in [[Argentinië]] ontdek is, te sien in die Natuurmuseum in [[Ottawa]], [[Kanada]].]] Sedert 2011 definieer die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) ’n meteoroïde amptelik as "’n soliede voorwerp wat in die interplanetêre ruimte beweeg, aansienlik kleiner as ’n [[asteroïde]] en aansienlik groter as ’n [[atoom]]".<ref>{{Cite journal |author=Millman, P.M. |year=1961 |title=A report on meteor terminology |journal=JRASC |volume=55 |pages=265–267 |bibcode=1961JRASC..55..265M }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imo.net/glossary |title=Glossary International Meteor Organization |publisher=Imo.net |date=18 November 2008 |access-date=16 September 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021094703/http://imo.net/glossary |archive-date=21 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Soms word spesifieke groottes aangegee, soos ’n deursnee van tussen 100&nbsp;[[Mikrometer|µm]] en 10&nbsp;m<ref>{{Cite journal |author=Beech, M. |authorlink=Martin Beech |last2=Steel |first2=D.I. |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |bibcode=1995QJRAS..36..281B }})</ref> of tussen 10&nbsp;µm en 1&nbsp;m.<ref>{{Cite journal |author=Rubin, A.E. |last2=Grossman |first2=J.N. |year=2010 |month=Januarie |title=Meteorite and meteoroid: New comprehensive definitions |journal=Meteoritics & Planetary Science |volume=45 |issue=1 |pages=114–122 |bibcode=2010M&PS...45..114R }})</ref> Die [[Kleinplaneetsentrum]] gebruik nie die term "meteoroïde" nie. Die samestelling van meteoroïdes kan vasgestel word deur middel van hul baan en die ligspektrum van die daaropvolgende meteoor. Hul invloed op radioseine verskaf ook inligting, wat veral bedags nuttig is wanneer hulle moeilik is om te sien. Meteoroïdes kan baie verskillende wentelbane hê en kom soms in groepe voor. Dit word dikwels verbind met ’n [[komeet]]; ander kom sporadies voor. Afval van strome meteoroïdes word soms in ander wentelbane versprei. Hul samestelling en digtheid wissel, van bros sneeu-agtige voorwerpe met ’n digtheid van omtrent ’n kwart van dié van ys,<ref>Povenmire, H. [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2000/pdf/1183.pdf Physical dynamics of the Upsilon Pegasid firebll – European Network 190882A]. Florida Institute of Technology</ref> tot digte rotse ryk aan [[nikkel]] en [[yster]]. Meteoroïdes wentel om die [[son]] teen verskillende snelhede. Die vinnigstes beweeg teen sowat 42 kilometer per sekonde (km/s) deur die ruimte in die omgewing van die Aarde se wentelbaan. Die Aarde beweeg teen sowat 29&nbsp;km/s. Wanneer meteoroïdes die Aarde reg van voor tref, kan hulle dus snelhede van tot 71&nbsp;km/s bereik. Die gemiddelde snelheid is sowat 20&nbsp;km/s.<ref>{{cite web|title=Report on Orbital Debree|url=http://hdl.handle.net/2060/19900003319|work=NASA|publisher=NASA Technical Reports Server|accessdate=26 September 2011}}</ref> == Meteoor == [[Lêer:Meteor burst.jpg|duimnael|200px|’n Foto van ’n deel van die lugruim tydens ’n meteoorreën. Die foto is oor ’n taamlike tyd geneem. Die meteore het van ’n paar sekondes tot ’n paar minute uitmekaar plaasgevind.]] ’n '''Meteoor''' is die sigbare baan van ’n meteoroïde wat die Aarde se atmosfeer binnegedring het. Hulle kom meestal in die [[mesosfeer]] voor, en die meeste se hoogte wissel tussen 75&nbsp;km en 100&nbsp;km.<ref>{{cite web |url=http://www.haystack.mit.edu/~pje/meteors/ |title=Millstone Hill UHF Meteor Observations: Preliminary Results |author=Philip J. Erickson |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603064834/http://www.haystack.mit.edu/~pje/meteors/ |archive-date=3 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Miljoene meteore kom elke dag in die Aarde se atmosfeer voor. Die meeste meteoroïdes wat dit veroorsaak, is omtrent so groot soos ’n [[skulp]]. Meteore raak tussen sowat 65 en 120&nbsp;km bo die Aarde sigbaar en disintegreer op hoogtes van 50 tot 95&nbsp;km. Sowat die helfte kom bedags voor, maar hulle is snags meer sigbaar. Groter voorwerpe is sigbaar vanweë die atmosferiese druk (nie wrywing nie) wat dit verhit sodat dit gloei en ’n blink streep gas en gesmelte deeltjies vorm. Die meeste gloei vir sowat ’n sekonde. Meteore kan in meteoorreëns voorkom wanneer die Aarde deur ’n spoor van afval beweeg wat deur ’n komeet agtergelaat is, of soms vind dit sporadies plaas sonder ’n spesifieke rede. Soms word ander terme vir meteore gebruik na gelang van hul helderheid, soos "vuurbal" (helderder as enige van die planete of ’n sigbare [[magnitude]] van -4 of meer),<ref>{{cite web |url=http://www.meteorobs.org/maillist/msg13871.html |title=MeteorObs Explanations and Definitions (states IAU definition of a fireball) |publisher=Meteorobs.org |date=9 Julie 1999 |access-date=16 September 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612105913/https://www.meteorobs.org/maillist/msg13871.html |archive-date=12 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> "[[bolied]]" (’n magnitude van -14 of helderder)<ref name=Belton>{{Cite book | last = Belton | first = MJS | authorlink = | title = Mitigation of hazardous comets and asteroids | publisher = Cambridge University Press | date = | year = 2004 | location = | pages = | url = http://books.google.com/?id=Dw0A7T0fy6AC | doi = | id = | isbn = 0-521-82764-7}}:156</ref> of superbolied (-17 of helderder).<ref name="Belton" /><ref>{{Cite book | last = Adushkin | first = Vitaly | authorlink = Ivan Nemchinov | title = Catastrophic events caused by cosmic objects | publisher = Springer | date = | year = 2008 | location = | pages = | url = http://books.google.com/?id=3Hd8Lw1hExUC | doi = | id = | isbn = 1-4020-6451-9}}:133</ref> Soms word die term bolied gebruik vir ’n vuurbal wat ontplof of ’n hoorbare klank skep. == Meteoriet == [[Lêer:Two tektites.JPG|duimnael|200px|Twee tektiete.]] ’n '''Meteoriet''' is ’n deel van ’n meteoroïde of asteroïde wat deur die atmosfeer trek en die Aarde tref sonder dat dit vernietig word.<ref name="oxford">The Oxford Illustrated Dictionary. 1976. 2de uitg. Oxford University Press, bl. 533</ref> Gesmelte materiaal van die Aarde kan uit ’n impakkrater "spat" wanneer ’n meteoriet die grond tref. Dit vorm dan ’n "tektiet" wanneer dit afkoel wat dikwels verkeerdelik aangesien word vir ’n meteoriet. Die lig wat ’n meteoor veroorsaak, kan verskillende kleure wees, na gelang van die chemiese samestelling van die meteoroïde en sy spoed deur die atmosfeer. Namate lae van die meteoroïde afgeruk en geïoniseer word, kan die kleur ook verander volgens die minerale wat ontbloot word. Van die moontlike kleure is: oranje/geel ([[natrium]]), geel ([[yster]]), blou/groen ([[koper]]), pers ([[kalium]]) en rooi ([[silikaat]]). Daar word verskillende soorte meteoriet onderskei #''Aeroliete'', steenmeteoriete wat uit [[silikaat|silikate]] van kalsium, magnesium en yster bestaan. Daar is drie groepe wat onderskei word:<ref>{{webaanhaling|url=http://www.satnt.ac.za/index.php/satnt/article/viewFile/898/1870|titel=''’n Oorsig van die geskiedenis van die aarde'' {{Outeur|C.P. Snyman}},Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie, 7 no. 1 1988 }}</ref> ##''Gewone [[chondriet]]e'' wat klein ronde korrels (chondrules) bestaan ##''Koolstofhoudende chondriete'' wat 'n teeragtige grondmassa het ##''Achondriete'' wat geen chondrules het nie #''Sideriete'' is ystermeteoriete wat uit 'n legering van yster en nikkel bestaan. #''Sideroliete'' is yster-steenmeteoriete wat altwee silikate en ysternikkel bevat #''Tektiete'' is glasagtige meteoriete wat chemies soos die aardkors se materiaal lyk. Hulle kom dalk uit meteorietkraters op aarde of op die maan. == Bekende meteore == * Die bekendste meteoor/meteoriet is dalk die [[Peekskill-meteoriet]] wat op 9 Oktober 1992 deur minstens ses verskillende mense op video's vasgelê is.<ref>[http://aquarid.physics.uwo.ca/~pbrown/Videos/peekskill.htm The Peekskill Meteorite 9 Oktober 1992-videos]</ref> Volgens ooggetuies het die vuurbal om 23:48 [[UT]] (±1&nbsp;min) oor [[Wes-Virginië]] begin. Dit was groenerig, het in ’n noordoostelike rigting beweeg en het op sy helderste ’n oënskynlike magnitude van -13 gehad. Oor ’n tydperk van meer as 40 sekondes het dit 700 tot 800&nbsp;km afgelê.<ref>Brown, P. et al., 1994. Nature, 367, 6524 – 626</ref> Die meteoriet is gevind by Peekskill, [[New York (staat)|New York]], waarvandaan dit sy naam kry. Dit het ’n massa van 12,4&nbsp;kg gehad.<ref>"Meteoritical Bull", deur Wlotzka, F., in "Meteoritics", #75, 28, (5), 692, 1994</ref> Videorekords dui aan daar was verskeie ander meteoriete saam met hom wat oor ’n groot gebied versprei was. Dit is onwaarskynlik dat dié meteoriete gevind sal word in die ruwe terrein naby Peekskill. * 2008 TC₃ is op 6&nbsp;Oktober 2008 ontdek en het die Aarde se atmosfeer die volgende dag binnegedring naby ’n afgeleë gebied in [[Soedan]]. Dit was die eerste keer dat ’n meteoroïde opgemerk en gevolg is voordat dit die Aarde getref het. * ’n Groot vuurbal is op 8 Oktober 2009 in die lug bo Bone, [[Indonesië]], opgemerk. Dit is vermoedelik veroorsaak deur ’n asteroïde van sowat 10 meter in deursnee. Die vuurbal het ’n geskatte energie van 50 kiloton [[TNT]] gehad, sowat twee keer soveel as die [[Nagasaki]]-[[atoombom]]. Geen beserings is aangemeld nie.<ref name="NEO165">{{cite web |date=23 Oktober 2009 |title=Asteroid Impactor Reported over Indonesia |publisher=NASA/JPL Near-Earth Object Program Office |author=Don Yeomans, Paul Chodas en Steve Chesley |url=http://neo.jpl.nasa.gov/news/news165.html |access-date=30 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170212085655/http://neo.jpl.nasa.gov/news/news165.html |archive-date=12 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * ’n Groot bolied is op 18 November 2009 oor Suidoos-[[Kalifornië]], Noord-[[Arizona]], [[Utah]], [[Wyoming]], [[Idaho]] en [[Colorado]] gerapporteer. Om 12:07&nbsp;vm. het ’n sekuriteitskamera by die W.L. Eccles-sterrewag die beweging van die voorwerp in ’n noordelike rigting op video vasgelê.<ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=XiL1UGbHXSI |title=W.L Eccles-sterrewag, 18 Nov. 2009, Noord-kamera |publisher=Youtube.com |date=18 November 2009 |access-date=31 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031235458/https://www.youtube.com/watch?v=XiL1UGbHXSI |archive-date=31 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=kE109bKQESw |title=W.L. Eccles-sterrewag, 18 Nov. 2009, Noordwes-kamera |publisher=Youtube.com |date=18 November 2009 |access-date=31 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031233901/https://www.youtube.com/watch?v=kE109bKQESw |archive-date=31 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Groot ontploffing het plaasgevind toe ’n aansienlike stuk van die voorwerp afbreek. ’n Spoor van die voorwerp het daarna steeds in ’n noordelike rigting beweeg. Die skok van die finale ontploffing het by sewe seismologiese stasies in Noord-Utah geregistreer. == Geskiedenis == Hoewel meteore reeds in antieke tye bekend was, is hulle nie voor vroeg in die 19de eeu as ’n astronomiese verskynsel beskou nie, maar as ’n atmosferiese verskynsel soos [[weerlig]] – dit is nie verbind met vreemde verhale van klippe wat uit die lug val nie. [[Thomas Jefferson]] het geskryf: "Ek sal eerder glo ’n Yankee-professor jok as dat klippe uit die hemel val."<ref name=jefferson>[http://www.amsmeteors.org/about.html#early amsmeteors.org] The Early Years of Meteor Observations in the USA</ref> Hy het verwys na die [[Yale-universiteit|Yale]]-professor Benjamin Silliman se ondersoek na ’n 1807-meteoriet wat in Weston, [[Connecticut]], geval het.<ref name="jefferson" /> Silliman het geglo die meteoor het ’n [[Kosmos|kosmiese oorsprong]] gehad, maar sterrekundiges het nie veel aandag aan meteore gegee voor die skouspelagtige meteoorstorm van November 1833 nie.<ref name=1833leonids>{{Cite web |url=http://meteorshowersonline.com/showers/leonidhis.html |title=meteorshowersonline.com |access-date=31 Julie 2012 |archive-date=22 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122195546/http://meteorshowersonline.com/showers/leonidhis.html |url-status=dead }}</ref> Mense dwarsoor die Oos-VSA het duisende meteore gesien wat van ’n enkele punt in die lug gekom het. Waarnemers het opgemerk dat die uitstralingspunt saam met die sterre beweeg en in die [[sterrebeeld]] [[Leeu (sterrebeeld)|Leeu]] bly.<ref>{{Cite journal | url=http://books.google.com/?id=HjcPAAAAYAAJ&pg=PA407#PPA405,M1 | journal=The American Journal of Science and Arts | volume=XXV | date=Januarie 1834 | title=On the Meteors of Nov. 13, 1833 | first=Prof. Edward | last=Hitchcock }}</ref> Die sterrekundige Denison Olmsted het die storm intensief ondersoek en tot die gevolgtrekking gekom dat dit ’n kosmiese oorsprong het. Ná die bestudering van historiese rekords het Heinrich Olbers voorspel dat die storm in 1867 sou terugkeer, en dit het sterrekundiges se aandag op die probleem gevestig. Hubert Newton se deegliker historiese werk het daartoe gelei dat die datum van die terugkeer tot 1866 vervroeg is, wat toe in die kol was.<ref name="1833leonids" /> Met Giovanni Schiaparelli se verbinding van die [[Leonides]] (soos hulle nou genoem word) met [[Komeet Tempel-Tuttle]], is die kosmiese oorsprong van meteore eindelik bevestig.<ref>[http://astroprofspage.com/archives/318 astroprofspage.com] October's Orionid Meteors</ref> == Galery == <center><gallery> Lêer:Orionid meteor.jpg|’n Orionied Lêer:Two orionids and milky way.jpg|Twee Orioniede met die [[Melkweg]] op die agtergrond. Lêer:Multi colored Orionid.jpg|’n Veelkleurige Orionied Lêer:Meteor trail.jpg|’n Vuurbal laat ’n rokerige spoor agter, soos gesien kan word aan die regterkant van die foto Lêer:Meteoroid meteor meteorite.gif|Geanimeerde illustrasie van die verskil tussen ’n meteoroïde, meteoor en meteoriet Lêer:Meteor Bolide.JPG|’n Vuurbal oor die woestyn van Sentraal-[[Australië]]. Lêer:Looking Down on a Shooting Star.JPG|Uitsig vanaf die [[Internasionale Ruimtestasie]] op ’n meteoor wat deur die Aarde se atmosfeer trek. </gallery></center> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.cbc.ca/cp/science/080307/g030708A.html Astronomers spot meteor streaking across central Ontario sky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313100144/http://www.cbc.ca/cp/science/080307/g030708A.html |date=13 Maart 2008 }} – CBC News, 7 Maart 2008 * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Meteors Meteoroids Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207045337/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Meteors |date= 7 Desember 2015 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ Nasa se Solar System Exploration] * [http://www.imo.net/fireball International Meteor Organization] * [https://web.archive.org/web/20070815143607/http://britastro.org/baa/content/view/90/121/ British Astronomical Society fireball page] * [http://www.meteorscan.com/ Live Meteor Screen] * [http://www.fireballhistory.com/ -A History of Meteors and Other Atmospheric Phenomena] * [http://science.howstuffworks.com/question486.htm how stuff works : atmospheric penetration of meteorites] {{Commons-kategorie inlyn|Meteoroid}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Meteoroid|Engelse Wikipedia]] {{PlaneteSon}} {{Normdata}} [[Kategorie:Meteoroïdes| ]] 4a6o468e2amgl1ur5qey8foiaaorm5w 0 39873 2978713 2776365 2026-10-14T02:52:10Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978713 wikitext text/x-wiki {{Ampsbekleër Inligtingraampie |naam = Pieter Voltelyn Graham van der Byl |beeld = |beeldgrootte = 240px |kleinbeeld = |byskrif = |orde = |termyn_begin = |termyn_einde = |visepresident = |vise-eersteminister = |adjunk = |president = |eersteminister = |voorganger = |opvolger = |orde2 = |termyn_begin2 = |termyn_einde2 = |visepresident2 = |vise-eersteminister2 = |adjunk2 = |president2 = |eersteminister2 = |voorganger2 = |opvolger2 = |orde3 = |termyn_begin3 = |termyn_einde3 = |visepresident3 = |vise-eersteminister3 = |adjunk3 = |president3 = |eersteminister3 = |voorganger3 = |opvolger3 = |orde4 = |termyn_begin4 = |termyn_einde4 = |visepresident4 = |vise-eersteminister4 = |adjunk4 = |president4 = |eersteminister4 = |voorganger4 = |opvolger4 = |geboorte_datum = [[21 Februarie]] [[1889]] |geboorte_plek = [[Caledon]], [[Kaapkolonie]] |sterfte_datum = [[21 Januarie]] [[1975]] |strefte_plek = [[Muizenberg]], [[Kaapprovinsie]] |kiesafdeling = |party = [[Suid-Afrikaanse Party]]<br />[[Verenigde Party]] |eggenoot = Joyce Clare Fleming |proffessie = |geloof = |handtekening = |voetnotas = }} Sy Edele Majoor '''Pieter Voltelyn Graham van der Byl''' (21 Februarie 1889, [[Caledon]] – 21 Januarie 1975, [[Muizenberg]]) was ’n Suid-Afrikaanse soldaat en staatsman. Hy was lid van die [[Suid-Afrikaanse Party]] en later die [[Verenigde Party]]. Hy was lid van generaal Smuts se kabinet en minister van naturelle sake.<ref name="Een">South African who’s who, 1912–1958</ref> Maj. Piet (soos hy bekendgestaan het), was ’n chevalier de la Légion d’Honneur, erekolonel van die [[Universiteit van Kaapstad]] se Regiment<ref name="Twee">[http://samilitaryhistory.org/vol033wb.html South African Military History Online]</ref> sowel as die ontvanger van die Militêre Kruis en Koning George VI kroningsmedalje.<ref name="Twee" /> == Vroeë lewe == Die eerste Van der Byl wat sy voet aan wal gesit het in die Kaap was Gerrit van der Byl in [[1668]].<ref>J. van der Bijl, Van der Bijl-geslagsregister, Cape Town, 1958</ref> Oor die eeue het die Van der Byls magtige grondbaronne geword deur onder andere die volgende plase te bekom: Vredenberg, Klavervlei, Joostenberg, De Leeuwenhoek, Welmoed, Spier, Fairfield (waar die familie steeds bly) en Groote Schuur (die huidige woning van die president van [[Suid-Afrika]]. Dit is later verkoop aan [[Cecil John Rhodes]]).<ref>[[:en:Groote Schuur|Groote Schuur – Engelse Wikipedia]]</ref> Van der Byl is gebore as die seun van Tin van der Byl en Adelaide Taylor Piek. Sy vader verkies om sy kinders plaaslik te laat opvoed daarom ontvang hy sy opleiding by die Diocesan-kollege in [[Kaapstad]] en daarna sit hy die familietradisie voort deur te studeer by Pembroke College, [[Cambridge]].<ref>PVG Van der Byl, From playgrounds to battlefields, Cape Town, H timmins, 1971</ref> Hy vaar nie baie goed op skool nie as gevolg van ’n ernstige siekte, maar op Cambridge blink hy uit in roei en neem hy deel aan verskeie Oxford-Cambridge regatta’s en in sy finale jaar ontvang hy ’n Blou<ref>Obituaries :The Argus, 21 Januarie 1975, Die Burger, 22 Januarie 1975, Cape Times, 22 Januarie 1975</ref> (moontlik die eerste Suid-Afrikaner om dit te verower in roei). Net ’n kort verduideliking van wat ’n Blou is – sportmanne en -vroue van beide universiteite kan ’n Vol Blou of ’n Half Blou toegeken word vir deelname op die hoogste vlak van universiteitsport wat ’n universiteitswedstryd moet insluit. ’n Vol Blou is die hoogste eer wat iemand kan bekom en is ’n gesogte en prestige toekenning. == Militêre lewe == Na voltooiing van sy meestersgraad in Landbou, keer hy terug na Suid-Afrika met die doel om te boer. Hy ontvang egter in [[1911]] ’n brief van generaal [[Paul Methuen|Methuen]], wie iemand benodig met plaaslike ervaring vir militêre oefeninge wat binnekort sou plaasvind in die Caledon omgewing. Hy sluit aan by die nuutgevormde Unie Verdedigingsmag<ref name="Agt">PVG Van der Byl, From playgrounds to battlefields, Cape Town, H timmins, 1971</ref> en doen ’n offisierskursus. Talle van sy kollegas was vyandiggesind teenoor beide die Boere en Engelse weermagte, sommige was bestem om weer met die Maritz Rebellie in [[1914]] te bots. Tydens die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]], dien hy met uitsondering onder generaal [[Jan Smuts]] en generaal [[Louis Botha]] in die Duits-Suidwes-kampanje sowel as die Oos-Afrika-kampanje. Tydens die Oos-Afrika-kampanje kry hy egter malaria wat sy gesondheid vir die res van sy lewe benadeel. Hier word hy bevorder tot kaptein van die personeel van generaal Smuts. Hy word gereeld gebruik om met die Duitse Weermag te onderhandel onder die leiding van die formidabele generaal Von Lettow-Vorbeck,<ref>[[:en:Paul Emil von Lettow-Vorbeck|von Lettow- Vorbeck – Engelse Wikipedia]]</ref> wie met slegs 3000 Duitse offisiere en duisende plaaslike Askari’s, die Suid-Afrikaanse en Britse magte in toom gehou het. Gedurende die tyd het hy gereeld ’n ou familievriend, die befaamde grootwildjagter [[Frederick Courtney Selous|F.C. Selous]], genader vir raad. Hy was ook een van die laaste mense wat Selous gesien het voor sy sluipmoord.<ref name="Agt" /> Aangesien daar nie veel vir hom was om te doen in Oos-Afrika nie, verseker hy ’n verplasing na die Westelike Front waar hy by die [[Britse Lugmag|Britse Koninklike Lugmag]] (RAF) aansluit. Die oorlog was egter verby voordat hy sy opleiding kon voltooi. Vir sy pogings gedurende die oorlog word hy ’n "chevalier de la Légion d’Honneur" deur die Franse Regering en word hy uitgenooi na [[Buckingham-paleis]] vir ontvangs van die Militêre kruis.<ref>Who’s who of Southern Africa, 1959–1975</ref> == Boerdery en Politieke loopbaan == [[Lêer:Smutskabinet 1948.jpg|duimnael|360px|regs|Pieter van der Byl was lid van genl. [[Jan Smuts]] se laaste kabinet, hier afgeneem in 1947.Van links staan SF Waterson, Van der Bijl, HG Lawrence, JW Mushet, genl. [[Jan Smuts]], AGF Clarkson, H Gluckman, [[J.G.N. Strauss|JGN Strauss]], [[Colin Steyn|C Steyn]] en voor [[Jannie Hofmeyr]].]] Na afloop van die oorlog keer hy terug na ’n meer besadigde lewe tussen [[Engeland]] en sy familieplase in Suid-Afrika. In Suid-Afrika ontmoet hy per toeval veldmaarskalk sir Douglas Haig, met wie hy ’n lewenslange vriendskap aangeknoop het. Tydens ’n ontmoeting met generaal Smuts in dieselfde jaar, oorreed Smuts hom om te dien in die amptelike kapasiteit as Minister van Verdediging. In [[1928]] besluit hy om die politiek te betree, en na sy werwingsveldtog vir die Suid-Afrikaanse Party word hy verkies as kandidaat vir [[Bredasdorp (kiesafdeling)|Bredasdorp]] in [[1929]].<ref name="Agt" /> Toe Smuts die Eerste Minister geword het in [[1939]], was Van der Byl ’n minister sonder portefeulje in die kabinet. Hy was ’n flambojante en vermaaklike karakter, bekend vir sy gesegdes en humor asook sy elegante kleredrag (hy is verskeie kere aangewys as die bes geklede parlementslid). Gedurende die oorlogsjare was hy, buiten sy ander pligte, die minister wat die uitgeworpe Griekse koninklike familie moes versorg. Hy raak bevriend met hulle en hulle besoek hom gereeld. In [[1943]] word hy aangestel as die Minister van Naturellesake. Dit was ’n groot taak aangesien daar groeiende sentiment onder die armer klas van die blanke bevolking was uit vrees dat hulle hul werk sal verloor ten gunste van goedkoper swart arbeid. Alhoewel Smuts die afsonderlike ontwikkeling van volkere voorstaan as metode om die skielike verstedeliking te stuit, was dit duidelik dat sy party se uitkyk op nie-blankes se bestaan in Suid-Afrika een van die reg van burgerskap vir almal in Suid-Afrika was, en dat afsonderlike ontwikkeling nie die pad vorentoe sal wees nie.<ref>{{Cite web |url=http://www.queensu.ca/sarc/Conferences/1940s/Henshaw.htm |title=THE AFRICAN MINERS’ STRIKE OF 1946 by M. P. Naicker – accessed 16/10/08). |access-date=10 Julie 2009 |archive-date=16 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116054546/http://www.queensu.ca/sarc/Conferences/1940s/Henshaw.htm |url-status=dead }}</ref> Van der Byl was in ooreenstemming met Smuts se denke. In [[1948]] word van der Byl versoek om die nuwe Zoeloekoning, [[Cyprian Bhekuzulu kaSolomon]] (vader van [[Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]) te kroon, waarvoor hy die lied "[[Nkosi Sikelel' iAfrika]]" kies om te speel by die kroning. Die [[Suid-Afrikaanse Party]] het die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|1948-verkiesing]] verloor,<ref>B. Friedman, Smuts: a reappraisal, Johannesburg, 1975</ref> en daarmee saam het Van der Byl ook sy kiesafdeling, [[Bredasdorp (kiesafdeling)|Bredasdorp]] met 259 stemme teen die N.P. verloor. Hy word in die tussenverkiesing in die kiesafdeling [[Groenpunt (kiesafdeling)|Groenpunt]] in Oktober van daardie jaar onbestrede verkies nadat Robert Bowden, wat onbestrede verkies is op [[26 Mei]] op [[27 Junie]], ter wille van Van der Byl bedank. Hy behou hierdie setel tot en met sy aftrede in [[1966]].<ref name="Een" /> Gedurende hierdie jare van opposisie was hy nog steeds baie gewild en gerespekteer. Parlementslede is toegelaat om hom Oom Piet te noem.<ref name="Sestien">PVG van der Byl, the shadows lengthen, Cape Town, H timmins, 1975</ref> Gedurende hierdie tydperk het sy uitkyk op die politieke denkwyse van die Nasionale Party nooit verander nie en het hy by verskeie geleenthede hulle beleid openlik gekritiseer. Hy was in besonder simpatiek teenoor die kleurlinggemeenskap. Gedurende die vorige regering is stemreg aan verskeie kleurlinge gegee maar die Nasionale Party het hulle van hierdie regte asook ander ontneem wat hom kwaad gemaak het.<ref name="Sewentien">PVG van der Byl, From top hat to veldskoen, Cape Town, H Timmins, 1972</ref> Hoewel hy stemreg vir die swart populasie voorgestaan het, het hy ook nie aan meerderheidsregering geglo nie. Hy het geglo die tragedies wat voorgekom het in ander Afrikanasies soos die Kongo-slagtings en die vinnige agteruitgang van die state was as gevolg van die feit dat die bevolking nie voorbereid was op die onafhanklikheid en die koloniale magte wat so vinnig verdwyn het nie. Van der Byl was ’n ondersteuner van [[Rhodesië]], waar hy bang was dat onafhanklikheid sal lei tot ’n chaos. Hy was ook krities teenoor die Britse regering omdat hulle sanksies teen Suid-Afrika en Rhodesië ingestel het, omdat hy geglo het hulle het lojaliteit gehad gedurende beide Wêreldoorloë en Brittanje geldelik en militêr bygestaan.<ref name="Sewentien" /> Ten spyte van sy gewildheid het hy vyande gehad in Nasionale Party-geledere soos Vorster, Strijdom en Verwoerd oor sy uitgesproke aanvalle op hulle beleid. Dit het later sigbaar geword in die feit dat hulle nie met sy seun, [[Pieter Kenyon van der Byl|P.K. van der Byl]], toe hy ’n minister in Rhodesië was, wou saamwerk nie. In 1966, nadat hy ’n luide uitjou in die Parlement aangehoor het en daarop gevra is om die parlement vir die sessie te verlaat oor sy opmerking oor die huidige regeringsbeleid, het hy gevoel, genoeg is genoeg en na 37 jaar in die politiek tree hy af op 77 jaar.<ref>Obituaries :The Argus, 21 Januarie 1975</ref> Dit was die einde van ’n era in die Suid-Afrikaanse politiek, aangesien hy een van die weinige politici was wat gebore was in die koloniale era, en het die oorgang en die omvang van die Boere-oorlog beleef, deur Uniewording en tot in die nuwe Republiek. Tydens sy aftrede word hy ’n direkteur van die Suid-Afrikaanse versekeringsreus Ou Mutual. Hy skryf ook ’n drie volume outobiografie: * Playgrounds to Battlefields * Top hat to Veldtskoen * The Shadows Lengthen == Gesinslewe == In [[1922]] trou hy met Joyce Clare Fleming, ’n Skotse vrou bekend om haar skoonheid en wie hy geken het sedert die einde van die oorlog. Hulle was baie prominent in die Engelse gemeenskap en was goed bevriend in die militêre kringe asook met die koninklike familie. Gedurende [[1947]] vergesel hy die Britse koninklike geselskap op hulle toer en hy reël ook die 21ste verjaarsdagparty van prinses Elizabeth in die [[Mount Nelson Hotel]].<ref name="Sestien" /> In [[1923]] word van der Byl se eerste seun gebore, P.K. van der Byl, (wie ’n minister in Rhodesië was)<ref>[[:en:PK van der Byl|P K van der Byl – Engelse Wikipedia]]</ref> en die tweede seun, William, in [[1925]]. Hy was later 'n direkteur van ANCI in Suid-Afrika. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van der Byl, Pieter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1889]] [[Kategorie:Sterftes in 1975]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van Diocesan College, Kaapstad]] 5b3tkgbez3n2gy56o4ae5zuz56qg7ap 0 42257 2978827 2871550 2026-10-14T03:35:24Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978827 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Pous |Afrikaanse naam=Pous Leo X |beeld=[[Lêer:Raffaello, ritratto di papa leone X tra i cardinali luigi de' rossi e giulio de' medici, 1518, 03.jpg|200px]] |wapen=[[Lêer:Medici popes.svg|150px]] |geboortenaam=Giovanni de' Medici |termyn_begin=[[9 Maart]] [[1513]] |termyn_einde=[[1 Desember]] [[1521]] |voorganger=[[Pous Julius II|Julius II]] |opvolger=[[Pous Adrianus VI|Adrianus VI]] |geboortedatum=[[11 Desember]] [[1475]] |geboorteplek= [[Florence]], [[Italië]] |sterftedatum=[[1 Desember]] [[1521]] |sterfteplek=[[Rome]], [[Italië]] |ander=Leo }} '''Leo X''' was die 217de [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] van [[1513]] tot [[1521]]. Hy was die laaste persoon wat nie 'n priester was nie toe hy verkies is. Hy is veral bekend weens die verkoop van aflate om die rekonstruksie van die Sint Pieterskerk te betaal en sy hantering van [[Martin Luther]] se [[95 stellings]]. Hy was die tweede seun van Lorenzo de' Medici en Clarice Orsini. Sy neef [[Giulio di Giuliano de' Medici]] sou hom later opvolg as [[Pous Clemens VII]]. == Biografie == '''Pous Leo X'''<ref>Leo X. (2008). [[Encyclopædia Britannica]]. Deluxe Edition. Chicago: Encyclopædia Britannica.</ref> is gebore as '''Giovanni de' Medici''' die tweede seun van [[Lorenzo de' Medici]] op [[11 Desember]] [[1475]] in [[Florence]], [[Italië]]. Hy was van sy geboorte af bestem om die Kerk te dien. Op [[14 Maart]] [[1487]] word hy ab "in commendam" van die ryk Benediktyner klooster Monte Cassino en op [[24 September]] [[1488]] kry hy ook die klooster van Vallobrosan "in commendam". Op [[9 Maart]] [[1489]] stel [[Pous Innocentius VIII]] hom aan as kardinaal-diaken van Santa Maria in Domnica. Op [[23 Maart]] [[1492]] word hy toegelaat tot die kollege van kardinale. Na die dood van Lorenzo op [[8 April]] [[1492]] en die dood van Pous Innocentius, bly hy by sy ouer broer Pietro in Florence totdat die Medici op [[9 November]] [[1494]] deur 'n opstand uit [[Florence]] verdryf word. Hy reis na Duitsland, Nederland en Frankryk. Op [[19 Mei]] [[1500]] keer hy terug na Rome en werk vir [[Pous Alexander VI]] en sy opvolger [[Pous Julius II]]. Op [[1 Oktober]] [[1511]] word hy pouslike legaat vir Bologna. Op [[9 Maart]] [[1513]] volg hy [[Pous Julius II]] op en word gekroon op [[19 Maart]] [[1513]]. Hy regeer tot sy dood op [[1 Desember]] [[1521]] en word opgevolg deur [[Pous Adrianus VI]]. Die naam ‘Leo’ beteken 'Leeu'. == Pontifikaat == === Oorlogvoering === '''Pous Leo X'''<ref>Löffler, K. (1910). Pope Leo X. In The Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. Besoek September 28, 2009 by: http://www.newadvent.org/cathen/09162a.htm</ref> het op [[5 April]] [[1513]] by die Liga van Mechlin aangesluit saam met keiser [[Maksimiliaan I]], koning Ferdinand I van Spanje en koning [[Hendrik VIII van Engeland]] teen die Franse en die Venesiërs. Die Franse en Venesiërs word verslaan tydens die slag van Novara. Op [[9 Desember]] [[1513]] bevestig die 5de Lateraanse konsilie die vrede met koning Lodewyk XII en maak sodoende 'n einde aan die skeuring van Pisa. Terwyl die konsilie nog besig was met 'n nuwe [[kruistog]] en kerkhervormings, het die nuwe Franse koning [[Frans I van Frankryk|Frans I]] probeer om Milaan en die koninkryk van Napels te herower. Pous Leo het 'n nuwe liga gestig met die koning van Spanje en om Engelse steun te verseker maak hy Thomas Wolsey 'n kardinaal. Frans I het Italië binnegeval en op [[14 September]] [[1513]] wen hy die slag van Marignano. In Oktober sluit die pous vrede met die Franse. Op [[9 Desember]] [[1516]] word die pragmatiese sanksies van Bourges afgeskaf en die konkordaat tussen Leo X en Frans I word bekragtig. Die konkordaat sou van krag bly tot die [[Franse Rewolusie]]. Die Lateraanse konsilie eindig op [[16 Maart]] [[1517]] en in dieselfde jaar begin die pous 'n oorlog teen die graaf van Urbino, Francesco Maria I della Rovere. Nepotisme het ook weer sy kop uitgesteek. Die pous se neef Giulio (later [[Pous Clemens VII]]) word vise-kanselier van die Heilige Stoel. Die pous se jonger broer Giuliano en sy neef Lorenzo word Romeinse patrisiërs. Lorenzo word bewindhebber in Florence en Guiliano heerser van Parma, Piacenza, Ferrara en Urbino. Giuliano sterf egter in Maart 1516 en die pous dra al sy mag oor aan Lorenzo. In Desember 1516 kry Pous Leo 150 000 dukate van koning Hendrik VIII van Engeland om hom aan te sluit by die verbond tussen Spanje en Engeland teen die Franse. Die oorlog duur van Februarie tot September 1517 en eindig in 'n oorwinning vir Lorenzo die nou graaf van Urbino word. === Planne vir 'n kruistog === Die oorlog teen Urbino het 'n krisis in die verhouding van die pous ten opsigte van die kollege van kardinale veroorsaak. Die kardinale het toenemend wêrelds geword sedert die tyd van [[Pous Sixtus IV]]. Leo het 'n mislukte komplot om hom te vergiftig gebruik om die kardinale by te kom. Hy het een tereggestel en verskeie ander gevange geneem. Op [[3 Julie]] [[1517]] benoem hy 31 nuwe kardinale. Verskeie Romeinse adellikes en lede van ryk families is aangestel. Leo wou ook die opmars van sultan [[Selim I]] stuit en het groot planne vir 'n kruistog gemaak. 'n Wapenstilstand is vir die Westerse wêreld uitgeroep en die Duitse keiser en die Franse koning sou die kruistog aanvoer. Engeland, Spanje en [[Portugal]] sou die vloot verskaf en die gesamentlike magte sou [[Konstantinopel]] aanval. Die pous se diplomasie het nie geslaag nie. Kardinaal Wolsey het bemiddel tussen Frankryk en Duitsland en die ingesamelde geld is vir ander doeleindes aangewend. In 1591 het Hongarye 'n drie-jarige wapenstilstand met Selim I gesluit, maar sy opvolger [[Süleyman I]], hervat die oorlog in Junie 1521 en op [[28 Augustus]] [[1521]] word [[Belgrado]] verower. Die pous was baie bekommerd en het 30 000 dukate gegee om die Hongare te probeer help. Die deel van die Griekse kerk wat aan Rome trou gebly het (die Unitariste) is baie goed deur Leo behandel. In sy [[Pouslike bul|bul]] van [[18 Mei]] [[1521]] verbied hy Latynse priesters om dienste te hou en Griekse kerke en Latynse biskoppe om Griekse priesters te wy. Die reëlings is later versterk deur [[Pous Clemens VII]] en [[Pous Paulus III]] en het die verhoudings tussen die Griekse en Latynse dele van die kerk aansienlik verbeter. === Die [[Protestantse Hervorming|Reformasie]] === Die pontifikaat van '''Pous Leo X''' is gekenmerk deur die opkoms van die Protestantisme. In 1517 spyker [[Martin Luther]] sy [[95 stellings]] aan die kerkdeur in [[Wittenberg]]. Dit het vinnig geëskaleer tot 'n wydverspreide opstand teen die Kerk. Pous Leo het die beweging nie goed verstaan nie en in Februarie 1518 gee hy die owerste van die Augustyne opdrag om sy monnike die swye op te lê. Op [[30 Mei]] [[1518]] stuur Luther 'n verduideliking van sy stellings aan die pous en op [[7 Augustus]] word hy na Rome ontbied. Luther gaan egter na [[Augsburg]] in Oktober om die pouslike legaat kardinaal Cajetan te ontmoet. Op [[9 November]] [[1518]] publiseer Leo 'n bul waarin alle Christene verplig word om te glo dat die pous aflate kan toestaan. Luther weier om sy standpunt te wysig. In nog 'n bul van [[15 Junie]] [[1520]] word een-en-veertig van Luther se stellings veroordeel en op [[3 Januarie]] [[1521]] word Luther [[Ekskommunikasie|geëkskommuniseer]]. Die pous vra ook die keiser om energiek teen die dwalinge op te tree. [[Lêer:Hanno.raffael.jpg|duimnael|regs|Die pous se olifant Hanno]] === Laaste jare === Keiser Maksimiliaan sterf in 1519 en pous Leo weifel tussen die kandidate. Eers steun hy Frans I, maar moet later Karel V aanvaar wat op [[28 Junie]] [[1519]] verkies word. Leo wou graag Ferrara, Parma en Piacenza by die pouslike staat voeg, maar 'n poging om Ferrara te verower in 1519, misluk. In 'n alliansie met keiser Karel word Milaan deur die keiser verower en Ferrara, Parma en Piacenza deur pouslike troepe verower in November 1521. Pous Leo sterf skielik aan [[malaria]] op [[1 Desember]] [[1521]]. === Die kollege van kardinale === Pous Leo X het 42 (dalk 43) kardinale aangestel in agt konsistories. ==== Die konsistorie van [[23 September]] [[1513]] ==== * Lorenzo Pucci, biskop van Melfi. * Giulio de' Medici, kardinaal-nepoot, aartsbiskop van Florence (later [[Pous Clemens VII]]). * Bernardo Dovizi da Bibbiena, skatmeester-generaal. * Innocenzo Cibo, kardinaal-nepoot, apostoliese protonotarius. Volgens Eubel in Herarchia Catholica Medii ei Recentoris Aevi en Cardella in Memorie storiche de' Cardinali della Santa Romana Chiesa is Pietro Quirini ook as kardinaal aangestel, maar nooit gepubliseer nie. ==== Die konsistorie van [[10 September]] [[1515]] ==== * Thomas Wolsey, aartsbiskop van York. ==== Die konsistorie van [[14 Desember]] [[1515]] ==== * Adrian Gouffier de Boissy, biskop van Coutance, Frankryk. ==== Die konsistorie van [[1 April]] [[1517]] ==== * Antoine Bohier du Prat, aartsbiskop van Bourges. * Guillaume III de Croy, biskop van Cambrai, Frankryk. ==== Die konsistorie van [[1 Julie]] [[1517]] ==== Hierdie konsistorie het die grootste aantal kardinale aangestel totdat [[Pous Pius XII]] op [[18 Februarie]] [[1946]] 32 kardinale aanstel, [[Pous Paulus VI]] op [[28 April]] [[1969]] 34 en [[Pous Johannes Paulus II]] op [[21 Februarie]] [[2001]] 42. * Francesco Conti, biskop van Conza. * Giovanni Piccolomini, aartsbiskop van Sienna. * Giovanni Domenico de Cupis, aartsbiskop van Trani. * Niccolo Pandolfini, biskop van Pistoia. * Raffaele Petrucci, biskop van Grosseto. * Andrea della Valle, biskop van Mileto. * Bonifacio Ferrero, biskop van Ivrea. * Giovanni Battista Pallavicino, biskop van Cavaillon, Frankryk. * Scarmuccia Trivulso, biskop van Como. * Pompeo Colonna, biskop van Rieti. * Domenico Giacobazzi, biskop van Nocera dei Pagani. * Louis II de Bourbon de Vendôme, biskop van Laon. * Lorenzo Campeggio, biskop van Feltre. * Fernandino Ponzetti, biskop van Molfetta. * Luigi de' Rossi, kardinaal-nepoot, apostoliese protonotarius. * Silvio Passerini, apostoliese protonotarius. * Adriaan Floriszoon Boeyens (ook d'Edel), biskop van Tortosa (later [[Pous Adrianus VI]]). * Tommaso Vio, generaal van die Orde van die Benediktyne (O.P.). * Egidio di Viterbo, generaal van die Orde van die Augustyne. (O.E.S.A). * Cristoforo Numai, generaal van die Orde van die Franciskane (O.F.M. Obs.). * Guillén-Ramón de Vich y de Vallterra, apostoliese protonotarius. * Franciotto Orsini, priester van Rome. * Paolo Emilio Cesi, apostoliese protonotarius. * Alessandro Cesarini senior, apostoliese protonotarius. * Giovanni Salviati, apostoliese protonotarius. * Niccolo Ridolfi, apostoliese protonotarius. * Ercole Rangone, apostoliese protonotarius. * Agostino Trivulzio, apostoliese protonotarius. * Francesco Pisani, apostoliese protonotarius. * Alfonso van Portugal, vierde seun van koning Manoel van Portugal, apostoliese protonotarius. ==== Die konsistorie van [[24 Maart]] [[1518]] ==== * Albrecht von Brandenburg, aartsbiskop van Magdeburg en Mainz. ==== Die konsistorie van [[28 Mei]] [[1518]] ==== * Jean de Lorraine, biskop van Metz. ==== Die konsistorie van [[9 Augustus]] [[1520]] ==== * Eberhard von der Mark, biskop van Chartres. === Bulle, Ensiklieke en Dekrete === [[15 Junie]] [[1520]] – Exsurge Domine – Veroordeling van Martin Luther. [[Beeld:Decet Romanum Pontificem.jpg|duimnael|regs|Bul met ekskommunjkasie van Martin Luther]] [[3 Januarie]] [[1521]] – Decet Romanum Pontificem – Ekskommunikasie van Martin Luther. == Bibliografie == * Duff, Eamon (2001). ''Saints and Sinners: A History of the Popes'', Yale University Press. {{ISBN|0-300-09165-6}}. * Maxwell-Stuart, P. G. (2002). ''Chronicle of the Popes: The Reign-by-Reign Record of the Papacy from St. Peter to the Present'', Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-01798-0}}. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{En-Wikisource info|Catholic Encyclopedia (1913)/Pope Leo X}} * {{CE|http://www.newadvent.org/cathen/09162a.htm}} * {{CF|http://www.catholic-forum.com/saints/pope0217.htm}} * {{BBKL|http://www.bautz.de/bbkl/l/Leo_X.shtml}} * {{PTA|http://www.cfpeople.org/Books/Pope/POPEp215.htm#T1}} * {{Bulle|http://www.papalencyclicals.net/Leo10/index.htm}} * {{VH|http://www.vaticanhistory.de/vh/html/leo_x_1.html}} * {{CA|http://www.fiu.edu/~mirandas/bios1489.htm#Medici}} * {{CH|http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bdeme.html}} {{Commons|Leo X}} == Nota == Saamgestel en vertaal uit die [[:nl:Paus Leo X|Nederlandse]], [[:en:Pope Leo X|Engelse]], [[:de:Leo X.|Duitse]] en [[:fr:Léon X|Franse]] wikipedia en aangevul uit ander bronne soos aangedui. == Opvolging == {{s-start}} {{s-bef|voor=[[Pous Julius II|Julius II]]}} {{s-ttl|titel=Pous (Pontifex Maximus)|jare=1513 – 1521}} {{s-aft|na=[[Pous Adrianus VI|Adrianus VI]]}} |} {{pouse}} {{teenpouse}} Basis URL: [[:en:Pope Leo X]] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1475]] [[Kategorie:Italiaanse pouse|Leo X]] [[Kategorie:Pouse|Leo X]] [[Kategorie:Sterftes in 1521]] 5b80i9as6wujem36an6suc2ff8pifit 0 44396 2978750 2832607 2026-10-14T03:05:20Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978750 wikitext text/x-wiki Die '''Griekse mitologiese figure''' is die gode, halfgode, helde en ander wesens uit die [[Griekse mitologie]]. Hier volg ’n alfabetiese lys, ingedeel volgens status of die deel van die natuur waaraan hulle verwant was. == Die [[Olimpiese gode|Olimpiese]] en ander belangrike gode == [[beeld:Jupiter Smyrna Louvre Ma13.jpg|duimnael|regs|180px|[[Zeus]] as die ''Jupiter de Smyrne'' (tans in die [[Louvre]]).]] * [[Afrodite]] (liefde, vrugbaarheid, skoonheid en beskermer van die plante- en dierewêreld) * [[Apollo (mitologie)|Apollo]] (orakel; siektes en gesondheid, musiek) * [[Ares]] (oorlog en krygslus) * [[Artemis]] (maan, jag, maagde, wilde diere en kuisheid, maar ook vrugbaarheid) * [[Atena]] (wysheid, strategie, krygskuns en handwerk) * [[Demeter]] ([[landbou]] en graan) * [[Dionusos]] (wyn en feeste) * [[Eileitia]] (geboorte) * [[Hades]] (dood, rykdom en kosbare metale; god van die onderwêreld) * [[Hebe]] (jeugdigheid) * [[Helios]] (son) * [[Hefaistos]] (grofsmede, vuur en ambagte) * [[Hera]] (vrou van Zeus; godin van die huwelik en vroue) * [[Hermes]] (handel, verkeer, diewe; boodskapper van die gode) * [[Hestia]] (haard en familie) * [[Iris (mitologie)|Iris]] (reënboog) * [[Maia (mitologie)|Maia]] * [[Pan (mitologie)|Pan]] (woud, herders en musiek) * [[Persefone]] * [[Poseidon]] (see en aardbewings) * [[Zeus]] (oppergod; hemel en aarde) == Die [[Griekse oergode|oergode]] == [[Lêer:Gaia - Marcel Mayer.jpg|duimnael|links|160 px|Gaia, die aarde.]] * [[Eter]] (die atmosfeer) * [[Chaos (mitologie)|Chaos]] (die leegte) * [[Erebos]] (die duisternis) * [[Eros (mitologie)|Eros]] (die liefde) * [[Gaia (mitologie)|Gaia]] (die aarde en natuur) * [[Hemera]] (die dag) * [[Nyx]] (die nag) * [[Pontos]] (die mere) * [[Sfinks (mitologie)|Sfinks]] (die geluid) * [[Tartaros]] (die onderwêreld) * [[Uranos]] (die hemel) == Die [[Titaan (mitologie)|Titane]] == [[Lêer:NAMA Héraclès & Atlas.jpg|duimnael|regs|180px|Atlas en Herakles, op ’n vaas van omstreeks 490-480 v.C. (Nasionale Argeoliese Museum, [[Athene]].]] * [[Asteria]] * [[Astraios]] * [[Atlas (mitologie)|Atlas]] * [[Klumene]] * [[Teia|Dione]] * [[Epimeteus]] * [[Eos]] (die daeraad) * [[Hekate]] * [[Huperion]] * [[Iapetos]] * [[Koios]] * [[Krios]] * [[Kronos]] * [[Leto]] * [[Menoitios]] * [[Mnemosune]] * [[Okeanos]] * [[Foibe]] * [[Prometeus]] * [[Rea]] * [[Selene]] (die Maan) * [[Tetis (mitologie)|Tetis]] * [[Teia]] * [[Temis]] == Sterflike helde of halfgode == [[Lêer:Hercules Musei Capitolini MC1265 n2.jpg|duimnael|links|140px|Herkules met ’n appel van die Hesperides.]] * [[Achilles]] * [[Antiope (mitologie)|Antiope]] * [[Asklepios]] * [[Daidalos]] * [[Ganumedes (mitologie)|Ganumedes]] * [[Herakles]] * [[Ikaros]] * [[Jason (mitologie)|Jason]] * [[Oidipus]] * [[Peleus]] * [[Penelope (mitologie)|Penelope]] * [[Perseus]] * [[Sisufos]] * [[Tantalos]] * [[Teseus]] == See- en riviergode == Elke stuk water, of dit ’n rivier, see of fontein was, het sy eie god of godin gehad. So kon ’n rivier in ’n bepaalde mite verpersoonlik word. * [[Akeloios]] * [[Akeron]] * [[Akis]] * [[Alfeus]] * [[Amfitrite]] * [[Asopos]] * [[Keto]] [[Lêer:Thetis garni.jpg|duimnael|180 px|Tetis, moeder van Achilles.]] * [[Glaukos]] * [[Ino|Leukotea]] * Die [[Naïed]]e ** Die [[Krinaia]]s (springende water) ** Die [[Limnade]]s (mere) ** Die [[Pegaia]]s (fonteine) ** Die [[Potamied]]e (riviere) ** Die [[Eleionomai]] (moerasse) * [[Nereus]] ** Die [[Nereïed]]e * [[Okeanos]] (die oseaan) ** Die [[Okeanied]]e * [[Palaimon]] * [[Forkus]] * [[Poseidon]] * [[Proteus]] * [[Talassa]] * [[Thetis]] * [[Tetis (mitologie)|Tetis]] * [[Triton]] == Windgode == * [[Eolos]] (die wind) * [[Boreas]] (die noordewind) * [[Euros]] (die oostewind) * [[Notos]] (die suidewind) * [[Zefuros]] (die westewind) == Verpersoonlikte konsepte == [[Lêer:Chronos,sleeping on Wolff grave-ME fec.jpg|duimnael|200 px|regs|Chronos aan die slaap op ene Georg Wolff se graf.]] * [[Apate]] (Misleiding) * [[Bia]] (Krag) * [[Kratos]] (Krag) * [[Chronos]] (Tyd) * [[Eris (mitologie)|Eris]] (Twis) * [[Eros (mitologie)|Eros]] (Liefde) * Die [[Grasieë]] (Grasie) * Die [[seisoen (mitologie)|seisoene]] (Horai) * [[Hubris]] (Oormoed) * [[Hugeia]] (Gesondheid) * [[Metis]] (Wysheid) * Die [[Skikgodin]]ne (Moirai) (Lot) * Die [[Muse (mitologie)|Muses]] (Kuns) * [[Nike]] (Oorwinning) * [[Nemesis (mitologie)|Nemesis]] (Wraak) * [[Filotes]] (Toegeneentheid) * [[Temis]] (Orde) * [[Zelos]] (Ywer) * [[Hipnos]] (Slaap) === Die [[Grasieë]] === [[Lêer:threegraces.jpg|regs|duimnael|200px|Die Drie Grasieë van [[Sandro Botticelli]] se skildery ''Primavera'' in die [[Uffizi-galery]].]] * [[Aglaia]] * [[Eufrosune]] * [[Taleia]] * ([[Kleta]]) === Die [[seisoen (mitologie)|seisoene]] (Horai) === * [[Tallo]] (die lente) * [[Aukso]] (die somer) * [[Karpo]] (die [[winter]]) * [[Flakko]] (die herfst) === Die [[skikgodin]]ne (Moirai) === * [[Kloto]] * [[Lakesis]] * [[Atropos]] === Die [[Muse (mitologie)|muses]] === * [[Erato]] (liriek) * [[Euterpe]] (fluitspel) * [[Kalliope]] (sang en digkuns) * [[Kleio]] (geskiedskrywing) * [[Melpomene]] (tragedie) * [[Polumnia]] (die gewyde lied) * [[Terpsichore]] (dans) * [[Taleia]] ([[komedie]]) * [[Ourania]] (sterrekunde) == Forkeïede == * [[Charubdis]] * Die [[Graia]]s * Die [[Gorgo]]ne * [[Skulla]] === Die Graias === * [[Deino]] * [[Enio]] * [[Persis]] * [[Pemfredo]] === Die [[Gorgo]]ne === [[Lêer:Rubens Medusa.jpeg|regs|duimnael|300px|Die kop van Meduasa: ''Tête de Méduse'', deur Peter Paul Rubens (1618).]] * [[Steno]] * [[Euriale]] * [[Medusa (mitologie)|Medusa]] == [[Nimf]]e == * [[Adrasteia]] * [[Amfitrite]] * [[Aretousa]] * [[Klutie]] * [[Krataiis]] * [[Daphne (mitologie)|Daphne]] * Die [[Driade]]s (bosnimfe) * [[Eggo (mitologie)|Eggo]] * [[Eidia]] * [[Hamadriade]]s (boomnimfe) * Die [[Naïed]]e (die nimfe) * Die [[Nereïed]]e (seenimfe) * Die [[Oreade]]s (bergnimfe) * [[Surinks]] == Die [[sikloop|siklope]] (eenoë) == [[Lêer:Odilon Redon - The Cyclops, c. 1914.jpg|regs|duimnael|200px|''Le Cyclope'', Odilon Redon (1840–1916).]] * [[Arges]] * [[Brontes]] * [[Steropes]] * [[Polyfemos]] == Die [[honderdhandige]]s == * [[Briareos]] * [[Gues]] * [[Kottos]] == Die [[Gigant]]e == * [[Atos]] * [[Alkioneus]] * [[Enkelados]] * [[Efialtes (mitologie)|Efialtes]] * [[Eurumedon]] * [[Mimas]] * [[Pallas]] * [[Polubotes]] * [[Porfurion]] == Sien ook == * [[Griekse mitologie]] * [[Griekse oergode]] * [[Titaan (mitologie)|Titane]] * [[Olimpiese gode]] == Verwysings == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Nederlandse Wikipedia-artikel [[:nl:Lijst van Griekse goden]]'' {{Verwysings}} [[Kategorie:Griekse mitologie]] 28hafzjczngovjbxacg7vokdi0bvl6m 0 47598 2978791 2959032 2026-10-14T03:27:50Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978791 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Heat affected crop during a green drought.jpg|duimnael|200px|’n Voorbeeld van ’n droëlandboerderyperk]] '''Droëlandboerdery''' is ’n landboutegniek wat by onbesproeide landbougewasse, wat min jaarlikse natuurlike reënval ontvang, toegepas word. == Gebiede == Droëlandboerdery word in die Palouse-plato in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]], sowel as in die ander droëlandstreke van [[Noord-Amerika]], die [[Midde-Ooste]] en ander graanverbouende streke, soos die steppe van Eurasië en [[Argentinië]] aangewend. Droëlandboerdery is aan die suidelike Russiese Ryk deur die Russiese Mennoniete, onder leiding van Johann Cornies, bekend gestel, wat hierdie dorre gebied in die broodmandjie van Rusland omgeskakel het.<ref>{{cite book |last=Smith |first=C. Henry |others=Revised and expanded by Cornelius Krahn |title=Smith's Story of the Mennonites |url=https://archive.org/details/smithsstoryofmen0000smit |year=1981 |publisher=Faith and Life Press |location=Newton, Kansas |isbn=0-87303-069-9| pages=[https://archive.org/details/smithsstoryofmen0000smit/page/263 263]–265 }}</ref> Droëlandboerdery word algemeen in al die state van [[Australië]] gebruik (behalwe in die Noordelike Grondgebied) == Gewasse == Winterkoring is die kenmerkende gewas van droëlandboerdery, hoewel ervare droëlandboere partykeer mielies, boontjies of selfs [[waatlemoen]] kweek. Droëlandboerdery kan tot so min as 230&nbsp;mm jaarlikse neerslag slaag; ’n hoër reënval sal die hoeveelheid gewasverskeidenheid, wat aangeplant word, direk eweredig verhoog. Die Suidwes-Amerikaanse inboorlinge kon oor honderde jare heen met droëlandboerdery in ’n gebied ’n bestaan voer wat minder as 250&nbsp;mm jaarlikse reën ontvang. == Verloop == Droëlandboerdery het uit ’n stel tegnieke en bestuurswyses ontwikkel wat deur boere gebruik is om voortdurend by die aan- of afwesigheid van vog in ’n gewas-siklus aan te pas. In grensgebiede (gemarginaliseerde streke) moet ’n boer geldelik in staat wees om ontydige misoeste te deurstaan, wat soms oor etlike jare aaneenlopend kan strek. Dit verg sorgsame spaarsaamheid van die vog wat tot die gewasse beskikbaar is, sowel as nougesette bestuur van onkostes om sodoende verlies oor die maer jare in te kort, om die bestaan van ’n droëlandboer te verseker. == Stelsel == Droëlandboerdery is hoofsaaklik afhanklik van natuurlike reënval, wat die grond trefbaar vir stofstorms laat, veral indien onvanpaste landboutegnieke toegepas word of die storms op ’n baie ongeleë tyd toesak. Omrede ’n braaktydperk in die wisselbou geruim moet word, kan die grond nie altyd deur bedekkingsgewasse beskerm word nie, wat andersins as gronderosie-teenvoeter kon dien. == Hoofbeginsels == === Opvang en behoud van vog === In streke, soos die [[Boesmanland]] in [[Suid-Afrika]], of die oorgrote meerderheid oppervlak van [[Namibië]] op sigself, is daar ’n gemiddelde reënval van minder as slegs 220&nbsp;mm tot droëlandboerdery se beskikking. Gevolglik moet die vog só opgevang en gestoor word totdat die gewasse dit kan opneem. Tegnieke wat gebruik word sluit somer-braakwisselbou in (waartydens een gewas oor twee seisoene se neerslag gekweek word), sowel as om stoppels en gewasoorblyfsels te laat lê om humus te vorm, asook om afvloeiwater te stuit deur terrasse op te rig. ’n Ander vorm van kleinskaal terasoprigting staan as kontoerwalle bekend – dit is waar vore/dwarswalle teen die helling geploeg word om die vinnige afwaartse vloei van water te vertraag. Vog kan behou word deur onkruid uit te roei en die humus die grond te laat beskadu. === Doeltreffende gebruik van beskikbare vog === Wanneer vog om gewasdoeleindes beskikbaar is, moet dit so doeltreffend moontlik benuttig word. Die saaidiepte en tydsberekening moet oorweeg word, sodat die saad in ’n gronddiepte verkeer waar daar genoeg vog voorkom, of waar daar tydens seisoenale reënval die verlangde hoeveelheid sal deurdring. Die boere is geneig om gewassoorte te kies wat droogte- en hittebestand is (selfs lae-opbrengs gewasvariëteite). Dus is ’n suksesvolle oesopbrengs verseker, selfs al sou te min seisoenale neerslag voorkom. === Grondbehoud === Van nature is droëlandboerdery vatbaar vir erosie, veral winderosie. Party tegnieke om grondvogbewaringsdoeleindes (soos gedurige grondbewerking om onkruid uit te roei), is teenstrydig met dié om die bogrond te behou. Omrede gesonde, vrugbare bogrond so belangrik om volhoubare droëlandboerdery is, is die bewaring hiervan ’n langtermyndoelwit van ’n droëlandboerdery-onderneming. Erosiebeheertegnieke soos windskerms, verminderde en geen grondbewerking, strooibedekking (of ander bemesting op die erodeerbare grond) en strookboerdery word gebruik om bogrondverlies teen te werk. === Insetkostebeheer === Droëlandboerdery word in gebiede beoefen wat eie aan grensgebiede vir onbesproeide landbou is. As gevolg hiervan is daar ’n hoë risiko verbonde, vanweë misoeste of laer opbrengste wat tydens ’n droë jaar (ongeag die hoeveelheid geld en arbeid wat ingeploeg is) mag opduik. Droëlandboere moet die potensiële opbrengste van ’n gewas gereeld deur die groeiseisoen na waarde bepaal. Sou daar bevind word dat daar ’n afname in opbrengste, weens onvoldoende vog, gaan wees, moet uitgawes, onder meer dié van bemesting en onkruidbeheer, besnoei word. In teenstelling hiermee, moet boere tydens jare waar vog in oorvloed is, juis hul begroting aanpas om die maksimum hoeveelheid opbrengs uit te put, om vir toekomstige misoeste te vergoed. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}}[http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/D/DR009.html Ensiklopedie van Oklahoma se Geskiedenis en Kultuur – Droëlandboerdery] * {{en}} [http://www.cropscience.org.au/ 4de Internasionale Gewaswetenskapkongres September 2004] * {{en}} [https://www.crops.org/ Gewaswetenskapgenootskap van Amerika] == Verdere leeswerk == * Henry Gilbert, ''Dryland Farming: January 1982-December 1990'' (Beltsville, Md.: U.S. Department of Agriculture, National Agricultural Library, 1991). * Mary W. M. Hargraves, ''Dry Farming in the Northern Great Plains: Years of Readjustment, 1920–1990'' (Lawrence: University of Kansas, 1993). * Oklahoma State Board of Agriculture, Report (Guthrie, Okla.: N. p., 1908). * Dr. John A. Widstoe,Ph.D. ''Dry-Farming, A System Of Agriculture For Countries Under A Low Rainfall'' (NY: The MacMillian Company, 1911) * Victor Squires and Philip Tow, ''Dryland Farming: A Systems Approach – An Analysis of Dryland Agriculture in Australia'' (Sydney: Sydney University Press, 1991) {{en-vertaal|Dryland farming}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Droelandboerdery}} [[Kategorie:Landbou]] sadud3lm3x45q8onqlsqtqkdc0umb1p 0 49783 2978710 2900879 2026-10-14T02:51:06Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978710 wikitext text/x-wiki {{Landtabel| |volle_naam=Jubaland Staat van Somalië |gewonenaam=Jubaland<br />جوبالاند‎ ([[Arabies]])<br />Jubbaland ([[Somalies]]) |beeld_vlag=Flag of Jubaland (Somalia).svg |beeld_wapen=JubalandCoatsofArms.jpg |leuse=geen |kaart_ligging=Location jubaland.png |vasteland=[[Afrika]] |regeringsvrom=[[Republiek]] |amptelike_tale=[[Arabies]], [[Somalies]] |hoofstad=[[Garbahare]] |hoofstad_koordinate={{Koördinate|03|21|N|42|16|O}} |grootste_stad=[[Kismayo]] |leiername=[[Mohamed Abdi Mohamed]] |leiertitels=[[President]] |oppervlak_grootte= |oppervlak_rang=onbekend |oppervlak=87&nbsp;000 |oppervlak__persent_water=byna geen |bevolking= |bevolking_rang=onbekend |bevolking_skatting=1&nbsp;300&nbsp;000 |bevolkingsdigtheidrang=onbekend |bevolkingsdigtheid=15 |bevolking_skatting_jaar=2005 |bevolking_sensus_jaar= |onafhanklikheidsdatums=van [[Somalië]] <br/>[[2010]]<br/>opgeeis<!--cliamed?--> |onafhanklikheidstipe=beset |onafhanklikheidsgebeure= verklaar<br/>cliamed en beheer |BBP_PPP_rang=onbekend |BBP_PPP=onbekend |BBP_PPP_per_capita=onbekend |BBP_PPP_per_capita_rang=onbekend |BBP_PPP_jaar=onbekend |geldeenheid=[[Somali shilling]] |geldeenheid_kode=SOS |tydsone=+3 |utc_afwyking=+3 |utc_afwyking_DST=+3 |tydsone_somer=+3 |nationaledag= |volkslied=[[Somalia Tosow]] |internet_domein=.so |skakelkode=252 |voetskrif= }} '''Jubaland''' ([[Arabies]]: جوبالاند‎, [[Somalies]]: ''Jubbaland'' [[Italiaans]]: ''Oltregiuba''), ook '''[[Azanië]]''' of '''Juba Valley''', is sedert 2010 'n omstrede gebied in die suidelike deel van [[Somalië]] en was ook tussen 1998 en 1999 'n omstrede gebied. Die [[hoofstad]] is Garbahare en die grootste stad is Kismayo. Jubaland het 'n oppervlakte van sowat 137,712 km² en sowat 1&nbsp;300&nbsp;000 inwoners in 2005 gehad. Die gebied se oostelike grens lê 40–60 km oos van die Jubarivier, wat strek van Gedo tot by die [[Indiese Oseaan]], terwyl sy westelike kant die Noordoostelike Provinsie aan [[Kenia]] grens, wat gedurende die koloniale tydperk uit Jubaland gekerf is.<ref name="Ospftf">{{cite book|last=Osman|first=Mohamed Amin AH|title=Somalia, proposals for the future|year=1993|publisher=SPM|pages=1–10|url=https://books.google.com/books?id=iSsOAQAAMAAJ}}</ref> Jubaland het 'n totale oppervlakte van 137,712 km2.<ref name="Rdatp">{{cite web|title=Regions, districts, and their populations: Somalia 2005 (draft)|url=https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf|publisher=UNDP|access-date=21 September 2013|archive-date=28 Julie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728203029/https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="mapdevelopers">{{cite web|url=https://www.mapdevelopers.com/area_finder.php?&points=%5B%5B0.6725308646543624%2C43.472900390625%5D%2C%5B1.534789527145806%2C42.95654296875%5D%2C%5B2.0399131457081308%2C42.374267578125%5D%2C%5B2.564085137341441%2C42.460784912109375%5D%2C%5B3.027703705771487%2C42.53082275390625%5D%2C%5B3.0167326787608078%2C42.9949951171875%5D%2C%5B3.976235688842019%2C42.98675537109375%5D%2C%5B4.233751856500782%2C42.7423095703125%5D%2C%5B4.128289859222776%2C42.057037353515625%5D%2C%5B2.816492011967714%2C40.99822998046875%5D%2C%5B-0.8476558177313592%2C40.994110107421875%5D%2C%5B-1.6144561015017036%2C41.58531188964844%5D%2C%5B-0.4700264606652271%2C42.440185546875%5D%5D|title=Area Calculator – Outline a property on a google map and find its area|website=mapdevelopers.com|access-date=28 November 2017}}</ref> Die gebied bestaan uit die provinsies Gedo, Benede-Juba en Middel-Juba. Sy grootste stad is Kismayo, wat aan die kus naby die monding van die Jubarivier geleë is. Bardera, Afmadow, Bu'aale, Luuq, Garbahare en Beled Haawo is die streek se ander vernaamste stede. Gedurende die [[Middeleeue]] het die invloedryke Somaliese Ajuran-sultanaat oor die gebied geheers, gevolg deur die Geledi-sultanaat. Hulle is later by Brits-Oos-Afrika ingelyf. In 1925 is Jubaland aan [[Italië]] afgestaan, wat 'n deel van Italiaanse Somaliland vorm. Op 1 Julie 1960 het die streek saam met die res van Italiaans Somaliland en Brits Somaliland deel geword van die onafhanklike Somaliese Republiek. Jubaland was later die terrein van talle veldslae tydens die burgeroorlog. Aan die einde van 2006 het Islamitiese militante beheer oor die grootste deel van die streek verkry. Om besit van die gebied terug te eis, is 'n nuwe outonome administrasie genaamd Azanië in 2010 aangekondig en die volgende jaar geformaliseer. In 2013 is die Juba Tussentydse Administrasie amptelik gestig en erken. Dit is nou een van die vyf outonome administrasies in Somalië. == Geskiedenis == ===Vroeë Tye=== Die streek het waarskynlik in antieke tye 'n rol in wêreldhandel deur sy hawens gespeel. Talle dorpe aan die Juba het minstens sedert die Middeleeue bestaan, soos Bardera of die hawe van Kismayo. Tot in die 17de eeu was die streek deel van die Sultanaat van Ajuuraan, het vanaf 1836 onder die invloed van die Sultanaat van Muskat gekom en is by die Sultanaat van Zanzibar gevoeg toe dit op 19 Oktober 1856 verdeel is. === Koloniale Era === [[Lêer:JubalandPostageStamps.jpg|links|duimnael|Seëls van die Italiaanse Oltre Giuba 1926]] [[Zanzibar]] het op 7 November 1890 'n Britse protektoraat geword en het sy Oos-Afrikaanse besittings op 1 Julie 1895 aan Brittanje afgestaan. Die gebiede wes van die Jubarivier het dus aan Brits-Oos-Afrika behoort voordat dit in 1924 as Trans-Juba of Oltre Giuba na Italië oorgedra is en op 30 Junie 1926 by Italiaanse Somaliland ingelyf is. Trans-Juba het destyds 87 000 km² beslaan met 'n bevolking van 120 000 mense. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die gebied deur Britse troepe beset en was tot 1947 onder militêre administrasie. Vanaf 1947 tot Somalië se onafhanklikheid op 1 Julie 1960 was Jubaland deel van die Italiaanse Trustgebied van Somalië. === Burgeroorlog === ====Jubaland==== [[Lêer:Flag of Jubaland.svg|duimnael|regs|Voormalige vlag van Jubaland (1998)]] In die Somaliese [[burgeroorlog]] sedert 1991 is daar tussen verskeie strydende faksies oor Jubaland geveg. In Desember 1993 het krygsheer Siad Hersi Morgan Kismaayo ingeneem. Met sy SPM-Harti het hy op 3 September 1998 die onafhanklike staat Jubaland geproklameer, maar dit is deur geen anser staat erken nie. Siad Hersi en die SPM-Harti is in 1999 deur die opponerende Juba Valley Alliance (JVA) omvergewerp. Die JVA het op 18 Junie 2001 by die tussentydse regering van Somalië aangesluit, met Jubaland nou nominaal onder hul beheer. Gevegte het voortgegaan met Siad Hersi. In 2006 het die Unie van Islamitiese Howe die mag in Jubaland en baie ander dele van die land oorgeneem en die JVA verdryf. Ná die Unie se nederlaag deur internasionale troepe het radikale Islamitiese milisies onder Al-Sjabaab in die suide gevorm. ==== Azanië-staat van Somalië ==== [[Lêer:Flag of Azania.png|duimnael|Vlag van Azanië  (2011)]] Vanaf 2010 het inwoners in die suide 'n nuwe sekulêre administrasie en stabiliteit in die streek begin soek. Uiteindelik, op 3 April 2011, het Somaliese politici die Republiek Azanië in die Keniaanse hoofstad [[Nairobi]] gestig.<ref>http://www.news.com.au/breaking-news/somalia-creates-new-state-azania/story-e6frfku0-1226033210285 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310090603/http://www.news.com.au/breaking-news/somalia-creates-new-state-azania/story-e6frfku0-1226033210285 |date=10 Maart 2016 }}, ''Somalia creates new state, Azania'', news.com.au , 2011-04-04 , besoek 2012-04-11</ref> Toe dit gestig is, is die outonome republieke in die noorde van die land, soos Puntland of Galmudug, as model geneem. Die eerste president van die nuwe republiek was Mohamed Abdi Gandhi, die voormalige minister van verdediging van Somalië.<ref>http://blog.foreignpolicy.com/posts/2011/04/06/welcome_to_azania_somalias_newest_pseudostate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907053045/http://blog.foreignpolicy.com/posts/2011/04/06/welcome_to_azania_somalias_newest_pseudostate |date= 7 September 2014 }} ,''Welcome to Azania/Jubaland: The world’s newest pseudostate'',Foreign Policy,2011-04-06 , besoek 2012-04-11</ref> Die naam Azanië, volgens Gandhi, is gekies vir sy historiese betekenis – oorspronklik is die Somaliese kus so deur Egiptiese matrose genoem weens die oorvloedige voorraad kos. In sy woordoorsprong beteken dit "land van oorvloed".<ref>http://www.somaliareport.com/index.php/post/455 ,''Azania President Vows To Defeat Al-Shabaab'', Abdifitah Ibrahim, 2011-06-04, Somaliareport.com , besoek 2014-01-05 , argief https://web.archive.org/web/20120613222106/http://www.somaliareport.com/index.php/post/455 , argiefdatum=2012-06-13</ref> Toe Jubaland in Oktober 2011 van Al-Sjabaab bevry is, het die streek voordeel getrek uit die Keniaanse operasie Linda Nchi ([[Afrikaans]]: verdedig die nasie), waarmee Kenia militêr in die burgeroorlog ingegryp het. Waarnemers het vermoed dat Kenia 'n buffersone via die Republiek Azanië wou oprig en invloed wou verkry oor die oliereserwes wat vermoedelik in die streek is.<ref>http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15499534 ,''Are Kenyans seeking a buffer zone in Somalia?'' , [[BBC News]], 2011-10-20 , besoek 2012-04-11</ref> ==== Jubaland Staat van Somalië ==== [[Lêer:Flag of Jubaland (Somalia).svg|duimnael|Vlag van Jubaland Staat van Somalië]] Afgevaardigdes by 'n "staatskonferensie" in Kismayo op 2 April 2013 het 'n voorlopige grondwet vir Jubaland aanvaar. <ref>''Somalia: Jubaland conference continues with provisional constitution'', http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Jubaland_conference_continues_with_provisional_constitution.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405020550/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Jubaland_conference_continues_with_provisional_constitution.shtml |date= 5 April 2013 }} wayback=20130405020550. Garowe Online (2 April 2013). Besoek op 22 April 2013.</ref> Op 15 Mei 2013 het 'n grondwetgewende vergadering Ahmed Mohamed Islam, bekend as "Madobe", as die nuwe president verkies. Hoewel Madobe, leier van die Ras Kamboni-milisie, suksesvol opgetree het teen militante wat na bewering met Al-Kaïda verbind is, is die voormalige krygsheer deur die regering in Mogadisjoe as ongewild beskou. Ure later het die voormalige oorlogdheer, Barre Hiirale, homself as die regmatige president van die streek verklaar,<ref>{{cite web|title=Former Islamist warlord elected president of Somali region|url=http://uk.reuters.com/article/2013/05/15/uk-somalia-security-jubaland-idUKBRE94E1AS20130515|publisher=Reuters|accessdate=2014-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130608084442/http://uk.reuters.com/article/2013/05/15/uk-somalia-security-jubaland-idUKBRE94E1AS20130515|archivedate=2013-06-08 }}</ref> maar het min ondersteuning gevind behalwe die welwillendheid van die sentrale regering. Op 28 Augustus 2013 het die outonome regering 'n nasionale versoeningsooreenkoms met die Somaliese federale regering onderteken. Die ooreenkoms is deur Ethiopië bemiddel en het bepaal dat Jubaland vir die volgende twee jaar deur 'n tussentydse regering onder Ahmed Mohamed Islam regeer sal word. Beheer van die Kismayo-hawe en -lughawe sal vroeg in 2014 in ruil aan die federale regering oorhandig word, met opbrengs wat vir openbare dienste en instellingsbou in Jubaland geoormerk is. Die ooreenkoms maak ook voorsiening vir die integrasie van die streek se militêre magte in die Somaliese weermag, terwyl die tussentydse regering beheer oor die streekpolisiemag behou.<ref>{{cite news|title=Somalia: Jubaland gains recognition after intense bilateral talks in Ethiopia|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Jubaland_gains_recognition_after_intense_bilateral_talks_in_Ethiopia_printer.shtml|accessdate=2013-09-11|newspaper=Garowe Online|date=2013-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012043444/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Jubaland_gains_recognition_after_intense_bilateral_talks_in_Ethiopia_printer.shtml|archivedate=2013-10-12 }}</ref> Verteenwoordigers van die AU, VN, EU en IGAD was ook teenwoordig by die ondertekening.<ref>{{cite news|last=Wendoson|first=Abera|title=Somalia gives recognition to Jubaland interim administration|url=http://www.ethpress.gov.et/herald/index.php/herald/news/3845-somalia-gives-recognition-to-jubaland-interim-administration?tmpl=component&print=1&page=|accessdate=2013-09-11|newspaper=Ethiopian Herald|archiveurl=https://archive.is/20130911170044/http://www.ethpress.gov.et/herald/index.php/herald/news/3845-somalia-gives-recognition-to-jubaland-interim-administration?tmpl=component&print=1&page=|archivedate=2013-09-11 }}</ref> Die VN se spesiale gesant vir Somalië, Nicholas Kay, het die ooreenkoms 'n "deurbraak wat die deur oopmaak na 'n beter toekoms vir Somalië" genoem.<ref>{{cite news|last=Sisay|first=Andualem|title=Somali government and Jubaland strike a peace deal|url=http://www.africareview.com/News/Somali+government+and+Jubaland+strike+a+deal/-/979180/1972618/-/3a6xv7z/-/index.html|accessdate=11 September 2013|newspaper=Africa Review|date=2013-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910220859/http://www.africareview.com/News/Somali+government+and+Jubaland+strike+a+deal/-/979180/1972618/-/3a6xv7z/-/index.html|archivedate=2017-09-10 }}</ref> == Demografie == Jubaland het 'n totale bevolking van ongeveer 2,5 miljoen inwoners met die meerderheid wat uit die Darood-stam kom, ook is daar Rahanweyn-, Hawiye- en Dir-stamme teenwoordig. Vanaf 2005 het die samestellende administratiewe streke van Gedo, Laer-Juba en Middel-Juba onderskeidelik 'n geskatte 328 378, 385 790 en 238 877 inwoners gehad <ref name="Rdatp" /> Hoofsaaklik van Rahanweyn-, Hawiye-, Dir- en Darood-stamme <ref name="csis">{{cite web|url=https://www.csis.org/analysis/kenya%E2%80%99s-intervention-somalia|title=Kenya's Intervention in Somalia &#124; Center for Strategic and International Studies|website=csis.org|access-date=28 November 2017}}</ref> == Vervoer == Lugvervoer in Jubaland word deur 'n aantal lughawens bedien. Dit sluit die Bardera-lughawe, Garbahare-lughawe en Kismayo-lughawe in. == Administratiewe afdelings == Jubaland se drie samestellende administratiewe streke is: *Gedo *Laer Juba (Jubbada Hoose) *Middel-Juba (Jubbada Dhexe) – bly onder beheer van Al-Sjabaab == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Somalië]] [[Kategorie:Omstrede gebiede]] 96cqslsphlbfjk4kcn3u846dwlgkcc9 0 50379 2978878 2826842 2026-10-14T07:34:36Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978878 wikitext text/x-wiki {{Gaan taal na}} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Mérida'''</span><br /> [[Lêer:Merida.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Zona Metropolitana.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:ESC-L-Libertador.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of the city of Mérida, Venezuela.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Venezuela}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Deelstaat''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Mérida |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|8|36|N|71|9|W|aansig=titel,inlyn}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[9 Oktober]] [[1558]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 59,39 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;630 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2011) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 199&nbsp;878 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;365,52/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] -4 |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Nelson Álvarez |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.merida.com.ve// ''merida.com.ve/''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610021049/http://merida.com.ve/ |date=10 Junie 2019 }} |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Mérida''' is 'n stad in [[Venezuela]], en die hoofstad van die gelyknamige departement. Die stad lê in die noorde van die [[Andes]], op ongeveer 1500 meter hoogte. Die temperatuur wissel tussen 12 ° C en 26 ° [[Celsius|C]]. == Geskiedenis == Onder die naam '''''Santiago de los Caballeros de Mérida''''' is in die stad gestig op [[9 Oktober]] 1558 deur kaptein Juan Rodríguez Suarez. Hy was afkomstig uit die Spaanse Merida, en met hierdie naam wou hy sy geboortestreek gedenk. Die "caballeros" (soldate) was die manskappe met wie hy die gebied ingeneem het. Rodríguez Suarez het die opdrag om in die Andes nuwe myne te vind waar [[goud]] en [[silwer]] kon word gedelf. Maar dit was nie sy opdrag om ter plaatse 'n stad op te rig nie. Hy is dan ook gearresteer deur sy groter en in Bogota is hy ter dood veroordeel. Hy het geweet egter met om te ontsnap. Op 1 November 1558 is die stad 'n eindje geskuif om te ontsnap aan vyandige optrede van die plaaslike bevolking. Op [[24 Junie]] 1560 is die stad om dieselfde rede nog een keer geskuif. Dat die bevolking die Spanjaarde nie goed gesteun was bleek vroeër al deurdat die Spanjaarde drie pogings nodig gehad het om die gebied te verower het. 'N vorige poging in 1534 is deur die inheemse bevolking grotendeels afgeslagen, en Rodríguez Suarez het geweet by die geleentheid net 'n inheems dorp te verower. Later verkende Alonso Peres die Tolosa die gebied, maar hy het gemeen dat die Andes-gebergte te ruig was om 'n suksesvolle slag te kan lewer. In 1622 kon Mérida die bestuurlijke sentrum van die provinsie Mérida del Espíritu Santo de La Grita, dat nog geen deel uitmaak van Venezuela. In 1676 het ook [[Maracaibo]] deel uitmaak van die provinsie, wat toe Provincia de Merida del Espíritu Santo die Maracaibo gaan noem nie. Eers in 1777 het Merida deel uitmaak van Venezuela, en verloor die stad die bestuurlike funksie ten gunste van [[Caracas]]. Merida is 'n groot voorstander van die onafhanklikheid, en die onafhankelikheidsstryder [[Simón Bolívar]] was 'n graag geziene gas in die stad. Na die oorlog, in 1842, was Merida die eerste stad in Venezuela waar 'n standbeeld vir Bolívar word opgerig. Dat standbeeld staan daar nou nog, op die sentrale plein, en dit is strafbaar om daar op te klim. In 1881 word daar 'n bisdom gevestig in Mérida. In 1899 is die [[Universiteit van die Andes (Venezuela)|universiteit]] (die ''Universidad de los Andes'', wat tans nog van groot belang is vir Venezuela) in Mérida gevestig. == Ekonomie == In die omgewing van Merida is die landbou 'n belangrike ekonomiese aktiwiteit. Die vernaamste produk is melk: die streek voorsien in 'n groot deel van die behoefte van Venezuela. Ander belangrike landbouprodukte sy aartappel, verskillende spesies groente, koffie, yuca en vrugte. Die houtkap zorgde vir 'n gevaarlik geword mate van ontbossing. Deur die aanleg van vyf bosse voor die industriële houtkap het 'n mens probeer dat' n halt toe te roep. Die toerisme is 'n baie belangrike bron van inkomste. == Die ter == [[Lêer:Merida-Teleferico.jpg|duimnael|links|die ter in Mérida]] Die teleferico (óf die ter) is die belangrikste aantreklikheid van die stad. Hierdie baan is beide die langste (12,5 kilometer) as die hoogste (tot by 4765 meter) ter wêreld. Die bou van die ter was 'n prestigieus projek wat in die jare vyftig is begin. Dit was die bedoeling dat die baan 'n verbinding sou word tussen Merida en die dorpie Barinas wat aan die ander kant van die bergrug geleë is. Aan die einde van die vyftigerjare blyk dit dat hierdie doel so nie te hoog, dan tog te ver gevang was. In 1960 het die baan uit vier stasies, en is die verdere bou lankal reeds gestaak. Sedertdien is die baan open vir die publiek, hulle het met (soms enkele jare lange) periodes waarin die baan weens noodsaaklike reparaties buite werking is. {{DEFAULTSORT:Merida, Venezuela}} [[Kategorie:Nedersettings in Venezuela]] pyy5lik3fbiardlrj168ifyzyb456dc 0 53150 2978714 2232035 2026-10-14T02:52:31Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978714 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Bakerville |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=240px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Noordwes |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Noordwes]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinate = {{Koördinate|25|59|0|S|26|5|0|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title }} |bevolking_soos_op= |bevolkingnotas= |bevolking_totaal= |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Bakerville''' is 'n klein dorp in die [[Noordwes]]-provinsie van [[Suid-Afrika]]. Dit is [[diamant]]delwerye omtrent 20km noord van [[Lichtenburg]] en beslaan 'n area van min of meer 35km van oos na wes. Dit is geleë op die Lichtenburg-Zeerust pad. Die beroemde Elandsputte-delwerye is ook hier. Bakerville of Bakers is vernoem na die eienaar, Albert Baker, en was een van verskeie 'diamantdorpe' maar is as die 'hoofdorp' beskou. Vandag is daar nog 'n handjievol bittereinders wat steeds delf op soek na die 'groot een'. == Geskiedenis == Alles het begin in 1924, toe posmeestersseun, J.A. (Kosie) Voorendyk en 'n paar werkers besig was om 'n beesdip te grawe, om vrektes onder hul beeste te probeer teenwerk. Skielik het 'n werker 'n glinstering in die gruis gesien. Kosie het die steen na die plaaslike wetenskap-onderwyser, mnr. Bosman, geneem om die steen in suur te toets. Dit was 'n pragtige diamant van drie [[karaat]]. (600mg). Wel vuil en gebreek, maar werklike diamant. Die Voorendyks het dadelik die staatsgeoloog en prospekteerder, Dr. Harold Harger/Hager/Hadger (onsekere spelling) van die fonds laat weet. Hy was glad nie beïndruk nie, toe hy vir 'n kort besoek in 1925 op die plaas was, het hy gesê: "My boy, there is no diamonds on this farm, a bird must dropped it here!" Hy het kort daarna verneem van 'n ander ontdekking op Manana, 'n plaas naby Lichtenburg, en daar begin prospekteer. Die eerste proklamasie van 'n delwery was daar gemaak. Daarna beweeg hy na 'n plaas, Honingklip/Hangklip, noord van Elandsputte, maar hy verdwaal en begin onwetend op Elandsputte prospekteer. Hy het skaars begin of hy kry 'n verrassende ses karaat (1,2g) diamant. Dadelik verskuif hy sy kamp na die "donkiegat" op Elandsputte, waar 'n donkie begrawe was, en wat later 'n bekende baken op die delwerye geword het. Sy eerste gruiswas het 21 diamante opgelewer en die volgende een, 361. Prospekteerdery het begin toeneem, en van Mei 1926 tot einde 1927 volg nog 45 proklamasies op 8 plase. Die delwerye was 36km lank en 1,6km breed. (Teen 1945, toe die bedrywighede afgeneem het tot dieselfde skaal as in 1925, was 104 delwerye op 13 plase geproklameer.) In 1926 is die delwerye op Elandsputte geproklameer, die stormloop in Junie 1926 was die eerste van die groot stormlope wat in die volgende paar jaar sou plaasvind, daarna volg proklamasies op Treasure Trove, Bakers en Ruigtelaagte in Augustus 1926, met Witklip en Klipkuil voor die einde van die jaar. Daarna het fortuinsoekers en avonturiers van oral oor die [[wêreld]] soontoe gestroom. Met blink motors, ou karre, fietse, donkiekarre, ossewaens, per trein en selfs te voet. 'n 'Kaiastad' het verrys en sowat 150 000 gehuisves. Dit was 'n 'tydelike stad', enig in die wêreld. Selfs met straatname soos Eloff, President en Prichardt wat geleen is van [[Johannesburg]] as gevolg van die miernes van bedrywighede. Bakerville is oral as die 'hoofdorp' beskou. Hier het huisies en kaias vir etlike kilometer omtrent muur aan muur gestaan. Daar was na bewering in die sakesentrum soveel as 250 diamantkoperskantore (elk met sy eie vlag), eetplekke, bioskope, tot 'n mallemeule en omtrent 60 kafees, winkels, slaghuise en ander besighede. Die skool, een van 17 op die delwerye, het 15 klaskamers gehad. Wat die delwerye so uitsonderlik gemaak het, was die geweldige hoeveelhede wat so vlak onder die grond gevind is. Op Treasure Trove is in een besondere week £75 000 se diamante uitgehaal. In die tydperk 1926 tot 1945 is meer as 7 miljoen karaat diamante ter waarde van £14,6 miljoen ontgin. In 1927 lewer die delwerye 79% van [[Transvaal]] se alluviale produksie, terwyl Transvaal op sy beurt 94,41% van die Unie s'n gelewer het. Die diamantmark is beïnvloed, soveel so dat, met gebrek aan beskermende wetgewing, sir [[Ernest Oppenheimer]] moes ingryp met die stigting van die Oppenheimer-sindikaat, wat onder meer groot hoeveelhede diamante opgekoop en dan weer stadig na die wêreldmark laat terugvloei het. So is gekeer dat die mark heeltemal in duie gestort het. == Vandag == Vandag is daar min oor van hierdie eens kosmopolitiese 'diamantstad'. Nog net 'n handjievol vasbyters is oor tussen die derduisende tonne gruishope. Die beesdip op Elandsputte is in 1980 tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar. == Bronne == * Lichtenburg Alluviale Delwerye: Die beesdip wat'n Nasionale Monument geword het - 'n inligtingstuk deur Lichtenburg Museum * Die mielie ontsluit die Weste -Piet Meiring Promedia Publikasies 1984 * [[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]] - [[Eric Rosenthal]] Tweede uitgawe == Sien ook == *[[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC38}} [[Kategorie:Nedersettings in Noordwes]] 612nmebgk5r2twbv4jcr6oedatfbv6e 0 54162 2978910 2686987 2026-10-14T08:24:16Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978910 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|duimnael|links|200px|Jan van Riebeeck land in Tafelbaai in April 1652.]] '''Stigtingsdag''' is 'n voormalige openbare vakansiedag in die [[Unie van Suid-Afrika]] en die [[Republiek van Suid-Afrika]]. Op die dag is [[Jan van Riebeeck]] se aankoms op [[6 April]] [[1652]] aan die Kaap gevier. Op hierdie datum, 300 jaar later, word die [[Van Riebeeckfees]] luisterryk gevier. Die dag is vanaf 1952 tot 1974 as '''Van Riebeeckdag''' gedenk, en daarna vanaf 1980 tot 1994 as Stigtingsdag. == 17de eeu == In 1653 is die dag nie gevier nie, want niks word in die ''Daghregister'' vermeld nie.<ref name="Kotzé" /> Op 6 April 1654, 'n Paasmaandag, staan daar die volgende inskrywing in dieselfde ''Daghregister'' [http://www.dbnl.org/tekst/rieb001dagh01_01/downloads.php Deel I] van Jan van Riebeeck: {{cquote| Heden voor de tweede mael jarich sijnde dat wij door Godes H. geleyde met de scheepen Drommedarus, Reyger ende Goede Hoope hier ter plaetse behouden sijn aengelandt omme dese fortresse ende colonie nae d' ordre onser Heeren Meesters op te maecken ende stabileren, ende gemerckt Godt de Heere alle die saecken tot den dach van heden met veele segeningen wel ende gewenscht heeft laeten succederen ende voltrecken, soo hebben beslooten, ende oock voor d' eerste reyse begonnen, desen dach, den 6en April wesende, tot Godes eere met dancksegginghen te vieren ende voor altijt tot een vastblijvenden danck- ende bededach in te stellen, ten eynde daerbij des Heeren weldaeden, aen ons bewesen, bij ons naecomelingen noyt vergeten, maer altijt tot Godes eere ter gedachtenisse in memorie gehouden mogen worden. --- Aangesien dit vandag twee jaar is dat ons deur die leiding van God behoue hier aangekom het met die skepe Dromedaris, Reier en Goeie Hoop om hierdie fort en kolonie op bevel van ons here meesters te bou en te vestig, en ons gemerk het dat God die Here al die sake tot vandag toe met baie seëninge goed en reg laat verloop het, het ons besluit, soos ons dit reeds voor die reis begin het ook gedoen het, om hierdie dag, die 6de April, tot eer van God met danksegging te vier en vir altyd tot 'n vasstaande dank- en biddag in te stel, sodat daardeur die weldade wat die Here aan ons bewys het, nie deur ons nakomelinge vergeet word nie, maar altyd tot eer van God in gedagtenis gehou sal word.<ref>Die Voortrekkers. 1983 (1981).''Verkennerlewe: 'n Handboek vir Verkenners.'' Derde druk. Pretoria: Die Voortrekkers. bl. 101</ref> }} Die dag is in 1655 (met 'n skeepspredikant wat sy preek gelewer het) herdenk: {{cquote| fraij, droogh weer, ende jarigh sijnde van den dagh onses arrivements uijt 't patria alhier, hebben op dato den daerover gestelden danck- ende bededagh gehouden, ende dierhalven door den predicant van den ''Phenicx'', genaempt Harmanus Bushoff, 't woordt Gods laten predicken. }} Ook is die dag in 1656 amptelik herdenk, steeds in dieselfde 1654-gees ([http://www.dbnl.org/tekst/rieb001dagh02_01/downloads.php Deel II]): {{cquote| Ende is op heden gehouden den jaerlijckxen bede- ende danckdagh over 't geluckigh arrivement ende goet succes van de begonnen besettinge deser plaetse, etc. }} Maar nie in 1657 en 1658 nie. In 1657 was Van Riebeeck en Van Goens op 'n inspeksietog in die Skiereiland. Vermoedelik is die dank- en biddag oor die hoof gesien deur omstandighede; so het die dag ongemerk verbygegaan. <ref name="HervormerMei1973">[https://archive.org/details/diehervormer00unse_3cf/page/14/mode/2up?q=%226+April+1652%22 Rex, H.M. 1973. Die Agtergrond tot die ontstaan van van Riebeeckdag. ''Die Hervormer''. Mei, bl. 15-17]</ref> Die feesdag is wel in 1659 weer gevier ([http://www.dbnl.org/tekst/rieb001dagh03_01/downloads.php Deel III]): {{cquote| jaersdagh van de genomen possessie deser Caep bij d' Ed. Compagnie, mitsgaders bid- ende danckdagh voor den zegen door Godt de Heere over alles met soo goede successen verleent. }} Stigtingsdag is op 6 April 1660 eers op 8 April gevier, want op 6 April was daar vredesamesprekinge met die Kaapmans by die fort na aanleiding van die eerste oorlog met die [[Khoikhoi]]. Die inskrywing van hierdie dag lui: {{cquote| Sijnde vandaege den jaerlijcxen danck- ende bededagh gehouden ende gepredickt bij den predicant Cornelius Walrandt over ons eerste arrivement alhier, ende over den milden zegen in alles bij Godt Almachtigh verleent, ende dat het Sijn Almogentheyt met genade soodanigh vorders gelieve te laten toenemen, etc., na welcke predicatie door denselven predicant noch gedoopt is een kint van den vrijborger, Jan Sacharias, met den naeme van Maria. }} In 1661 en 1662 was daar weer geen amptelike vieringe nie. In Mei 1662 het die Van Riebeecks die Kaap verlaat en daarna, vir meer as 90 jaar lank, raak hierdie feesdag heeltemal in die vergeetboek. Opvallend is die feesdag in die 17de eeu geen openbare vakansiedag nie; slegs 'n erediens is op daardie dag gehou, waarna die dag se doodnormale gang maar weer hervat is.<ref name="Kotzé" /> == 18de en 19de eeu == Op Saterdag, 8 April 1752, met die eeufeesviering, is die dag in die openbaar herdenk en in Kaapstad, Stellenbosch, Drakenstein, die Land van Waveren en Swartland is kerkdienste gehou. Op hierdie dag het, na afloop van die dank- en biddiens van ds. Van der Spuy in die [[Groote Kerk]], al die kanonne van die kasteel (en batterye en redoutes) langs die strand gelyktydig afgevuur - die Nederlandse, Engelse, Franse en Deense skepe in Tafelbaai het ook meegedoen. Daar is 'n noenmaal gehou: die Kompanjie se hoë amptenare, die vernaamstes onder die burgery en die bevelvoerders van die skepe is deur die Goewerneur onthaal.<ref name="Kotzé" /> Deels het die pionierslewe genoeg daaglikse bekommernisse opgelewer om geen plek vir die verlede te laat nie. Maar toe die grootste moeilikhede uit die weg geruim is en die Kaapkolonie gestabiliseer het, verkry die Kaap 'n Engelse bestuur en daarmee saam 'n Engelse karakter; daar was geen sprake meer van Hollandse stigtingsvieringe nie. Aanvanklik, toe die Engelse bestuur nog baie gematig was, was daar ook nie deur die Hollandssprekendes die noodsaak gevoel om die verlede te herontdek nie. Maar sedert 1820 met die verengelsingsperiode wel. Dit was eers in 1824 dat Van Riebeeck se ''Daghregister'' in ''[[Het Nederduitsch Zuid-Afrikaansch Tydschrift]]'' op Suid-Afrikaanse bodem vir die eerste maal vir die Hollandse leserspubliek gepubliseer is.<ref name="Nieuwsblad1" /> Tydens die tweede eeufees in 1852, is 'n spesiale dankdiens in die Groote Kerk gehou en gelei deur ds. [[Abraham Faure]].<ref name="Nieuwsblad1">[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Jan+van+Riebeeck-feesten&page=1&maxperpage=50&coll=ddd&identifier=ddd:010679307:mpeg21:a0111&resultsidentifier=ddd:010679307:mpeg21:a0111 ''Nieuwsblad van het Noorden''. 1951. Oudste pionier van Zuid-Afrika bijna "vergeten". 06 december, p. 5]</ref> Dit is ook op Van Riebeeckdag, 6 April 1861, wat [[P.J. Nienaber]] aanvoer die eerste Afrikaanse boek uitgegee is: ''Zamenspraak tusschen Klaas Waarzegger en Jan Twyfelaar over het Onderwerp van Afscheiding tussen de Oostelyke en Westelyke Provincie''. Al is die titel nog in Nederlands, is die teks van die gesprekke dwarsdeur in Afrikaans, al is die spelling nog onreëlmatig.<ref>[https://archive.org/details/tydskrifvirlette00uns_emj?q=riebeeckdag Nienaber, P.J. 1961. L.H. Meurant se Zamenspraak. ''Tydskrif vir Letterkunde'' 11 (3): 58-60.]</ref> == 20ste eeu == Dit was eers sedert die 1920's toe die stigtingsdag 'n jaarlikse gebruik geword het (al was dit geen amptelike vakansiedag nie), waar die Nederlandse verteenwoordiger in Suid-Afrika, die stadsbestuur van Kaapstad en die Suid-Afrikaanse regerings tesame 'n kranslegging aan die voet van die standbeeld gehou het.<ref name="Nieuwsblad1" /> Die werklike aanvangsdatum is onseker. Volgens 'n artikel in ''Algemeen Handelsblad'' in 1925, het die Kaapse afdeling van die [[Algemeen Nederlands Verbond]] "drietal jaren geleden" (dus, '''1922''') begin met 'n kranslegging by die Van Riebeeckstandbeeld op die gedenkdag. Die beweging het byval gevind en later het Kaapstad, die Provinsiale Administrasie, die Algemeen Nederlands Verbond as liggaam, die Nederlandse konsul, asook organisasies en private individue aan die plegtigheid begin deelneem. En dit is ook dr. W.J. Viljoen, die superintendent-generaal van die onderwys, wat later 'n "warm pleidooi" gelewer het ten gunste van 'n "Van Riebeeckdag" wat elke jaar in die Unie gevier moet word. (Die reëling van die opeenvolgende feesdae laat die herdenking, sou dit as openbare vakansiedag amptelik moet geskied, egter nie in April toe nie. Na aanleiding van dr. Viljoen se pleidooi vir 'n gekose kommissie vir die hersiening van nasionale feesdae, was daar sprake dat Van Riebeeckdag voortaan die eerste Maandag in Maart gevier kon word.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=riebeeckdag&page=1&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-01-1920%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2201-01-1930%22%29&coll=ddd&redirect=true&identifier=ddd:010660056:mpeg21:a0041&resultsidentifier=ddd:010660056:mpeg21:a0041 ''Algemeen Handelsblad''. 1925. Zuid-Afrika: Feestdagen en Gedenkdagen. 4 Juli: blz. 1]</ref><ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=riebeeckdag&page=1&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-01-1920%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2201-01-1930%22%29&coll=ddd&redirect=true&identifier=ddd:010009777:mpeg21:a0108&resultsidentifier=ddd:010009777:mpeg21:a0108 ''Het Vaderland'' (Avondblad) 1925. Van Riebeeckdag. 02 Juli. blz. 1]</ref> Later sou die datum iewers in Mei bepaal word, maar omdat dit sou beteken dat Meidag (1 Mei) afgeskaf sou word, lok dit protes uit, en teen April 1926 is die saak nog nie opgelos nie.<ref name="Vaderland28041926" /> Ook nie teen Mei 1928 nie.<ref name="Vaderland09051928" />).<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=riebeeckdag&coll=ddd&page=6&identifier=ddd:010660113:mpeg21:a0004&resultsidentifier=ddd:010660113:mpeg21:a0004 ''Algemeen Handelsblad''. 1925. Johan van Riebeeck: Een groot Nederlander. 6 Augustus. blz. 1]</ref> ''Het Vaderland'' van 28 April 1926 vermeld weer "een vijftal jaren geleden" (dus, '''1921''') met mevrou Loopuyt as voorsitster en meneer J.L. Schoeler as sekretaris van die Kaapse afdeling van die [[Algemeen Nederlands Verbond]].<ref name="Vaderland28041926">[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=riebeeckdag&page=6&coll=ddd&identifier=ddd:010010286:mpeg21:a0099&resultsidentifier=ddd:010010286:mpeg21:a0099 ''Het Vaderland''. 1926. Viering van Van Riebeeck-dag te Kaapstad. 28 April. blz. 1]</ref> Op 6 April 1926 was daar geen ministers, oudministers, ook geen verteenwoordigers van die Volksraad, of senaat by die plegtigheid by die Van Riebeeckstandbeeld soos by vorige geleenthede teenwoordig nie (dit was Paasvakansie en baie is terug huis toe), maar wel die burgemeester Fish en stadsklerk Finch (wat 'n krans gebring het) van Kaapstad, die waarnemende konsul-generaal van Nederland (P.A. van Buttingha Wichers) wat eweneens sy eie krans gebring het. J.L. Schoeler van die A.N.V. was ook teenwoordig met 'n krans, so ook die [[Sons of England]]. Al was daar 'n heelwat talryke menigte vergader, was die Nederlandse element van die Kaapstadse gemeenskap maar gering.<ref name="Vaderland28041926" /> Daar is 'n uittreksel uit die ''Daghregister'' voorgelees, 'n gebed gedoen, waarna die konsul van Nederland die woord geneem het (en hulde gebring het aan die grootse werk van die vaderlandse held). Burgemeester Fish het in sy toespraak retories die vraag gevra wat Van Riebeeck sou sê as hy Kaapstad vandag kon aanskou, en hy skilder die werk van die Nederlanders wat later gesteun sou word deur die Hugenote, die Britte en die verenigde Afrikaners. Fish het na die geboue van Kaapstad gewys wat al hoe meer berguit, opwaarts uitbrei, terwyl Tafelberg daarteenoor op Van Riebeeck afkyk soos nou op die toeskouers om die standbeeld afgekyk is - vol afwagting. Fish se boodskap het hoofsaaklik gedraai om vooruitgang deur verdraagsaamheid en broederlike eenheid. Dr. Geyer, die hoofredakteur van ''Die Burger'', benadruk egter heel nugter die doodgewone werkie wat Jan van Riebeeck moes verrig het; hy moes bloot uitvoering gee aan die plan van die toe nog magtige Kompanjie om 'n kos- en gesondheidstasie op te rig aan die onbekende Kaap, vir die skepe wat van en na Indië langs die seepad gevaar het; die res kom toe maar vanself. Tog het Geyer hulde gebring aan Van Riebeeck se deursettingsvermoë om die beoogde doel te bereik.<ref name="Vaderland28041926" /> 'n Kinderkoor het daarna 'n Afrikaanse liedjie gesing, opgevolg deur die ''Wilhelmus'' gespeel deur die fanfarecorps.<ref name="Vaderland28041926" /> Met die 275ste Van Riebeeckdag op 6 April 1927 is generaal [[Jan Smuts]] aan die woord. Hy spreek sy verbasing uit oor die groot belangstelling in die herdenking. Hy wys na die standbeeld en vra hom af wat Jan van Riebeeck sou sê op wat hy 275 jaar later sou aantref: hy sal verbaas staan as iemand hom sou meedeel die taal wat hy hoor die Hollandse taal is - kon dit sowaar die taal van [[Joost van den Vondel]] wees? Tog, al het die taal saam met die geskiedenis en ontwikkeling van 'n volk verander, het die gees uit Van Riebeeck se tyd dieselfde gebly. Volgens Smuts mag die bande met die verlede nie verslap deur taalverandering nie; hy hoop dat die tradisies sal bly voortbestaan om die bande met die moederstam te behou, sodat die sielelewe sal verbreed en verryk word. Verder hoop Smuts dat die toekoms verder gebou sal word op die grondveste wat deur Jan van Riebeeck, 'n seun van Nederland, gelê is.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=riebeeckdag&page=1&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-01-1920%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2201-01-1930%22%29&coll=ddd&redirect=true&identifier=ddd:110565667:mpeg21:a0040&resultsidentifier=ddd:110565667:mpeg21:a0040 ''De Telegraaf'' (Avondblad). 1927. Smuts over handhaving der banden met Nederland. 28 April. blz. 1]</ref> 6 April 1928 was ook op [[Goeie Vrydag]]. Weer was die parlement met vakansie. Weer neem die Kaapse A.N.V. die voortou. Om 5 uur die namiddag het 'n groep mense oudergewoonte by dieselfde trefpunt vergader: die Van Riebeeckstandbeeld. Teen alle verwagting in was die opkoms groter as ooit tevore. Benewens die predikante, amptenare en senatore, was daar ook "een dichte menigte" van die algemene publiek. J.L. Schoeler het die verrigtinge geopen, ds. Ackermann het die "Gebed van Van Riebeeck" voorgelees, waarna Schoeler 'n uittreksel van die ''Daghregister'' voorgelees het wat op 6 April betrekking het. Daarna het die kranslegging plaasgevind (kranse onder meer van die Administrasie van die Provinsie Kaap de Goede Hoop, die Stadsraad van Kaapstad, die Konsulaat van Nederland, die Algemeen Nederlands Verbond, ''The 1820 Settlers Association'', ''The Sons of England''). Die Nederlandse konsul (Buttingha Wichers) was amptshalwe op reis en die visekonsul mnr. J. Loopuyt het in sy plek waargeneem. Onderburgemeester Hartley het Van Riebeeck gehuldig as grondlegger van sowel die munisipaliteit van Kaapstad as elke munisipaliteit dwarsoor Suid-Afrika. Hartley bring ook hulde aan die A.N.V. en spreek die hoop uit dat die vereniging nie slegs eksklusief uit Nederlanders sou bly nie, maar dat hul invloed in Afrika aangewend sal word om die stigtingswerk, wat deur Van Riebeeck begin is, voort te sit. Volgende aan die spreekbeurt was professor Fred. Clarke, dekaan van die Fakulteit Pedagogie aan die [[Universiteit van Kaapstad]] - hy jukstaponeer die Van Riebeeckstandbeeld (deur [[Cecil John Rhodes]] geskenk) met die Rhodesstandbeeld wat in die Van Riebeecktuine staan. Hy set uiteen hoe albei mans se werke so uiteenlopend verskillend, maar tog op dieselfde opbouende wyse gelei het tot die grootheid van die Unie van Suid-Afrika. Mnr. Schoeler wys in sy spreekbeurt daarop dat die afkorting A.N.V. (van Algemeen Nederlands Verbond) ook kan staan vir ''Afrika, Nederland, Vlaandere'' en gee 'n besoeker uit [[Vlaandere]] 'n spreekbeurt. Dr. M.C. Schuyten van Antwerpen spreek oor die betrekkinge tussen Suid-Nederland en Afrika en die bande wat hul met mekaar verbind, en sluit af met 'n "Gebed wat ons almal ken", die Onse Vader. Schoeler wys in sy slotwoord op die kleurryke wapen van die stad Kaapstad (van gevlegte blomme), wat baie herinner aan die Van Riebeeck-familiewapen; hy bedank elkeen aanwesig.<ref name="Vaderland09051928">[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=riebeeckdag&page=1&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-01-1920%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2201-01-1930%22%29&coll=ddd&redirect=true&identifier=ddd:010011549:mpeg21:a0239&resultsidentifier=ddd:010011549:mpeg21:a0239 ''Het Vaderland''. 1928. Nederland te Kaapstad. 09 Mei. blz. 1]</ref> In die 1950's het 'n kommissie wat die kwessie van feesdae ondersoek het, aanbeveel dat 6 April jaarliks 'n openbare feesdag behoort te word. Die parlement van die Unie van Suid-Afrika (die regering met dr. [[D.F. Malan]] as premier) het die voorstel aanvaar en deur Wet No. 5 van 1952 tot 'n openbare feesdag verklaar.<ref name="Kotzé" /> Met die Van Riebeeck-fees in 1952 is die gebeurtenis luisterryk gevier, al was dit kort ná die inwyding van die [[Voortrekkermonument]] (1949). Die fees is ook in Nederland gevier en hoëlui uit Nederland het ook die geleentheid in Suid-Afrika kom bywoon.<ref name="Kotzé" /> Om die viering van hierdie dag daarna op dreef te kry of identiteit aan die dag te verleen, was maar 'n gesukkel, veral toe die feesdag in die skadu van [[Republiekdag]], die dag van onafhanklikheid van Brittanje, op 31 Mei begin staan het. By onderskeie plekkies was daar 'n kranslegging, soos by Jan van Riebeeck en sy vrou se standbeeld. So dan en wan was daar 'n hoofartikel in 'n koerant, maar ook die radiodienste het nie eintlik 'n programrooster kon bedink om inhoud aan hierdie dag te gee nie. Vir die meeste landsburgers van Suid-Afrika was hierdie gebededag net nog 'n doodgewone, gesekulariseerde openbare vakansiedag, 'n dag van ontspanning, wat al op die vooraand (5 April) begin het. Op daardie dag gaan mense kuier by familie, hulle braai vleis, gaan swem, vang vis of gaan jag. Deur hierdie verwaarlosing het die betekenis en viering gekwyn teen die vroeë 1970's, 'n rede waarom prof. Dirk Kotzé in 'n ''Huisgenoot''-artikel 'n pleidooi lewer dat die dag eerder afgeskaf moet word en liewer 'n gedenkdag moet bly: skole kan byvoorbeeld van twaalfuur af 'n program aanbied wat deur ouers bygewoon kan word, waarna die leerlinge "ingelig en opgeruimd" huis toe kan gaan. Vir volwassenes kan 'n program in die aand aangebied word. Die staatspresident was wel ook by magte om 'n spesifieke dag tot openbare vakansiedag in 'n betrokke jaar uit te roep om ekstra betekenis aan dag en datum te gee.<ref name="Kotzé" /> Van die voorstelle om nuwe lewe in hierdie dag te blaas was die omskepping in 'n seevaartdag en die huldiging van immigrante, maar feitlik al sulke aangeleenthede kon makliker by 31 Mei aanklank vind, 'n dag wat die landgenote sterker aangespreek het. Verder, so is aangevoer, was die getal vakansiedae so groot dat nog 'n vakansiedag se waarde erg verwater het. Die finansiële verlies vir 'n openbare vakansiedag, soos bereken deur die Buro vir Ekonomiese Ondersoek op Stellenbosch in die tersiêre ekonomiese (dienste)sektor was R12 000 000 aan salarisse en lone (betaalde vakansiedag in die 1970's), sonder teenprestasie. <ref name="Kotzé">Kotzé, D. 1972. Red Van Riebeeck-dag deur dit af te skaf! ''Huisgenoot'', 7 April, pp. 56-57.</ref> Vir 'n geruime tyd het die staat en die sakewêreld produktiwiteitsverhoging van die werker bespreek en metodes daarvoor probeer vind. Die produktiwiteit in Suid-Afrika was in die vroeë 1970's "besonder laag", maar die land het terselfdertyd ook die grootste aantal vakansiedae gehad. Die owerheid het dit bedink om onder meer Van Riebeeckdag en Gesinsdag (die tweede Maandag in Junie, voorheen Victoriadag) af te skaf.<ref name="Nederlandsdagblad12041973" /> Teen die einde van Februarie 1973, toe dit bekend geword het dat Van Riebeecksdag, toe al ruim 21 jaar lank as openbare vakansiedag gevier, moontlik deur wetgewing afgeskaf gaan word, het daar onmiddellik heftige besware van kultuurleiers, historici, kultuurorganisasies en kerkgenootskappe opgeklink,<ref name="HervormerMei1973" /> asook van die opposisie, die [[Verenigde Party]] (een van die sprekers kon tydens die partykongres in 1973 hom nie voorstel dat die [[Verenigde State van Amerika]] Columbusdag sou afskaf nie.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Riebeeckdag&coll=ddd&identifier=ddd:010633124:mpeg21:a0027&resultsidentifier=ddd:010633124:mpeg21:a0027 ''Nederlands dagblad''. 1973. Geen vuurwerk op Congres van Verenigde Partij. 26 November.]</ref>).<ref name="Nederlandsdagblad12041973" /> Ook in Nederland is die saak deur die ''Nederlands dagblad: gereformeerd gezinsblad'' betreur, omdat hierdie ontnederlandisering in sy oë nog 'n anti-Nederlandse aanslag is wat die Nederlandse erfenis in Suid-Afrika stukkie vir stukkie aftakel: Van Riebeeck se kop is reeds in 1969 van die Suid-Afrikaanse munte afgehaal en met die Suid-Afrikaanse landswapen vervang. Dit herinner aan die gebou destyds opgerig deur Paul Kruger wat bedoel was om die Nederlandse onderwys in die Zuid-Afrikaansche Republiek te bevorder wat tydens die verowering van Transvaal deur die Engelse aggressie afgebreek is. Daar was ook al sprake om die voormalige gebou van die Nederlandse Bank in Kerkplein in Pretoria af te breek, maar die regering moes onder luide protes van die publiek van hierdie plan afsien. Al hierdie dinge skryf die koerant toe aan die "prog-Engelse karakter van de huidige Nationalistische regering hetgeen een van de duidelijkste aspecten is van de anglo-saxische samenlevingsvorm van Zuid-Afrika."<ref name="Nederlandsdagblad12041973">[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Riebeeckdag&coll=ddd&identifier=ddd:010633587:mpeg21:a0036&resultsidentifier=ddd:010633587:mpeg21:a0036 ''Nederlands dagblad''. 1973. Nieuwe ontluistering van Van Riebeeck: minder vacantie en harder werken in Zuid-Afrika. 12 April:3]</ref> Hoe dan ook, op 6 April 1973 het die radio en pers die tyding gebring dat Jan van Riebeeckdag as openbare vakansiedag amptelik afgeskaf is.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Riebeeckdag&coll=ddd&page=2&identifier=ddd:010633596:mpeg21:a0002&resultsidentifier=ddd:010633596:mpeg21:a0002 ''Nederlands dagblad''. 1973. Jan van Riebeeckdag werd officieel afgeschaft. 24 April]</ref> Aangesien die besware hierteen so groot was, is daaroor by die Kongres van die Nasionale Party gestem of Van Riebeecksdag in ere herstel moet word of nie. Maar uit byvoorbeeld 75 kiesafdelings in die Kaapprovinsie het slegs drie (almal in Kaapstad) vir die herstel van Jan van Riebeeckdag as openbare vakansiedag gestem. Tog glo die Afrikaanse saketydskrif, ''Tegniek'', dat die afskaffing van 'n vakansiedag allermins Suid-Afrika, wat op daardie stadium van die laagste produktiwiteitsgroeisyfers in die Westerse wêreld gehad het (4% oor vyf jaar, teenoor Wes-Duitsland se 5,9% binne slegs één jaar), kon red. Die probleem is eerder skoling, die verbetering van die mentaliteit teenoor werk en werksetiek; ook was daar te veel arbeidskrag aan die Suid-Afrikaanse universiteite vermors.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Riebeeckdag&coll=ddd&identifier=ddd:010633197:mpeg21:a0067&resultsidentifier=ddd:010633197:mpeg21:a0067 ''Nederlands dagblad''. 1973. Jan van Riebeeckdag blijft als vakantiedag afgeschaft. 28 September:3]</ref> Nog in April 1976 het die Gereformeerde Werkgemeenskap in Pretoria 'n skriftelike beroep op premier Vorster gedoen om die Nasionale Jan van Riebeeck-dag in ere te herstel.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Riebeeckdag&coll=ddd&page=2&identifier=ddd:010572062:mpeg21:a0024&resultsidentifier=ddd:010572062:mpeg21:a0024 ''Nederlands dagblad''. 1976. Van Riebeeck herdacht door Gereformeerde Werkgemeensckap. 22 April. p. 2]</ref> == Sien ook == * [[Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] * [[Jan van Riebeeck]] == Verwysings == {{verwysings}} {{Suid-Afrika vakansiedae}} [[Kategorie:Openbare vakansiedae in Suid-Afrika]] mv2dqmpgybsrwuqhb0agqxsj6k0vloa 0 56408 2978940 2956467 2026-10-14T10:53:40Z Aliwal2012 39067 2978940 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon |naam = Christoffel Johannes Venter |gebore = 1 November 1892 |oorlede = 20 Februarie 1977<ref name="Uys 1992 255">{{en}} {{cite book|last=Uys|first=Ian|title=South African Military Who's Who 1452-1992|url=https://archive.org/details/southafricanmili0000uysi|year=1992|publisher=Fortress Publishers|page=[https://archive.org/details/southafricanmili0000uysi/page/255 255]|isbn=0-9583173-3-X}}</ref> (84 jaar oud) |beeld = |byskrif = |bynaam = Boetie |geboorteplek = naby [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg]], [[Oos-Kaap]] |sterfteplek = [[Lyttelton]], [[Pretoria]] |lojaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Suid-Afrika|1910}} |tak = |diensjare = |rang = Generaal-majoor |eenheid = |poste = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]<br />[[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] |oorloë = [[Eerste Wêreldoorlog]] |toekennings = ''Companion of the Order of the Bath''<br />''Distinguished Flying Cross''<br />''Order of the Phoenix'' (Griekeland)<ref name="Rathbone">{{cite web |url=http://www.rathbonemuseum.com/SAAF/SAVenter/SAVenter.html |title=Rathbone Museum |access-date=24 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709125341/http://www.rathbonemuseum.com/SAAF/SAVenter/SAVenter.html |archive-date= 9 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><br />''Military Cross''<ref name="Rathbone" /> (België) |familie = |anderwerk = }} Generaal-majoor '''Christoffel 'Boetie' Venter''' (1892&ndash;1977) was 'n Suid-Afrikaanse militêre bevelvoerder. Hy het in die [[Royal Air Force]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] gedien en het 16 oorwinnings in die lug behaal. In 1922 sluit hy by die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] aan. Hy was direkteur-generaal van die lugmag vanaf 1940 tot 1945. Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] was hy die besturende direkteur van die [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * http://www.theaerodrome.com/aces/safrica/venter.php {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Venter, Christoffel}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Generaals]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] [[Kategorie:Geboortes in 1892]] [[Kategorie:Sterftes in 1977]] kw9c82edkuwfkylxr9cjur3sdie3ji7 0 57492 2978884 2293922 2026-10-14T07:35:21Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978884 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ererol Pietersburgse konsentrasiekampbegraafplaas.jpg|regs|300px|duimnael|Altesaam 537 name verskyn op die ererol in die kampbegraafplaas.]] Die '''Pietersburg-konsentrasiekamp''' was 'n [[konsentrasiekamp]] wat op [[11 Mei]] [[1901]]<ref>[http://www.scribd.com/doc/28276108/Pietersburg-konsentrasie-kamp Pietersburg-konsentrasiekamp]</ref> tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] naby [[Pietersburg]] geopen is. Die eerste sewe sterfgevalle is reeds in Mei dieselfde jaar hier aangemeld. Hierdie kamp moes vir die hele Zoutpansberg-distrik noord van [[Marabastad]] dien. Persone suid van [[Marabastad]] is na die [[Nylstroom]]-kamp gestuur. Nie al die mense wat in die Pietersburg-konsentrasiekamp aangehou was, het van hierdie omgewing gekom nie. Heelwat mense van [[Pretoria]] en ander plekke in die [[Transvaal]] is in die kamp opgeneem. Daar is selfs ‘n persoon wat van so ver as die [[Kaapkolonie]], in die sterftelys aangeteken. Dit is waarskynlik dat hierdie persone na die Noorde gevlug het en hier deur die Britte vasgekeer en gevange geneem is. Baie van die Zoutpansberg-distrik se mense is ook weer na [[Irene]] naby Pretoria gestuur. == Inbring van vroue en kinders == Oor die inbring van die vroue en kinders na die kamp word van die droewigste verhale van die oorlog vertel. Plummer het die plaaslike swart bevolking met wapens voorsien en hulle opdrag gegee om so veel mense as moontlik bymekaar te maak in na die kamp te bring. Hierdie mense het met ‘n vrye hand die weerlose vrouens en kinders op die plase aangeval, gemoor en geplunder. In enkele gevalle het [[Christiaan Frederik Beyers|Generaal Beyers]] van die mans na die plase gestuur om die vroue te beskerm, maar die oormag swartes het hierdie mans gedwing om uiteindelik aan die Britte oor te gee en om beskerming vir hul families teen die aanvalle te vra. Waar daar nie mans was om die families te beskerm nie, is die plase afgebrand en die vroue moes met hul kinders, sonder klere en komberse, die veld in vlug. Ander vroue het vertel hoe hulle per voet na Pietersburg moes vlug om vir beskerming teen die aanvalle by die Britte te vra. Die wreedste verhale van die Britse optrede is ook van alle ander dele in die land vertel. In een geval is ‘n jong vrou wat skaars 24 uur gelede geboorte aan ‘n baba geskenk het, met geweld uit die huis gejaag voordat die Britte die huis afgebrand het. Die Britse soldate het selfs die kombers, wat haar moeder om haar wou draai om haar teen die koue te beskerm, ru by haar afgeneem. == Toestande in die kamp == Die eerste 113 mense wat aan die begin van Mei 1901 ingebring is, is eers in dorpshuise gehuisves. Na ongeveer een maand is hulle verskuif na die kamp teen ‘n sanderige bult, tussen die spoorlyn wat van Pietersburg na Pretoria loop, die Sterklooprivier en die hoofpad na [[Potgietersrus]]. Die kamp, met 300 tente, was met doringdraad omring. Wagte het ‘n aantal [[blokhuis]]e rondom die kamp beman om te verseker dat niemand maklik kon ontsnap nie. Een groot tent was as hospitaal gebruik, nog ‘n tent was as stoorplek ingerig en een tent het as administratiewe kantoor diens gedoen. Later is nog vier groot tente as hospitale ingerig om die geweldige hoë aantal siekes te versorg. Daar was in totaal slegs 28 beddens in die hospitaal. Een groot tent is ook as skool en kerk gebruik. Daar was op ‘n tyd meer as '''600''' leerlinge met slegs 2 gekwalifiseerde onderwysers. Tien kampinwoners het ook bygestaan met die onderrig, wat alles in Engels plaasgevind het. In elke tent het van 4 tot 6 families gewoon. Die tente was oud en stukkend en het weinig beskutting verleen teen die koue wintermaande. Die meeste mense het die geleentheid gehad om komberse en skoon klere bymekaar te maak toe hulle na die kampe gebring is nie. Die mense het dus erg gely. Die mense het aan vele siektes gely. Elke tent waar jy ingeloer het kon jy siek mense sien lê. Selfs volwassenes het gesterf van die [[masels]]. Die mense was magteloos. Al wat hulle kon doen was om te bid. Elke dag en nag het die mense tot die [[Jesus van Nasaret|Here]] gebid om hul kinders te spaar. Behalwe vir die tyd wat die mense gerou het, was daar baie min gewees om die mense in die kamp besig te hou. Die Boere wat die Britte goedgesind was toesig oor die kamp gehou het. Hulle het die vroue beveel om heel dag te werk. Die vroue moes die tente skoonmaak, om die tente uitvee en bossies rondom die tente in in die strate tussen die tente skoffel. Om die reënwater te keer het die vroue slote om die tente gegrawe. Die vroue wat geweier het om te werk is by die kantoor aangekla en dan na kampe buite die Transvaal weggestuur. Die mans, wat as krygsgevangenes aangehou is, moes die harder handearbeid verrig. So het Jacobus Potgieter vertel hoe hy elke dag die dooies begrawe het. Hy het elke dag na die lyktent gegaan om die name van die dooies op te neem. Die name het hy op ‘n stukkie papier geskryf en dit voor op die bors van die lyk met ‘n [[speld]] vasgesteek. Daarna het hy die name in sy sakboek geskryf en die lengte en breedte van die lyke geneem en vir elke lyk ‘n graf gegrawe volgens sy grootte. Dan het hy die naam van die lyk op ‘n stukkie papier geskryf en dit in die oop graf gegooi. Wanneer die lyke by die kerkhof aangekom het, het hy elke lyk in die graf geplaas. Jacobus Potgieter meld dat hy tot sestien of sewentien kiste op een dag moes begrawe. Die rantsoene, wat in die beginmaande in die kamp voorsien is, was skokkend. Die vleis was baie maer en besmet met siektes. Die beesvleis was besmet met vuursiekte en die skaapvleis besmet met hartswater. Nadat die mense gekla het, is die siek beeste en skape dood gemaak en begrawe. Die mense het daarna geblikte vleis gekry. Die mense het geen vars groente gekry nie. Aan die begin is daar geen water in die kamp voorsien nie. Die vroue moes water in die Sandrivier gaan skep en oor die treinspoor dra. Eendag het ‘n trein ‘n jong meisie, wat water gedra het, dood getrap. Later het die Britte water voorsien met waens. Vuurmaakhoud was eweneens ‘n groot probleem. Elke tent het slegs twee stukke [[steenkool]] per dag gekry om kos mee gaar te maak. Daar was geen hout of steenkool beskikbaar vir verhitting nie. Elke dag het daar waens uitgegaan om hout te gaan haal. Die mense, wat die hout gaan haal het, kon die een helfte van die hout vir hul self hou, terwyl die ander helfte aan die ander mense in die kamp uitgedeel is. Hierdie waens het aan die burgers ook ‘n geleentheid geskep om te ontsnap. == Verskuiwing van die kamp == In Januarie 1902 het ‘n groep van ''sewe'' mans ‘n geleentheid waargeneem om te ontsnap. Hulle het een oggend saam met die waens gegaan wat hout gaan haal het. Hierdie sewe mans was: die twee broers Jacobus Johannes Potgieter (Kotie) en Christiaan Johan Potgieter (Krisjan), AJ Van Jaarsveld (Oom Albert), SJ de Beer (Sagrys), JH Venter (Jan), C Harmse (Stoffel) en W van der Gijft (Willie). In sy navorsingstuk meld SJ Lee dat hierdie mans aan ''Generaal Beyers'' die berig gegee het om die kamp aan te val en die ander burgers ook te bevry. Dit is egter nie waar nie, aangesien die sewe mans die konsentrasiekamp op ''18 Januarie'' verlaat en op ''24 Januarie'' eers by die kommando op Malipspoort aangesluit. ''Generaal Beyers'' het vroeg in Januarie sy vesting in Malipspoort verlaat om kos en voorraad te gaan soek. Sy reis na Warmbad en Nylstroom het niks opgelewer nie en hy en veertig burgers het toe, op pad terug na sy wegkruipplek, die konsentrasiekamp by Pietersburg op 23 Januarie aangeval. Beyers het ''150 man'' uit die Britse kamp bevry, nadat hy vir ''Kampsuperintendent Tucker'' en die Britse personeel vir ‘n nag aangehou het. Die volgende dag het hy ‘n aanval op Pietersburg probeer, maar dit het skipbreuk gelei aangesien ‘n paar manne hulle verraai het en die Britte gewaarsky het. Generaal Beyers se aanval het die Britte laat besef dat die kamp nie behoorlik beskerm kon word nie en die aangehoudenes is eers na [[Colenso]] en daarna na Pinetown verskuif. Die vroue van die mans wat ontsnap het is na die ''Merebank konsentrasiekamp'' in Durban geneem. Die vrouens is met hul kinders in stinkende perdewaens gelaai. Die reis na Merebank het 7 dae geduur. Die kinders het baie siek geword in die voortdurende reën. Hulle rantsoene is toe met die helfte verminder. == Bevolkingsgetalle in die kamp == Volgens Britse opnames het die kamp se bevolkingsgetal in Augustus 1901 ''3&nbsp;713'' bereik. Getalle word aangegee slegs tot Januarie 1902, waarna die kamp verskuif is. Aangesien enkele sterfgevalle egter nog steeds in Februarie aangeteken is, word aangeneem dat die kamp eers vroeg in daardie maand ten volle ontruim was. Na die sluiting van die vredesverdrag van 31 Mei 1902 is die kamp weereens in gebruik geneem om burgers, wat vanaf die krygsgevangenekampe en ander konsentrasiekampe na hul huise terug gekeer het, te huisves. Daar is egter geen amptelike syfers bekend oor die bevolkingsgetalle gedurende hierdie tydperk nie. == Sterftes in die kamp == Die hoogste getal sterftes wat in een maand voorgekom het was 197 in Augustus, indien die datums in die naamlys getel word. Die Britse bronne dui 184 sterfgevalle vir hierdie maand aan. Die verskil in die getalle aangedui is toeskryfbaar aan die aantal grafte wat nie in die Britse rekords aangeteken is nie. ‘n Ontleding van die sterftelys dui ook dat kinders onder 16 ongeveer 80% van die sterftes uitmaak, terwyl vrouens bo 16 meer as 10% van die sterftes uitmaak. Die kindersterftekoers van die Pietersburg-konsentrasiekamp in September is deur [[Emily Hobhouse]] aangedui as 1&nbsp;212 per duisend per jaar, wat abnormaal hoog was. Hierdie syfer is byna vier keer so hoog as die syfer van 326 sterftes per duisend per jaar, wat deur Hobhouse aangedui is as die gemiddeld vir al die kampe in die Transvaal. Indien die sterftes teen hierdie koers aangehou het, sou die hele bevolkingsgetal in minder as tien maande uitgewis gewees het. ‘n Totaal van 49 persone se adres word aangedui as ''“Burgerskamp, Pietersburg”'', wat daarop dui dat hulle in die konsentrasiekamp gebore is en daar gesterf het. Drie van hierdie persone se ouderdom, soos op die lys gemeld, dui egter daarop dat hulle gebore is voordat die kamp gestig is. Daar was wél predikers en teologiese studente in die kamp, wat kinders gedoop het. Vyftien persone is begrawe sonder dat hulle gedoop is. == Die naamlys van sterftes == Die naamlys van sterfgevalle in die Pietersburg-konsentrasiekamp wat hierby ingesluit is, is opgestel van verskeie bronne. Gedurende die oorlog het die Britte die sogenaamde ''“blouboek”'' opgestel waarin alle statistieke in verband met die konsentrasiekampe aangeteken was. Ná die oorlog het die Assistent Plaaslike Magistraat van Pietersburg, ''A.C. Hatfield'' hierdie bron gebruik om die naamlys van sterfgevalle op te stel, wat op 16 Desember 1908 uitgegee is met die geleentheid van die onthulling van die gedenkteken op die begraafplaas deur Generaal C.F. Beyers. Datums van afsterwe, soos aangedui op die lys wat hierby ingesluit is, is hoofsaaklik van hierdie bron geneem. In 1972 het S.J. Lee ‘n opname van die grafstene gedoen. Hy het sekere verskille uitgewys waar die sterfdatums wat op die grafstene voorkom verskil van die datums op die sterftelys. Albei datums word op die aangehegte lys aangedui. Geboortedatums word op die aangehegte lys aangedui slegs waar die datum gevind is op Lee se opname. Jacobus Johannes Potgieter was vir ‘n tydperk as krygsgevangene in die konsentrasiekamp aangehou. Gedurende hierdie tydperk het hy die lyke begrawe en al die name in sy dagboek aangeteken. Datums van begrafnis, soos op die aangehegte lys aangedui, is hoofsaaklik vanuit hierdie bron geneem. Daar is gevalle waar die sterfdatum soos aangedui later is as die datum van begrafnis. Die verklaring vir die verskille tussen die Britse datums en die datums van die ander bronne is moontlik dat die Britte somtyds agter geraak het met die administrasie en sterfte sertifikate is eers na die tyd uitgereik. Die spelling van name en vanne verskil in heelwat gevalle tussen die verskillende bronne hierbo genoem. Waar moontlik is die aangehegte lys met inligting van al hierdie bronne aangevul en spelling van name en vanne gekorrigeer. == Onaangetekende grafte == Verskillende getalle word aangegee vir die totale sterfgetalle in die kamp. Die getal wat die Britte amptelik in hul blouboek aangeteken het is '''631''', terwyl die naamlys, wat in 1908 deur A.C. Hatfield vergelyk is met die register, '''657''' name insluit. S.J. Lee het in 1972 ‘n telling van die grafte uitgevoer en tot die slotsom gekom dat die naamlys van 1908 ook nie volledig is nie. Lee se opname dui die name van 5 persone aan wat nie aangeteken is nie, maar hy meld wel dat daar vele ander grafte is wat nie grafstene gehad het nie, en daarom kon hy nie sodanige name insluit nie. Jacobus Johannes Potgieter, wat ‘n opname van grafte vir die tydperk vanaf 1 Augustus tot 11 Oktober 1901 gemaak het, werp effens lig op sommige van hierdie ongemerkte grafte, en hy dui ook ''12'' name aan wat nie in die naamlys opgeneem is nie. Die totale naamlys van sterfgetalle in die konsentrasiekamp, soos wat hier aangegee sal word, bevat dus '''674''' name. Dit is egter moontlik dat daar nog ander name ook kon wees, wat nooit opgeteken is nie. Toe Lee sy opname van grafte in 1972 gemaak het, het hy een graf gevind waar drie persone waarskynlik reeds voor die amptelike opening van die kamp saam begrawe is. Die grafsteen van hierdie graf het aangedui dat die graf behoort aan Oom Koot Harmse en twee kinders wat op 2 Desember 1899 daar begrawe was. == Hervestiging van die burgers == Nadat die oorlog op 31 Mei 1902 beëindig is, het die Britse regering begin om die gevangenes van die konsentrasiekampe op hul plase te hervestig. Die Pietersburg-konsentrasiekamp is vir hierdie doel weer op 10 Augustus heropen. Die krygsgevangenes wat vrygelaat is, is ook na die konsentrasiekamp gebring voordat hulle vry gelaat is. Voordat hulle kon gaan, moes hulle egter ‘n dokument teken waarin hulle trou sweer aan die Britse ryk. Daar is onmiddellik begin met die vrylating van die mense. Baie moes egter nog in die kamp agterbly totdat alle prosedures afgehandel kon word. In Desember 1902 was daar nog steeds ''194'' mense in die kamp. Weeskinders is na die Irene kamp gestuur. Die kamp is uiteindelik op '''''7 Februarie 1903''''' finaal gesluit verklaar deur die Britse ryk. == Die kamp ná die oorlog == Na die oorlog het die konsentrasiekampkerkhof die Afrikaners voortdurend herinner aan die wreedheid van die oorlog. In 1908 is die kerkhof opgeknap en Generaal Beyers het ‘n gedenknaald in die kerkhof onthul, waarop die volgende woorde verskyn: {{cquote|''Gedachtenis Aan De 650 Vrouwen en Kinderen Gestorven In het Concentratie Kamp Van Mei 1901 tot Feb. 1902'' Edele Moeders en Dochters Zy riepen niet; Zy klaagden niet; Zy verduurden; Zy lyden; Zy kwynden weg als was voor de hitte hunner beproevingen; Zy stierven, maar met de woorde op de lippen tot man en zoon en volk. '''''“Blyft Getrouw”''''' Onthuld door Z.ed Gestr. Genl. Beyers Op 16 Dec. 1908 }} == Ererol == # Paul PJ Vorster van Leydsdorp, ouderdom 12 jaar, sterf 11 Mei 1901 # Elizabeth H Marais nee Bekker van Haenertsburg, ouderdom 23 jaar, sterf 14 Mei 1901 # Naam onbekend Marais van Pietersburg, ouderdom 2 dae, Sterf 15 Mei 1901 # Erasmus Vorster van Leydsdorp, ouderdom 5 maande, sterf 22 Mei 1901 # Frans J Haman van Grootplaats, Spelonken, ouderdom 64 jaar, sterf 22 Mei 1901 # Salome M Van Staden van Pienaarsnek, Straaipoort, ouderdom 1 jaar 8 maande, sterf 25 Mei 1901 # Anna S Muller van Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar, sterf 29 Mei 1901 # Catrina W Alberts nee Venter van Welgevonden, Houtbosch, ouderdom 28 jaar, sterf 04 Jun 1901 # Maria MP Viviers van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 4 maande, sterf 06 Jun 1901 # Petronella CA Els van Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar 7 maande, sterf 06 Jun 1901 # David E Combrink van Mahelaskop, Spelonken, ouderdom 23 jaar, sterf 08 Jun 1901 # Anna J Eloff van Louis Trichardt, ouderdom 7 jaar 6 maande, sterf 08 Jun 1901 # Naam onbekend Dohl van Mara, ouderdom 2 maande, sterf 08 Jun 1901 # George RF Moolman van Kareebos, Rhenosterpoort, ouderdom 13 jaar 6 maande, sterf 09 Jun 1901 # Caterina EF Bosch nee Moolman van Kareebos, Rhenosterpoort, ouderdom 36 jaar, sterf 09 Jun 1901 # Anna ME Oosthuizen van Zandfontein, Matala, ouderdom 17 dae, Sterf 10 Jun 1901 # Cornelia F De Beer nee Coetzee van Zandfontein, Pretoria, ouderdom 28 jaar, sterf 11 Jun 1901 # Gerhardus P Pretorius van Louis Trichardt, ouderdom 13 jaar, sterf 12 Jun 1901 # Philippus C Potgieter van Rooipoort, Marabastad, ouderdom 1 jaar, sterf 12 Jun 1901 # Naam onbekend Van Der Berg van Louis Trichardt, ouderdom 2 dae, Sterf 12 Jun 1901 # Johanna S Macdonald van Vrischgewaagd, Houtbosch, ouderdom 3 maande, sterf 13 Jun 1901 # Beatrice Badenhorst van Wegraakbosch, Haenertsburg, ouderdom 3 jaar 6 maande, sterf 13 Jun 1901 # Davis HJ Roux van Louis Trichardt, ouderdom 64 jaar, sterf 14 Jun 1901 # Leonard J Grobbelaar van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 8 dae, Sterf 14 Jun 1901 # Annie Opperman nee Nel van Zandfontein, Louis Trichardt, ouderdom 23 jaar, sterf 15 Jun 1901 # Stephanus J Combrink van Machelaskop, Spelonken, ouderdom 25 jaar, sterf 15 Jun 1901 # Wilhelmina P De Bruin nee Vorster van Kalkbank, Malitiesland, ouderdom 22 jaar, sterf 16 Jun 1901 # Aletta S Olivier van Middagzon, Spelonken, ouderdom 4 jaar, sterf 16 Jun 1901 # Gert A Oelofse van Rooigrond, Spelonken, ouderdom 44 jaar, sterf 17 Jun 1901 # Francina S Botha van Louis Trichardt, ouderdom 18 jaar, sterf 18 Jun 1901 # Hester S Hattingh van Nooitgedacht, Laeveld, ouderdom 9 jaar, sterf 18 Jun 1901 # Dirk CJ Van Schalkwijk van Rondebosch, Houtbosch, ouderdom 2 jaar, sterf 19 Jun 1901 # Partick H Cloete van Louis Trichardt, ouderdom 10 jaar 6 maande, sterf 19 Jun 1901 # Peter F Van Greenen van Pretoria, ouderdom 15 jaar, sterf 19 Jun 1901 # Andries H Olivier van Bokfontein, Magaliesberg, ouderdom 7 jaar, sterf 20 Jun 1901 # Elsie JJ Theron nee Naude van Graskraal, Laeveld, ouderdom 45 jaar, sterf 20 Jun 1901 # Hendrina Dockrell van Elandshoek, Buffelsberg, ouderdom 3 jaar 6 maande, sterf 20 Jun 1901 # Carl J Van Schalkwijk van Pietersburg, ouderdom 5 maande, sterf 20 Jun 1901 # Philip VC Vorster van Kalkbank, Malitiesland, ouderdom 10 jaar, sterf 21 Jun 1901 # Salomina F De Jager nee Hames van Vlakfontein, Laeveld, ouderdom 50 jaar, sterf 22 Jun 1901 # David S Van Dyk van Louis Trichardt, ouderdom 3 maande, sterf 22 Jun 1901 # Martha L Van Der Berg nee Schutte van Louis Trichardt, ouderdom 37 jaar, sterf 23 Jun 1901 # Petrus J Van Rensburg van Doornfontein, Marabastad, ouderdom 3 jaar, sterf 23 Jun 1901 # Naam onbekend Van Der Gryp van Paardeplaats, Haenertsburg, ouderdom 3 maande, sterf 24 Jun 1901 # Aleda A Stolz van Rietvlei, Pretoria, ouderdom 7 jaar, sterf 23 Jun 1901 # Frederick C Grobler van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 56 jaar, sterf 24 Jun 1901 # Willem TJ Botha van Poortjie, Marabastad, ouderdom 45 jaar, sterf 25 Jun 1901 # Cornelius JJ Barkhuizen van Voetpad, Houtbosch, ouderdom 8 dae, Sterf 26 Jun 1901 # Johannes WP Espach van Louis Trichardt, ouderdom 9 jaar, sterf 26 Jun 1901 # Peter A Wademan van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar 6 maande, sterf 26 Jun 1901 # John C Van Staden van Pienaarsnek, Straaipoort, ouderdom 11 jaar, sterf 28 Jun 1901 # Frnas JJ Du Preez van Louis Trichardt, ouderdom 73 jaar, sterf 27 Jun 1901 # Lizzie, M Venter van Cyferfontein, Spelonken, ouderdom 2 jaar, sterf 28 Jun 1901 # Anna K Krige van Boschkoppies, Spelonken, ouderdom 2 jaar, sterf 28 Jun 1901 # Johanna M Eybers nee Oelofse van Boschkoppies, Spelonken, ouderdom 64 jaar, sterf 28 Jun 1901 # Dina G Henlen nee Fourie van Langverwacht, Spelonken, ouderdom 72 jaar, sterf 28 Jun 1901 # Neeltjie EP Potgieter nee Botha van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 67 jaar, sterf 28 Jun 1901 # Gysbert Venter van Dordrecht, Kaapkolonie, ouderdom 21 jaar, sterf 29 Jun 1901 # John H Botha van Waterval, Marabastad, ouderdom 50 jaar, sterf 29 Jun 1901 # Olof A De Meyer van Louis Trichardt, ouderdom 3 jaar, sterf 29 Jun 1901 # Sarel J De Meyer van Louis Trichardt, ouderdom 7 maande, sterf 29 Jun 1901 # Paul J Smith van Pretoria, ouderdom 1 maande, sterf 30 Jun 1901 # Christiaan Cloete van, Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 02 Jul 1901 # Martha MDJ Rousseau van Russouw, Laeveld, ouderdom 2 jaar, sterf 03 Jul 1901 # Hendrik Van Graan van Roodepoort, Krugersdorp, ouderdom 23 jaar, sterf 06 Jul 1901 # Petrus J Scheepers van Vrischverwacht, Laeveld, ouderdom 61 jaar, sterf 07 Jul 1901 # Theunis J Van Der Schiff van Sterkstroom, Magatosberg, ouderdom 46 jaar, sterf 07 Jul 1901 # Jacobus D Venter van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 19 dae, Sterf 09 Jul 1901 # Sesanna M Scholtz nee Viljoen van Roodepoort, Krugersdorp, ouderdom 35 jaar, sterf 10 Jul 1901 # Hendrik J Peterse van Klipdam, Rhenosterpoort, ouderdom 7 maande, sterf 10 Jul 1901 # Pertus J Jacobs van Waterval, Marabastad, ouderdom 39 jaar, sterf 11 Jul 1901 # Christina WE Viljoen van Mapochsland, ouderdom 1 jaar 4 maande, sterf 11 Jul 1901 # Sessana MG Venter van Doornlaagte, Rhenosterpoort, ouderdom 9 maande, sterf 12 Jul 1901 # Chris JP Appelgrijn van Driefontein, Spelonken, ouderdom 6 jaar, sterf 12 Jul 1901 # Gerson, B Scholtz van Roodepoort, ouderdom 8 jaar, sterf 12 Jul 1901 # Martha, MA Botha van Poortjie, Marabastad, ouderdom 38 jaar, sterf 13 Jul 1901 # Theunis L Herbst van Schoongesacht, ouderdom 12 jaar, sterf 14 Jul 1901 # Susanna LCM Van Schalkwijk van Louis Trichardt, ouderdom 17 jaar, sterf 14 Jul 1901 # Gordon M Deetlefs van Houtboschberg, ouderdom 3 jaar 6 maande, sterf 18 Jul 1901 # Annie W Ogilvie van Pilgrims Rest, Spelonken, ouderdom 1 jaar 8 maande, sterf 15 Jul 1901 # Carl CL Erasmus van Pietersburg, ouderdom 2 jaar, sterf 15 Jul 1901 # Louisa MJ Van Rensburg van Houtboschberg, ouderdom 18 jaar, sterf 16 Jul 1901 # Francina E Ferreira van Schoemansdal, Louis Trichardt, ouderdom 52 jaar, sterf 16 Jul 1901 # Lucas W Albasini van Matomehoek, Koedoesrivier, ouderdom 7 maande 15 dae, Sterf 16 Jul 1901 # Elizabeth E Botha van Wakkerstroom, Groot Spelonken, ouderdom 2 jaar, sterf 17 Jul 1901 # James N Ogilvie van Pilgrims Rest, Spelonken, ouderdom 9 jaar, sterf 17 Jul 1901 # Johanna CC De Waal van Vrischgewacht, Marabastad, ouderdom 1 jaar 2 maande, sterf 18 Jul 1901 # Jane J Marse van Rhenosterpoort, ouderdom 7 jaar 6 maande, sterf 18 Jul 1901 # Johannes M Van Der Berg van Louis Trichardt, ouderdom 14 jaar, sterf 19 Jul 1901 # Marthinus J Venter van Doornlaagte, Rhenosterpoort, ouderdom 63 jaar 6 maande, sterf 19 Jul 1901 # Willem JH Bezuidenhout van Rietvlei, Groot Spelonken, ouderdom 5 jaar, sterf 20 Jul 1901 # Jacobus P Breedt van Enkeldoorn, Houtbosch, ouderdom 12 jaar, sterf 20 Jul 1901 # Cornelius Lus van Haenertsburg, ouderdom 1 jaar 1 maande, sterf 19 Jul 1901 # Stephanus M Potgieter van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 1 jaar 2 maande, sterf 21 Jul 1901 # Hendrik J Hattingh van Nooitgedacht, Laeveld, ouderdom 20 jaar, sterf 21 Jul 1901 # Johannes A Breedt van Enkeldoorn, Houtbosch, ouderdom 14 jaar, sterf 20 Jul 1901 # Philip S Jacobs van Nooiensboom, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 9 maande, sterf 21 Jul 1901 # Magdalena E Venter nee Coetzee van Doornlaagte, Rhenosterpoort, ouderdom 64 jaar 9 maande, sterf 21 Jul 1901 # Wynand JJ Van Rensburg van Rietvlei, Spelonken, ouderdom 8 jaar, sterf 21 Jul 1901 # Louis C Reed van Mooihoek, Laeveld, ouderdom 5 jaar 6 maande, sterf 21 Jul 1901 # Elizabeth A Bezuidenhout van Rietvlei, Spelonken, ouderdom 1 jaar 3 maande, sterf 22 Jul 1901 # Petrus J De Vaal van Vrischgewach, Marabastad, ouderdom 3 jaar, sterf 22 Jul 1901 # Magdalena A Van Rensburg van Rustfontein, Spelonken, ouderdom 12 jaar, sterf 22 Jul 1901 # Naam onbekend Callaghan van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 12 dae, Sterf 23 Jul 1901 # Peter J De Blanche van Benjamin, Spelonken, ouderdom 6 maande, sterf 22 Jul 1901 # Elizabeth Moller van Bittervlei, Rhenosterpoort, ouderdom 18 jaar, sterf 23 Jul 1901 # Daniel P Roux van Louis Trichardt, ouderdom 9 maande, sterf 22 Jul 1901 # Carl S Du Preez van Bastionsrust, Malietsiesland, ouderdom 7 jaar, sterf 23 Jul 1901 # Susan S Lordan van Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar, sterf 23 Jul 1901 # Maria C Grobbelaar van Goodhope, Spelonken, ouderdom 5 jaar, sterf 23 Jul 1901 # Naam onbekend Bosch van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 2 maande 15 dae, Sterf 23 Jul 1901 # Willem A Van Niekerk van Driefontein, Groot Spelonken, ouderdom 1 jaar 9 maande, sterf 23 Jul 1901 # Magareta J Van Schalkwijk van Ruigtevlei, Klein Spelonken, ouderdom 20 jaar, sterf 24 Jul 1901 # Johanna B Espach van Louis Trichardt, ouderdom 1 maande, sterf 24 Jul 1901 # Henry J Mijnhardt van Doornfontein, Johannesburg, ouderdom 17 jaar, sterf 24 Jul 1901 # James J Scott van Middazon, Spelonken, ouderdom 2 jaar, sterf 25 Jul 1901 # Anna S Dreyer van Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar 9 maande, sterf 25 Jul 1901 # Anna C Espach nee Van Zijl van Louis Trichardt, ouderdom 39 jaar, sterf 25 Jul 1901 # Sesara ESJ Van Rensburg van Rietvlei, Spelonken, ouderdom 10 jaar, sterf 25 Jul 1901 # Johannes FJ Van Rensburg van Rietvlei, Spelonken, ouderdom 6 jaar, sterf 25 Jul 1901 # Helena G Breedt van Enkeldoorn, Houtbosch, ouderdom 15 jaar, sterf 25 Jul 1901 # Johan H Macdonald van Rosendal, Laeveld, ouderdom 12 jaar, sterf 25 Jul 1901 # Jacoba M Bronkhorst van Driefontein, Groot Spelonken, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 26 Jul 1901 # JS Smith nee Beukes van Schoemansdal, Magatosberg, ouderdom 21 jaar, sterf 26 Jul 1901 # Theunis Snijman van Turffontein, Marabastad, ouderdom 1 maande, sterf 26 Jul 1901 # Magdalena S Erasmus van Enkelbosch, Malietsieland, ouderdom 16 jaar, sterf 26 Jul 1901 # Philippus L Van Schalkwijk van Ruigtevlei, Magatosberg, ouderdom 14 jaar, sterf 26 Jul 1901 # Hester M Nel van Louis Trichardt, ouderdom 1 maande, sterf 27 Jul 1901 # Rachael CE Olivier van Altijdmooi, Laeveld, ouderdom 7 jaar, sterf 27 Jul 1901 # Mathijs J Potgieter van Klipdam, Rhenosterpoort, ouderdom 14 jaar, sterf 27 Jul 1901 # Pertrus J Marx van Rhenosterpoort, ouderdom 9 maande, sterf 27 Jul 1901 # Ella Raaths van Haasbult, Spelonken, ouderdom 10 maande 15 dae, Sterf 27 Jul 1901 # Aletta S Potgieter van Duivelskloof, Laeveld, ouderdom 2 maande, sterf 27 Jul 1901 # Johannes J Viljoen van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 11 jaar, sterf 27 Jul 1901 # Rudolph A Buitendach van Blinkwater, Houtbosch, ouderdom 2 jaar, sterf 27 Jul 1901 # Johan H Olivier van Bloemtuin, Buffelsberg, ouderdom 2 jaar 9 maande, sterf 28 Jul 1901 # Stephanus M Venter van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 3 jaar 9 maande, sterf 27 Jul 1901 # Hendrietta WJ Dockrell van Elandshoek, Laeveld, ouderdom 5 jaar, sterf 28 Jul 1901 # Peter H Venter van Diggersrest, Laeveld, ouderdom 15 jaar, sterf 27 Jul 1901 # Jacoba W Goosen van Enkeldoorn, Houtbosch, ouderdom 19 jaar, sterf 28 Jul 1901 # Marthinus J Botha van Mostertshoek, Noutbosch, ouderdom 8 maande, sterf 28 Jul 1901 # Jacoba A De Necker van Benjamin, Spelonken, ouderdom 2 jaar, sterf 28 Jul 1901 # Anna CC Bosch van Sterkstroom, Spelonken, ouderdom 1 jaar 2 maande, sterf 28 Jul 1901 # Dirkje J De Jager nee Cronje van Pisangkop, Laeveld, ouderdom 49 jaar, sterf 29 Jul 1901 # Dirk PJ Van Schalkwijk van Brandhoek, Houtbosch, ouderdom 2 jaar, sterf 28 Jul 1901 # Marthinus J Venter van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 2 jaar, sterf 29 Jul 1901 # Barend J De Jager van Kalkbank, Rhenosterpoort, ouderdom 10 jaar, sterf 28 Jul 1901 # Magdalene C Lubbe van Veekraal, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 4 maande, sterf 29 Jul 1901 # Ferdinant P Bezuidenhout van Eschtre, Houtbosch, ouderdom 3 jaar, sterf 29 Jul 1901 # Gert vd B Grove van Eschtre, Houtbosch, ouderdom 1 maande 8 dae, Sterf 29 Jul 1901 # Willem F Lottering van Louis Trichardt, ouderdom 42 jaar, sterf 28 Jul 1901 # Jan JP Van Wyk van Insect, Spelonken, ouderdom 8 jaar 6 maande, sterf 29 Jul 1901 # Hendrik J Erasmus van Louis Trichardt, ouderdom 22 jaar, sterf 30 Jul 1901 # Matilda, C Venter van Doornlaagte, Rhenosterpoort, ouderdom 6 maande, sterf 29 Jul 1901 # Maria S Smith van Dieplaagte, Laeveld, ouderdom 2 jaar, sterf 30 Jul 1901 # Jacobus F Promnitz van Houtboschdorp, ouderdom 1 jaar, sterf 30 Jul 1901 # Rudolph PG Dreyer van Boomplaats, Laeveld, ouderdom 10 jaar, sterf 30 Jul 1901 # Christiana WE Strijdom nee Viljoen van Derdepoort, Pretoria, ouderdom 27 jaar, sterf 29 Jul 1901 # William A Marx van Zandrivier, Rhenosterpoort, ouderdom 2 jaar, sterf 29 Jul 1901 # Erasmus J Oberholzer van Kleinwonder, Pienaarsnek, ouderdom 4 jaar 10 maande, sterf 30 Jul 1901 # Johan D Dinkelman van Rietpot, Rhenosterpoort, ouderdom 4 jaar, sterf 30 Jul 1901 # Heila M Botha van Buitenhaagvonden, Marabastad, ouderdom 3 jaar, sterf 31 Jul 1901 # Johan H Hugo van Huisbokspuit, Laeveld, ouderdom 5 jaar 6 maande, sterf 31 Jul 1901 # Adrian J Marais van Matebaskraal, Rhenosterpoort, ouderdom 11 maande, sterf 30 Jul 1901 # Johanna HGD Van Schalkwijk van Rightevlei, Magatosberg, ouderdom 8 jaar, sterf 30 Jul 1901 # Isabella W Van Niekerk van Houtbosch, ouderdom 6 maande, sterf 31 Jul 1901 # Dederick J Hattingh van Nooitgedacht, Laeveld, ouderdom 52 jaar, sterf 30 Jul 1901 # Anna M Hattingh van Nooitgedacht, Laeveld, ouderdom 15 jaar, sterf 30 Jul 1901 # Cornelia F Erasmus van Laeveld, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 30 Jul 1901 # Martha L Van Der Berg van Louis Trichardt, ouderdom 6 jaar, sterf 31 Jul 1901 # Cornelia F De Vaal van Vrischgewag, Laeveld, ouderdom 11 jaar, sterf 31 Jul 1901 # Susanna PR Botha van Huisbokspuit, Laeveld, ouderdom 3 jaar, sterf 31 Jul 1901 # Martha C Van Der Merwe van Waterval, Pietersburg, ouderdom 2 maande, sterf 31 Jul 1901 # Gertruida H Swart van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 2 maande, sterf 31 Jul 1901 # Catrina C Venter van Driefontein, Groot Spelonken, ouderdom 3 jaar, sterf 31 Jul 1901 # Jacobus JH Esterhuizen van Enkeldoorn, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 4 maande, sterf 01 Aug 1901 # David J De Vaal van Vrischgewag, Marabastad, ouderdom 5 jaar, sterf 01 Aug 1901 # Johanna S De Meyer van Roodeput, Rhenosterpoort, ouderdom 1 jaar 9 maande, sterf 01 Aug 1901 # Cornelus L Van Schalkwijk van Brandhoek, Houtbosch, ouderdom 18 jaar, sterf 01 Aug 1901 # Sarel L De Fortier van Vaalpunt, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 10 maande, sterf 01 Aug 1901 # John J Visser van Pisangkop, Laeveld, ouderdom 5 jaar, sterf 01 Aug 1901 # Albertus Seegers van Rietpot, Rhenosterpoort, ouderdom 1 jaar 3 maande, sterf 02 Aug 1901 # Johannes G Venter van Klipspruit, Houtbosch, ouderdom 11 maande, sterf 01 Aug 1901 # Helena C Lottering van Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar, sterf 01 Aug 1901 # Marthinus J Venter van Weltevreden, Rhenosterpoort, ouderdom 6 jaar, sterf 02 Aug 1901 # Hendrik LJ Bronkhorst van Welgevonden, Groot Spelonken, ouderdom 7 maande, sterf 02 Aug 1901 # Marthinus W Van Wyk van Insect, Laeveld, ouderdom 1 jaar 6 maande, sterf 02 Aug 1901 # Johannes Smith van Verzeerken, Magobaland, ouderdom 2 maande 15 dae, Sterf 02 Aug 1901 # Hermina Catrina Steyn van Magobaberg, ouderdom 11 jaar, sterf 03 Aug 1901 # Jacobus N Appelgrijn van Middazon, Spelonken, ouderdom 32 jaar, sterf 03 Aug 1901 # Martha MJ Smith nee Jacobs van Rietfontein, Houtbosch, ouderdom 26 jaar, sterf 02 Aug 1901 # Anna CE OR ACAM Du Preez van Sterkstroom, Magatoberg, ouderdom 11 maande, sterf 02 Aug 1901 # Susanna J Van Schalkwijk van Brandhoek, Houtbosch, ouderdom 2 jaar, sterf 03 Aug 1901 # Pieter C Venter van Mooifontein, Rhenosterpoort, ouderdom 2 jaar, sterf 03 Aug 1901 # Aletta S Venter van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 3 jaar, sterf 03 Aug 1901 # William O'Leary van Rhenosterpoort, ouderdom 57 jaar, sterf 03 Aug 1901 # Theodorus A Appelgrijn van Middagzon, Spelonken, ouderdom 4 maande, sterf 03 Aug 1901 # Johan Johannes P Brummer van Tierkloof, Laeveld, ouderdom 13 jaar, sterf 03 Aug 1901 # Cornelis J Van Rensburg van Doornfontein, Marabastad, ouderdom 1 jaar 7 maande, sterf 04 Aug 1901 # Christina CM Venter van Driefontein, Spelonken, ouderdom 1 jaar 2 maande, sterf 03 Aug 1901 # Martha C Lottering van Kalkhout, Pitersburg, ouderdom 10 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Andries H Potgieter van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 8 jaar, sterf 03 Aug 1901 # Izak Van Der Merwe van Waterval, Buffelsberg, ouderdom 17 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Anna Viljoen van Derdepoort, Pretoria, ouderdom 3 jaar, sterf 03 Aug 1901 # Hendrik W Botha van Hansfontein, Laeveld, ouderdom 4 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Carolina MA Nel van Luxmondy, Laeveld, ouderdom 2 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Dorothea C Rutven van Grijsappel, Laeveld, ouderdom 1 jaar 3 maande, sterf 04 Aug 1901 # Hendrik C De Vaal van Vrischgewaagd, Marabastad, ouderdom 6 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Martha MM Verster van Doornspruit, Klein Spelonken, ouderdom 1 jaar 8 maande, sterf 05 Aug 1901 # Peter J Collins van Rondefontein, Houtbosch, ouderdom 3 jaar 6 maande, sterf 04 Aug 1901 # Cornelia JF Lubbe van Veekraal, Houtbosch, ouderdom 10 jaar 6 maande, sterf 04 Aug 1901 # Anna S Smith van Rietfontein, Houtbosch, ouderdom 6 jaar 6 maande, sterf 04 Aug 1901 # Nicolas J Grobler van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 18 dae, Sterf 05 Aug 1901 # Frans Petrus Van Wyk van Haenertsburg, ouderdom 2 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Maria M Van Der Gryp van Wonderboom, Houtbosch, ouderdom 11 maande, sterf 05 Aug 1901 # Francina M Potgieter nee Degeven van Rooipoort, Pietersburg, ouderdom 19 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Anna MM Richard nee Rabi van Louis Trichardt, ouderdom 51 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Dirk JJ Suube van Lotsgrond, Haenertsburg, ouderdom 1 jaar 1 maande, sterf 04 Aug 1901 # Petrus J Dreyer van Boomplaats, Laeveld, ouderdom 4 jaar, sterf 04 Aug 1901 # Gideon A Olivier van Middagzon, Spelonken, ouderdom 1 jaar 6 maande, sterf 05 Aug 1901 # Zacharias J Jonker van Enkeldoorn, Houtbosch, ouderdom 8 jaar, sterf 05 Aug 1901 # Marageretha GL Van Schalkwijk van Brandhoek, Houtbosch, ouderdom 9 jaar, sterf 05 Aug 1901 # Josef H Kelder van Vrischgewaagd, Laeveld, ouderdom 3 jaar, sterf 06 Aug 1901 # Theodorus E Botha van Slaapkoppies, Laeveld, ouderdom 11 jaar, sterf 05 Aug 1901 # Johannes Matys Roux van Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar, sterf 07 Aug 1901 # Dirk J Buitendach van Blinkwater, Houtbosch, ouderdom 3 jaar, sterf 07 Aug 1901 # Carl H Buitendach van Blinkwater, Houtbosch, ouderdom 7 jaar, sterf 07 Aug 1901 # Frantz Fehrns van Haenertsburg, ouderdom 11 maande, sterf 07 Aug 1901 # Maria J Dockrell van Elandshoek, Laeveld, ouderdom 9 jaar, sterf 07 Aug 1901 # Hester D Olivier nee De Jager van Vlakfontein, Laeveld, ouderdom 19 jaar, sterf 07 Aug 1901 # Frederick J Macdonald van Vrischgewaagd, Laeveld, ouderdom 7 jaar, sterf 07 Aug 1901 # Stoffelina S Moller van Bittervlei, Rhenosterpoort, ouderdom 14 jaar, sterf 07 Aug 1901 # Anna JC Strijdom van Kalkfontein, Rhenosterpoort, ouderdom 5 jaar, sterf 07 Aug 1901 # Maria Fransiena Hattingh van Boschhoek, Laeveld, ouderdom 11 jaar, sterf 08 Aug 1901 # Willem Hendrik S Stroebel van Tierkloof, Laeveld, ouderdom 1 jaar 9 maande, sterf 08 Aug 1901 # Frederick GA Wolmarans van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar 6 maande, sterf 08 Aug 1901 # James Van Wyk van Slaapkoppies, Laeveld, ouderdom 1 jaar 2 maande, sterf 08 Aug 1901 # Louisa D Adendorff van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar 4 maande, sterf 08 Aug 1901 # Isabella W Van Niekerk nee Botha van Haenertsburg, ouderdom 27 jaar, sterf 08 Aug 1901 # Frederick W Van Der Gryp van Wonderboom, Houtbosch, ouderdom 3 jaar, sterf 08 Aug 1901 # Naam onbekend Du Plessis van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 1 dae, Sterf 09 Aug 1901 # Carl Nefki van Mooifontein, Laeveld, ouderdom 13 jaar, sterf 09 Aug 1901 # Maria Lydia Van Der Gryp van Wonderboom, Houtbosch, ouderdom 5 jaar, sterf 09 Aug 1901 # Willem T Botha van Schraalhaus, Laeveld, ouderdom 5 jaar, sterf 09 Aug 1901 # Jacobus HC Lus van Haenertsburg, ouderdom 4 jaar, sterf 10 Aug 1901 # Hester Jacoba Venter van Flipspruit, Houtbosch, ouderdom 5 jaar, sterf 10 Aug 1901 # Johannes Arnoldus Breedt van Kleingenoeg, Pienaarsnek, ouderdom 8 maande, sterf 10 Aug 1901 # Cornelia M Bosch van Kareebos, Rhenosterpoort, ouderdom 3 jaar, sterf 10 Aug 1901 # Elsie M Duvenhage van Deput, Rhenosterpoort, ouderdom 23 jaar, sterf 10 Aug 1901 # Susara M Rutven van Grijsappel, Laeveld, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 10 Aug 1901 # Catarina Willemiena Stroebel van Tierkloof, Laeveld, ouderdom 3 jaar 6 maande, sterf 11 Aug 1901 # Francois BR Lotrie van Geen vaste adres, ouderdom 19 jaar, sterf 10 Aug 1901 # Gert Johannes Lubbe van Veekraal, Houtbosch, ouderdom 18 jaar, sterf 10 Aug 1901 # Susana CW Kelder van Vrischgewaagd, Laeveld, ouderdom 1 jaar 3 maande, sterf 11 Aug 1901 # Johannes PH Botha van Boschkloof, Spelonken, ouderdom 13 jaar, sterf 10 Aug 1901 # Grace T Smith van Pietersburg, ouderdom 13 dae, Sterf 11 Aug 1901 # Christoffel J Bosch van Pisangkop, Spelonken, ouderdom 34 jaar, sterf 11 Aug 1901 # Lourens F Van Greunen van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar 9 maande, sterf 11 Aug 1901 # Johannes PH Snijder van Louis Trichardt, ouderdom 6 jaar, sterf 11 Aug 1901 # Philip R Botha van Nooienstroom, ouderdom 8 jaar, sterf 11 Aug 1901 # John Barcley van Leydsdorp, ouderdom 7 maande, sterf 11 Aug 1901 # Patrick H Venter van Louis Trichardt, ouderdom 11 maande, sterf 12 Aug 1901 # John D Wentzell van Kortfontein, Laeveld, ouderdom 5 jaar, sterf 12 Aug 1901 # Cornelis J Bezuidenhout van Rietkolk, Marabastad, ouderdom 5 maande, sterf 12 Aug 1901 # Johannes Hendrik Van Wyk van Slaapkoppies, Laeveld, ouderdom 3 jaar, sterf 12 Aug 1901 # Thomas Cumming van Broedersdraai, Houtbosch, ouderdom 49 jaar, sterf 10 Aug 1901 # Sannah Grobler nee Duvenhage van Cyferkuil, Rhenosterpoort, ouderdom 27 jaar, sterf 12 Aug 1901 # Johannes F Petzer van Klerksdorp, ouderdom 1 jaar 5 maande, sterf 12 Aug 1901 # Maria Magdalene Botha van Boschhoek, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 4 maande, sterf 12 Aug 1901 # Gertrina Janitta J Van Wyk van Leydsdorp, ouderdom 4 jaar, sterf 13 Aug 1901 # Susanna C Collins van Rondefontein, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 5 maande, sterf 12 Aug 1901 # John Johannes P Botha van Waterval, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 7 maande, sterf 12 Aug 1901 # Adolph Buys van Mara, ouderdom 1 jaar 4 maande, sterf 12 Aug 1901 # Alwijn PB Bottman van Kortani, Laeveld, ouderdom 1 jaar 3 maande, sterf 12 Aug 1901 # Willem M Van Niekerk van Haenertsburg, ouderdom 2 jaar, sterf 13 Aug 1901 # Jacobus M Dames van Sterkspruit, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 6 maande, sterf 13 Aug 1901 # Gert Cornelis Botha van Gemsbokspruit, Houtbosch, ouderdom 8 jaar, sterf 13 Aug 1901 # Cornelia EA Van Der Gryp van Wonderboom, Houtbosch, ouderdom 1 jaar, sterf 13 Aug 1901 # Maria ME Alberts van Welgevonden, Houtbosch, ouderdom 2 jaar, sterf 13 Aug 1901 # Barent J Strydom van Derdepoort, Pretoria, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 13 Aug 1901 # Petronella D Bezuidenhout van Rietkolk, Marabastad, ouderdom 3 jaar, sterf 13 Aug 1901 # Johan Dawid Voster van Platrand, Laeveld, ouderdom 4 jaar, sterf 18 Aug 1901 # Catrina Magrieta Venter van Driefontein, Houtbosch, ouderdom 9 jaar, sterf 15 Aug 1901 # Philip Cornelis Duvenhage van Louis Trichardt, ouderdom 11 jaar, sterf 14 Aug 1901 # Peter George Muller van Afenshoek, Laeveld, ouderdom 9 jaar, sterf 15 Aug 1901 # Jacoba Fiendriekie Venter van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 1 jaar 11 maande, sterf 15 Aug 1901 # John H Louis Venter van Middagzon, Spelonken, ouderdom 1 jaar 11 maande, sterf 15 Aug 1901 # Freddie Bekker van Mara, ouderdom 6 jaar, sterf 16 Aug 1901 # Aletta S Welcome van Mara, ouderdom 1 jaar, sterf 16 Aug 1901 # Anna SM De Necker nee Van Wijk van Louis Trichardt, ouderdom 46 jaar, sterf 16 Aug 1901 # Pieter Johannes Potgieter van Wakkerstroom, Groot Spelonken, ouderdom 3 jaar, sterf 16 Aug 1901 # Zacharias Johannes Harmsen van Rietfontein, Bloedrivier, ouderdom 5 jaar, sterf 17 Aug 1901 # George Botha van Slaapkoppies, Laeveld, ouderdom 15 jaar, sterf 16 Aug 1901 # Hendry R Collins van Luinsklip, Houtbosch, ouderdom 2 jaar 8 maande, sterf 17 Aug 1901 # Anthony M Rousseau van Rossouw, Laeveld, ouderdom 3 jaar 6 maande, sterf 18 Aug 1901 # Petronella E Van Schalkwijk van Rautenberg, Laeveld, ouderdom 4 jaar 10 maande, sterf 18 Aug 1901 # Willem A Grobler van Pisanghoek, Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar, sterf 17 Aug 1901 # Hendrik Willem Alberts van Welgevonden, Houtbosch, ouderdom 7 maande, sterf 19 Aug 1901 # Philip L Van Niekerk van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar, sterf 19 Aug 1901 # Naam onbekend Grobler van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 19 dae, Sterf 19 Aug 1901 # Glandina M Van Jaarsveld van Lotsgrond, Houtbosch, ouderdom 2 jaar, sterf 19 Aug 1901 # Anna D Jacomiena Lombaard van Klipspruit, Haenertsburg, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 19 Aug 1901 # John George Duvenhage van Louis Trichardt, ouderdom 6 jaar, sterf 19 Aug 1901 # Johannes A Wentzel van Kortfontein, Laeveld, ouderdom 1 jaar 10 maande, sterf 20 Aug 1901 # Maria Johanna Botha nee Minaar van Leeuwfontein, Pretoria, ouderdom 76 jaar, sterf 20 Aug 1901 # Frans Jacobus Viljoen van Louis Trichardt, ouderdom 46 jaar, sterf 20 Aug 1901 # Pieter Daniel Du Preez Roux van Magatosland, ouderdom 6 jaar, sterf 20 Aug 1901 # HLL Van Der Berg van Poortjie, Marabastad, ouderdom 79 jaar, sterf 20 Aug 1901 # Isabella Eliesabetha Du Preez van Bergplaats, Houitbosch, ouderdom 8 maande, sterf 21 Aug 1901 # Maria JM Dockrell nee Vorster van Elandshoek, Laeveld, ouderdom 27 jaar, sterf 20 Aug 1901 # Petrus (Pieter) Johannes Bosch van Louis Trichardt, ouderdom 4 jaar, sterf 21 Aug 1901 # Johannes (Jan) George Cloete van Kareebos, Rhenosterpoort, ouderdom 5 jaar, sterf 21 Aug 1901 # Christiana M Jones van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 2 dae, Sterf 21 Aug 1901 # Frederick Hendrik Gerhardus Hefer van Marabastad, ouderdom 2 jaar 9 maande, sterf 22 Aug 1901 # Daniel Jacobus Pieterse van Driefontein, Spelonken, ouderdom 12 jaar, sterf 22 Aug 1901 # Abraham J Viviers van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 8 maande, sterf 22 Aug 1901 # Jacobus Johannes C Van Wyk van Onbekend, ouderdom, sterf 22 Aug 1901 # Willem Adolph Faurie van Matebaskraal, Rhenosterpoort, ouderdom 10 maande, sterf 22 Aug 1901 # Louis JC Alberts van Haenertsburg, ouderdom 1 jaar 7 maande, sterf 22 Aug 1901 # Cornelia FH Knoetze van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 15 jaar 3 maande, sterf 22 Aug 1901 # Petrus Philipus Potgieter van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 6 maande, sterf 22 Aug 1901 # Magdalena Roux van Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar, sterf 22 Aug 1901 # Hermanus (Gebertus) Lombard van Duivelskloof, Laeveld, ouderdom 4 jaar 6 maande, sterf 22 Aug 1901 # Nella T (Janleta) Lottering van Macabiesberg, Krokkedilrivier, ouderdom 32 jaar, sterf 22 Aug 1901 # Petrus Buys van Mara, ouderdom 1 jaar 8 maande, sterf 23 Aug 1901 # Petrus (Pieter) Willem Wentzel van Zwartkopjes, Laeveld, ouderdom 7 jaar, sterf 23 Aug 1901 # Elizabeth Maria Harper van Geen vaste adres, ouderdom 14 jaar 6 maande, sterf 24 Aug 1901 # Philippus C Eloff van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar, sterf 24 Aug 1901 # Cornelius H Vercueil van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar 8 maande, sterf 24 Aug 1901 # Frans Petrus Viviers van Sterkfontein, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 2 maande, sterf 24 Aug 1901 # Cecilia A Du Toit van Wood River, Rhenosterpoort, ouderdom 4 jaar, sterf 24 Aug 1901 # Walter McQ Ashton van Uitkijk, Laeveld, ouderdom 6 jaar, sterf 24 Aug 1901 # Sina M Mitchell van Haenertsburg, ouderdom 2 jaar, sterf 25 Aug 1901 # Hendrika F Peters van Pietersburg, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 25 Aug 1901 # Abrahamma C Viljoen van Weltevrede, Laeveld, ouderdom 17 jaar, sterf 25 Aug 1901 # Frederick C Du Preez van Malietiesland, ouderdom 5 jaar, sterf 26 Aug 1901 # Lawrens AS Du Plessis van Waterval, Marabastad, ouderdom 5 jaar 6 maande, sterf 26 Aug 1901 # John J Du Toit van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 13 dae, Sterf 25 Aug 1901 # Andries PJ Lombaard van Haenertsburg, ouderdom 11 maande 15 dae, Sterf 25 Aug 1901 # Albertus SJ Van Jaarsveld van Haenertsburg, ouderdom 4 jaar, sterf 25 Aug 1901 # Adriana C (Driena) Bezuidenhout van Rietkolk, Marabastad, ouderdom 4 jaar, sterf 27 Aug 1901 # Jan George Devenaar van Geluk, Magatosberg, ouderdom 37 jaar, sterf 27 Aug 1901 # Christina HJ Wademan nee Devenaar van Pietersburg, ouderdom 20 jaar, sterf 27 Aug 1901 # Ana M Potgieter van Zandfontein, Louis Trichardt, ouderdom 15 jaar, sterf 27 Aug 1901 # Maria Willemiena C Brummer van Haenertsburg, ouderdom 1 jaar, sterf 27 Aug 1901 # Petrus Johannes Snijman van Doornkraal, Pietersburg, ouderdom 2 jaar 3 maande, sterf 28 Aug 1901 # Hester Maria Venter nee Venter van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 30 jaar, sterf 28 Aug 1901 # Barent J Olivier van Nooifontein, Buffelsberg, ouderdom 5 jaar 8 maande, sterf 27 Aug 1901 # Hester SL Beukes van Haenertsburg, ouderdom 9 maande, sterf 27 Aug 1901 # Johannes H De Beer van Fredericksdal, Laeveld, ouderdom 1 jaar 11 maande, sterf 27 Aug 1901 # Elisabetha M Van Wyk van Weltevrede, Houtbosch, ouderdom 7 jaar, sterf 28 Aug 1901 # Johannes P Breedt van Klein genoeg, Pienaarsnek, ouderdom 3 jaar, sterf 29 Aug 1901 # Cornelus Johannes F Bremmer van Stampblokfontein, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 3 maande, sterf 29 Aug 1901 # Alwijn PB Snijman van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 3 maande, sterf 29 Aug 1901 # Jeremiah Richards van Louis Trichardt, ouderdom 48 jaar, sterf 29 Aug 1901 # Sannie C Potgieter van Doornhoek, Spelonken, ouderdom 2 jaar 7 maande, sterf 28 Aug 1901 # Francina G Macdonald van Rosendal, Houtbosch, ouderdom 9 maande 15 dae, Sterf 30 Aug 1901 # Jacoba J Grobler van Cyferkuil, Rhenosterpoort, ouderdom 2 jaar 9 maande, sterf 30 Aug 1901 # Susana JC Venter van Kalabasfontein, Houtbosch, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 31 Aug 1901 # Martha MM Lubbe van Veekraal, Houtbosch, ouderdom 6 jaar, sterf 31 Aug 1901 # Louis M Combrinck van Spelonkwater, Spelonken, ouderdom 6 jaar, sterf 31 Aug 1901 # Willem A Botha van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar 3 maande, sterf 31 Aug 1901 # Willem A Marais van Matebaskraal, Pietersburg, ouderdom 6 maande, sterf 31 Aug 1901 # John N Bosch van Kareebos, Rhenosterpoort, ouderdom 8 jaar, sterf 01 Sep 1901 # Willem J Snebbe van Haenertsburg, ouderdom 6 jaar, sterf 01 Sep 1901 # Franz Eloff van Waterval, Magatosberg, ouderdom 5 maande, sterf 01 Sep 1901 # Jacobus M Viljoen van Duivelskloof, Laeveld, ouderdom 7 jaar 10 maande, sterf 01 Sep 1901 # Gerhardus P Brits van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 3 jaar, sterf 02 Sep 1901 # Daniel JH Breedt van Enkeldoorn, Houtbosch, ouderdom 5 jaar, sterf 02 Sep 1901 # Gerhardus Devenaar van Louis Trichardt, ouderdom 14 jaar, sterf 02 Sep 1901 # David S Grobler van Pisangkop, Spelonken, ouderdom 3 jaar 8 maande, sterf 02 Sep 1901 # Carl FP Schuardt van Pietersburg, ouderdom 7 jaar 6 maande, sterf 02 Sep 1901 # Mara SE Lotz van Haenertsburg, ouderdom 16 jaar, sterf 03 Sep 1901 # Jacoba JW Schaap van Pietersburg, ouderdom 2 jaar 3 maande, sterf 03 Sep 1901 # Alwyn PB Naude van Christiaansrust, ouderdom 1 jaar 11 maande, sterf 03 Sep 1901 # Janetta H Groblaar van Tafelklip, Houtbosch, ouderdom 13 jaar, sterf 04 Sep 1901 # Appel CF Ternooy van Houtbosdorp, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 04 Sep 1901 # Johanna S Buitendach van Blinkwater, Houtbosch, ouderdom 16 jaar, sterf 03 Sep 1901 # Philip S Jacobs van Cyferkuil, Rhenosterpoort, ouderdom 4 jaar, sterf 04 Sep 1901 # Conrad J Van Der Berg van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar 11 maande, sterf 05 Sep 1901 # Bertha M Grobler van Rhenosterpoort, ouderdom 1 maande 14 dae, Sterf 05 Sep 1901 # Hendrik AP De Bruin van Hartebeesfontein, Marabastad, ouderdom 7 maande, sterf 05 Sep 1901 # Johanna PM Potgieter nee Booysen van Pietersburg, ouderdom 20 jaar, sterf 05 Sep 1901 # Alwyn Petrus J Boltman van Kortani, Laeveld, ouderdom 2 jaar 3 maande, sterf 05 Sep 1901 # Hester M Venter van Kleinfontein, Spelonken, ouderdom 10 jaar, sterf 05 Sep 1901 # Aletta LE Van Wyk van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 16 jaar, sterf 06 Sep 1901 # Christiaan L Viviers van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 06 Sep 1901 # Magartha JM Viljoen van Duivelskloof, Laeveld, ouderdom 2 jaar, sterf 06 Sep 1901 # Louis Potgieter van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 4 jaar, sterf 06 Sep 1901 # Florence Schleichter van Haenertsburg, ouderdom 16 jaar, sterf 07 Sep 1901 # Alida A Van Rooyen van Pietersburg, ouderdom 7 maande 15 dae, Sterf 07 Sep 1901 # Anna CM Jansen van Chaniespoort East, ouderdom 8 maande, sterf 07 Sep 1901 # Hendrik J Du Toit van Woodriver, Rhernosterpoort, ouderdom 5 jaar, sterf 08 Sep 1901 # Jacobus C Van Zyl van Bloemtuin, Rhenosterpoort, ouderdom 11 maande 15 dae, Sterf 07 Sep 1901 # David HJ Roux van Louis Trichardt, ouderdom 6 jaar, sterf 08 Sep 1901 # Amercusia Cornelia Lotz van Haenertsburg, ouderdom 3 jaar 9 maande, sterf 07 Sep 1901 # Hester J Kloppers van Doornspruit, Klein Spelonken, ouderdom 4 maande, sterf 07 Sep 1901 # Joachim PJ Van Rensburg van Kleinfontein, Spelonken, ouderdom 3 maande, sterf 08 Sep 1901 # Pieter JL Venter van Driefontein, Spelonken, ouderdom 6 maande, sterf 08 Sep 1901 # Barbara J Grobler van Grobler, Spelonken, ouderdom 2 jaar, sterf 10 Sep 1901 # David HJ Van Der Lith van Louis Trichardt, ouderdom 57 jaar, sterf 09 Sep 1901 # Daniel J Venter van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 7 jaar, sterf 10 Sep 1901 # Sesarah E Bosch van Kareebos, Rhenosterpoort, ouderdom 11 jaar 9 maande, sterf 10 Sep 1901 # Neeltjie EP Botha nee Potgieter van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 35 jaar, sterf 12 Sep 1901 # Alida S Roos van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 2 maande 19 dae, Sterf 12 Sep 1901 # Alida H Schleesher van Haenertsburg, ouderdom 19 jaar, sterf 12 Sep 1901 # Hester M Combrinck van Spelonkwater, Spelonken, ouderdom 18 jaar, sterf 12 Sep 1901 # Aletta Sophia Olivier van Middagzon, Spelonken, ouderdom 3 jaar, sterf 12 Sep 1901 # Sybrandt C De Fortier van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 10 dae, Sterf 12 Sep 1901 # Stephanus AC Peterse van Driefontein, Spelonken, ouderdom 7 jaar, sterf 12 Sep 1901 # Ragel CW Duvenhage van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 7 jaar, sterf 13 Sep 1901 # Patric H Cloete van Louis Trichardt, ouderdom 14 jaar, sterf 13 Sep 1901 # Willemiena Raaths van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 1 dae, Sterf 11 Sep 1901 # Maria J Swanepoel van Driefontein, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 9 maande, sterf 14 Sep 1901 # Matheus J Pieterse van Driefontein, Spelonken, ouderdom 5 jaar, sterf 13 Sep 1901 # Johanna Maria Cloete nee Pijpers van Louis Trichardt, ouderdom 31 jaar, sterf 15 Sep 1901 # Pieter B Cloete van Louis Trichardt, ouderdom 3 maande, sterf 16 Sep 1901 # Charles M Wienand van Haenertsburg, ouderdom 2 jaar, sterf 16 Sep 1901 # Nicholaas J Wienand van Haenertsburg, ouderdom 8 maande, sterf 16 Sep 1901 # Carolina Botha nee Whittaker van Louis Trichardt, ouderdom 28 jaar, sterf 25 Sep 1901 # John Botha van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 4 dae, Sterf 16 Sep 1901 # Maria PJ Botha nee Botha van Boschkloof, Spelonken, ouderdom 57 jaar, sterf 16 Sep 1901 # Hendrina Maria Pieterse van Driefontein, Spelonken, ouderdom 3 jaar, sterf 17 Sep 1901 # Hendrik J De Bruine van Kalkbank, Rhenosterpoort, ouderdom 3 jaar, sterf ong. 17 Okt 1901 # Neeltjie FP Botha van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 15 jaar, sterf 17 Sep 1901 # Paulus Jacobus Roos van Palmietfontein, Pietersburg, ouderdom 2 jaar, sterf 18 Sep 1901 # Daniel J Venter van Burgherkamp, Pietersburg, ouderdom 2 jaar, sterf 18 Sep 1901 # Jacobus F Steyn van Hakdoorndraai, Rhenosterpoort, ouderdom 2 jaar, sterf 19 Sep 1901 # Abel J Schoeman van Louis Trichardt, ouderdom 16 jaar, sterf 19 Sep 1901 # Hendrik JJ Venter van Malitsisland, ouderdom 7 jaar 10 maande, sterf 20 Sep 1901 # Theunis J Du Plessis van Waterval, Marabastad, ouderdom 9 maande, sterf 21 Sep 1901 # Johannes H Boshof van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 1 maande 15 dae, Sterf 22 Sep 1901 # Louw G Botha van Louis Trichardt, ouderdom 5 jaar 6 maande, sterf 23 Sep 1901 # Joseph CL Botha van Louis Trichardt, ouderdom 2 jaar, sterf 23 Sep 1901 # Piet Buys van Mara, ouderdom 35 jaar, sterf 23 Sep 1901 # Petrus J Alberts van Welgevonden, Houtbosch, ouderdom 2 jaar 6 maande, sterf 23 Sep 1901 # Johanna HM Foort nee Muller van Louis Trichardt, ouderdom 53 jaar, sterf 23 Sep 1901 # Johan (of John) Lotz van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 2 maande 3 dae, Sterf 24 Sep 1901 # Pieter S Grobler van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 2 maande, sterf 23 Sep 1901 # Martha MM Venter van Zevenfontein, Spelonken, ouderdom 5 jaar 8 maande, sterf 25 Sep 1901 # Cornelius S Beukes van Grijsappel, Laeveld, ouderdom 2 jaar, sterf 25 Sep 1901 # Maria J Dreyer van Louis Trichardt, ouderdom 8 jaar, sterf 25 Sep 1901 # Johannes S Smith van Pretoria, ouderdom 2 maande, sterf 26 Sep 1901 # Maria L Walkenshaw van Aleengenoeg, Marabastad, ouderdom 6 jaar, sterf 27 Sep 1901 # Eliza J Van Der Merwe van Waterval, Buffelsberg, ouderdom 3 jaar, sterf 27 Sep 1901 # Aletta Sophia Potgieter van Doornspruit, Spelonken, ouderdom 3 maande, sterf 27 Sep 1901 # Jacobus L Burman van Doornkraal, Pietersburg, ouderdom 19 jaar, sterf 27 Sep 1901 # Jacomina E Van Der Lith van Het Recht, Buffelsberg, ouderdom 52 jaar, sterf 28 Sep 1901 # Johanna C Nel van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 1 maande, sterf 30 Sep 1901 # Hester MA Viljoen van Platrand, Laeveld, ouderdom 2 jaar 4 maande, sterf 30 Sep 1901 # Marthinus J Helder van Vrischgewaagd, Laeveld, ouderdom 55 jaar, sterf 01 Okt 1901 # Maria aS E Venter nee Rensburg van Kleinfontein, Spelonken, ouderdom 58 jaar, sterf 01 Okt 1901 # Sannah Buys van Mara, ouderdom 1 jaar, sterf 02 Okt 1901 # Martha Venter nee Van Wijk van Maletzisland, ouderdom 35 jaar, sterf 03 Okt 1901 # Sesarah M Strydom van Wonderboom, Pretoria, ouderdom 9 jaar, sterf 04 Okt 1901 # Anna EC Nayer van Masheitiesberg, Laeveld, ouderdom 10 maande, sterf 04 Okt 1901 # Catrina F Peters nee Combrinck van Pietersburg, ouderdom 29 jaar, sterf 03 Okt 1901 # Hester C Venter nee Potgieter van Driefontein, Spelonken, ouderdom 33 jaar, sterf 04 Okt 1901 # Catrina E Schutte van Letabadrif, Laeveld, ouderdom 7 maande, sterf 05 Okt 1901 # Naam onbekend Obeet van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 1 maande 21 dae, Sterf 07 Okt 1901 # Andries A Van Der Schijf van Louis Trichardt, ouderdom 9 jaar, sterf 06 Okt 1901 # Francis Joubert van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 1 maande, sterf 07 Okt 1901 # Anna Roos van Spitzkop, Rhenosterpoort, ouderdom 4 maande, sterf 07 Okt 1901 # MJ Petzer van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 2 maande, sterf 08 Okt 1901 # Rosalinda Hefer van Marabastad, ouderdom 9 maande, sterf 09 Okt 1901 # Mattijs J Botha van Weltevrede, Rhenosterpoort, ouderdom 16 jaar, sterf 09 Okt 1901 # John Hofmeyer van Goedgedacht, Rhenosterpoort, ouderdom 33 jaar, sterf 10 Okt 1901 # Marthina JJ Du Preez nee Degenaar van Bastionsrust, Rhenosterpoort, ouderdom 23 jaar, sterf 10 Okt 1901 # Louisa SM Van Der Walt van Bloedrivier, Marabastad, ouderdom 44 jaar, sterf 12 Okt 1901 # Anna C Botha nee Fetzgerald van Schraalhaus, Laeveld, ouderdom 33 jaar, sterf 12 Okt 1901 # Catherina M Vorster nee Bronkhorst van Nooitgedacht, Spelonken, ouderdom 35 jaar, sterf 13 Okt 1901 # Hester JCC Grobbelaar van Louis Trichardt, ouderdom 1 jaar 3 maande, sterf 13 Okt 1901 # Petronella M Van Schalkwijk van Rautenberg, Laeveld, ouderdom 10 jaar, sterf 13 Okt 1901 # Jacobus P Kriel van Kalkbank, Maletzisland, ouderdom 4 maande 15 dae, Sterf 14 Okt 1901 # Hendrina J Van Der Walt van Bloedrivier, Marabastad, ouderdom 30 jaar, sterf 15 Okt 1901 # Anna C De Beer van Exatre, Houtbosch, ouderdom 10 maande, sterf 15 Okt 1901 # Andries H Potgieter van Wakkerstroom, Spelonken, ouderdom 11 maande, sterf 16 Okt 1901 # Philip LV Nel van Ingomst, Pietersburg, ouderdom 7 maande, sterf 16 Okt 1901 # Louis J Nel van Zoetfontein, Marabastad, ouderdom 17 jaar, sterf 16 Okt 1901 # Bekker van Zoetfontein, Marabastad, ouderdom 7 maande, sterf 16 Okt 1901 # Maria P Appelgrijn van Boschkloof, Spelonken, ouderdom 5 jaar, sterf 17 Okt 1901 # Adrian Vis van Pietersburg, ouderdom 41 jaar, sterf 17 Okt 1901 # Maria M Smith van Schilderkranz, Houtbosch, ouderdom 1 jaar 4 maande, sterf 18 Okt 1901 # Johanna A Kruger van Turffontein, Hollandsdrift, ouderdom 6 maande, sterf 18 Okt 1901 # Johannes H Bosch van Pisangkop, Spelonken, ouderdom 3 jaar 6 maande, sterf 19 Okt 1901 # David J Peterse van Magatosberg, Spelonken, ouderdom 25 jaar, sterf 21 Okt 1901 # Chrisina H Stemsman van Bloemfontein, Laeveld, ouderdom 1 jaar 8 maande, sterf 21 Okt 1901 # Anna C Brink van Brinksrust, Rhenosterpoort, ouderdom 4 maande, sterf 22 Okt 1901 # Catrina, F Jones van Goedehoop, Haenertsburg, ouderdom 2 jaar, sterf 22 Okt 1901 # Anna S Vorster van Mashutesberg, Laeveld, ouderdom 3 jaar, sterf 23 Okt 1901 # Wilhelmina P Grobler nee Du Preez van Schoemansdal, Louis Trichardt, ouderdom 63 jaar, sterf 23 Okt 1901 # Magtild M Slabberts van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 2 maande, sterf 24 Okt 1901 # Willem Strydom van Derdepoort, Pretoria, ouderdom 4 jaar 11 maande, sterf 24 Okt 1901 # Benjamin Knight van Mara, ouderdom 4 jaar, sterf 24 Okt 1901 # Duurs Buys van Mara, ouderdom 13 jaar, sterf 25 Okt 1901 # Jacobus van Mara, ouderdom 2 jaar, sterf 26 Okt 1901 # Hendrina W Venter van Voetpad, Houtbosch, ouderdom 2 jaar, sterf 26 Okt 1901 # Hester JJ Grobbelaar nee Botha van Louis Trichardt, ouderdom 27 jaar, sterf 27 Okt 1901 # Josephus JJ Van Rensburg van Rustfontein, Spelonken, ouderdom 16 jaar, sterf 28 Okt 1901 # Cornelia JGJ Vorster van Nooitgedacht, Spelonken, ouderdom 1 jaar 5 maande, sterf 28 Okt 1901 # Johanna H Jacobs van Geluk, Spelonken, ouderdom 11 jaar, sterf 30 Okt 1901 # Anna M Schoeman van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 4 maande, sterf 31 Okt 1901 # Gert Andries Oelofse van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 1 maande 14 dae, Sterf 03 Nov 1901 # Gesie Buys van Mara, ouderdom 60 jaar, sterf 04 Nov 1901 # Johannes Hendrik L Voster van Nooitgedacht, Spelonken, ouderdom 4 jaar, sterf 05 Nov 1901 # Cornelia Elisabeth Steyn van Burgerskamp, Pietersburg, ouderdom 5 maande, sterf 05 Nov 1901 # Jacobus Armans H Colyn van Zoekmekaar, Spelonken, ouderdom 6 jaar, sterf 06 Nov 1901 # Catrina R Oosthuizen nee Voslouw van Lodewyksvlei, Rhenosterpoort, ouderdom 77 jaar, sterf 07 Nov 1901 # Rudolph Philip Page van Nooiensboom, Houtbosch, ouderdom 5 jaar, sterf 07 Nov 1901 # Jacobus Adriaan Marais van Matebaskraal, Pietersburg, ouderdom 8 jaar, sterf 07 Nov 1901 # Francina Susara E Ferus van Rietfontein, Houtbosch, ouderdom 3 jaar, sterf 08 Nov 1901 # Jacob Pieter D Gruudleugh van Haenertsburg, ouderdom 4 jaar, sterf 08 Nov 1901 # Magdalena MAH Olivier van Bloemfontein, Laeveld, ouderdom 4 jaar, sterf 08 Nov 1901 # Cornelia F De Beer van Schraalhaus, Laeveld, ouderdom, sterf 08 Nov 1901 # Michaal Andries Venter van Voetpad, Houtbosch, ouderdom 7 maande, sterf 09 Nov 1901 # Susanna MAA Schnell nee Harmisun van Enkeldoorn, Houtbosch, ouderdom 26 jaar, sterf 10 Nov 1901 # Jacobus F De Beer van Schraalhaus, Laeveld, ouderdom 27 jaar, sterf 10 Nov 1901 # Maria De Beer nee Fetzgerald van Schraalhaus, Laeveld, ouderdom 27 jaar, sterf 10 Nov 1901 # Gottfried J Lombaard van Duivelskloof, Laeveld, ouderdom 8 jaar, sterf 11 Nov 1901 # Petronella Susara C Botes nee Venter van Onverwacht, Pietersburg, ouderdom 38 jaar, sterf 10 Nov 1901 # A De La Rey, Sterf ong. 03 Aug 1901 # Anamagrieta De Jager, Sterf ong. 04 Aug 1901 # Anna Sophia Smith, Sterf ong. 05 Aug 1901 # Frans Visser, Sterf ong. 07 Aug 1901 # M (or HD) Olivier, Sterf ong. 08 Aug 1901 # Naam onbekend Combrink, Sterf ong. 11 Aug 1901 # Jacobus Pertus Botha, Sterf ong. 11 Aug 1901 # Roedolf Toerien, Sterf ong. 11 Aug 1901 # Alwyn Petrus Holdman, Sterf ong. 13 Aug 1901 # J Grobler, Sterf ong. 13 Aug 1901 # Naam onbekend Grobler, Sterf ong. 03 Sep 1901 # (C) Lus, Sterf ong. 05 Sep 1901 # Hendrik W Du Preez, Sterf ong. 05 Sep 1901 # Maria Rautenbach, Sterf ong. 05 Sep 1901 # Naam onbekend Grobler, Sterf ong. 06 Okt 1901 # Halbo Jacobs, Sterf ong. 26 Okt 1901 # Neeltjie EP Botha datum onbekend == Sien ook == * [[Suid-Afrikaanse konsentrasiekampe]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{af}} [http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=876457 Foto's van die konsentrasiekampbegraafplaas op die webtuiste van die GGSA]. URL besoek op 24 Oktober 2015. [[Kategorie:Konsentrasiekampe]] [[Kategorie:Tweede Vryheidsoorlog]] 7h7oqajbxmv5066xpnvsfel3v3w9wjw 0 59156 2978730 2877452 2026-10-14T02:58:13Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978730 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Suring | image = | taxon = Oxalis pes-caprae | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = }} 'n '''Suring''' (''Oxalis pes-caprae'') is 'n [[plant]] wat aan die familie ''klawersurings'' (''Oxalidaceae'') behoort. Dit is meerjarig en word 5-15 cm hoog. Die plant bloei jaarliks van [[Desember]] tot [[Mei]]. Dit is inheems aan [[Suid-Afrika]] en [[Namibië]]. Hulle het ’n wêreldwye verspreiding en die bekendste lede van die familie is die surings (genus ''Rumex''). Baie suringagtiges is onkruide. Die suringorde (orde ''Polygonales'') bestaan uit slegs een familie, die suring- of bokwietfamilie (familie ''Polygonaceae''). Hoewel die suringagtiges tweesaadlobbige plante is, is hulle duidelik in 'n groot aantal litte en knope verdeel. Die blare is afwisselend gerangskik en aan die basis van elke blaar is daar 'n kokervormige steunblaartjie, bekend as die ochrea, wat die stingel om ring. Nog 'n kenmerk van eensaadlobbiges wat by die suringagtiges aangetref word, is dat die blomme drietallig is, met ander woorde die kelk en die kroon bestaan elk uit 3 dele. Die kelk- en kroonblare lyk ongeveer dieselfde en vorm saam 'n blomdek of periant. Die blomme is meestal baie klein en onopvallend en is normaalweg in pluime of are gerangskik. Die meeste lede van die familie word in die gematigde dele van die [[Noordelike Halfrond]] aangetref, maar die familie as geheel het ’n wêreldwye verspreiding. Ongeveer 30 genera met altesaam ongeveer 800 spesies word aangetref. Die bekendste lede van die familie is waarskynlik die surings (genus ''Rumex''), wat algemeen as onkruide aangetref word. Ook spesies van die genus ''Polygonum'' word dikwels as onkruide beskou. Die spesies van altwee bogenoemde genera word dikwels naby water aangetref. Kommersieel belangrike plante wat tot hierdie familie behoort, is die bokwiet (''[[Fagopyrum esculentum]]''), wat veral vroeër vir sy saad gekweek is en rabarber (''Rheum rhaponticum'' ''X Rheum rhabarbarum'') ’n groentesoort. Lede van die familie ''Oxalidaceae'' staan ook algemeen as surings bekend, maar behoort tot 'n ander, nie-verwante orde. == Galery == <gallery> Lêer:Wiki20140113-Oxalis-pes-caprae1.jpg Lêer:Oxalis pes-caprae flower detail.JPG|Die blom. Lêer:Oxalis pes-caprae root.JPG|Wortel met knolle. Lêer:Hamtziz-oxalis08.jpg|'n Groep plante. </gallery> == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-68-0}}, volume 27, bl. 38 * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:375259-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Oxalis|pes-caprae]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Blomme]] [[Kategorie:Tuinplante]] s03z1586yxy7qfm1xf3g89345pib64h 0 60444 2978816 2852293 2026-10-14T03:33:44Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978816 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Logo of AC Milan.svg|150px]] | klubnaam = AC Milan | vollenaam = Associazione Calcio Milan <br /> (Sokkerklub Milan) | stigting = [[16 Desember]] [[1899]] | stadion = [[San Siro]], <br />[[Milaan]] | kapasiteit = 80 018 | voorsitter = {{vlagikoon|ITA}} [[Paolo Scaroni]] | afrigter = {{vlagikoon|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] | liga = {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | patroon_la1 = _ifb19h | patroon_b1 = _ifb19h | patroon_ra1 = _ifb19h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = EE0000 | liggaam1 = EE0000 | regterarm1 = EE0000 | broek1 = FFFFFF | kouse1 = FFFFFF | patroon_la2 = _redblackborder | patroon_b2 = _corinthians1819h | patroon_ra2 = _redblackborder | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = FFFFFF | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = FFFFFF | broek2 = FFFFFF | kouse2 = FFFFFF |}} '''AC Milan''' is 'n [[Italië|Italiaanse]] [[sokker]]span in die stad [[Milaan]], wat in die [[Serie A]] (die hoogste Italiaanse sokkerliga) uitdraf. ''AC Milan'' is een van die bekendste sokkerspanne in die wêreld en het reeds verskeie titels en pryse gewen ([[UEFA Champions League|Champions League]], sewe titels en agtien nasionale titels). ''AC Milan'' deel sy tuisveld (die [[San Siro]] met 'n kapasiteit van 80&nbsp;000 toeskouers) met hulle jarelange teenstander [[FC Internazionale Milano|Internazionale]] ('n klub wat in [[1908]] van hulle afgestig is). Die [[Derby (sport)|derby]] tussen die spanne staan bekend as die [[Derby della Madonnina]] (na die beskermheilige van die stad Milaan). == Erelys == * '''Kampioen Italië (19)''' : 1901, 1906, 1907, 1950–51, 1954–55, 1956–57, 1958–59, 1961–62, 1967–68, 1978–79, 1987–88, 1991–92, 1992–93, 1993–94, 1995–96, 1998–99, 2003–04, 2010–11 : (naaswenner (16): 1902, 1947–48, 1949–50, 1951–52, 1955–56, 1960–61, 1964–65, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1989–90, 1990–91, 2004–05, 2011-12, 2020-2021) * '''Coppa Italia (5)''' : 1967, 1972, 1973, 1977, 2003 : (naaswenner (7): 1942, 1975, 1985, 1990, 1998, 2016, 2018) * '''Supercoppa Italiana (7)''' : 1988, 1992, 1993, 1994, 2004, 2011, 2016 : (naaswenner (5): 1996, 1999, 2003, 2018, 2022) * '''Champions League (7)''' : 1963, 1969, 1989, 1990, 1994, 2003, 2007 : (naaswenner (4): 1958, 1993, 1995, 2005) * '''Europese Bekerwenner-beker (2)''' : 1968, 1973 : (naaswenner (1): 1974) * '''Europese Supercup (5)''' : 1989, 1990, 1994, 2003, 2007 : (naaswenner (2): 1973, 1993) * '''Wêreldbeker vir klubs (4)''' : 1969, 1989, 1990, 2007 : (naaswenner (4): 1963, 1993, 1994, 2003) == Bekende sokkerspelers en afrigters == === Spelers === * {{vlagikoon|ITA}} [[Franco Baresi]] * {{vlagikoon|NL}} [[Marco van Basten]] * {{vlagikoon|NL}} [[Ruud Gullit]] * {{vlagikoon|NL}} [[Clarence Seedorf]] * {{vlagikoon|ITA}} [[Filippo Inzaghi]] * {{vlagikoon|BRA}} [[Kaká]] * {{vlagikoon|ITA}} [[Paolo Maldini]] * {{vlagikoon|ITA}} [[Giuseppe Meazza]] * {{vlagikoon|Liberië}} [[George Weah]] * {{vlagikoon|Swede}} [[Zlatan Ibrahimović]] === Afrigters === * {{vlagikoon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] * {{vlagikoon|ITA}} [[Fabio Capello]] * {{vlagikoon|ITA}} [[Nereo Rocco]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://www.acmilan.com AC Milan se amptelike webtuiste] {{Serie A}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Milan, AC}} [[Kategorie:Italiaanse sokkerklubs]] [[Kategorie:Milaan]] rlo8scxf79f25hlbf6z2u8p8wfcnwgz 3 63675 2978630 2975461 2026-10-13T18:37:08Z Balenda 83524 /* Formule 1 naar Rwanda */ nuwe afdeling 2978630 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2012|2012]] | argief2 = [[/argief2013|2013]] | argief3 = [[/argief2014|2014/15]] | argief4 = [[/argief2016|2016]] | argief5 = [[/argief2017|2017]] | argief6 = [[/argief2018|2018/19]] | argief7 = [[/argief2020|2020/21]] | argief8 = [[/argief2022|2022]] | argief9 = [[/argief2023|2023]] | argief10 = [[/argief2024|2024]] | argief11 = [[/argief2025|2025]] | argief12 = [[/argief2026|2026]] }}<!-- [[Lêer:Honda, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1803).jpg|links|duimnael|230px|Honda Civic Type R]]--> [[Lêer:Army.mil-2008-04-18-100048.jpg|230px|duimnael|links|"Die perd se bek"!]] [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|200px|duimnael|center|Charline die kat met haar kroos]] [[Lêer:30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon EF2000 ILA Berlin 2016 06.jpg|duimnael|links|220px|30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon]] [[Lêer:Tuna salad sandwich.jpg|duimnael|center|220px|Tunatoebroodjie en slaai]] {{clr}} == [[Nelson Piquet]] == {{Gebruikervoorblad|Nelson Piquet}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 7 Junie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Net 'n paar van ons weet wat se harde werk dit is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:58, 7 Junie 2026 (UTC) ::Dankie menere, waardeer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:14, 8 Junie 2026 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{Gebruikervoorblad|David Coulthard}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ja, slegs 'n paar van ons weet watse harde werk dit verg! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 12 Julie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Altyd harde werk! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:56, 12 Julie 2026 (UTC) ::Dankie, ek waardeer dit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:49, 13 Julie 2026 (UTC) == Sjabloon F1GP 1950–1959 == Hallo Aliwal, hoekom het jy my F1GP 1950–1959-sjabloon van Wikipedia verwyder? Dit het my nogal lank geneem om dit te skep, en jy het dit verwyder sonder om my te raadpleeg? Hoekom? Al hoe meer historiese wedrenne word bygevoeg, so daar is nog geen rede om daardie sjabloon nou al te verwyder nie. [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 17:43, 19 Augustus 2026 (UTC) :Hi Balenda, jy gaan nooit al hierdie ou GP artikels kan skep nie! Ons wil nie sulke rooi skakels soos op {{sj|F1GP 1950–1959}} hier sien nie....hou asb op daarmee! Groete in Nederland. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:46, 19 Augustus 2026 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{Gebruikervoorblad|Lando Norris}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié keer mis ek 'n bietjie teks vir 'n geskikte lokartikel. Besluit maar of dit reg is. Terloops, daar is nog 'n verwysingsfout (ref name=":0"), ek weet nie watter een korrek is nie? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 30 Augustus 2026 (UTC) :Dankie, ek het die verwysingsfout reggestel. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:16, 30 Augustus 2026 (UTC) == Dwerggeitjies == Die verwysing sê platgeitjie, nie dwerggeitjie nie. Hulle gebruik 'dwerggeitjies' vir die genus Lygodactylus. Kan jy dit deur 'n beter verwysing vervang asseblief? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 09:23, 3 Oktober 2026 (UTC) == [[1973 Oostenrykse Grand Prix]] == Waarvoor is daardie spasie? Dit lyk nie of dit die posisie in die kategorie verander nie. Dit word egter as 'n sintaksfout herken. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:39, 3 Oktober 2026 (UTC) :Die spasie forseer 'n korrekte sortering vir '''O'''ostenrykse Grand Prix in die kategorie "Sport in 1973", anders lys dit dit onder '''1'''973. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:44, 3 Oktober 2026 (UTC) ::Dis vreemd. Volgens die handleiding behoort daardie spasie nie nodig te wees nie. Ek sal kyk of ek kan uitvind wat aangaan. Indien nie, sal ek die fout rapporteer. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 17:19, 3 Oktober 2026 (UTC) :::Kan jy weer kyk of dit nou op die regte plek is? Myne is netjies onder die O. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 17:21, 3 Oktober 2026 (UTC) == [[George Russell]] == {{Gebruikervoorblad|George Russell}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ek het weer die lokartikel met artikelteks aangevul. Kyk maar of dit reg is. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:48, 4 Oktober 2026 (UTC) == Formule 1 naar Rwanda == Hoi @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], zie deze link [https://www.nu.nl/formule-1/6412977/formule-1-keert-terug-naar-afrika-koningsklasse-gaat-tien-jaar-racen-in-rwanda.html Formule 1 keert terug in Afrika]. De Formule 1 komt ergens in de jaren dertig naar Afrika, niet naar Suid-Afrika, maar wel het continent Afrika. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 18:37, 13 Oktober 2026 (UTC) b7bn6a5qghhpzbv3pl6he1r9z4qp0v6 2978633 2978630 2026-10-13T18:43:59Z Aliwal2012 39067 /* Formule 1 naar Rwanda */ Antwoord 2978633 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2012|2012]] | argief2 = [[/argief2013|2013]] | argief3 = [[/argief2014|2014/15]] | argief4 = [[/argief2016|2016]] | argief5 = [[/argief2017|2017]] | argief6 = [[/argief2018|2018/19]] | argief7 = [[/argief2020|2020/21]] | argief8 = [[/argief2022|2022]] | argief9 = [[/argief2023|2023]] | argief10 = [[/argief2024|2024]] | argief11 = [[/argief2025|2025]] | argief12 = [[/argief2026|2026]] }}<!-- [[Lêer:Honda, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1803).jpg|links|duimnael|230px|Honda Civic Type R]]--> [[Lêer:Army.mil-2008-04-18-100048.jpg|230px|duimnael|links|"Die perd se bek"!]] [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|200px|duimnael|center|Charline die kat met haar kroos]] [[Lêer:30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon EF2000 ILA Berlin 2016 06.jpg|duimnael|links|220px|30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon]] [[Lêer:Tuna salad sandwich.jpg|duimnael|center|220px|Tunatoebroodjie en slaai]] {{clr}} == [[Nelson Piquet]] == {{Gebruikervoorblad|Nelson Piquet}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 7 Junie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Net 'n paar van ons weet wat se harde werk dit is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:58, 7 Junie 2026 (UTC) ::Dankie menere, waardeer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:14, 8 Junie 2026 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{Gebruikervoorblad|David Coulthard}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ja, slegs 'n paar van ons weet watse harde werk dit verg! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 12 Julie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Altyd harde werk! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:56, 12 Julie 2026 (UTC) ::Dankie, ek waardeer dit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:49, 13 Julie 2026 (UTC) == Sjabloon F1GP 1950–1959 == Hallo Aliwal, hoekom het jy my F1GP 1950–1959-sjabloon van Wikipedia verwyder? Dit het my nogal lank geneem om dit te skep, en jy het dit verwyder sonder om my te raadpleeg? Hoekom? Al hoe meer historiese wedrenne word bygevoeg, so daar is nog geen rede om daardie sjabloon nou al te verwyder nie. [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 17:43, 19 Augustus 2026 (UTC) :Hi Balenda, jy gaan nooit al hierdie ou GP artikels kan skep nie! Ons wil nie sulke rooi skakels soos op {{sj|F1GP 1950–1959}} hier sien nie....hou asb op daarmee! Groete in Nederland. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:46, 19 Augustus 2026 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{Gebruikervoorblad|Lando Norris}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié keer mis ek 'n bietjie teks vir 'n geskikte lokartikel. Besluit maar of dit reg is. Terloops, daar is nog 'n verwysingsfout (ref name=":0"), ek weet nie watter een korrek is nie? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 30 Augustus 2026 (UTC) :Dankie, ek het die verwysingsfout reggestel. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:16, 30 Augustus 2026 (UTC) == Dwerggeitjies == Die verwysing sê platgeitjie, nie dwerggeitjie nie. Hulle gebruik 'dwerggeitjies' vir die genus Lygodactylus. Kan jy dit deur 'n beter verwysing vervang asseblief? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 09:23, 3 Oktober 2026 (UTC) == [[1973 Oostenrykse Grand Prix]] == Waarvoor is daardie spasie? Dit lyk nie of dit die posisie in die kategorie verander nie. Dit word egter as 'n sintaksfout herken. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:39, 3 Oktober 2026 (UTC) :Die spasie forseer 'n korrekte sortering vir '''O'''ostenrykse Grand Prix in die kategorie "Sport in 1973", anders lys dit dit onder '''1'''973. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:44, 3 Oktober 2026 (UTC) ::Dis vreemd. Volgens die handleiding behoort daardie spasie nie nodig te wees nie. Ek sal kyk of ek kan uitvind wat aangaan. Indien nie, sal ek die fout rapporteer. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 17:19, 3 Oktober 2026 (UTC) :::Kan jy weer kyk of dit nou op die regte plek is? Myne is netjies onder die O. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 17:21, 3 Oktober 2026 (UTC) == [[George Russell]] == {{Gebruikervoorblad|George Russell}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ek het weer die lokartikel met artikelteks aangevul. Kyk maar of dit reg is. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:48, 4 Oktober 2026 (UTC) == Formule 1 naar Rwanda == Hoi @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], zie deze link [https://www.nu.nl/formule-1/6412977/formule-1-keert-terug-naar-afrika-koningsklasse-gaat-tien-jaar-racen-in-rwanda.html Formule 1 keert terug in Afrika]. De Formule 1 komt ergens in de jaren dertig naar Afrika, niet naar Suid-Afrika, maar wel het continent Afrika. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 18:37, 13 Oktober 2026 (UTC) :Dankie Balenda, maar ek treur oor Suid-Afrika! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:43, 13 Oktober 2026 (UTC) 3bj2wjjz89bs945hun76zoeyfk4qz9q 2978671 2978633 2026-10-13T21:20:56Z SpesBona 2720 /* Formule 1 naar Rwanda */ aw 2978671 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2012|2012]] | argief2 = [[/argief2013|2013]] | argief3 = [[/argief2014|2014/15]] | argief4 = [[/argief2016|2016]] | argief5 = [[/argief2017|2017]] | argief6 = [[/argief2018|2018/19]] | argief7 = [[/argief2020|2020/21]] | argief8 = [[/argief2022|2022]] | argief9 = [[/argief2023|2023]] | argief10 = [[/argief2024|2024]] | argief11 = [[/argief2025|2025]] | argief12 = [[/argief2026|2026]] }}<!-- [[Lêer:Honda, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1803).jpg|links|duimnael|230px|Honda Civic Type R]]--> [[Lêer:Army.mil-2008-04-18-100048.jpg|230px|duimnael|links|"Die perd se bek"!]] [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|200px|duimnael|center|Charline die kat met haar kroos]] [[Lêer:30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon EF2000 ILA Berlin 2016 06.jpg|duimnael|links|220px|30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon]] [[Lêer:Tuna salad sandwich.jpg|duimnael|center|220px|Tunatoebroodjie en slaai]] {{clr}} == [[Nelson Piquet]] == {{Gebruikervoorblad|Nelson Piquet}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 7 Junie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Net 'n paar van ons weet wat se harde werk dit is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:58, 7 Junie 2026 (UTC) ::Dankie menere, waardeer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:14, 8 Junie 2026 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{Gebruikervoorblad|David Coulthard}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ja, slegs 'n paar van ons weet watse harde werk dit verg! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 12 Julie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Altyd harde werk! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:56, 12 Julie 2026 (UTC) ::Dankie, ek waardeer dit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:49, 13 Julie 2026 (UTC) == Sjabloon F1GP 1950–1959 == Hallo Aliwal, hoekom het jy my F1GP 1950–1959-sjabloon van Wikipedia verwyder? Dit het my nogal lank geneem om dit te skep, en jy het dit verwyder sonder om my te raadpleeg? Hoekom? Al hoe meer historiese wedrenne word bygevoeg, so daar is nog geen rede om daardie sjabloon nou al te verwyder nie. [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 17:43, 19 Augustus 2026 (UTC) :Hi Balenda, jy gaan nooit al hierdie ou GP artikels kan skep nie! Ons wil nie sulke rooi skakels soos op {{sj|F1GP 1950–1959}} hier sien nie....hou asb op daarmee! Groete in Nederland. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:46, 19 Augustus 2026 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{Gebruikervoorblad|Lando Norris}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié keer mis ek 'n bietjie teks vir 'n geskikte lokartikel. Besluit maar of dit reg is. Terloops, daar is nog 'n verwysingsfout (ref name=":0"), ek weet nie watter een korrek is nie? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 30 Augustus 2026 (UTC) :Dankie, ek het die verwysingsfout reggestel. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:16, 30 Augustus 2026 (UTC) == Dwerggeitjies == Die verwysing sê platgeitjie, nie dwerggeitjie nie. Hulle gebruik 'dwerggeitjies' vir die genus Lygodactylus. Kan jy dit deur 'n beter verwysing vervang asseblief? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 09:23, 3 Oktober 2026 (UTC) == [[1973 Oostenrykse Grand Prix]] == Waarvoor is daardie spasie? Dit lyk nie of dit die posisie in die kategorie verander nie. Dit word egter as 'n sintaksfout herken. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:39, 3 Oktober 2026 (UTC) :Die spasie forseer 'n korrekte sortering vir '''O'''ostenrykse Grand Prix in die kategorie "Sport in 1973", anders lys dit dit onder '''1'''973. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:44, 3 Oktober 2026 (UTC) ::Dis vreemd. Volgens die handleiding behoort daardie spasie nie nodig te wees nie. Ek sal kyk of ek kan uitvind wat aangaan. Indien nie, sal ek die fout rapporteer. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 17:19, 3 Oktober 2026 (UTC) :::Kan jy weer kyk of dit nou op die regte plek is? Myne is netjies onder die O. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 17:21, 3 Oktober 2026 (UTC) == [[George Russell]] == {{Gebruikervoorblad|George Russell}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ek het weer die lokartikel met artikelteks aangevul. Kyk maar of dit reg is. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:48, 4 Oktober 2026 (UTC) == Formule 1 naar Rwanda == Hoi @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], zie deze link [https://www.nu.nl/formule-1/6412977/formule-1-keert-terug-naar-afrika-koningsklasse-gaat-tien-jaar-racen-in-rwanda.html Formule 1 keert terug in Afrika]. De Formule 1 komt ergens in de jaren dertig naar Afrika, niet naar Suid-Afrika, maar wel het continent Afrika. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 18:37, 13 Oktober 2026 (UTC) :Dankie Balenda, maar ek treur oor Suid-Afrika! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:43, 13 Oktober 2026 (UTC) ::Goeienaand, vandag ook op RSG gehoor, dié is baie slegte nuus vir F1 in Suid-Afrika. Die F1-kontrak met Rwanda strek oor tien jaar, tot in 2040! Ek was altyd ten gunste van F1 in Suid-Afrika. Suid-Afrika het 'n baie groot moontlike prestasie misgeloop. Jammer, en sterkte uit Duitsland! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 13 Oktober 2026 (UTC) rw3pwe9gbuqxokq62cppdqmeie76isi 0 70325 2978715 2928199 2026-10-14T02:52:52Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978715 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas sterrestelsel2 | naam= Sagittarius- Elliptiese <br />Dwergsterrestelsel | beeld= | onderskrif= | soort= [[Dwergsterrestelsel|Elliptiese dwergsterrestelsel]] | sterrebeeld= [[Boogskutter (sterrebeeld)|Boogskutter (Sagittarius)]] | messier= | tipe= dSph(t) | RK= 18^h 55^m 19,5^s | Dek= -30º 32' 43" | magnitude= | skynmagnitude= 4,5 | absolute magnitude= | afstand= 65 000 | ouderdom= | grootte= 450′ × 216′ | sterre= | rooiverskuiwing= 140 ± ? km/s | kenmerke= [[Melkweg]]satelliet | massa= | name= Sag&nbsp;DEG, Sgr&nbsp;dSph, Sgr&nbsp;I-dwerg | koo= {{Lug2|18|55|19.5|-|30|32|43|65000}} }} Die '''Sagittarius- Elliptiese Dwergsterrestelsel''' of '''Sag&nbsp;DEG''' is ’n satellietstelsel van die [[Melkweg]] in die [[sterrebeeld]] [[Boogskutter (sterrebeeld)|Boogskutter (Sagittarius)]]. Dit bestaan uit vier [[Sterreswerm|bolvormige sterreswerms]], waarvan die hoofswerm in 1994 ontdek is. Sag&nbsp;DEG is sowat 10&nbsp;000 [[ligjare]] in deursnee en is tans sowat 70&nbsp;000 ligjare van die [[Son]] en 50&nbsp;000 ligjare van die kern van die Melkweg, waarom dit wentel. Dit moenie verwar word met die Sagittarius- Onreëlmatige Dwergsterrestelsel of Sag&nbsp;DIG nie – dié is ’n klein stelsel sowat 3,4&nbsp;miljoen ligjare van hier. == Eienskappe == Die [[sterrekundige]]s Rodrigo Ibata, Mike Irwin en Gerry Gilmore het die sterrestelsel in 1994 amptelik ontdek. In dié tyd was dit die naaste bekende buurstelsel van die Melkweg. (Sedert 2003 word die nuut ontdekte [[Canis Major-dwergsterrestelsel]] as die naaste beskou.) Die hoofswerm van die stelsel is egter aan die ander kant van die Melkweg se kern as die [[Aarde]], en daarom lyk dit baie dof, hoewel dit ’n groot deel van die lugruim beslaan. [[2MASS]]-infrarooidata het gewys Sag&nbsp;DEG het ’n lusvorm. Dit lyk of dit ’n ouer sterrestelsel is, met min interstellêre [[Ruimtestof|stof]] en hoofsaaklik [[Metaal (astronomie)|populasie II]]-sterre, wat ouer is en ’n laer metaalgehalte het as dié in die Melkweg. Daar is egter ook sterre wat so jonk as ’n paar honderdmiljoen jaar is. Dié sterre is ryker aan metale.<ref name="Geisleretal2007" /><ref name="Siegel2007">{{Cite journal | last1 = Siegel | first1 = Michael | title = The ACS Survey of Galactic Globular Clusters: M54 and Young Populations in the Sagittarius Dwarf Spheroidal Galaxy | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-09-20_667_1/page/57 | year = 2007 | date = September 2007 | journal = Astrophysical Journal Letters | volume = 667 | issue = 1 | bibcode = 2007ApJ...667L..57S | pages = 57–60 | doi = 10.1086/522003 | last2 = Onkel | first2 = Aaron | last3 = Majewski | first3 = Steven R. | last4 = Sarajedini | first4 = Ata | last5 = Chaboyer | first5 = Brian | last6 = Nidever | first6 = David L. | last7 = Anderson | first7 = Jay | last8 = Marín-Franch | first8 = Antonio | last9 = Rosenberg | first9 = Alfred | arxiv = 0708.0027 }}</ref> === Bolswerms === [[Lêer:Messier 54.png|regs|duimnael|180px|[[Messier 54]], wat waarskynlik in die kern van Sag&nbsp;DEG geleë is ([[Hubble-ruimteteleskoop]]).]] [[Lêer:Palomar 12 Hubble.jpg|regs|duimnael|180px|[[Palomar 12]], wat waarskynlik sowat 1,7&nbsp;miljoen jaar gelede uit Sag&nbsp;DEG aangetrek is.]] Sag&nbsp;DEG het vier bekende sterreswerms met een, [[Messier 54]], blykbaar in die kern. Dit word ook verbind met die "jonger" bolswerm [[Terzan 7]], sowel as met [[Terzan 8]] en [[Arp 2]].<ref name="Sbordoneetal2005">{{Cite journal | last1 = Sbordone | first1 = L. | last2 = Bonifacio | first2 = P. | last3 = Marconi | first3 = G. | last4 = Buonanno | first4 = R. | last5 = Zaggia | first5 = S. | title = Family ties: Abundances in Terzan 7, a Sgr dSph globular cluster | date = 3 Julie 2005 | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 437 | issue = 3 | bibcode = 2005A&A...437..905S | pages = 905–910 | doi = 10.1051/0004-6361:20042315 | arxiv = astro-ph/0505307 }}</ref> Boonop word nou algemeen geglo dat die Melkweg die sterreswerm [[Palomar 12]] ook vanuit dié stelsel aangetrek het.<ref name="Geisleretal2007">{{Cite journal | last1 = Geisler | first1 = Doug | last2 = Wallerstein | first2 = George | last3 = Smith | first3 = Verne V. | last4 = Casetti-Dinescu | first4 = Dana I. | title = Chemical Abundances and Kinematics in Globular Clusters and Local Group Dwarf Galaxies and Their Implications for Formation Theories of the Galactic Halo | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-society-of-the-pacific-publications_2007-09_119_859/page/939 | year = 2007 | date = September 2007 | journal = The Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 119 | issue = 859 | bibcode = 2007PASP..119..939G | pages = 939–961 | doi = 10.1086/521990 | arxiv = 0708.0570 }}</ref> == Geometrie en dinamika == Geskoei op sy huidige baan, sal Sag&nbsp;DEG se hoofswerm binne die volgende paar honderdmiljoen jaar deur die Melkweg se galaktiese skyf beweeg, terwyl die stelsel self reeds besig is om opgeneem te word deur die groter Melkweg, wat ’n massa van sowat 10&nbsp;000 keer dié van Sag&nbsp;DEG het. Sterrekundiges het aanvanklik geglo Sag&nbsp;DEG het al verbrokkel en dat ’n groot deel daarvan reeds deel van die Melkweg is, maar Sag&nbsp;DEG beweeg steeds feitlik apart in ’n baan om die Melkweg, so naby as 50&nbsp;000 ligjare van die Melkweg se kern. Simulasies het voorspel sterre wat deur geweldige getykragte uit die stelsel geruk word, sal in ’n lang stroom agter hom aantrek, en dié stroom is sedertdien waargeneem. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.seds.org/messier/more/sagdeg.html SEDS: SagDEG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423192239/http://www.seds.org/messier/more/sagdeg.html |date=23 April 2008 }} * [http://www.solstation.com/x-objects/sag-deg.htm SagDEG by solstation.com] {{Commons-kategorie inlyn|Dwarf galaxies|Dwergsterrestelsels}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Sagittarius Dwarf Elliptical Galaxy|Engelse Wikipedia]] {{Melkweg}} [[Kategorie:Boogskutter (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Dwergsterrestelsels]] [[Kategorie:Melkweg]] p3cziqv0bte5w5rlqw4r6zj5g02y3ov 0 72871 2978666 2888273 2026-10-13T21:00:30Z SpesBona 2720 + Amptelike webwerf 2978666 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Stadion | stadionnaam = SuperSport-park | bynaam = | beeld = [[Lêer:SS park.jpg|300px]] | byskrif = Skare tydens 'n konsert in 2006 by die SuperSport-park | vollenaam = | vorigenaam = Centurion Krieketstadion | ligging = [[Centurion]], [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] | koördinate = {{Koördinate|25|51|35.69|S|28|11|43.35|O|aansig=inlyn,titel}} | sooi_gespit = | gebou = [[1986]] | geopen = | renovasie = | uitgebrei = | gesluit = | afgebreek = | eienaar = Noord-Transvaalse Krieketunie | operateur = | oppervlak = Gras (ook graswalle vir toeskouers) | boukoste = | argitek = | struktuuringenieur = | diensteingenieur = | algemene_kontrakteur= | projekbestuurder = | hoofkontrakteurs = | tuisveld_van = Northerns (1995–''hede'')<br />Titane (2004–''hede'')<br />[[Tshwane Spartans]] (2018–''hede'') | sitplekke = 22&nbsp;000 | dimensies = }} '''SuperSport-park''', so genoem weens borgskapredes, is 'n internasionale [[krieket]]stadion in [[Centurion]], aan die suidekant van [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/ground/59079.html |title=SuperSport Park |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 Desember 2022}}</ref> Dit het voorheen "Centurion Park" geheet, en is gebou vir die Noord-Transvaalse Krieketunie nadat [[Bereapark]] in die middestad van Pretoria te beknop geraak en in onbruik geval het. "SuperSport-park" is die tuisveld van die Titane, voorheen bekend as Noord-Transvaal. Die stadion kan 'n totaal van 22&nbsp;000 toeskouers huisves. Die eerste kriekettoets hier is op 16 November 1995 teen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] gespeel, waartydens 'n inheemse [[riviervaderlandswilg]] aangeplant is om die geleentheid te vier. SuperSport-park is tydens die [[Krieketwêreldbeker 2003]] vir vyf wedstryde gebruik, tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]] vir twee en tydens die [[Kampioenetrofee 2009]] vir agt, waaronder die eindstryd. ; Internasionale inligting * Eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]]: : 16 November 1995: {{Cr-ZA}} t {{Cr-EN}} * Laaste toetswedstryd: : 26–30 Desember 2020: {{Cr-ZA}} t {{Cr-LK}} * Eerste [[internasionale eendagwedstryd]]: : 11 Desember 1992: {{Cr-ZA}} t {{Cr-IN}} * Laaste internasionale eendagwedstryd: : 26 November 2021: {{Cr-ZA}} t {{Cr-NL}} * Eerste [[Twintig20|internasionale T20-wedstryd]]: : 29 Maart 2009: {{Cr-ZA}} t {{Cr-AU}} * Laaste internasionale T20-wedstryd: : 16 April 2021: {{Cr-ZA}} t {{Cr-PK}} == Wedstryde == === Krieketwêreldbeker 2003 === {{Hoofartikel|Krieketwêreldbeker 2003}} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 125 (41.4 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 128/1 (22.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Sachin Tendulkar]] 36 (59) | paaltjies1 = [[Jason Gillespie]] 3/13 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Matthew Hayden]] 45* (49) | paaltjies2 = [[Anil Kumble]] 1/24 (7 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met nege paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65244/australia-vs-india-11th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Asoka de Silva (SL) en David Shepherd (Eng) | speler van die wedstryd = [[Jason Gillespie]] (Aus) | rondte = Groepfase | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-CA}} | telling1 = 202 (42.5 boulbeurte) | span2 = {{Cr-WI}} | telling2 = 206/3 (20.3 boulbeurte) | lopies1 = [[John Davison]] 111 (76) | paaltjies1 = [[Vasbert Drakes]] 5/44 (9.5 boulbeurte) | lopies2 = [[Brian Lara]] 73 (40) | paaltjies2 = [[John Davison]] 1/36 (5 boulbeurte) | uitslag = Wes-Indië wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65256/canada-vs-west-indies-24th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Asoka de Silva (SL) en Darrell Hair (Aus) | speler van die wedstryd = [[John Davison]] (Can) | rondte = Groepfase | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 1 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 273/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 276/4 (45.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Saeed Anwar]] 101 (126) | paaltjies1 = [[Ashish Nehra]] 2/74 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Sachin Tendulkar]] 98 (75) | paaltjies2 = [[Waqar Younis]] 2/71 (8.4 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65268/india-vs-pakistan-36th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Rudi Koertzen (SA) en David Shepherd (Eng) | speler van die wedstryd = [[Sachin Tendulkar]] (Ind) | rondte = Groepfase | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 7 Maart 2003 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 319/5 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 223 (47.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Ricky Ponting]] 114 (109) | paaltjies1 = [[Dilhara Fernando]] 3/47 (9 boulbeurte) | lopies2 = [[Aravinda de Silva]] 92 (94) | paaltjies2 = [[Brett Lee]] 3/52 (10 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 96 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65275/australia-vs-sri-lanka-1st-super-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Billy Bowden (NZ) en David Shepherd (Eng) | speler van die wedstryd = [[Ricky Ponting]] (Aus) | rondte = Super Ses | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 Maart 2003 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 146 (45.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 150/3 (40.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Stephen Fleming]] 30 (59) | paaltjies1 = [[Zaheer Khan]] 4/42 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Mohammad Kaif]] 68* (129) | paaltjies2 = [[Shane Bond]] 2/23 (8 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65281/india-vs-new-zealand-7th-super-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Daryl Harper (Aus) en Peter Willey (Eng) | speler van die wedstryd = [[Zaheer Khan]] (Ind) | rondte = Super Ses | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} === Vrouekrieketwêreldbeker 2005 === {{Hoofartikel|Vrouekrieketwêreldbeker 2005}} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Maart 2005 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Crv-ZA}} | telling1 = 204/7 (48.0 boulbeurte) | span2 = {{Crv-IE}} | telling2 = | lopies1 = [[Shandre Fritz]] 48 (61) | paaltjies1 = [[Barbara McDonald]] 2/26 (10 boulbeurte) | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = Onbeslis | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/women-s-world-cup-2004-05-61271/south-africa-women-vs-ireland-women-3rd-match-67316/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Bernard Harrison en Gerrie Pienaar ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = nie toegeken nie | rondte = Groepfase | loot = Ierland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = Reën tydens Suid-Afrika se kolfbeurt verhoed verdere verrigtinge. | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 April 2005 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Crv-AU}} | telling1 = 215/4 (50 boulbeurte) | span2 = {{Crv-IN}} | telling2 = 117 (46.0 boulbeurte) | lopies1 = [[Karen Rolton]] 107* (128) | paaltjies1 = [[Rumeli Dhar]] 1/34 (6 boulbeurte) | lopies2 = [[Anju Jain]] 29 (52) | paaltjies2 = [[Shelley Nitschke]] 2/14 (9 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 98 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/women-s-world-cup-2004-05-61271/australia-women-vs-india-women-final-67317/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Shaun George en Zed Ndamane ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Karen Rolton]] (Aus) | rondte = Eindstryd | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} === Kampioenetrofee 2009 === {{Hoofartikel|Kampioenetrofee 2009}} {{Krieketwedstryd | datum = 22 September 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 319/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 206/7 (37.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Tillakaratne Dilshan]] 106 (92) | paaltjies1 = [[Dale Steyn]] 3/47 (9 boulbeurte) | lopies2 = [[Graeme Smith]] 58 (44) | paaltjies2 = [[Ajantha Mendis]] 3/30 (7 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met 55 lopies ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|D/L-metode]]) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/south-africa-vs-sri-lanka-1st-match-group-b-415273/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Ian Gould (Eng) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Tillakaratne Dilshan]] (SL) | rondte = Groepfase | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = [[Duckworth-Lewis-Stern-metode|Duckworth-Lewis-metode]] hersien teiken om te wen: 262 lopies in 37.4 boulbeurte vir Suid-Afrika. | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 September 2009 | tyd = 09:30 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 214 (47.5 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 217/5 (41.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Ross Taylor]] 72 (106) | paaltjies1 = [[Wayne Parnell]] 5/57 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[AB de Villiers]] 70 (76) | paaltjies2 = [[Daryl Tuffey]] 2/52 (9 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met vyf paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/south-africa-vs-new-zealand-3rd-match-group-b-415275/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Aleem Dar (Pak) en Asad Rauf (Pak) | speler van die wedstryd = [[Wayne Parnell]] (SA) | rondte = Groepfase | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 September 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 302/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 248 (44.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Shoaib Malik]] 128 (126) | paaltjies1 = [[Ashish Nehra]] 4/55 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Rahul Dravid]] 76 (103) | paaltjies2 = [[Saeed Ajmal]] 2/31 (8.5 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met 54 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/india-vs-pakistan-6th-match-group-a-415278/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Steve Davis (Aus) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Shoaib Malik]] (Pak) | rondte = Groepfase | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 September 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 323/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 301/9 (50 boulbeurte) | lopies1 = [[Owais Shah]] 98 (89) | paaltjies1 = [[Wayne Parnell]] 3/60 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Graeme Smith]] 141 (134) | paaltjies2 = [[James Anderson]] 3/42 (10 boulbeurte) | uitslag = Engeland wen met 22 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/south-africa-vs-england-8th-match-group-b-415280/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Steve Davis (Aus) en Tony Hill (NZ) | speler van die wedstryd = [[Owais Shah]] (Eng) | rondte = Groepfase | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 September 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 234/4 (42.3 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = | lopies1 = [[Michael Hussey]] 67 (65) | paaltjies1 = [[Ashish Nehra]] 1/38 (8 boulbeurte) | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = Onbeslis | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/australia-vs-india-9th-match-group-a-415281/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Billy Bowden (NZ) en Ian Gould (Eng) | speler van die wedstryd = | rondte = Groepfase | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = Wedstryd afgelas weens reën. | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 30 September 2009 | tyd = 09:30 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 205/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 206/8 (50 boulbeurte) | lopies1 = [[Mohammad Yousuf]] 45 (69) | paaltjies1 = [[Shane Watson]] 2/32 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Michael Hussey]] 64 (87) | paaltjies2 = [[Saeed Ajmal]] 2/31 (10 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met twee paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/australia-vs-pakistan-11th-match-group-a-415283/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Billy Bowden (NZ) en Tony Hill (NZ) | speler van die wedstryd = [[Michael Hussey]] (Aus) | rondte = Groepfase | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 2 Oktober 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 257 (47.4 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 258/1 (41.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Tim Bresnan]] 80 (76) | paaltjies1 = [[Peter Siddle]] 3/55 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Shane Watson]] 136* (132) | paaltjies2 = [[Graham Onions]] 1/47 (8 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met nege paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/australia-vs-england-1st-semi-final-415285/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Aleem Dar (Pak) en Billy Bowden (NZ) | speler van die wedstryd = [[Shane Watson]] (Aus) | rondte = Halfeindrondte | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 5 Oktober 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 200/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 206/4 (45.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Martin Guptill]] 40 (64) | paaltjies1 = [[Nathan Hauritz]] 3/37 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Shane Watson]] 105* (129) | paaltjies2 = [[Kyle Mills]] 3/27 (10 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/australia-vs-new-zealand-final-415287/full-scorecard Telkaart] | plek = SuperSport-park, [[Centurion]] | skeidsregters = Aleem Dar (Pak) en Ian Gould (Eng) | speler van die wedstryd = [[Shane Watson]] (Aus) | rondte = Eindstryd | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} == Sien ook == * [[Lys van stadions in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.titans.co.za/supersport-park/ Amptelike webwerf] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/southafrica/content/ground/59079.html SuperSport-park op ESPNcricinfo] {{en-vertaal|SuperSport Park}} {{Normdata}} [[Kategorie:Centurion]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] [[Kategorie:Kampioenetrofeestadions]] [[Kategorie:Krieketstadions in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketwêreldbekerstadions]] [[Kategorie:Sport in Pretoria]] [[Kategorie:Vrouekrieketwêreldbekerstadions]] sjnt6r6ivpb4t95l30rf0al4gq1pq2h 0 72872 2978667 2739897 2026-10-13T21:01:00Z SpesBona 2720 + Amptelike webwerf 2978667 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Stadion | stadionnaam = Wanderersstadion | bynaam = The Bullring | beeld = [[Lêer:The Wanderers 2.jpg|300px]] | byskrif = Die Wanderersstadion tydens die Twintig20-wêreldkampioenskap | vollenaam = DP World Wanderersstadion | vorigenaam = | ligging = [[Illovo, Johannesburg|Illovo]], [[Sandton]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | koördinate = {{Koördinate|26|7|52.17|S|28|3|26.69|O|type:landmark|aansig=inlyn,titel}} | sooi_gespit = | gebou = 1956 | geopen = | renovasie = | uitgebrei = | gesluit = | afgebreek = | eienaar = | operateur = | oppervlak = Gras | boukoste = | argitek = | struktuuringenieur = | diensteingenieur = | algemene_kontrakteur= | projekbestuurder = | hoofkontrakteurs = | tuisveld_van = Hoëveld Lions (1956–''hede'')<br />[[Jozi Stars]] (2018–''hede'') | sitplekke = 34&nbsp;000 | dimensies = 1738&nbsp;m bo seevlak }} '''Wanderersstadion''', vir borgskapredes ook ''DP World Wanderers'' genoem, is 'n bekende internasionale [[krieket]]stadion in [[Illovo, Johannesburg|Illovo]], [[Sandton]], aan die noordekant van [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/ground/59120.html |title=The Wanderers Stadium |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=12 Desember 2022}}</ref> [[Lêer:The Wanderers 1.jpg|duimnael|links|Die Wanderersstadion se pawiljoen]] [[Lêer:Wandrersflag.jpg|duimnael|links|Die [[Vlag van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse vlag]] wapper op Wanderersstadion, 2006]] Die Wanderers is die tuisveld van die [[Hoëveld Lions]], voorheen bekend as [[Transvaal]]. Die stadion kan 'n totaal van 34&nbsp;000 toeskouers op verskeie pawiljoene huisves. Dit is tydens beide die [[Krieketwêreldbeker 2003]] en [[T20I-wêreldbeker 2007]] gebruik en het onder ander die eindstryde gehuisves. Daarbenewens is hier wedstryde tydens die [[Kampioenetrofee 2009]] aangebied. ; Internasionale inligting * Eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]]: : 24–29 Desember 1956: {{Cr-ZA-1928}} t {{Cr-EN}} * Laaste toetswedstryd: : 8-11 Maart 2023: {{Cr-ZA}} t {{Cr-WI}} * Eerste [[internasionale eendagwedstryd]]: : 13 Desember 1992: {{Cr-ZA-1928}} t {{Cr-IN}} * Laaste internasionale eendagwedstryd: : 17 Desember 2023: {{Cr-ZA}} t {{Cr-IN}} * Eerste [[Twintig20|internasionale T20-wedstryd]]: : 21 Oktober 2005: {{Cr-ZA}} t {{Cr-NZ}} * Laaste internasionale T20-wedstryd: : 14 Desember 2023: {{Cr-ZA}} t {{Cr-IN}} == Wedstryde == === Krieketwêreldbeker 2003 === {{Hoofartikel|Krieketwêreldbeker 2003}} {{Krieketwedstryd | datum = 11 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 310/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 228 (44.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Andrew Symonds]] 143* (125) | paaltjies1 = [[Wasim Akram]] 3/64 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Rashid Latif]] 33 (23) | paaltjies2 = [[Ian Harvey]] 4/58 (9.3 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 82 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65238/australia-vs-pakistan-4th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Wanderersstadion, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Asoka de Silva (SL) en David Shepherd (Eng) | speler van die wedstryd = [[Andrew Symonds]] (Aus) | rondte = Groepfase | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-ZA}} | telling1 = 306 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 229/1 (36.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Herschelle Gibbs]] 143 (141) | paaltjies1 = [[Jacob Oram]] 2/52 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Stephen Fleming]] 134* (132) | paaltjies2 = [[Allan Donald]] 1/52 (5.5 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met nege paaltjies ([[Duckworth-Lewis-metode|D/L-metode]]) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65248/south-africa-vs-new-zealand-15th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Wanderersstadion, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Steve Bucknor (WI) en Peter Willey (Eng) | speler van die wedstryd = [[Stephen Fleming]] (NZ) | rondte = Groepfase | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = Wedstryd verkort as gevolg van reën; [[Duckworth-Lewis-metode]] hersien teiken om te wen: 226 lopies in 39 boulbeurte vir Nieu-Seeland. | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 1 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 217/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-BD}} | telling2 = 185 (47.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Maurice Odumbe]] 52* (46) | paaltjies1 = [[Sanwar Hossain]] 3/49 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Tushar Imran]] 48 (81) | paaltjies2 = [[Maurice Odumbe]] 4/38 (10 boulbeurte) | uitslag = Kenia wen met 32 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65267/bangladesh-vs-kenya-35th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Wanderersstadion, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Asoka de Silva (SL) en Neil Mallender (Eng) | speler van die wedstryd = [[Maurice Odumbe]] (Ken) | rondte = Groepfase | loot = Kenia het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Maart 2003 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 292/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 109 (23 boulbeurte) | lopies1 = [[Sachin Tendulkar]] 97 (120) | paaltjies1 = [[Muttiah Muralitharan]] 3/46 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Kumar Sangakkara]] 30 (33) | paaltjies2 = [[Javagal Srinath]] 4/35 (9 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 183 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65278/india-vs-sri-lanka-4th-super-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Wanderersstadion, [[Johannesburg]] | skeidsregters = David Shepherd (Eng) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Javagal Srinath]] (Ind) | rondte = Super Ses | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Maart 2003 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 359/2 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 234 (39.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Ricky Ponting]] 140* (121) | paaltjies1 = [[Harbhajan Singh]] 2/49 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Virender Sehwag]] 82 (81) | paaltjies2 = [[Glenn McGrath]] 3/52 (8.2 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 125 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65286/australia-vs-india-final-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Wanderersstadion, [[Johannesburg]]<br />Bywoning: 31&nbsp;779 | skeidsregters = Steve Bucknor (WI) en David Shepherd (Eng) | speler van die wedstryd = [[Ricky Ponting]] (Aus) | rondte = Eindstryd | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} === T20I-wêreldbeker 2007 === {{Hoofartikel|T20I-wêreldbeker 2007}} {{Krieketwedstryd | datum = 11 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-WI}} | telling1 = 205/6 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 208/2 (17.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Chris Gayle]] 117 (57) | paaltjies1 = [[Johan van der Wath]] 2/33 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Herschelle Gibbs]] 90 (55) | paaltjies2 = [[Fidel Edwards]] 1/21 (3 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met agt paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/south-africa-vs-west-indies-1st-match-group-a-287853/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Mark Benson (Eng) en Daryl Harper (Aus) | speler van die wedstryd = [[Chris Gayle]] (WI) | rondte = Eerste rondte | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 September 2007 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-WI}} | telling1 = 164/8 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-BD}} | telling2 = 165/4 (18 boulbeurte) | lopies1 = [[Devon Smith]] 51 (52) | paaltjies1 = [[Shakib Al Hasan]] 4/34 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Aftab Ahmed]] 62 (49) | paaltjies2 = [[Ramnaresh Sarwan]] 2/10 (2 boulbeurte) | uitslag = Bangladesj wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/bangladesh-vs-west-indies-5th-match-group-a-287857/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Mark Benson (Eng) en Nigel Llong (Eng) | speler van die wedstryd = [[Mohammad Ashraful]] (Ban) | rondte = Eerste rondte | loot = Bangladesj het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 September 2007 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 260/6 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-KE}} | telling2 = 88 (19.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Sanath Jayasuriya]] 88 (44) | paaltjies1 = [[Jimmy Kamande]] 3/48 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Alex Obanda]] 21 (25) | paaltjies2 = [[Tillakaratne Dilshan]] 2/4 (1.3 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met 172 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/kenya-vs-sri-lanka-8th-match-group-c-287860/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Daryl Harper (Aus) en Nigel Llong (Eng) | speler van die wedstryd = [[Sanath Jayasuriya]] (SL) | rondte = Eerste rondte | loot = Kenia het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 164/7 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 168/3 (18.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Ross Taylor]] 62 (42) | paaltjies1 = [[Dilhara Fernando]] 2/31 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Sanath Jayasuriya]] 61 (44) | paaltjies2 = [[Daniel Vettori]] 2/23 (4 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/new-zealand-vs-sri-lanka-11th-match-group-c-287863/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Mark Benson (Eng) en Daryl Harper (Aus) | speler van die wedstryd = [[Sanath Jayasuriya]] (SL) | rondte = Eerste rondte | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 September 2007 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 190 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 180/9 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Brendon McCullum]] 45 (31) | paaltjies1 = [[Harbhajan Singh]] 2/24 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Gautam Gambhir]] 51 (33) | paaltjies2 = [[Daniel Vettori]] 4/20 (4 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met tien lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/india-vs-new-zealand-13th-match-group-e-287865/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Mark Benson (Eng) en Nigel Llong (Eng) | speler van die wedstryd = [[Daniel Vettori]] (NZ) | rondte = Super Agt | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 189/6 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 156/9 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Shoaib Malik]] 57 (31) | paaltjies1 = [[Lasith Malinga]] 3/43 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Chamara Silva]] 38 (27) | paaltjies2 = [[Shahid Afridi]] 3/18 (4 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met 33 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/pakistan-vs-sri-lanka-16th-match-group-f-287868/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Daryl Harper (Aus) en Nigel Llong (Eng) | speler van die wedstryd = [[Younis Khan]] (Pak) | rondte = Super Agt | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 164/7 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 165/4 (19.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Michael Hussey]] 37 (25) | paaltjies1 = [[Sohail Tanvir]] 3/31 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Misbah-ul-Haq]] 66 (42) | paaltjies2 = [[Stuart Clark]] 3/27 (4 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/australia-vs-pakistan-18th-match-group-f-287870/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Mark Benson (Eng) en Nigel Llong (Eng) | speler van die wedstryd = [[Misbah-ul-Haq]] (Pak) | rondte = Super Agt | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 147/5 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-BD}} | telling2 = 83 (15.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Jehan Mubarak]] 31* (19) | paaltjies1 = [[Mahmudullah]] 1/19 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Aftab Ahmed]] 18 (11) | paaltjies2 = [[Sanath Jayasuriya]] 2/4 (1.5 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met 64 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/bangladesh-vs-sri-lanka-19th-match-group-f-287871/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Mark Benson (Eng) en Daryl Harper (Aus) | speler van die wedstryd = [[Dilhara Fernando]] (SL) | rondte = Super Agt | loot = Bangladesj het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 157/5 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 152 (19.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Gautam Gambhir]] 75 (54) | paaltjies1 = [[Umar Gul]] 3/28 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Misbah-ul-Haq]] 43 (38) | paaltjies2 = [[Irfan Pathan]] 3/16 (4 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met vyf lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/india-vs-pakistan-final-287879/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]]<br />Bywoning: 32&nbsp;217 | skeidsregters = Simon Taufel (Aus) en Mark Benson (Eng) | speler van die wedstryd = [[Irfan Pathan]] (Ind) | rondte = Eindstryd | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} === Kampioenetrofee 2009 === {{Hoofartikel|Kampioenetrofee 2009}} {{Krieketwedstryd | datum = 23 September 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-WI}} | telling1 = 133 (34.3 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 134/5 (30.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Nikita Miller]] 51 (57) | paaltjies1 = [[Mohammad Aamer]] 3/24 (7 boulbeurte) | lopies2 = [[Umar Akmal]] 41* (51) | paaltjies2 = [[Gavin Tonge]] 4/25 (10 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met vyf paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/pakistan-vs-west-indies-2nd-match-group-a-415274/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Steve Davis (Aus) en Daryl Harper (Aus) | speler van die wedstryd = [[Umar Akmal]] (Pak) | rondte = Groepfase | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 25 September 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 212 (47.3 boulbeurte) | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = 213/4 (45 boulbeurte) | lopies1 = [[Thilina Kandamby]] 53 (82) | paaltjies1 = [[James Anderson]] 3/20 (9.3 boulbeurte) | lopies2 = [[Eoin Morgan]] 62* (83) | paaltjies2 = [[Nuwan Kulasekara]] 2/42 (9 boulbeurte) | uitslag = Engeland wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/england-vs-sri-lanka-4th-match-group-b-415276/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Aleem Dar (Pak) en Billy Bowden (NZ) | speler van die wedstryd = [[Paul Collingwood]] (Eng) | rondte = Groepfase | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 September 2009 | tyd = 09:30 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 275/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-WI}} | telling2 = 225 (46.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Ricky Ponting]] 79 (95) | paaltjies1 = [[Nikita Miller]] 2/24 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Travis Dowlin]] 55 (87) | paaltjies2 = [[Nathan Hauritz]] 2/23 (7.5 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 50 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/australia-vs-west-indies-5th-match-group-a-415277/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Tony Hill (NZ) | speler van die wedstryd = [[Mitchell Johnson]] (Aus) | rondte = Groepfase | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 September 2009 | tyd = 09:30 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 315/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 277 (46.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Jesse Ryder]] 74 (58) | paaltjies1 = [[Sanath Jayasuriya]] 3/39 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Mahela Jayawardene]] 77 (85) | paaltjies2 = [[Kyle Mills]] 3/69 (10 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met 38 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/new-zealand-vs-sri-lanka-7th-match-group-b-415279/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Ian Gould (Eng) en Daryl Harper (Aus) | speler van die wedstryd = [[Daniel Vettori]] (NZ) | rondte = Groepfase | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 29 September 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 146 (43.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 147/6 (27.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Paul Collingwood]] 40 (58) | paaltjies1 = [[Grant Elliott]] 4/31 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Martin Guptill]] 53 (55) | paaltjies2 = [[Stuart Broad]] 4/39 (8.1 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met vier paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/england-vs-new-zealand-10th-match-group-b-415282/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Daryl Harper (Aus) | speler van die wedstryd = [[Grant Elliott]] (NZ) | rondte = Groepfase | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 30 September 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-WI}} | telling1 = 129 (36 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 130/3 (32.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Daren Sammy]] 23 (38) | paaltjies1 = [[Praveen Kumar]] 3/22 (9 boulbeurte) | lopies2 = [[Virat Kohli]] 79* (104) | paaltjies2 = [[Kemar Roach]] 1/27 (6 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/india-vs-west-indies-12th-match-group-a-415284/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Aleem Dar (Pak) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Virat Kohli]] (Ind) | rondte = Groepfase | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 Oktober 2009 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 233/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 234/5 (47.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Umar Akmal]] 55 (62) | paaltjies1 = [[Ian Butler]] 4/44 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Grant Elliott]] 75* (103) | paaltjies2 = [[Saeed Ajmal]] 2/39 (8 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met vyf paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2009-10-374074/new-zealand-vs-pakistan-2nd-semi-final-415286/full-scorecard Telkaart] | plek = Wanderers, [[Johannesburg]] | skeidsregters = Ian Gould (Eng) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Daniel Vettori]] (NZ) | rondte = Halfeindrondte | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} == Sien ook == * [[Lys van stadions in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Wanderers Stadium|Wanderersstadion}} * {{en}} [https://lionscricket.co.za/arena/ Amptelike webwerf] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/southafrica/content/ground/59120.html Wanderersstadion op ESPNcricinfo] {{en-vertaal|Wanderers Stadium}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] [[Kategorie:Kampioenetrofeestadions]] [[Kategorie:Krieketstadions in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketwêreldbekerstadions]] [[Kategorie:Sport in Johannesburg]] [[Kategorie:T20I-wêreldbekerstadions]] ciasy13od8mfva9owgurcbyhftc8cku 0 83466 2978665 2894423 2026-10-13T21:00:26Z SpesBona 2720 Amptelike webwerf hersien 2978665 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Stadion | stadionnaam = Nuweland-krieketveld | bynaam = Saharapark Nuweland | beeld = [[Lêer:Newlandsoverview.jpg|300px]] | byskrif = Lugbeeld van Nuweland-krieketveld | vollenaam = | vorigenaam = | ligging = [[Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | koördinate = {{Koördinate|33|58|25.32|S|18|28|8.16|O|type:landmark|aansig=inlyn,titel}} | sooi_gespit = | gebou = [[1889]] | geopen = | renovasie = 1991 | uitgebrei = | gesluit = | afgebreek = | eienaar = Westelike Provinsie Krieketunie | operateur = | oppervlak = Gras | boukoste = | argitek = | struktuuringenieur = | diensteingenieur = | algemene_kontrakteur= | projekbestuurder = | hoofkontrakteurs = | tuisveld_van = [[Kaapse Kobras]] (2005–''hede''); [[Proteas]]<br />[[Cape Town Blitz]] (2018–''hede'') | sitplekke = 25&nbsp;000 | dimensies = }} '''Nuweland-krieketveld''' in [[Kaapstad]] is 'n [[Suid-Afrika]]anse [[krieket]]veld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/ground/59068.html |title=Newlands |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=18 Desember 2021}}</ref> Dit is die tuiste van die [[Kaapse Kobras]], wat in die Sunfoilreeks, Momentum-eendagbeker en Standard Bank Pro20-kompetisies meeding. Dit is ook 'n [[toetskrieket]]stadion. Nuweland word beskou as een van die mooiste krieketvelde ter wêreld, wat oorskadu word deur [[Tafelberg]] en [[Duiwelspiek]]. Nuweland word verder bevoordeel deur 'n Kaaps-mediterreense klimaat met winterreënval, wat perfekte weer toelaat om krieket in te speel en te kyk. Dit is naby aan [[Nuwelandstadion]], wat 'n groot [[rugby]]- en [[sokker]]stadion is. [[Lêer:England vs South Africa.jpg|duimnael|links|[[Toetskrieket|Toetswedstryd]] tussen die [[Proteas]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in Januarie 2005 op Nuweland-krieketveld in Kaapstad]] [[Lêer:2007t20.jpg|duimnael|links|Wedstryd tussen [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] en Suid-Afrika tydens die [[T20I-wêreldbeker 2007]] op Nuweland-krieketveld]] [[Lêer:DD vs KXIP 3.jpg|duimnael|links|Delhi Daredevils teens Kings XI Punjab op op Nuweland-krieketveld tydens die [[Indiese Premierliga]] 2008 wat om veiligheidsredes in Suid-Afrika aangebied is]] Die veld bied sy eerste toetswedstryd aan op 24–25 Maart 1889 toe [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] [[Proteas|Suid-Afrika]] met 'n beurt en 202 lopies geklop het. Teen Januarie 2020 is daar 55 toetswedstryde op die veld gespeel, waarvan Suid-Afrika 23 gewen, 21 verloor en 11 onbeslis geëindig het. Die laaste span om Suid-Afrika hier te klop was [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in Januarie 2020.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/guru?sdb=ground;groundid=174;class=testground;filter=basic;team1=RSA;team2=0;notteam=0;decade=0;homeaway=0;month=0;season=0;startdefault=1889-03-25;start=1889-03-25;enddefault=2006-05-01;end=2006-05-01;tourneyid=0;finals=0;daynight=0;toss=0;scheduledovers=0;scheduleddays=0;result=0;followon=0;recent=;viewtype=resultlist;innings=0;runslow=;runshigh=;wicketslow=;wicketshigh=;ballslow=;ballshigh=;bpo=0;overslow=;overshigh=;event=0;submit=1;.cgifields=viewtype |title=Cricinfo – Statsguru – Newlands, Cape Town – Tests – Match results list |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=11 Januarie 2018 |archive-date=2018-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111224204/http://stats.espncricinfo.com/guru?sdb=ground;groundid=174;class=testground;filter=basic;team1=RSA;team2=0;notteam=0;decade=0;homeaway=0;month=0;season=0;startdefault=1889-03-25;start=1889-03-25;enddefault=2006-05-01;end=2006-05-01;tourneyid=0;finals=0;daynight=0;toss=0;scheduledovers=0;scheduleddays=0;result=0;followon=0;recent=;viewtype=resultlist;innings=0;runslow=;runshigh=;wicketslow=;wicketshigh=;ballslow=;ballshigh=;bpo=0;overslow=;overshigh=;event=0;submit=1;.cgifields=viewtype |url-status=dead}}</ref> Die eerste [[Internasionale eendagwedstryd]] is op 7 Desember 1992 hier gespeel, toe die Proteas teen [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] met ses paaltjies gewen het. Teen Junie 2019 is daar 41 EDIs op die veld gespeel, insluitende vyf in die [[Krieketwêreldbeker 2003]]. Suid-Afrika het 30 van sy wedstryde gewen en ses verloor. Indië is die mees onlangse EDI-wenner teen die Proteas (in Februarie 2018).<ref>{{en}} [http://statserver.cricket.org/guru?sdb=ground;groundid=174;class=odiground;filter=basic;team1=RSA;team2=0;notteam=0;homeaway=0;month=0;decade=0;season=0;startdefault=1992-12-07;start=1992-12-07;enddefault=2006-03-03;end=2006-03-03;tourneyid=0;finals=0;daynight=0;toss=0;scheduledovers=0;scheduleddays=0;result=0;followon=0;recent=;viewtype=resultlist;innings=0;runslow=;runshigh=;wicketslow=;wicketshigh=;ballslow=;ballshigh=;bpo=0;overslow=;overshigh=;event=0;submit=1;.cgifields=viewtype Statsguru – Alle EDI-rekords op Nuweland, Kaapstad] {{dooie skakel}}</ref> Tussen 1991 en 1997 is verskeie verbeteringe aan die stadion aangebring. Groot dele van die graswalle is vervang deur pawiljoene, wat die sitplek vermeerder het tot 25&nbsp;000. Dit is ook tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]] gebruik. Nuweland is een van die min krieketvelde in Suid-Afrika wat geneig is om draaiboulers te bevoordeel. Die meeste velde is geneig om naatboulers of kolwers te bevoordeel, maar die Wes-Kaap het 'n geskiedenis van goeie draaiboulers, 'n onlangse voorbeeld is [[Paul Adams]]. Die veld het ook uitstalwedstryde in die Australiese-reëls voetbal aangebied. In 1998 het 'n skare van 10&nbsp;123 die Brisbane Lions teen Fremantle sien speel. ; Internasionale inligting * Eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]]: : 25–26 Maart 1889: [[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Proteas|Suid-Afrika]] t {{Cr-EN}} * Laaste toetswedstryd: : 3–7 Januarie 2020: {{Cr-ZA}} t {{Cr-EN}} * Eerste [[internasionale eendagwedstryd]]: : 7 Desember 1992: {{Cr-ZA-1928}} t {{Cr-IN}} * Laaste internasionale eendagwedstryd: : 4 Februarie 2020: {{Cr-ZA}} t {{Cr-EN}} * Eerste [[Twintig20|internasionale T20-wedstryd]]: : 12 September 2007: {{Cr-AU}} t {{Cr-ZW}} * Laaste internasionale T20-wedstryd: : 1 Desember 2020: {{Cr-ZA}} t {{Cr-EN}} == Wedstryde == === Krieketwêreldbeker 2003 === {{Hoofartikel|Krieketwêreldbeker 2003}} {{Krieketwedstryd | datum = 9 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-WI}} | telling1 = 278/5 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 275/9 (49 boulbeurte) | lopies1 = [[Brian Lara]] 116 (134) | paaltjies1 = [[Makhaya Ntini]] 2/37 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Gary Kirsten]] 69 (92) | paaltjies2 = [[Vasbert Drakes]] 2/33 (8 boulbeurte) | uitslag = Wes-Indië wen met drie lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65235/south-africa-vs-west-indies-1st-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Nuweland-krieketveld, [[Kaapstad]]<br />Bywoning: 24&nbsp;222 | skeidsregters = Daryl Harper (Aus) en Srinivasaraghavan Venkataraghavan (Ind) | speler van die wedstryd = [[Brian Lara]] (WI) | rondte = Groepfase | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-CA}} | telling1 = 197 (49 boulbeurte) | span2 = {{Cr-KE}} | telling2 = 198/6 (48.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Ian Billcliff]] 71 (100) | paaltjies1 = [[Thomas Odoyo]] 4/28 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Ravindu Shah]] 61 (95) | paaltjies2 = [[John Davison]] 0/22 (6 boulbeurte) | uitslag = Kenia wen met vier paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65245/canada-vs-kenya-12th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Nuweland-krieketveld, [[Kaapstad]]<br />Bywoning: 12&nbsp;291 | skeidsregters = Arani Jayaprakash (Ind) en Nadeem Ghauri (Pak) | speler van die wedstryd = [[Thomas Odoyo]] (Ken) | rondte = Groepfase | loot = Kanada het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 246/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 134 (31 boulbeurte) | lopies1 = [[Paul Collingwood]] 66* (73) | paaltjies1 = [[Waqar Younis]] 2/37 (7 boulbeurte) | lopies2 = [[Shoaib Akhtar]] 43 (16) | paaltjies2 = [[James Anderson]] 4/29 (10 boulbeurte) | uitslag = Engeland wen met 112 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65255/england-vs-pakistan-23rd-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Nuweland-krieketveld, [[Kaapstad]]<br />Bywoning: 22&nbsp;823 | skeidsregters = Rudi Koertzen (SA) en Brian Jerling (SA) | speler van die wedstryd = [[James Anderson]] (Eng) | rondte = Groepfase | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 228/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-WI}} | telling2 = 222/9 (50 boulbeurte) | lopies1 = [[Sanath Jayasuriya]] 66 (99) | paaltjies1 = [[Vasbert Drakes]] 1/30 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Shivnarine Chanderpaul]] 65 (90) | paaltjies2 = [[Chaminda Vaas]] 4/22 (10 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met ses lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65266/sri-lanka-vs-west-indies-34th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Nuweland-krieketveld, [[Kaapstad]]<br />Bywoning: 19&nbsp;148 | skeidsregters = Srinivas Venkataraghavan (Ind) en David Orchard (Aus) | speler van die wedstryd = [[Chaminda Vaas]] (SL) | rondte = Groepfase | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 7 Maart 2003 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 225/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 226/4 (47.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Kennedy Otieno]] 79 (134) | paaltjies1 = [[Harbhajan Singh]] 2/41 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Sourav Ganguly]] 107* (120) | paaltjies2 = [[Thomas Odoyo]] 2/27 (7 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65276/india-vs-kenya-2nd-super-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Nuweland-krieketveld, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Daryl Harper (Aus) en Peter Willey (Eng) | speler van die wedstryd = [[Sourav Ganguly]] (Ind) | rondte = Super Ses | loot = Kenia het die loot gewen en gekies om te eerste kolf. | reën = | notas = }} === T20I-wêreldbeker 2007 === {{Hoofartikel|T20I-wêreldbeker 2007}} {{Krieketwedstryd | datum = 12 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 138/9 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = 139/5 (19.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Brad Hodge]] 35 (22) | paaltjies1 = [[Elton Chigumbura]] 3/20 (3 boulbeurte) | lopies2 = [[Brendan Taylor]] 64* (46) | paaltjies2 = [[Stuart Clark]] 2/22 (4 boulbeurte) | uitslag = Zimbabwe wen met vyf paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/australia-vs-zimbabwe-4th-match-group-b-287856/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Tony Hill (NZ) | speler van die wedstryd = [[Brendan Taylor]] (Zim) | rondte = Eerste rondte | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 188/9 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = 138/8 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Kevin Pietersen]] 79 (37) | paaltjies1 = [[Elton Chigumbura]] 4/31 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Brendan Taylor]] 47 (39) | paaltjies2 = [[Dimitri Mascarenhas]] 3/18 (4 boulbeurte) | uitslag = Engeland wen met 50 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/england-vs-zimbabwe-6th-match-group-b-287858/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Ian Howell (SA) | speler van die wedstryd = [[Kevin Pietersen]] (Eng) | rondte = Eerste rondte | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 135 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 136/2 (14.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Andrew Flintoff]] 31 (19) | paaltjies1 = [[Nathan Bracken]] 3/16 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Matthew Hayden]] 67* (43) | paaltjies2 = [[Andrew Flintoff]] 1/25 (4 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met agt paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/australia-vs-england-9th-match-group-b-287861/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Ian Howell (SA) | speler van die wedstryd = [[Nathan Bracken]] (Aus) | rondte = Eerste rondte | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = 144 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 146/3 (18.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Aftab Ahmed]] 36 (14) | paaltjies1 = [[Shaun Pollock]] 3/40 (3.3 boulbeurte) | lopies2 = [[Albie Morkel]] 41 (29) | paaltjies2 = [[Abdur Razzak]] 2/26 (4 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/south-africa-vs-bangladesh-12th-match-group-a-287864/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Tony Hill (NZ) | speler van die wedstryd = [[Morné Morkel]] (RSA) | rondte = Eerste rondte | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = 123/8 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 124/1 (13.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Tamim Iqbal]] 32 (40) | paaltjies1 = [[Brett Lee]] 3/27 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Matthew Hayden]] 73* (48) | paaltjies2 = [[Mashrafe Mortaza]] 0/27 (3.5 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met nege paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/australia-vs-bangladesh-14th-match-group-f-287866/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Ian Howell (SA) | speler van die wedstryd = [[Brett Lee]] (Aus) | rondte = Super Agt | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-ZA}} | telling1 = 154/8 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = 135/7 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Albie Morkel]] 43 (20) | paaltjies1 = [[Stuart Broad]] 3/37 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Owais Shah]] 36 (31) | paaltjies2 = [[Albie Morkel]] 2/12 (2 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met 19 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/south-africa-vs-england-15th-match-group-e-287867/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Tony Hill (NZ) | speler van die wedstryd = [[Albie Morkel]] (SA) | rondte = Super Agt | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 September 2007 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 101 (19.3 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 102/0 (10.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Jehan Mubarak]] 28 (26) | paaltjies1 = [[Stuart Clark]] 4/20 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Matthew Hayden]] 58* (38) | paaltjies2 = | uitslag = Australië wen met tien paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/australia-vs-sri-lanka-22nd-match-group-f-287874/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Ian Howell (SA) | speler van die wedstryd = [[Stuart Clark]] (Aus) | rondte = Super Agt | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = 140 (19.4 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 141/6 (19 boulbeurte) | lopies1 = [[Junaid Siddique]] 71 (49) | paaltjies1 = [[Shoaib Malik]] 2/15 (2 boulbeurte) | lopies2 = [[Shahid Afridi]] 39 (15) | paaltjies2 = [[Abdur Razzak]] 2/16 (4 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met vier paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/bangladesh-vs-pakistan-23rd-match-group-f-287875/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Ian Howell (SA) en Tony Hill (NZ) | speler van die wedstryd = [[Junaid Siddique]] (Ban) | rondte = Super Agt | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 September 2007 | tyd = 13:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 143/8 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 147/4 (18.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Ross Taylor]] 37* (23) | paaltjies1 = [[Umar Gul]] 3/15 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Imran Nazir]] 59 (41) | paaltjies2 = [[Shane Bond]] 1/14 (3 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/new-zealand-vs-pakistan-1st-semi-final-287877/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]]<br />Bywoning: 18&nbsp;734 | skeidsregters = Daryl Harper (Aus) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Umar Gul]] (Pak) | rondte = Halfeindrondte | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} === T20I-vrouewêreldbeker 2023 === {{Hoofartikel|T20I-vrouewêreldbeker 2023}} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Februarie 2023 | tyd = 19:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-LK}} | telling1 = 129/4 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-ZA}} | telling2 = 126/9 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Chamari Athapaththu]] 68 (50) | paaltjies1 = [[Marizanne Kapp]] 1/15 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Suné Luus]] 28 (27) | paaltjies2 = [[Inoka Ranaweera]] 3/18 (4 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met drie lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-sri-lanka-women-1st-match-group-1-1338040/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Kim Cotton ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en Anna Harris ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Chamari Athapaththu]] (SL) | rondte = Eerste rondte | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Februarie 2023 | tyd = 15:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Crv-PK}} | telling1 = 149/4 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-IN}} | telling2 = 151/3 (19 boulbeurte) | lopies1 = [[Bismah Maroof]] 68* (55) | paaltjies1 = [[Radha Yadav]] 2/21 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Jemimah Rodrigues]] 53* (38) | paaltjies2 = [[Nashra Sandhu]] 2/15 (4 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/india-women-vs-pakistan-women-4th-match-group-2-1338043/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Lauren Agenbag ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en Jacqueline Williams ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) | speler van die wedstryd = [[Jemimah Rodrigues]] (Ind) | rondte = Eerste rondte | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Februarie 2023 | tyd = 19:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-BD}} | telling1 = 126/8 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-LK}} | telling2 = 129/3 (18.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Sobhana Mostary]] 29 (32) | paaltjies1 = [[Oshadi Ranasinghe]] 3/23 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Harshitha Samarawickrama]] 69* (50) | paaltjies2 = [[Marufa Akter]] 3/23 (4 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/bangladesh-women-vs-sri-lanka-women-5th-match-group-1-1338044/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Anna Harris en Sue Redfern ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Harshitha Samarawickrama]] (SL) | rondte = Eerste rondte | loot = Bangladesj het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Februarie 2023 | tyd = 15:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Crv-WI}} | telling1 = 118/6 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-IN}} | telling2 = 119/4 (18.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Stafanie Taylor]] 42 (40) | paaltjies1 = [[Deepti Sharma]] 3/15 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Richa Ghosh]] 44* (32) | paaltjies2 = [[Karishma Ramharack]] 2/14 (4 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/india-women-vs-west-indies-women-9th-match-group-2-1338048/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Nimali Perera ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) en Eloise Sheridan ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Deepti Sharma]] (Ind) | rondte = Eerste rondte | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Februarie 2023 | tyd = 19:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-PK}} | telling1 = 165/5 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-IE}} | telling2 = 95 (16.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Muneeba Ali]] 102 (68) | paaltjies1 = [[Arlene Kelly]] 2/27 (3 boulbeurte) | lopies2 = [[Orla Prendergast]] 31 (21) | paaltjies2 = [[Nashra Sandhu]] 4/18 (4 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met 70 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/ireland-women-vs-pakistan-women-10th-match-group-2-1338049/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Narayanan Janani ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) en Claire Polosak ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Muneeba Ali]] (Pak) | rondte = Eerste rondte | loot = Ierland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Februarie 2023 | tyd = 15:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Crv-NZ}} | telling1 = 189/3 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-BD}} | telling2 = 118/8 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Suzie Bates]] 81* (61) | paaltjies1 = [[Fahima Khatun]] 2/36 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Shorna Akter]] 31 (22) | paaltjies2 = [[Eden Carson]] 3/18 (4 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met 71 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/bangladesh-women-vs-new-zealand-women-12th-match-group-1-1338051/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Lauren Agenbag ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en Narayanan Janani ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) | speler van die wedstryd = [[Suzie Bates]] (NZ) | rondte = Eerste rondte | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Februarie 2023 | tyd = 19:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-IE}} | telling1 = 137/9 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-WI}} | telling2 = 140/4 (19.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Orla Prendergast]] 61 (47) | paaltjies1 = [[Shamilia Connell]] 3/24 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Hayley Matthews]] 66* (53) | paaltjies2 = [[Leah Paul]] 1/26 (4 boulbeurte) | uitslag = Wes-Indië wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/ireland-women-vs-west-indies-women-13th-match-group-2-1338052/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Vrinda Rathi ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) en Eloise Sheridan ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Hayley Matthews]] (WI) | rondte = Eerste rondte | loot = Ierland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 21 Februarie 2023 | tyd = 15:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Crv-EN}} | telling1 = 213/5 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-PK}} | telling2 = 99/9 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Natalie Sciver-Brunt]] 81* (40) | paaltjies1 = [[Fatima Sana]] 2/44 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Tuba Hassan]] 28 (20) | paaltjies2 = [[Katherine Sciver-Brunt]] 2/14 (4 boulbeurte) | uitslag = Engeland wen met 114 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/england-women-vs-pakistan-women-19th-match-group-2-1338058/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Lauren Agenbag ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en Vrinda Rathi ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) | speler van die wedstryd = [[Natalie Sciver-Brunt]] (Eng) | rondte = Eerste rondte | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 21 Februarie 2023 | tyd = 19:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-BD}} | telling1 = 113/6 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-ZA}} | telling2 = 117/0 (17.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Nigar Sultana]] 30 (34) | paaltjies1 = [[Marizanne Kapp]] 2/17 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Laura Wolvaardt]] 66* (56) | paaltjies2 = [[Marufa Akter]] 0/19 (4 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met tien paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-bangladesh-women-20th-match-group-1-1338059/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Sue Redfern ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) en Eloise Sheridan ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Laura Wolvaardt]] (RSA) | rondte = Eerste rondte | loot = Bangladesj het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Februarie 2023 | tyd = 15:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Crv-AU}} | telling1 = 172/4 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-IN}} | telling2 = 167/8 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Beth Mooney]] 54 (37) | paaltjies1 = [[Shikha Pandey]] 2/32 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Harmanpreet Kaur]] 52 (34) | paaltjies2 = [[Darcie Brown]] 2/18 (4 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met vyf lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/australia-women-vs-india-women-1st-semi-final-1338060/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Kim Cotton ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en Nimali Perera ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) | speler van die wedstryd = [[Ashleigh Gardner]] (Aus) | rondte = Halfeindrondte | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 Februarie 2023 | tyd = 15:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Crv-ZA}} | telling1 = 164/4 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-EN}} | telling2 = 158/8 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Tazmin Brits]] 68 (55) | paaltjies1 = [[Sophie Ecclestone]] 3/22 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Natalie Sciver-Brunt]] 40 (34) | paaltjies2 = [[Ayabonga Khaka]] 4/29 (4 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met ses lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-england-women-2nd-semi-final-1338061/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Claire Polosak ([[Krieket Australië|Aus]]) en Jacqueline Williams ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) | speler van die wedstryd = [[Tazmin Brits]] (RSA) | rondte = Halfeindrondte | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 Februarie 2023 | tyd = 15:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Crv-AU}} | telling1 = 156/6 (20 boulbeurte) | span2 = {{Crv-ZA}} | telling2 = 137/6 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Beth Mooney]] 74* (53) | paaltjies1 = [[Shabnim Ismail]] 2/26 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Laura Wolvaardt]] 61 (48) | paaltjies2 = [[Ashleigh Gardner]] 1/20 (4 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 19 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/full-scorecard Telkaart] | plek = Nuweland, [[Kaapstad]] | skeidsregters = Kim Cotton ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en Jacqueline Williams ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) | speler van die wedstryd = [[Beth Mooney]] (Aus) | rondte = Eindstryd | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} == Fotogalery == <gallery mode="packed"> Lêer:Newlands2.jpg|Nuweland met [[Duiwelspiek]] wat in die agtergrond uittroon Lêer:Newlands.jpg|'n Groen Nuweland-krieketveld in Januarie 2005 Lêer:Scoreboard Newlands WP v EP Feb 1972.jpg|Nuweland se reuse telbord: W.P. teen O.P. in Februarie 1972 Lêer:Victory Australia.jpg|Derde toets tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Proteas|Suid-Afrika]] op 5 Maart 2014: Ryan Harris boul [[Morné Morkel]] uit en beklink sodoende dié wedstryd en die toetsreeks vir Australië </gallery> == Sien ook == * [[Lys van stadions in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Newlands Cricket Ground|Nuweland-krieketveld}} * {{en}} [https://wpcricket.co.za/newlands-cricket-ground/ Amptelike webwerf] * {{en}} [https://newlandscricketground.com/ Inligting oor Nuweland-krieketveld] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/southafrica/content/ground/59068.html Nuweland-krieketveld op ESPNcricinfo] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Krieketstadions in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketwêreldbekerstadions]] [[Kategorie:Sport in Kaapstad]] [[Kategorie:T20I-wêreldbekerstadions]] [[Kategorie:T20I-vrouewêreldbekerstadions]] 3bc9b4fyoyevh4bput5gfkioquip40b 0 84103 2978578 2855908 2026-10-13T14:44:13Z JMK 649 +prent 2978578 wikitext text/x-wiki {{Devoon}} [[Lêer:Devonianscene, reconstruction.jpg|duimnael|290px|regs|'n Voorstelling van vroeë Devoonse landflora^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronillustrasie, sien lêerinligting}}}]] Die '''Devoon''' is ’n [[geologie]]se [[periode (geologie)|periode]] van die [[Paleosoïkum|Paleosoïese Era]] wat strek van die einde van die [[Siluur]] sowat 419,2&nbsp;miljoen jaar gelede tot die begin van die [[Karboon]] sowat 358,9&nbsp;miljoen jaar gelede. Dit is genoem na [[Devon]], [[Engeland]], waar rotse uit dié periode die eerste keer bestudeer is. Dit is ook ’n [[Sisteem (stratigrafie)|chronostratigrafiese sisteem]] van die Paleosoïese [[erateem]]. In die Devoon het die lewe op land vir die eerste keer ’n noemenswaardige diversifikasie beleef. Vaatryke plante wat spore vrystel, het oor die droë land begin versprei en uitgebreide woude gevorm wat die [[kontinent]]e bedek het. Teen die middel van die Devoon het verskeie groepe [[plant]]e blare en wortels ontwikkel en teen die einde van die periode het die eerste saaddraende plante hul verskyning gemaak. [[Vis]]se het ook in ’n groot mate gediversifiseer, in so ’n mate dat die Devoon dikwels die "era van die vis" genoem word. Die voorouers van alle vierpotige [[gewerweldes]] het aangepas om op land te loop; hul sterk bors- en bekkenvinne het geleidelik in pote ontwikkel.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/8443879.stm] Fossil tracks record 'oldest land-walkers' - BBC News</ref> In die oseane het primitiewe haaie toegeneem. Die eerste [[weekdier]]e met skulpe het verskyn. Die [[Laat-Devoon-uitwissing]] het die seelewe grootliks beïnvloed en verskeie spesies is heeltemal uitgewis. Die [[paleogeografie]] is oorheers deur die superkontinent [[Gondwana]] in die suide, die kontinent [[Siberië (kontinent)|Siberië]] in die noorde en die vroeë vorming van die klein kontinent [[Euramerika]] tussen-in. == Visse == Gedurende die Devoon het 'n groep visse, die ''Choanichityes'', staande poele [[varswater]] bewoon. Hierdie visse het behalwe kiewe ook nog [[longe]] gehad om vir die periodieke gebrek aan [[suurstof]] in die water te vergoed. Hulle kon dus suurstof uit die lug kry deur na die oppervlakte te kom. Hierdie groep visse het aan die landwerweldiere oorsprong gegee, maar vier geslagte het bly voortbestaan. Die selekantide (''[[Latimeria chalumnae]]'') is seker die beroemdste lewende fossiel. Die eerste voorbeeld van hierdie vis is in [[1938]] naby die mond van die [[Chalumnarivier]] by [[Oos-Londen]] gevang. Mev. [[Marjorie Courtenay-Latimer]] van die Oos-Londense Museum, na wie die vis genoem is, het die beroemde viskundige prof. [[James Leonard Brierley Smith|J.L.B. Smith]] daarvan in kennis gestel. Prof. Smith het besef dat die vis ver van sy tuiste gevang is, en het van die seestrome afgelei dat sy eintlike tuiste die [[Mosambiekkanaal]] moet wees. ==Tetrapoda== Verwantes van ''Latimeria'' het in hierdie tyd ook begin om hulle op die land te begeef. Die vroegste [[Tetrapoda]] soos ''[[Tutusius umlambo]]'' en ''[[Umzantsia amazana]]'' is ook in Suid-Afrika naby [[Grahamstown]] in die Oos-Kaap gevind, wat in die Devoon naby die Suidpoolgebied op 70° Suiderbreedte geleë sal hê.<ref>{{cite web|url=https://blog.everythingdinosaur.com/blog/_archives/2018/06/08/south-african-fossils-re-write-history-of-life-on-land.html|publisher=Eveything dinosaur|title=South African Fossils Re-write History of Life on Land}}</ref> ==Die einde== Aan die einde van die Devoon, rondom 374,5 miljoen jaar geleë, het die Laat-Devoon-massa-uitwissing plaasgevind. Dit is een van die 'Groot Vyf'-massa-uitwissings in Aardgeskiedenis. Die ernstige verlies aan biodiversiteit wat tydens die krisis plaasgevind het, was wêreldwyd. Dit het beide mariene en terrestriële ekosisteme en diere- en plantgemeenskappe getref. Voorgestelde oorsake van dié massa-uitsterwing sluit seeanoksie en globale verkoeling in en dit is moontlik dat die erns van die massa-uitwissing te wyte was aan beide prosesse wat saamwerk. Die meganismes wat tot die fenomeen gelei het is nog onder debat: oseaniese anoksie is moontlik veroorsaak deur eutrofikasie en anoksie op die land deur 'n atmosferiese suurstofminimum gedurende die Laat-Devoon.<ref name="Ghee"/> Minstens 70% van alle spesies het in die uitwissing omgekom, en sommige skattings dui daarop dat die spesiedood dalk so hoog as 82% was. Die omvang van riwwe het met 'n faktor van 5000 gekrimp van die Frasniese stadium tot die Famennium. Die dominante rifbouers van die Devoon, die stromatoporoïede sponse en die tabelvormige korale, het nooit herstel van die diversiteitsverliese wat hulle in hierdie massa-uitsterwing gely het nie.<ref name="Ghee">{{cite book|authors=McGhee, G.R. |year=2012|title= Extinction: Late Devonian Mass Extinction. In eLS|doi=10.1002/9780470015902.a0001653.pub3}}</ref> == Bronne == *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is gedeeltelik vertaal uit die [[:en:Devonian|Engelse Wikipedia]] * KENNIS, 1980, {{ISBN|0798108231}}, volume 1, bl. 122 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.devoniantimes.org/index.html The Devonian Times] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/devonian/devlife.html UC Berkeley-webtuiste oor die Devoon.] * [http://www.geo-lieven.com/erdzeitalter/devon/devon.htm Voorbeelde van Devoon-fossiele] * {{Commons-kategorie inlyn|Devonian}} * {{Wikt-inlyn|Devoon}} {{Fanerosoïese_Eon}} {{Normdata}} [[Kategorie:Devoon| ]] [[Kategorie:Paleosoïkum]] [[Kategorie:Periodes]] cmh9ds8295eciho0djpe1yda3h68f1g 2978579 2978578 2026-10-13T14:49:15Z JMK 649 /* Tetrapoda */ teksdetails 2978579 wikitext text/x-wiki {{Devoon}} [[Lêer:Devonianscene, reconstruction.jpg|duimnael|290px|regs|'n Voorstelling van vroeë Devoonse landflora^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronillustrasie, sien lêerinligting}}}]] Die '''Devoon''' is ’n [[geologie]]se [[periode (geologie)|periode]] van die [[Paleosoïkum|Paleosoïese Era]] wat strek van die einde van die [[Siluur]] sowat 419,2&nbsp;miljoen jaar gelede tot die begin van die [[Karboon]] sowat 358,9&nbsp;miljoen jaar gelede. Dit is genoem na [[Devon]], [[Engeland]], waar rotse uit dié periode die eerste keer bestudeer is. Dit is ook ’n [[Sisteem (stratigrafie)|chronostratigrafiese sisteem]] van die Paleosoïese [[erateem]]. In die Devoon het die lewe op land vir die eerste keer ’n noemenswaardige diversifikasie beleef. Vaatryke plante wat spore vrystel, het oor die droë land begin versprei en uitgebreide woude gevorm wat die [[kontinent]]e bedek het. Teen die middel van die Devoon het verskeie groepe [[plant]]e blare en wortels ontwikkel en teen die einde van die periode het die eerste saaddraende plante hul verskyning gemaak. [[Vis]]se het ook in ’n groot mate gediversifiseer, in so ’n mate dat die Devoon dikwels die "era van die vis" genoem word. Die voorouers van alle vierpotige [[gewerweldes]] het aangepas om op land te loop; hul sterk bors- en bekkenvinne het geleidelik in pote ontwikkel.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/8443879.stm] Fossil tracks record 'oldest land-walkers' - BBC News</ref> In die oseane het primitiewe haaie toegeneem. Die eerste [[weekdier]]e met skulpe het verskyn. Die [[Laat-Devoon-uitwissing]] het die seelewe grootliks beïnvloed en verskeie spesies is heeltemal uitgewis. Die [[paleogeografie]] is oorheers deur die superkontinent [[Gondwana]] in die suide, die kontinent [[Siberië (kontinent)|Siberië]] in die noorde en die vroeë vorming van die klein kontinent [[Euramerika]] tussen-in. == Visse == Gedurende die Devoon het 'n groep visse, die ''Choanichityes'', staande poele [[varswater]] bewoon. Hierdie visse het behalwe kiewe ook nog [[longe]] gehad om vir die periodieke gebrek aan [[suurstof]] in die water te vergoed. Hulle kon dus suurstof uit die lug kry deur na die oppervlakte te kom. Hierdie groep visse het aan die landwerweldiere oorsprong gegee, maar vier geslagte het bly voortbestaan. Die selekantide (''[[Latimeria chalumnae]]'') is seker die beroemdste lewende fossiel. Die eerste voorbeeld van hierdie vis is in [[1938]] naby die mond van die [[Chalumnarivier]] by [[Oos-Londen]] gevang. Mev. [[Marjorie Courtenay-Latimer]] van die Oos-Londense Museum, na wie die vis genoem is, het die beroemde viskundige prof. [[James Leonard Brierley Smith|J.L.B. Smith]] daarvan in kennis gestel. Prof. Smith het besef dat die vis ver van sy tuiste gevang is, en het van die seestrome afgelei dat sy eintlike tuiste die [[Mosambiekkanaal]] moet wees. ==Tetrapoda== Verwantes van ''Latimeria'' het in hierdie tyd ook begin om hulle op die land te begeef. Fossiele van die vroegste [[Tetrapoda]] soos ''[[Tutusius umlambo]]'' en ''[[Umzantsia amazana]]'' is naby [[Grahamstad]] in die [[Oos-Kaap]] gevind, 'n ligging wat tydens die Devoon naby die Suidpoolgebied op 70° Suiderbreedte geleë was.<ref>{{cite web|url=https://blog.everythingdinosaur.com/blog/_archives/2018/06/08/south-african-fossils-re-write-history-of-life-on-land.html|publisher=Eveything dinosaur|title=South African Fossils Re-write History of Life on Land}}</ref> ==Die einde== Aan die einde van die Devoon, rondom 374,5 miljoen jaar geleë, het die Laat-Devoon-massa-uitwissing plaasgevind. Dit is een van die 'Groot Vyf'-massa-uitwissings in Aardgeskiedenis. Die ernstige verlies aan biodiversiteit wat tydens die krisis plaasgevind het, was wêreldwyd. Dit het beide mariene en terrestriële ekosisteme en diere- en plantgemeenskappe getref. Voorgestelde oorsake van dié massa-uitsterwing sluit seeanoksie en globale verkoeling in en dit is moontlik dat die erns van die massa-uitwissing te wyte was aan beide prosesse wat saamwerk. Die meganismes wat tot die fenomeen gelei het is nog onder debat: oseaniese anoksie is moontlik veroorsaak deur eutrofikasie en anoksie op die land deur 'n atmosferiese suurstofminimum gedurende die Laat-Devoon.<ref name="Ghee"/> Minstens 70% van alle spesies het in die uitwissing omgekom, en sommige skattings dui daarop dat die spesiedood dalk so hoog as 82% was. Die omvang van riwwe het met 'n faktor van 5000 gekrimp van die Frasniese stadium tot die Famennium. Die dominante rifbouers van die Devoon, die stromatoporoïede sponse en die tabelvormige korale, het nooit herstel van die diversiteitsverliese wat hulle in hierdie massa-uitsterwing gely het nie.<ref name="Ghee">{{cite book|authors=McGhee, G.R. |year=2012|title= Extinction: Late Devonian Mass Extinction. In eLS|doi=10.1002/9780470015902.a0001653.pub3}}</ref> == Bronne == *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is gedeeltelik vertaal uit die [[:en:Devonian|Engelse Wikipedia]] * KENNIS, 1980, {{ISBN|0798108231}}, volume 1, bl. 122 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.devoniantimes.org/index.html The Devonian Times] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/devonian/devlife.html UC Berkeley-webtuiste oor die Devoon.] * [http://www.geo-lieven.com/erdzeitalter/devon/devon.htm Voorbeelde van Devoon-fossiele] * {{Commons-kategorie inlyn|Devonian}} * {{Wikt-inlyn|Devoon}} {{Fanerosoïese_Eon}} {{Normdata}} [[Kategorie:Devoon| ]] [[Kategorie:Paleosoïkum]] [[Kategorie:Periodes]] hqek8o90aiypze2zuoegnwubgv3f7ui 0 86003 2978775 2966794 2026-10-14T03:14:17Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978775 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Qantas | image = [[Lêer:Qantas A380-800 VH-OQD SIN 2011-2-5.png|duimnael|senter|280px|'n Qantas A380-800]] | image_size = 280 | IATA = QF | ICAO = QFA | callsign = QANTAS | founded = {{Begin datum en ouderdom|df=yes|1920|11|16}} <br />Winton, [[Queensland]], [[Australië]] | commenced = | bases = | hubs = [[Sydney-lughawe]]<br />[[Melbourne-lughawe]]<br />[[Brisbane-lughawe]] | secondary_hubs = [[Adelaide-lughawe]]<br />[[Perth-lughawe]] | focus_cities = {{unbulleted list|Cairns Internasionale Lughawe|Darwin Internasionale Lughawe|[[Singapoer Changi Lughawe]]<ref>{{cite press release|title=QANTAS inks Strategic Marketing Partnership with Singapore Tourism Board and Changi Airport Group|url=https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/qantas-inks-strategic-marketing-partnership-with-singapore-tourism-board-and-changi-airport-group/|website=Qantas News Room|access-date=8 May 2018|archive-date=28 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728103513/https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/qantas-inks-strategic-marketing-partnership-with-singapore-tourism-board-and-changi-airport-group/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Qantas Group: Singapore is our largest hub outside of Australia – Blue Swan Daily|url=https://blueswandaily.com/qantas-group-singapore-is-our-largest-hub-outside-of-australia/|website=blueswandaily.com|date=14 March 2018|access-date=8 May 2018|archive-date=8 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508121822/https://blueswandaily.com/qantas-group-singapore-is-our-largest-hub-outside-of-australia/|url-status=live}}</ref>}} | frequent_flyer = Qantas Frequent Flyer | alliance = Oneworld | subsidiaries = {{unbulleted list|QantasLink|[[Jetstar]]|Qantas Freight|Qantas Holidays|Express Ground Handling|Qantas Ground Services}} | traded_as = S&P/ASX 200 | fleet_size = 126 | destinations = 85<ref>http://qantas2015.reportonline.com.au/system/files_force/downloads/full_qantas_annual_report_2015-1.pdf?download=2{{Dooie skakel|date=October 2017}}</ref> | parent = | headquarters = Mascot, [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Australië]].<ref name="HQ" /> | key_people = Richard Goyder<ref name="leadership">{{cite web |title=Our leadership |website=Qantas Group |url=https://www.qantas.com/au/en/qantas-group/acting-responsibly/our-leadership.html |access-date=24 April 2019 |archive-date=24 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424071341/https://www.qantas.com/au/en/qantas-group/acting-responsibly/our-leadership.html |url-status=live }}</ref> <small>(Voorsitter)</small><br />Alan Joyce<ref name="leadership" /> <small>(HUB)</small> | revenue = {{increase}} A$17,96&nbsp;miljard (2019)<ref name="QGR2019">{{cite web|title=Qantas Annual Report 2019|publisher=Qantas Airways Ltd|url=https://investor.qantas.com/FormBuilder/_Resource/_module/doLLG5ufYkCyEPjF1tpgyw/file/annual-reports/2019-Annual-Report-ASX.pdf|access-date=13 Desember 2019|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127162408/https://investor.qantas.com/FormBuilder/_Resource/_module/doLLG5ufYkCyEPjF1tpgyw/file/annual-reports/2019-Annual-Report-ASX.pdf|url-status=live}}</ref> | operating_income = {{decrease}} A$1,64&nbsp;miljard (2019) | assets = {{increase}} A$19,3&nbsp;miljard (2019) | equity = {{increase}} A$3,43&nbsp;miljard (2019) | num_employees = {{decrease}} 30 179 (2019)<ref name="QGDB2019">{{cite web|title=Qantas Group Data Book 2019|url=https://investor.qantas.com/FormBuilder/_Resource/_module/doLLG5ufYkCyEPjF1tpgyw/file/data-book/2019qantasdatabook.pdf|access-date=20 Maart 2020|archive-date=19 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319161550/https://investor.qantas.com/FormBuilder/_Resource/_module/doLLG5ufYkCyEPjF1tpgyw/file/data-book/2019qantasdatabook.pdf|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|qantas.com}} }} '''Qantas''' ({{IPAc-en|ˈ|k|w|ɒ|n|t|ə|s}} KWON-təs) ([[IATA]]: '''QF''', [[ICAO]]: '''QFA''') is die vlagdraer en nasionale [[lugredery]] van [[Australië]] en sy grootste redery volgens vlootgrootte, internasionale vlugte en bestemmings na gevlieg.<ref>{{cite news|title=Qantas reports record annual loss|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-28948855|access-date=21 February 2015|work=BBC News|date=28 August 2014|archive-date=23 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223020316/http://www.bbc.co.uk/news/business-28948855|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Butler|first=Ben|date=2020-03-17|title=Airlines in crisis: Virgin and Qantas under pressure as government hints at support package|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/17/airlines-in-crisis-virgin-and-qantas-under-pressure-as-government-hints-at-support-package|access-date=2020-05-03|issn=0261-3077|archive-date=3 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603015833/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/17/airlines-in-crisis-virgin-and-qantas-under-pressure-as-government-hints-at-support-package|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Topham |first=Gwyn |title=Airline industry faces grim year as Gulf carriers take over the world |url=http://www.guardian.co.uk/business/2012/jun/17/airline-industry-streamline-euro-crisis-fuel-costs |access-date=19 Februarie 2013 |newspaper=The Observer |date=17 Junie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708215732/http://www.guardian.co.uk/business/2012/jun/17/airline-industry-streamline-euro-crisis-fuel-costs |archive-date=8 Julie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die naam was oorspronklik "QANTAS", 'n akroniem vir "'''Queensland and Northern Territory Aerial Services'''". Dit dra die bynaam "The Flying Kangaroo" en is die derde oudste in die wêreld wat nog in bedryf is.<ref>{{en}} {{cite news|title= Qantas frequent flyers get microchip cards, heralding new era in faster travel|publisher= The Independent|date= 13 November 2009|url= http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/qantas-frequent-flyers-get-microchip-cards-heralding-new-era-in-faster-travel-1820337.html|access-date= 28 Maart 2014|archive-date= 1 Februarie 2013|archive-url= https://www.webcitation.org/6E6is7yjQ?url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/qantas-frequent-flyers-get-microchip-cards-heralding-new-era-in-faster-travel-1820337.html|url-status= dead}}</ref><ref name="Qantas microchip card">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/qantas-frequent-flyers-get-microchip-cards-heralding-new-era-in-faster-travel-1820337.html|title=Qantas frequent flyers get microchip cards, heralding new era in faster travel|date=13 November 2009|archive-url=https://archive.today/20120804024505/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/qantas-frequent-flyers-get-microchip-cards-heralding-new-era-in-faster-travel-1820337.html|archive-date=4 August 2012|url-status=dead|newspaper=The Independent}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/oldest-airlines-in-the-world-that-are-still-operating.html|title=Oldest Airlines in the World That Are Still Operating|website=World Atlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406075028/https://www.worldatlas.com/articles/oldest-airlines-in-the-world-that-are-still-operating.html|archive-date=6 April 2019|access-date=24 November 2018|url-status=live}}</ref> Dit is in November [[1920]] gestig en het in Mei 1935 met internasionale passasiersvlugte begin. Qantas is 'n stigterslid van die Oneworld-lugrederyalliansie.<ref name="founder">{{Cite press release|title=Five leading airlines to launch Oneworld global alliance|url=http://www.oneworld.com/ow/news/details?objectID=1271|access-date=5 Augustus 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715002430/http://www.oneworld.com/ow/news/details?objectID=1271|archivedate=15 Julie 2011}}</ref> Die lugredery se hoofkantoor is in die Qantassentrum in die [[voorstad]] Mascot van [[Sydney]], aangrensend aan sy [[Spil (lughawe)|hoofspil]] by die [[Sydney-lughawe]]. Teen Maart 2014 het Qantas 'n 65%-aandeel van die Australiese binnelandse mark gehad en 18,7% van alle passasiers van en na Australië vervoer.<ref>{{cite web |url=http://www.airreview.com/Qantas/index.htm |title=Qantas Overview |publisher=Airreview.com |access-date=17 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819231942/http://www.airreview.com/Qantas/index.htm |archive-date=19 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/business/aviation/qantas-internationals-market-share-slips-as-capacity-growth-slows/story-e6frg95x-1227258403192|title=Qantas International's market share slips as capacity growth slows|newspaper=The Australian|access-date=17 June 2015}}</ref><ref>[http://www.businessinsider.com.au/in-detail-heres-why-alan-joyce-says-qantas-must-defend-its-65-market-share-2014-3 In Detail, Here's why Alan Joyce says Qantas must defend its 65% marketshare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522045750/http://www.businessinsider.com.au/in-detail-heres-why-alan-joyce-says-qantas-must-defend-its-65-market-share-2014-3}} ''Business Insider'' 5 Maart 2014.</ref> Verskeie filiaallugrederye werk na streeksentrums en op sommige hoofroetes binne Australië onder die QantasLink-vaandel. Qantas besit ook [[Jetstar]], 'n [[Laekosteredery|laekostelugredery]] wat beide internasionale dienste vanaf Australië en binnelandse dienste binne Australië en [[Nieu-Seeland]] bedryf; en hou belange in 'n aantal ander Jetstar-handelsmerk-lugrederye. == Geskiedenis == [[Lêer:Qantas First Office Longreach Queensland 1921slnsw a1178007u.jpg|duimnael|Die oorspronklike QANTAS-kantoor in Longreach, Queensland (1921) <ref>Series 02: Sir Hudson Fysh pictorial collection Volume 6: QANTAS photographic record, 1920–1930, State Library of New South Wales [http://archival.sl.nsw.gov.au/Details/archive/110337581 PX*D 294 / vol. 6, No.3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616095305/http://archival.sl.nsw.gov.au/Details/archive/110337581}}</ref>]] [[Lêer:Flying boats at Rose Bay.jpg|duimnael|Qantas Empire Airways Short Empire- vlieënde bote by Rosebaai in die Sydney-hawe (1939)]] Qantas is op 16 November 1920 in Winton, Queensland gestig deur Hudson Fysh, Paul McGinness en Fergus McMaster as '''Queensland and Northern Territory Aerial Services''' Limited.<ref>{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details2|title=Small Beginnings|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009061143/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details2|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.qantas.com/travel/airlines/history-founders/global/en|title=The Men Who Established Qantas|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627062239/https://www.qantas.com/travel/airlines/history-founders/global/en|archive-date=27 June 2018|access-date=16 May 2018}}</ref> Die lugredery se eerste vliegtuig was 'n [[Avro 504|Avro 504K]]. Dit het sy hoofkwartier na Longreach, Queensland in 1921 en [[Brisbane]], Queensland in 1930 verskuif.<ref>{{Cite web|url=https://www.qantas.com/au/en/about-us/our-company/our-history.html|title=Our history|website=www.qantas.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127094352/https://www.qantas.com/au/en/about-us/our-company/our-history.html|archive-date=27 January 2021|access-date=26 January 2021}}</ref> In 1934 het QANTAS en Brittanje se [[Imperial Airways]] ('n voorloper van [[British Airways]]) 'n nuwe maatskappy gestig, '''Qantas Empire Airways Limited''' (QEA).<ref>{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details7|title=The Move to Brisbane|website=Our Company|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009060646/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details7|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref> Die nuwe lugredery het in Desember 1934 met bedrywighede begin en tussen Brisbane en [[Darwin]] gevlieg. QEA het vanaf Mei 1935 internasionaal gevlieg, toe die diens vanaf Darwin na Singapoer uitgebrei is (Imperial Airways het die res van die diens na Londen bedryf).<ref name="VenturingOverseas">{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details8|title=Venturing Overseas|website=Our Company|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009060355/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details8|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref> Toe die Tweede Wêreldoorlog begin het, het vyandelike optrede en ongelukke die helfte van die vloot van tien vernietig, en die meeste van die vloot is deur die Australiese regering vir oorlogsdiens opgeroep.<ref>{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details10|title=The World at War|website=Our Company|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009060532/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details10|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref> Vliegbootdienste is in 1943 hervat, met vlugte tussen die [[Swanrivier]] by Crawley in [[Perth]], Wes-Australië en Koggala-meer in Ceylon (hedendaagse [[Sri Lanka]]). Dit het aan die British Overseas Airways Corporation (BOAC, die opvolger van Imperial Airways) se diens na Londen geskakel.<ref>{{Cite web|url=http://www.ahc.gov.au/publications/national-stories/transport/chapter8.html|title=The Rise of Civil Aviation to 1970|website=National Stories|publisher=Australian Heritage Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20061206065231/http://www.ahc.gov.au/publications/national-stories/transport/chapter8.html|archive-date=6 December 2006|access-date=7 January 2007}}</ref><ref name="Thiedeman">{{Cite web|url=http://sundaytimes.lk/000227/plus6.html|title=Koggala, Catalinas, and the double sunrise|last=Roger Thiedeman|date=27 February 2007|website=The Sunday Times|location=Colombo, Sri Lanka|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410000329/http://www.sundaytimes.lk/000227/plus6.html|archive-date=10 April 2009|access-date=15 February 2009}}</ref> Qantas se kangaroo-logo is vir die eerste keer gebruik op die "Kangaroo-roete", wat in 1944 begin is, van Sydney na [[Karatsji]], waar BOAC-spanne vir die res van die reis na die VK oorgeneem het.<ref name="Thiedeman" /><ref>{{Cite web|url=http://www.petan.net/aviation/AirRoute/aust_asia_europe.htm|title=Australia/Asia/Europe during World War II|website=Air Routes|publisher=Petan.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107090023/http://www.petan.net/aviation/AirRoute/aust_asia_europe.htm|archive-date=7 January 2009|access-date=15 February 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1950/1950%20-%201946.html|title=Indian Ocean – New Guinea – Kangaroo Service – 1950–1946|website=Archive|publisher=Flight Global website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314054323/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1950/1950%20-%201946.html|archive-date=14 March 2012|access-date=15 February 2009}}</ref> In 1947 is QEA genasionaliseer deur die Australiese Arbeidersregering onder Eerste Minister Ben Chifley. QANTAS Beperk is toe gelikwideer. Na nasionalisering is Qantas se oorblywende binnelandse netwerk, in Queensland, oorgedra naTrans-Australia Airlines wat ook in nasionale besit is, wat Qantas met 'n suiwer internasionale netwerk gelaat het. Kort na nasionalisering het QEA sy eerste dienste buite die [[Britse Ryk]], na [[Tokio]], begin.<ref name="postwar">{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details12|title=Post War Expansion|website=Our Company|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009061308/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details12|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref> Dienste na Hongkong het ongeveer dieselfde tyd begin. In 1957 is 'n hoofkantoor, Qantas House, in Sydney geopen.<ref>Easdown, Geoff.</ref> === Stralertydperk === In Junie 1959 het Qantas die stralertydperk betree toe die eerste [[Boeing 707]] afgelewer is.<ref name="BG772">{{Cite book|last=Wilson|first=Stewart|title=Boeing 707 Douglas DC-8 & Vickers VC10|url=https://archive.org/details/boeing707douglas0000wils|publisher=Aerospace Publications|year=1998|location=ACT, Australia|page=185|isbn=1-875671-36-6}}</ref> Op 14 September 1992 het Qantas met die nasionale lugredery Australian Airlines (hernoem na Trans-Australia Airlines in 1986) saamgesmelt.<ref>{{cite magazine|title=World airline directory – Qantas Airways|magazine=[[Flight International]]|issn=0015-3710|volume=143|number=4362|date=30 March 1993|page=117|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1993/1993%20-%200640.html|archive-url=https://www.webcitation.org/6BfIrKXrp?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1993/1993%20-%200640.html|archive-date=25 October 2012}}</ref> Die lugredery is die volgende jaar na Qantas hernoem. Qantas is geleidelik geprivatiseer tussen 1993 en 1997.<ref>The Hon R. Willis, Answer to a Question without Notice, House of Representatives Debates, 13 May 1993, p.775.</ref><ref>Commonwealth of Australia Budget Statements 1996–97, Budget Paper no. 3, p. 3-191.</ref><ref>Ian Thomas, '"Luck" played a key part in float success', Australian Financial Review, 31 July 1995.</ref> Ingevolge wetgewing wat aanvaar is om die privatisering toe te laat, moet Qantas ten minste 51% deur Australiese aandeelhouers besit word.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbs.com.au/news/qantas-to-remain-australian-owned|title=Qantas to remain Australian-owned|date=18 July 2014|website=SBS News|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112030634/https://www.sbs.com.au/news/qantas-to-remain-australian-owned|archive-date=12 November 2021|access-date=12 November 2021|quote=The revamped Qantas Sale Act insists 51 per cent of the airline remains in Australian hands.}}</ref> === Oneworld en Jetstar === In 1998 het Qantas die Oneworld-alliansie saam met [[American Airlines]], [[British Airways]], Canadian Airlines en [[Cathay Pacific]] gestig,<ref>{{Cite web|url=http://www.oneworld.com/ow/news/details?objectID=1273|title=Oneworld: The alliance to serve the world takes off on February&nbsp;1|date=25 January 1999|publisher=Oneworld|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831041218/http://www.oneworld.com/ow/news/details?objectID=1273|archive-date=31 August 2007|access-date=15 May 2007}}</ref> met ander lugrederye wat daarna aangesluit het. Met die toetrede van die nuwe [[laekosteredery]] Virgin Blue (nou Virgin Australia) tot die binnelandse mark in 2000,<ref>{{Cite web|url=http://www.boeing.com/news/releases/2001/q4/nr_011029a.html|title=Boeing Welcomes Qantas Decision on 737–800 Purchase|date=29 October 2001|publisher=Boeing|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612235639/http://www.boeing.com/news/releases/2001/q4/nr_011029a.html|archive-date=12 June 2007|access-date=15 May 2007}}</ref> het Qantas se markaandeel gedaal. Qantas het die laekosteredery Jetstar in 2001 geskep om met Virgin mee te ding. Die hoof binnelandse mededinger vir Qantas, Ansett Australia, het op 14 September 2001 in duie gestort.<ref>{{Cite web|url=http://www.australianpolitics.com/news/2001/01-09-14.shtml|title=Ansett Airlines Shut Down; NZ Prime Minister Blockaded in Melbourne; Howard Returns to Parochial Political Realities|date=14 September 2001|publisher=australianpolitics.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070210122552/http://www.australianpolitics.com/news/2001/01-09-14.shtml|archive-date=10 February 2007|access-date=15 May 2007}}</ref> Markaandeel vir Qantas het onmiddellik tot 90% geklim, maar mededinging met Virgin het toegeneem namate dit uitgebrei het; die markaandeel van die Qantas-groep het uiteindelik op 'n relatief stabiele posisie van sowat 65% gevestig, met 30% vir Virgin en ander streeklugrederye wat verantwoordelik was vir die res van die mark. === 2001–2019 ontwikkelings === Qantas het tussen 2002 en 2006 kortstondig die Australian Airlines-naam vir sy internasionale begrotingslugredery laat herleef,<ref>{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/regions/dyn/au/publicaffairs/details?ArticleID=2007/may07/Q3752|title=Qantas to Open New Base in Cairns|date=3 May 2007|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162303/http://www.qantas.com.au/regions/dyn/au/publicaffairs/details?ArticleID=2007%2Fmay07%2FQ3752|archive-date=1 July 2007|access-date=15 May 2007}}</ref> maar hierdie filiaal is gesluit ten gunste van die internasionale uitbreiding van Jetstar, insluitend na Nieu-Seeland. In 2004 het die Qantas-groep uitgebrei na die Asiatiese begrotinglugdiensmark met [[Jetstar Asia Airways]], waarin Qantas 'n minderheidsbelang besit. 'n Soortgelyke model is gebruik vir die belegging in Jetstar Pacific, met sy hoofkwartier in Viëtnam, in 2007, en [[Jetstar Japan]], wat in 2012 bekendgestel is. In Desember 2006 het Qantas 'n mislukte bod oorleef van 'n konsortium wat homself Airline Partners Australia genoem het. Gesprekke oor 'n moontlike samesmelting met British Airways in 2008 het ook nie tot 'n ooreenkoms gelei nie.<ref name="batalksend2">{{cite news|last=Fenner|first=Robert and Steve Rothwell|title=British Airways, Qantas Talks Fail on Ownership Split|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601081&sid=atsndhbnWsoM&refer=australia|publisher=Bloomberg|date=18 December 2008|access-date=18 December 2008|archive-date=25 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525071904/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601081|url-status=live}}</ref> In 2011 het 'n arbeidsgeskil tussen Qantas en die ''Transport Workers Union of Australia'' tot die opskort van alle Qantas-vlugte gelei, en die lugdiens se personeel is vir twee dae uitgesluit.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2011-10-30/joyce-defends-qantas-grounding/3608780/?site=newcastle|title=Joyce defends Qantas grounding as backlash grows|work=ABC News|date=30 October 2011|access-date=30 October 2011|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424123623/https://www.abc.net.au/news/2011-10-30/joyce-defends-qantas-grounding/3608780?site=newcastle|url-status=live}}</ref> Op 25 Maart 2018 het 'n Qantas [[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787]] geskeduleerde ononderbroke kommersiële vlugte tussen Australië en Europa ingestel wat die twee vastelande vir die eerste keer per lug verbind het, met die eerste aankoms in Londen van Vlug 9 (QF9).<ref>{{cite news|last=Chong|first=Jordan|date=25 March 2018|title=Qantas changes the game with departure of first nonstop Australia-UK passenger flight|url=http://australianaviation.com.au/2018/03/qantas-changes-the-game-with-departure-of-first-nonstop-australia-uk-passenger-flight/|url-status=live|work=Australian Aviation|location=Sydney, NSW|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326034606/http://australianaviation.com.au/2018/03/qantas-changes-the-game-with-departure-of-first-nonstop-australia-uk-passenger-flight/|archive-date=26 March 2018|access-date=26 March 2018}}</ref> QF9 was 'n reis van 17-uur, 14,498&nbsp;km (9 009 myl) vanaf [[Perth-lughawe]] in [[Wes-Australië]] na [[Lughawe Londen-Heathrow]].<ref>{{cite news|title=Australia-UK: First non-stop flight arrives in London from Perth|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-43530332|access-date=25 March 2018|work=[[BBC News]]|publisher=British Broadcasting Corporation|date=25 March 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325021256/http://www.bbc.com/news/world-australia-43530332|archive-date=25 March 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=Munk|first1=David|title=First non-stop scheduled flight from Australia to Britain lands after 17 hours|url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/25/first-non-stop-flight-australia-britain-lands-17-hours-qantas|access-date=25 March 2018|work=[[The Guardian]]|date=25 March 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325054931/https://www.theguardian.com/world/2018/mar/25/first-non-stop-flight-australia-britain-lands-17-hours-qantas|archive-date=25 March 2018}}</ref> Op 20 Oktober 2019 het Qantas Airways die langste kommersiële vlug tot nog toe tussen [[New York|New York Stad]] en Sydney met 'n [[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787–9 Dreamliner]] in 19 uur en 20 minute voltooi.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2019/oct/20/qantas-longest-commercial-flight-new-york-sydney-dreamliner-787|title=Qantas Dreamliner completes longest ever commercial flight|website=TheGuardian.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022133408/https://www.theguardian.com/business/2019/oct/20/qantas-longest-commercial-flight-new-york-sydney-dreamliner-787|archive-date=22 October 2019|access-date=22 October 2019}}</ref> === Covid-19-pandemie in 2020 === Op 19 Maart 2020 het Qantas bevestig dat hy ongeveer 60% van binnelandse vlugte opskort,<ref name="QFdomsus">{{Cite press release|url=https://www.qantas.com/au/en/travel-info/travel-updates/coronavirus/qantas-australian-domestic-network-changes.html|title=Qantas domestic network changes|publisher=Qantas|access-date=19 March 2020|archivedate=15 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200615073430/https://www.qantas.com/au/en/travel-info/travel-updates/coronavirus/qantas-australian-domestic-network-changes.html}}</ref> twee derdes van sy werknemers op verlof plaas, alle internasionale vlugte opskort en meer as 150 van sy vliegtuie vanaf einde Maart tot ten minste 31 Mei 2020 sal hok, ná uitgebreide regeringsereisbeperkings weens die [[Covid-19-pandemie]].<ref name="Reuters19Mar">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-qantas/qantas-to-cease-international-flying-tells-majority-of-workforce-to-take-leave-idUSKBN21602W|title=Qantas to cease international flying, tells majority of workforce to take leave|date=19 March 2020|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612172432/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-qantas/qantas-to-cease-international-flying-tells-majority-of-workforce-to-take-leave-idUSKBN21602W|archive-date=12 June 2020|access-date=19 March 2020}}</ref><ref name="QFintsus">{{Cite press release|url=https://www.qantas.com/au/en/travel-info/travel-updates/coronavirus/qantas-international-network-changes.html|title=Qantas International network changes|publisher=Qantas|access-date=19 March 2020|archivedate=15 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200615123508/https://www.qantas.com/au/en/travel-info/travel-updates/coronavirus/qantas-international-network-changes.html}}</ref> Om die pandemie te oorleef, het Qantas aangekondig dat hy 6 000 poste gaan ontslaan en 'n plan aangekondig om A$1,9 miljard in te samel in nuwe kapitaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-53173929|title=Coronavirus: Qantas to axe 6,000 jobs due to pandemic|date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625193441/https://www.bbc.com/news/world-australia-53173929|archive-date=25 June 2020|access-date=26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foxbusiness.com/markets/australias-qantas-airline-to-cut-6000-jobs-as-virus-hits|title=Australia's Qantas airline to cut 6,000 jobs as virus hits|date=2020-06-25|website=Associated Press|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724213322/https://www.foxbusiness.com/markets/australias-qantas-airline-to-cut-6000-jobs-as-virus-hits|archive-date=24 July 2020|access-date=2020-07-24}}</ref> Qantas het ook aangekondig dat hy sy 30%-belang in Jetstar Pacific aan [[Vietnam Airlines]] gaan oordra, en daarmee die [[Jetstar]]-handelsmerk in Viëtnam gestaak.<ref>{{Cite web|url=https://australianaviation.com.au/2020/06/qantas-to-sell-stake-in-jetstar-pacific/|title=Qantas to sell stake in Jetstar Pacific|date=2020-06-16|website=Australian Aviation|language=en-AU|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621173948/https://australianaviation.com.au/2020/06/qantas-to-sell-stake-in-jetstar-pacific/|archive-date=21 June 2020|access-date=2020-06-26}}</ref> Qantas het sy laaste Boeing 747 in Julie 2020 uit diens gestel ná byna 49 jaar van aaneenlopende bedryf—die eerste 747 is in Augustus 1971 ingestel, terwyl al 12 sy [[Airbus A380]]'s in stoor geplaas is (10 by Mojave Air–Space Port en 2 by [[Los Angeles Internasionale Lughawe]]) vir 'n minimum van drie jaar.<ref>{{cite news|title=Qantas bids farewell to last 747 jumbo jet|first=Gus|last=McCubbing|publisher=7News|date=21 July 2020|url=https://7news.com.au/business/qantas-set-to-farewell-last-747-jumbo-jet-c-1183856|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722070649/https://7news.com.au/business/qantas-set-to-farewell-last-747-jumbo-jet-c-1183856|archive-date=22 July 2020|access-date=23 July 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.executivetraveller.com/qantas-airbus-a380-hibernation|title=How Qantas will hibernate its Airbus A380 for the next three years ''Executive Traveller'' 7 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723052245/https://www.executivetraveller.com/qantas-airbus-a380-hibernation|archive-date=23 July 2020|access-date=23 July 2020|url-status=live}}</ref> Die vlieëniers van die laaste Boeing 747-vlug na die Mojave-woestyn via Los Angeles het die vorm van die ikoniese Qantas-logo in die vlugpad geteken voordat die straler op sy reis voortgegaan het.<ref>{{Cite web|url=https://7news.com.au/travel/qantas-final-boeing-747-flight-leaves-behind-fitting-flight-radar-farewell-message-c-1185333|title=Qantas' last Boeing 747 leaves fitting 'farewell message' on flight path radar|date=2020-07-22|website=7NEWS.com.au|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183535/https://7news.com.au/travel/qantas-final-boeing-747-flight-leaves-behind-fitting-flight-radar-farewell-message-c-1185333|archive-date=24 July 2020|access-date=2020-07-24}}</ref> In November 2020 het Qantas aangekondig dat die maatskappy bewys van COVID-19-inenting van internasionale reisigers sal vra. Volgens Alan Joyce, die firma se HUB, sal 'n koronavirus-inenting 'n 'noodsaaklikheid' word wanneer persone reis, "Ons kyk na die verandering van ons bepalings en voorwaardes om te sê vir internasionale reisigers, moet mense 'n inenting kry voordat hulle aanboord een van ons vliegtuie kan gaan."<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/8a59043d-df0d-45c1-b870-2780f06c5d1e|title=Qantas to demand proof of Covid vaccination from international passengers|work=Financial Times|author=Phillip Georgiadis|date=23 November 2020|access-date=23 November 2020|archive-date=23 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123131342/https://www.ft.com/content/8a59043d-df0d-45c1-b870-2780f06c5d1e|url-status=live}}</ref> Qantas het ook aangekondig dat hy 2000 poste gaan sny om sy finansiële verliese te probeer beperk.<ref>{{Cite news|date=2020-11-30|title=Coronavirus: Qantas adds to job cuts by outsourcing 2,000 roles|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-55126705|access-date=2020-11-30|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130141842/https://www.bbc.com/news/business-55126705|url-status=live}}</ref> In Augustus 2021 het Qantas aangekondig dat hy sal vereis dat al sy 22 000 werknemers ten volle teen die virus ingeënt is.<ref>{{cite news|last1=Khadem|first1=Nassim|title=Qantas makes COVID-19 vaccinations mandatory for all of its workers|url=https://www.abc.net.au/news/2021-08-18/qantas-mandatory-vaccinations-covid19-workers-pandemic/100386206|date=17 August 2021|access-date=18 October 2021|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018045345/https://www.abc.net.au/news/2021-08-18/qantas-mandatory-vaccinations-covid19-workers-pandemic/100386206|url-status=live}}</ref> In Mei 2022 het Qantas 12 [[Airbus A350|A350-1000]]-vliegtuie van [[Airbus]] bestel om teen die einde van 2025 op ononderbroke vlugte van Sydney na [[Lughawe Londen-Heathrow|Londen]] gebruik te word.<ref>{{Cite news|last1=Manekar|first1=Sameer|last2=Freed|first2=Jamie|date=2022-05-02|title=Qantas orders Airbus jets for world's longest non-stop flight|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/australias-qantas-buy-12-airbus-jets-long-haul-flights-2022-05-01/|access-date=2022-05-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2022/may/02/qantas-non-stop-flights-australia-to-new-york-london-from-sydney-melbourne-airbus-a350-1000|title=Qantas announces plans for non-stop flights from Sydney to New York and London|date=2022-05-02|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-05-03}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-05-01|title=Qantas Revives Plan for World's Longest Direct Flights|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-01/qantas-revives-plan-for-world-s-longest-direct-flights|access-date=2022-05-03}}</ref> In Mei 2022 het Qantas bepalings ooreengekom om Alliance Airlines te koop. Die transaksie is tans onderhewig aan regulatoriese en aandeelhouersgoedkeuring.<ref>[https://www.asx.com.au/asxpdf/20220505/pdf/458q44ylj1yfr2.pdf Alliance enters scheme of implementation deed with Qantas Airways Limited] Alliance Aviation Services 5 May 2022</ref> [[Lêer:Qantas Headquarters.jpg|duimnael|Qantas-hoofkwartier in Mascot, Sydney.]] Qantas se hoofkwartier is geleë in die Qantas-sentrum in die voorstad Mascot, Sydney, Nieu-Suid-Wallis.<ref name="HQ">{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/travel/airlines/contacts-other/global/en|title=Other Qantas Contacts|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522122523/http://www.qantas.com.au/travel/airlines/contacts-other/global/en|archive-date=22 May 2012|access-date=10 June 2011}}</ref> Die hoofkwartier het 'n herontwikkeling ondergaan wat in Desember 2013 voltooi is.<ref name="Hq">{{Cite web|url=http://www.architectus.com.au/en/projects/qantas-headquarters-redevelopment|title=Qantas Headquarters Redevelopment|publisher=architectus|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412220757/http://www.architectus.com.au/en/projects/qantas-headquarters-redevelopment|archive-date=12 April 2021|access-date=21 January 2019}}</ref> === Lugdiensfiliale === Qantas het sedert sy ontstaan 'n aantal passasierslugrederyfiliale bedryf, insluitend: [[Lêer:QantasLink (VH-QOM) Bombardier DHC-8-402Q landing at Canberra Airport (1).jpg|duimnael| 'n [[De Havilland Canada Dash 8|Bombardier Q400]] van filiaal Sunstate Airlines.]] * Australia Asia Airlines – bedryf van 1990 tot 1996 om Qantas toe te laat om die Taiwanese mark te bedien * Impulse Airlines – 'n gevestigde lugredery wat in 2001 deur Qantas gekoop is; bedrywighede dieselfde jaar gestaak en sy bates is gebruik om Jetstar Airways te stig * Australian Airlines – 'n internasionale begrotingslugredery wat van 2002 tot 2006 bedryf is <ref>{{Cite web|url=http://www.airreview.com/Qantas/index.htm|title=Airreview Australian Airlines|publisher=Airreview|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819231942/http://www.airreview.com/Qantas/index.htm|archive-date=19 August 2018|access-date=17 Januarie 2012}}</ref> * QantasLink – Qantas se streeklugrederyhandelsmerk wat die bedrywighede van drie filiaallugrederye van Qantas insluit (Eastern Australia Airlines – wat ook sommige vliegtuie namens Jetstar Airways, Network Aviation en Sunstate Airlines bedryf) en 'n kontrakvervoerder * [[Jetstar]] – opereer tans as Qantas se [[Laekosteredery]] * Jetconnect – 'n volfiliaal van Qantas wat in 2002 gestig is en gefokus het op [[Tasmansee|trans-Tasmanreise]] tussen stede in Nieu-Seeland en Oos-Australië (Brisbane, Melbourne en Sydney); die laaste van Jetconnect se vliegtuie is in Oktober 2018 na die hooflynvloot oorgeplaas Qantas bedryf 'n vragdiens onder die naam Qantas Freight (wat vliegtuie gebruik wat deur Qantas-filiaal Express Freighters Australia bedryf word en ook vliegtuie van Atlas Air verhuur) en besit ook die logistiek-en- lugvragmaatskappy Australian airExpress. == Bestemmings == Qantas bedryf sedert 1977 besigtigingsvlugte na Antarktika (sonder om te land) namens Croydon Travel.<ref>{{cite web|title=Tourism in Antarctica – Some Background|url=http://www.erebus.co.nz/Portals/4/Documents/articles/Timeline%20-%20Tourism%20in%20Antarctica.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208115156/http://www.erebus.co.nz/Portals/4/Documents/articles/Timeline%20-%20Tourism%20in%20Antarctica.pdf|url-status=live|archive-date=8 February 2013}}</ref> Dit is vir 'n aantal jare opgeskort ná die ongeluk van [[Air New Zealand]]-vlug 901 teen die berg [[Erebus (berg)|Erebus]] in 1979.<ref>{{cite news |title=Other News – 09/11/2009 |publisher=Air Transport World |date=14 September 2009 |url=http://atwonline.com/news/other-news-09112009-0309 |quote=It has partnered with Antarctica Sightseeing Flights of Melbourne since 1994 using 747-400s. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523034250/http://atwonline.com/news/other-news-09112009-0309 |archive-date=23 May 2012 |access-date=22 August 2011 }}&nbsp;{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120616080700/http://atwonline.com/news/other-news-09112009-0309 |date=16 June 2012 }}</ref> Alhoewel hierdie vlugte nie land nie, benodig hulle spesifieke pooloperasies en bemanningsopleiding as gevolg van faktore soos witsektoruitwissing<!-- "sector whiteout" -->, wat bygedra het tot die Air New Zealand-ramp in 1979. Met vlugte 7 en 8 – 'n ononderbroke diens tussen [[Sydney-lughawe|Sydney]] en [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]] wat met die [[Airbus A380]] bedryf word – wat op 29 September 2014 begin het, het Qantas die wêreld se langste passasiersvlug met die wêreld se grootste passasiersvliegtuig bedryf.<ref>{{cite web|url =http://www.foxnews.com/travel/2014/09/29/worlds-longest-flight-on-biggest-plane-a380-takes-over-qantas-sydney-dallas/|title =World's Longest Flight on Biggest Plane|website =Fox News|archive-url =https://web.archive.org/web/20160104143414/http://www.foxnews.com/travel/2014/09/29/worlds-longest-flight-on-biggest-plane-a380-takes-over-qantas-sydney-dallas/|archive-date =4 January 2016|url-status =dead|df =dmy-all}}</ref> Dit is op 1 Maart 2016 verbygesteek deur [[Emirates]] se nuwe [[Auckland]]–[[Doebai Internasionale Lughawe|Doebai]]-diens.<ref>{{cite web |url=http://www.emirates.com/media-centre/emirates-goes-non-stop-dubai-auckland-from-march |title=emirates.com |publisher=emirates.com |date=28 January 2016 |access-date=5 February 2018 |archive-date=9 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109155432/https://www.emirates.com/media-centre/emirates-goes-non-stop-dubai-auckland-from-march |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2016/03/01/emirates-overtakes-qantas-worlds-longest-flight/81120884/|title=Emirates overtakes Qantas for world's longest flight|author=Ben Mutzabaugh|date=1 March 2016|work=USA TODAY|access-date=10 September 2017|archive-date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012204524/https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2016/03/01/emirates-overtakes-qantas-worlds-longest-flight/81120884/|url-status=live}}</ref> Nadat hy Boeing 787-vliegtuie bestel het, het Qantas 'n voorneme aangekondig om ononderbroke vlugte tussen Australië en die Verenigde Koninkryk gedurende Maart 2018 van Perth na Londen te begin. Die eerste vlug het op 24 Maart uit [[Perth-lughawe|Perth]] vertrek.<ref>{{Cite news|url=http://www.smh.com.au/business/aviation/qantas-confirms-direct-flights-from-perth-to-london-20161211-gt8pdy.html|title=Qantas confirms direct flights from Perth to London|date=12 December 2016|newspaper=The Sydney Morning Herald|access-date=11 January 2017|archive-date=13 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213124529/http://www.smh.com.au/business/aviation/qantas-confirms-direct-flights-from-perth-to-london-20161211-gt8pdy.html|url-status=live}}</ref> Op 19 Maart 2020 het Qantas bevestig dat dit alle internasionale vlugte en ongeveer 60% van binnelandse vlugte vanaf einde Maart tot minstens 31 Mei 2020 sou opskort ná uitgebreide regeringsreisbeperkings weens die [[Covid-19-pandemie]].<ref name="QFintsus" /><ref name="QFdomsus" /><ref name="Reuters19Mar" /> Sedert vroeg-2022 is internasionale vlugte, onder meer vanaf Perth na Johannesburg en Heathrow weer hervat.<!-- Vleisboek-berig deur Garath de Kock (Julie 2022)--> === Kodedeelooreenkomste === In Oktober 2016 het Qantas kodedeelooreenkomste met die volgende rederye gehad:<ref name="CAPA Qantas">{{cite web|url=http://centreforaviation.com/profiles/airlines/qantas-airways-qf |title=Profile on Qantas Airways |website=CAPA|publisher=Centre for Aviation|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029190109/http://centreforaviation.com/profiles/airlines/qantas-airways-qf |archive-date=29 Oktober 2016|url-status=dead}}</ref> {{div col|colwidth=17em}} * Aircalin * [[Air France]]<ref>{{cite press release|url=https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/qantas-and-air-france-renew-partnership-to-offer-customers-more-travel-options-between-australia-and-france/|title=QANTAS AND AIR FRANCE RENEW PARTNERSHIP TO OFFER CUSTOMERS MORE TRAVEL OPTIONS BETWEEN AUSTRALIA AND FRANCE|website=Qantas News Room|access-date=24 Mei 2018|archive-date=24 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524222253/https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/qantas-and-air-france-renew-partnership-to-offer-customers-more-travel-options-between-australia-and-france/|url-status=live}}</ref> * [[Air New Zealand]]<ref>{{cite news |last1=Schofield |first1=Adrian |title=Air New Zealand & Qantas to codeshare |url=http://atwonline.com/iata-agm-2018/air-new-zealand-qantas-codeshare |publisher=Air Transport World |date=1 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617154516/http://atwonline.com/iata-agm-2018/air-new-zealand-qantas-codeshare |archive-date=17 Junie 2018}}</ref> * Air Niugini * Airnorth * Air Tahiti Nui * Air Vanuatu * [[Alaska Airlines]] * [[American Airlines]] * [[Asiana Airlines]] * [[Bangkok Airways]] * [[British Airways]] * [[Cathay Pacific]]<ref>{{cite press release|title=Cathay Pacific And Qantas To Bring Australia And Asia Closer Together|url=https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/cathay-pacific-and-qantas-codeshare-to-bring-australia-and-asia-closer/|access-date=16 October 2018|work=Qantas News Room|date=21 September 2018|archive-date=16 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165044/https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/cathay-pacific-and-qantas-codeshare-to-bring-australia-and-asia-closer/|url-status=live}}</ref> * [[China Airlines]] * [[China Eastern Airlines]] * [[China Southern Airlines]] * [[El Al]]<ref>{{cite news|last1=Liu|first1=Jim|title=El Al / Qantas codeshare partnership begins in Sep 2017|url=http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/274670/el-al-qantas-codeshare-partnership-begins-in-sep-2017/|access-date=7 September 2017|work=Routesonline|date=7 September 2017|archive-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907123802/http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/274670/el-al-qantas-codeshare-partnership-begins-in-sep-2017/|url-status=live}}</ref> * [[Emirates]] * [[Fiji Airways]] * [[Finnair]] * [[ITA Airways]]<ref>{{Cite web|url=https://italiavola.com/2021/12/16/qantas-e-ita-airways-vanno-in-code-share/|access-date=2021-12-16|website=italiavola.com|language=it|title=Qantas e ITA Airways vanno in code share|trans-title=Qantas codeshare with ITA Airways|archive-date=16 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216091646/https://italiavola.com/2021/12/16/qantas-e-ita-airways-vanno-in-code-share/|url-status=live}}</ref> * [[Japan Airlines]] * [[Jetstar]] * Jetstar Asia * Jetstar Japan * Jetstar Pacific<ref>{{cite web|last1=2018|first1=UBM (UK) Ltd.|title=Qantas / Jetstar Pacific begins codeshare service from March 2018|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/277700/qantas-jetstar-pacific-begins-codeshare-service-from-march-2018/|website=Routesonline|access-date=19 March 2018|archive-date=19 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319222634/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/277700/qantas-jetstar-pacific-begins-codeshare-service-from-march-2018/|url-status=live}}</ref> * [[KLM]]<ref>{{cite news|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/281306/klm-qantas-begins-codeshare-service-from-nov-2018/|title=KLM / QANTAS begins codeshare service from Nov 2018|publisher=Routesonline|date=1 November 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108144453/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/281306/klm-qantas-begins-codeshare-service-from-nov-2018/|url-status=live}}</ref> * LATAM Chile * [[Solomon Airlines]] * [[SriLankan Airlines]] * [[Vietnam Airlines]] * WestJet {{div col end}} == Vloot == Sedert November 2018 bedryf Qantas en sy filiale 297 vliegtuie, insluitend 71 vliegtuie deur Jetstar Airways; 90 deur die verskillende QantasLink-handelsmerk-lugrederye en ses deur ''Express Freighters Australia''.<ref name="CASAR">{{cite web |url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register?f%5B0%5D=field_ar_reg_op_name%3A32911 |title=Aircraft register search: Registered Operator Qantas Airways |publisher=Civil Aviation Safety Authority |website=casa.gov.au |access-date=10 February 2019 |archive-date=4 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704063554/https://www.casa.gov.au/aircraft-register?f%5B0%5D=field_ar_reg_op_name%3A32911 |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.casa.gov.au/aircraft-register Australian civil aircraft register search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828230042/https://www.casa.gov.au/aircraft-register |date=28 August 2017 }}, using "Jetstar", "Eastern Australia Airlines", "Express Freighters", "Sunstate Airlines" and "Network Aviation" in turn as the "Registered Operator" search parameter.</ref><ref>[https://www.casa.gov.au/aircraft-register-advanced Australian civil aircraft register search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125144751/https://www.casa.gov.au/aircraft-register-advanced |date=25 January 2018 }}, using "717–200" as the "Aircraft model" search parameter.</ref><ref>[http://www.qantas.com.au/travel/airlines/subsidiaries/global/en#jump2 "About Qantas – Qantas Freight"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125013533/http://www.qantas.com.au/travel/airlines/subsidiaries/global/en#jump2 |date=25 November 2009 }} Verkry 13 November 2009.</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.atsginc.com/pr2009-06-09.html|title=ATCG Airlines Launches New International Services|publisher=Air Transport Services Group|date=June 9, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704112413/http://www.atsginc.com/pr2009-06-09.html|archive-date=4 July 2009|access-date=13 November 2009|archivedate= 4 Julie 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090704112413/http://www.atsginc.com/pr2009-06-09.html}}</ref> Teen November 2022 het Qantas self 109 vliegtuie in gebruik, met 16 wat geparkeer is, meestal weens Covid, terwyl sewe A380's 'n vars kajuitopknapping in Amerika ondergaan.<ref>[https://www.planespotters.net/airline/Qantas planespotters.net - Qantas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924215700/https://www.planespotters.net/airline/Qantas |date=24 September 2020 }} verkry op 14 November 2022</ref> === Inheemse kunsontwerpe === Twee Qantas-vliegtuie is tans versier met 'n inheemse Australiese kunsskema. Een vliegtuig, 'n Boeing 737–800, dra 'n kleur genaamd ''Mendoowoorrji'', wat in November 2013 onthul is.<ref>{{cite news|title=PICTURE: Qantas takes delivery of 'Mendoowoorrji' 737 |first=Ellis |last=Taylor |date=11 November 2013 |location=Singapore |publisher=Flightglobal |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/picture-qantas-takes-delivery-of-mendoowoorrji-737-392788/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111114217/http://www.flightglobal.com/news/articles/picture-qantas-takes-delivery-of-mendoowoorrji-737-392788/ |archive-date=11 November 2013 }}&nbsp;{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150128140010/http://www.flightglobal.com/news/articles/picture-qantas-takes-delivery-of-mendoowoorrji-737-392788/ |date=28 January 2015 }}</ref> Die ontwerp is ontleen aan die oorlede Wes-Australiese inheemse kunstenaar Paddy Bedford.<ref>{{cite web|title=Photo gallery: Qantas' new Boeing 737–800 wears Aboriginal livery|url=http://www.ausbt.com.au/photo-gallery-qantas-new-boeing-737-800-wears-aboriginal-livery|work=Australian Business Traveller|publisher=Australian Business Traveller|access-date=10 November 2013|author=David Flynn|date=9 November 2013|archive-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110102732/http://www.ausbt.com.au/photo-gallery-qantas-new-boeing-737-800-wears-aboriginal-livery|url-status=live}}</ref> 'n [[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787–9 Dreamliner]] is versier in 'n verfskema wat deur wyle Emily Kame Kngwarreye se 1991-skildery Yam Dreaming geïnspireer is.<ref>{{cite news|url=http://australianaviation.com.au/2018/03/indigenous-painted-qantas-787-yam-dreaming-arrives-in-alice-springs/|title=Indigenous-painted Qantas 787 'Yam Dreaming' arrives in Alice Springs|last=Frawley|first=Gerard|website=Australian Aviation|publisher=Aviator Media Pty Ltd.|date=2 Maart 2018|access-date=3 September 2018|archive-date=11 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711023321/http://australianaviation.com.au/2018/03/indigenous-painted-qantas-787-yam-dreaming-arrives-in-alice-springs/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.qantas.com/fr/en/about-us/our-company/fleet/flying-art.html#emily|title=Flying Art Series – Qantas Dreamliner Emily Kame Kngwarreye – Boeing 787–9|website=Qantas|publisher=Qantas Airways Limited|access-date=3 September 2018|archive-date=4 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904052442/https://www.qantas.com/fr/en/about-us/our-company/fleet/flying-art.html#emily|url-status=live}}</ref> Die ontwerp beeld 'n garingboom uit, 'n belangrike en kultureel betekenisvolle simbool in Kngwarreye se droomverhale, en 'n stapelvoedselbron in haar tuisgebied, Utopia. Die vliegtuig sou later Qantas se eerste ononderbroke dienste bedryf tussen Perth en Londen Heathrow, en tussen Melbourne en San Francisco, geskeduleer met Boeing 787-vliegtuie.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/03/25/world/europe/uk-qantas-australia-britain.html|title=A First in Flight: Australia to the U.K., in 17 Hours|last=Joseph|first=Yonette|website=[[The New York Times]]|date=25 March 2018|access-date=3 September 2018|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109042659/https://www.nytimes.com/2018/03/25/world/europe/uk-qantas-australia-britain.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://airlinegeeks.com/2018/09/01/a-day-of-firsts-qantas-inaugurates-new-dreamliner-service-to-the-u-s/|title=A Day of Firsts: Qantas Inaugurates New Dreamliner Service to the U.S.|last=Pallini|first=Thomas|website=AirlineGeeks.com|publisher=Airline Geeks, LLC|date=1 September 2018|access-date=3 September 2018|archive-date=4 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904114709/https://airlinegeeks.com/2018/09/01/a-day-of-firsts-qantas-inaugurates-new-dreamliner-service-to-the-u-s/|url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150" style="text-align:left"> Lêer:Qantas B747-438ER (VH-OEJ) at Sydney Airport.jpg|'n Boeing 747-400ER in 2006 dra die ''Wunala Dreaming'' verfwerk. Van 2003 tot 2012 was dit die tweede vliegtuig met hierdie kleurskema. Lêer:VH-EBU Boeing 747 Qantas in "Nalanji Dreaming" Colours (8336716283).jpg|'n Boeing 747-300 in die ''Nalanji Dreaming'' bekleding, 1995 tot 2005. Lêer:VH-VXB 'Yananyi Dreaming' Boeing 737-838 Qantas (8640257928).jpg|'n Boeing 737-800 in ''Yananyi Dreaming'' bekleding, 2002 tot 2014. Lêer:Qantas 9.jpg|'n Boeing 737-800 in 2015 in die ''Mendoowoorrji'' kleurskema. Lêer:VH-ZND 11042018LHR (41496810311).jpg|'n Boeing 787-9 in 2018 met die ''Yam Dreaming'' verfskema. </gallery> === Ander kleurskemas === Verskeie Qantas-vliegtuie is versier met promosie-kleure, wat die telekommunikasiemaatskappy Optus adverteer; die Disney-rolprent Planes; die Australiese nasionale sokkerspan, die Socceroos; en die [[Wallabies|Australiese nasionale rugbyspan]], die Wallabies.<ref>{{cite web |author= |title=Qantas reveals specially marked Optus 737 |url=http://australianaviation.com.au/2011/09/specially-marked-737-marks-optus-joining-qantas-frequent-flyer-program/ |website=australianaviation.com.au |publisher=Aerospace Publications |date=2 September 2011 |access-date=28 December 2013 |archive-date=5 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405062135/http://australianaviation.com.au/2011/09/specially-marked-737-marks-optus-joining-qantas-frequent-flyer-program/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title= Qantas takes delivery of their Boeing 767-300ER in 'Disney's Planes' Livery.|first= Ellis|last= Taylor|date= 24 September 2013|location= Singapore|work= Flightglobal}}</ref><ref>{{cite press release |author= |title=Qantas Unveils Boeing 747 With New Qantas Socceroos Livery |url=http://www.qantas.com.au/travel/airlines/media-releases/oct-2009/3966/global/en |location=Melbourne |publisher=Qantas |date=22 October 2009 |access-date=28 December 2013 |archive-date=31 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002431/http://www.qantas.com.au/travel/airlines/media-releases/oct-2009/3966/global/en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite press release |author= |title=Qantas unveil a new look Wallabies Boeing 737 as 100 Day Countdown to the Lions begins |url=http://www.rugby.com.au/News/NewsArticle/tabid/1699/ArticleID/8467/Default.aspx |publisher=Australian Rugby Union |date=25 February 2013 |access-date=28 December 2013 |archive-date=31 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002058/http://www.rugby.com.au/News/NewsArticle/tabid/1699/ArticleID/8467/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> Twee vliegtuie – 'n Airbus A330-200 en 'n Boeing 747-400ER – is in 2009 versier met spesiale kleure wat die Oneworld-lugrederyalliansie (waarvan Qantas 'n lid is) bevorder.<ref>{{cite press release |author= |title=Qantas Marks Tenth Anniversary of oneworld Alliance |url=http://www.qantas.com.au/travel/airlines/media-releases/feb-2009/3892/global/en |location=Sydney |publisher=Qantas |date=27 February 2009 |access-date=5 January 2014 |archive-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106040638/http://www.qantas.com.au/travel/airlines/media-releases/feb-2009/3892/global/en |url-status=live }}</ref> Op 29 September 2014 is die ononderbroke Airbus A380-diens na [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe]] ingewy met 'n A380 wat versier is met 'n herdenkingscowboyhoed en bandana op die kangaroestert-logo.<ref>{{cite news|title=D/FW to Sydney: Qantas introduces giant A380 for world's longest scheduled flight|first=Nicholas|last=Sakelaris|url=http://www.bizjournals.com/dallas/news/2014/09/29/d-fw-to-sydney-qantas-introduces-giant-a380-for.html|newspaper=Dallas Business Journal|date=29 September 2014|access-date=30 September 2014|archive-date=1 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141001235525/http://www.bizjournals.com/dallas/news/2014/09/29/d-fw-to-sydney-qantas-introduces-giant-a380-for.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Qantas Airways parks its Airbus A380 at Dallas/Fort Worth International Airport|first=Terry|last=Maxon|url=http://aviationblog.dallasnews.com/2014/09/qantas-airways-parks-its-airbus-a380-at-dallasfort-worth-international-airport.html/|work=The Dallas Morning News Airline Biz Blog|date=29 September 2014|access-date=29 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141002022318/http://aviationblog.dallasnews.com/2014/09/qantas-airways-parks-its-airbus-a380-at-dallasfort-worth-international-airport.html/|archive-date=2 October 2014|url-status=dead}}</ref> Voor die 2017 "Sydney Mardi Gras" het Qantas een van sy Airbus A330-300-vliegtuie met reënboogletters versier en 'n reënboogvlag op die stert van die vliegtuig uitgebeeld. <gallery mode="packed" heights="140"> Qantas Boeing 767 "Disney Planes" 3.jpg|VH-OGG adverteer die ''Planes''-rolprent Lêer:Qantas (VH-ZNJ) Boeing 787-9 Dreamliner landing at Canberra Airport (6).jpg|Boeing 787-9 Dreamliner in "100ste herdenkingsjaar van Qantas" kleurskema VH-OJS B747-400 Qantas socceroos (5048241706) (2).jpg|VH-OJS adverteer Socceroos Lêer:Qantas A380 (VH-OQH) @ LHR, Oct 2015.jpg|VH-OQH adverteer die [[Wallabies|Australiese nasionale rugbyspan]], die Wallabies </gallery> {{clear}} == Toekennings == In 2009 was Qantas een van die eerste ingehuldigdes in die Queensland Business Leaders Hall of Fame.<ref>{{Cite web|url=http://leaders.slq.qld.gov.au/inductees/|title=Hall of Fame|website=Queensland Business Leaders Hall of Fame|publisher=State Library of Queensland|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023083836/http://leaders.slq.qld.gov.au/inductees/|archive-date=23 October 2018|access-date=23 October 2018|url-status=live}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [https://web.archive.org/web/20110927230839/http://www.qantas.com.au/infodetail/about/FactFiles.pdf Qantas Facts – Official] * [http://nla.gov.au/nla.aus-vn1072196 Qantas Ephemera] in die [http://www.nla.gov.au/ National Library of Australia] * [[hdl:10462/eadarc/7200|Original Qantas Logbook]] in die [http://www.slq.qld.gov.au/ State Library Of Queensland] {{Normdata}} {{en-vertaal|pl=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Qantas&oldid=601709780}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Australiese maatskappye]] [[Kategorie:Lugrederye]] m4zzyefjezik80mshgxc5hha8mjmei3 0 86089 2978943 2606725 2026-10-14T11:40:16Z Aliwal2012 39067 2978943 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport |name = Hongkong Internasionale Lughawe |nativename = Chek Lap Koklughawe |nativename-a = {{lang|zh-hk|{{nobold|香港國際機場}}}}<br />{{lang|zh-hk|{{nobold|赤鱲角機場}}}} |nativename-r = |image = <!-- HongKongAirportlogo.svg --> |image-width = 200 |caption = |image2 = A bird's eye view of Hong Kong International Airport.JPG |image2-width = 260 |IATA = HKG |ICAO = VHHH |type = Openbaar |owner = |operator = Airport Authority Hong Kong |city-served = [[Hongkong]] |location = Chek Lap Kok, Hongkong |hub = <div> *[[Air Hong Kong]] *[[Cathay Pacific]] *[[Dragonair]] *[[Hong Kong Airlines]] *[[Hong Kong Express Airways]] *[[UPS Airlines]]<ref name="pressroom.ups.com">[http://www.pressroom.ups.com/Fact+Sheets/UPS+Air+Operations+Facts Feite oor UPS Lugopererasies - UPS Perskamer]</ref> </div> |focus_city = <div> *[[China Airlines]] *[[China Eastern Airlines]] </div> |elevation-m = 9 |elevation-f = 28 |latd = 22 | latm = 18 | lats = 32 | latNS = N |longd=113 | longm= 54 | longs= 52 | longEW= E |coordinates_region = HK |website = http://www.hongkongairport.com |pushpin_map = Hongkong |pushpin_label = HKG |pushpin_map_caption = <center>Ligging in Hongkong</center> |metric-elev = yes |metric-rwy = yes |r1-number = 07R/25L |r1-length-f = 12&nbsp;467 |r1-length-m = 3&nbsp;800 |r1-surface = Teer |r2-number = 07L/25R |r2-length-f = 12&nbsp;467 |r2-length-m = 3&nbsp;800 |r2-surface = Teer |stat-year = 2019 |stat1-header = Passasiers |stat1-data = 71&nbsp;541&nbsp;000 |stat2-header = Vrag (metrieke ton) |stat2-data = 4&nbsp;810&nbsp;854 |stat3-header = Lugbewegings |stat3-data = 420&nbsp;000 |stat4-header = |stat4-data = |footnotes = Bron: Hongkong Internasionale Lughawe<ref name="2019stats">{{cite web|url= https://www.hongkongairport.com/iwov-resources/file/the-airport/hkia-at-a-glance/facts-figures/2019e.pdf |title= Provisional Civil International - Air Traffic Statistics at HKIA|date= Desember 2019 |accessdate= 29 Maart 2020}}</ref> }} '''Hongkong Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''HKG''', [[ICAO]]: '''VHHH'''), ook bekend as '''Chek Lap Koklughawe''' is die [[lughawe]] van [[Hongkong]] wat op Lantau-eiland by Chek Lap Kok gebou is, en in [[1998]] geopen het. Dit is een van die voorste lughawens ter wêreld en het die "Wêreldlughawe van die Jaar" toekenning van Skytrax reeds 7 keer in 10 jaar gewen. Dit is die tuishawe van [[Cathay Pacific]], [[Dragonair]], [[Hong Kong Airlines]], [[Hong Kong Express Airways]] en [[Air Hong Kong]] (vragdraer). Dit is die derde besigste lughawe in terme van die passasiers in Asië en die besigste in die wêreld in terme van vragverkeer.<ref name="welcome">{{cite web |url=http://www.hongkongairport.com/eng/business/about-the-airport/welcome.html |title=About Hong Kong Airport |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006072656/https://www.hongkongairport.com/eng/business/about-the-airport/welcome.html |archive-date=6 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die lughawe het 'n hoogs gevorderde snelweg- en spoorwegstelsel wat dit verbind met Hong Kongstad. Die bouprojek was een van die grootste in die wêreld en het op Discovery Channel se "Tien grootste moderne projekte van die wêreld" verskyn. Dit is ontwerp deur die bekende argitek Norman Foster. Die doel van die lughawe was om die opeenhoping van verkeer, wat die ou Kai Tak Lughawe nie kon hanteer nie, te verlig. Dit bly een van die beste lughawens in die wêreld, saam met [[Lughawe Singapoer Changi]] en [[Seoul]] se [[Incheon Internasionale Lughawe]]. Die lughawe is kommersieel operasioneel sedert dit die voormalige Kai Tak Lughawe vervang het in 1998, en is 'n belangrike streeksoordragsentrum, passasiersmiddelpunt en toegangsbestemming vir [[China]] (met 44 bestemmings) en die res van Asië. Die Hongkong Internasionale Lughawe huisves ook van die wêreld se grootste passasiersterminaalgeboue (die grootste toe dit geopen het in 1998) en is een van die besigste lughawens in Asië. Die lughawe is een van die [[spil (lughawe)|spille]] vir Oneworld Alliance, en een van die Asiatiese-Stille Oseaan vragspille vir [[UPS Airlines]].<ref name="pressroom.ups.com"/> Dit is 'n fokusstad vir vele rederye, waaronder [[China Airlines]] (Taiwan), [[China Eastern Airlines]]. [[Singapore Airlines]], [[Ethiopian Airlines]], [[Virgin Atlantic]] en [[Air India]] wat Hongkong as 'n halte gebruik vir hul onderskeie vlugte. HKIL is 'n belangrike bydraer tot Hongkong se ekonomie, met ongeveer 65&nbsp;000 werknemers. Meer as 100 lugdienste bedryf vlugte vanaf die lughawe na meer as 180 stede dwarsoor die wêreld. In 2013 het HKIL 59&nbsp;900&nbsp;000 passasiers hanteer, dit maak dit die elfde besigste lughawe wêreldwyd volgens passasiersverkeer.<ref name="welcome"/> Dit het ook [[Memphis Internasionale Lughawe]] verbygesteek om die wêreld se besigste lughawe vir vragverkeer te word.<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/news/2011-01-26/cathay-pacific-hong-kong-airport-become-biggest-for-freight.html |title=Cathay Pacific, Hong Kong Airport Become Biggest for Freight |work=Bloomberg BusinessWeek |date=26 Januarie 2011 |access-date=7 Mei 2011 |first=Neil |last=Denslow |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429020029/http://www.businessweek.com/news/2011-01-26/cathay-pacific-hong-kong-airport-become-biggest-for-freight.html |archive-date=29 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Hong Kong International Airport}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lughawens in Hongkong]] pxz94s97gyt1ldb9jskvpmm6xuuxv5a 2978944 2978943 2026-10-14T11:47:31Z Aliwal2012 39067 2978944 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport |name = Hongkong Internasionale Lughawe |nativename = Chek Lap Koklughawe |nativename-a = {{lang|zh-hk|{{nobold|香港國際機場}}}}<br />{{lang|zh-hk|{{nobold|赤鱲角機場}}}} |nativename-r = |image = <!-- HongKongAirportlogo.svg --> |image-width = 200 |caption = |image2 = A bird's eye view of Hong Kong International Airport.JPG |image2-width = 260 |IATA = HKG |ICAO = VHHH |type = Openbaar |owner = |operator = Airport Authority Hong Kong |city-served = [[Hongkong]] |location = Chek Lap Kok, Hongkong |hub = <div> *[[Air Hong Kong]] *[[Cathay Pacific]] *[[Dragonair]] *[[Hong Kong Airlines]] *[[Hong Kong Express Airways]] *[[UPS Airlines]]<ref name="pressroom.ups.com">[http://www.pressroom.ups.com/Fact+Sheets/UPS+Air+Operations+Facts Feite oor UPS Lugopererasies - UPS Perskamer]</ref> </div> |focus_city = <div> *[[China Airlines]] *[[China Eastern Airlines]] </div> |elevation-m = 9 |elevation-f = 28 |latd = 22 | latm = 18 | lats = 32 | latNS = N |longd=113 | longm= 54 | longs= 52 | longEW= E |coordinates_region = HK |website = http://www.hongkongairport.com |pushpin_map = Hongkong |pushpin_label = HKG |pushpin_map_caption = <center>Ligging in Hongkong</center> |metric-elev = yes |metric-rwy = yes |r1-number = 07R/25L |r1-length-f = 12&nbsp;467 |r1-length-m = 3&nbsp;800 |r1-surface = Teer |r2-number = 07L/25R |r2-length-f = 12&nbsp;467 |r2-length-m = 3&nbsp;800 |r2-surface = Teer |stat-year = 2026 (Jan-Jun |stat1-header = Passasiers |stat1-data = 32&nbsp;800&nbsp;000 |stat2-header = Vrag (metrieke ton) |stat2-data = 2&nbsp;500&nbsp;000 |stat3-header = Lugbewegings |stat3-data = 200&nbsp;685 |stat4-header = |stat4-data = |footnotes = Bron: Hongkong Internasionale Lughawe<ref name="2026stats">{{cite web |url=https://www.hongkongairport.com/en/media-centre/press-release/2026/pr_1876 |title=Passenger Traffic at HKIA Continues to Grow in June and the First Half of 2026 |website=Hong Kong International Airport |publisher=Airport Authority Hong Kong |date=20 July 2026 |access-date=21 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Hong Kong International Airport Fact Sheet |url=https://www.hongkongairport.com/iwov-resources/file/the-airport/hkia-at-a-glance/facts-figures/HKIA_FactSheet_0807_EN.pdf |website=Hong Kong International Airport |publisher=Airport Authority Hong Kong |date=December 2024 |access-date=17 July 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hong Kong International Airport runway closure programme |url=https://www.ais.gov.hk/HKAIP/supp/09-22.pdf/ |access-date=6 July 2022 |website=Hong Kong Aeronautical Information Services |archive-date=4 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704032918/https://www.ais.gov.hk/HKAIP/supp/09-22.pdf |url-status=dead}}</ref> }} '''Hongkong Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''HKG''', [[ICAO]]: '''VHHH'''), ook bekend as '''Chek Lap Koklughawe''' is die [[lughawe]] van [[Hongkong]] wat op Lantau-eiland by Chek Lap Kok gebou is, en in [[1998]] geopen het. Dit is een van die voorste lughawens ter wêreld en het die "Wêreldlughawe van die Jaar" toekenning van Skytrax reeds 7 keer in 10 jaar gewen. Dit is die tuishawe van [[Cathay Pacific]], [[Dragonair]], [[Hong Kong Airlines]], [[Hong Kong Express Airways]] en [[Air Hong Kong]] (vragdraer). Dit is die derde besigste lughawe in terme van die passasiers in Asië en die besigste in die wêreld in terme van vragverkeer.<ref name="welcome">{{cite web |url=http://www.hongkongairport.com/eng/business/about-the-airport/welcome.html |title=About Hong Kong Airport |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006072656/https://www.hongkongairport.com/eng/business/about-the-airport/welcome.html |archive-date=6 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die lughawe het 'n hoogs gevorderde snelweg- en spoorwegstelsel wat dit verbind met Hong Kongstad. Die bouprojek was een van die grootste in die wêreld en het op Discovery Channel se "Tien grootste moderne projekte van die wêreld" verskyn. Dit is ontwerp deur die bekende argitek Norman Foster. Die doel van die lughawe was om die opeenhoping van verkeer, wat die ou Kai Tak Lughawe nie kon hanteer nie, te verlig. Dit bly een van die beste lughawens in die wêreld, saam met [[Lughawe Singapoer Changi]] en [[Seoul]] se [[Incheon Internasionale Lughawe]]. Die lughawe is kommersieel operasioneel sedert dit die voormalige Kai Tak Lughawe vervang het in 1998, en is 'n belangrike streeksoordragsentrum, passasiersmiddelpunt en toegangsbestemming vir [[China]] (met 44 bestemmings) en die res van Asië. Die Hongkong Internasionale Lughawe huisves ook van die wêreld se grootste passasiersterminaalgeboue (die grootste toe dit geopen het in 1998) en is een van die besigste lughawens in Asië. Die lughawe is een van die [[spil (lughawe)|spille]] vir Oneworld Alliance, en een van die Asiatiese-Stille Oseaan vragspille vir [[UPS Airlines]].<ref name="pressroom.ups.com"/> Dit is 'n fokusstad vir vele rederye, waaronder [[China Airlines]] (Taiwan), [[China Eastern Airlines]]. [[Singapore Airlines]], [[Ethiopian Airlines]], [[Virgin Atlantic]] en [[Air India]] wat Hongkong as 'n halte gebruik vir hul onderskeie vlugte. HKIL is 'n belangrike bydraer tot Hongkong se ekonomie, met ongeveer 65&nbsp;000 werknemers. Meer as 100 lugdienste bedryf vlugte vanaf die lughawe na meer as 180 stede dwarsoor die wêreld. In 2013 het HKIL 59&nbsp;900&nbsp;000 passasiers hanteer, dit maak dit die elfde besigste lughawe wêreldwyd volgens passasiersverkeer.<ref name="welcome"/> Dit het ook [[Memphis Internasionale Lughawe]] verbygesteek om die wêreld se besigste lughawe vir vragverkeer te word.<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/news/2011-01-26/cathay-pacific-hong-kong-airport-become-biggest-for-freight.html |title=Cathay Pacific, Hong Kong Airport Become Biggest for Freight |work=Bloomberg BusinessWeek |date=26 Januarie 2011 |access-date=7 Mei 2011 |first=Neil |last=Denslow |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429020029/http://www.businessweek.com/news/2011-01-26/cathay-pacific-hong-kong-airport-become-biggest-for-freight.html |archive-date=29 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Hong Kong International Airport}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lughawens in Hongkong]] d7coom7am0c0zhpbywaj9yx8u0vzfk4 2978945 2978944 2026-10-14T11:52:09Z Aliwal2012 39067 2978945 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport |name = Hongkong Internasionale Lughawe |nativename = Chek Lap Koklughawe |nativename-a = {{lang|zh-hk|{{nobold|香港國際機場}}}}<br />{{lang|zh-hk|{{nobold|赤鱲角機場}}}} |nativename-r = |image = <!-- HongKongAirportlogo.svg --> |image-width = 200 |caption = |image2 = A bird's eye view of Hong Kong International Airport.JPG |image2-width = 260 |IATA = HKG |ICAO = VHHH |type = Openbaar |owner = |operator = Airport Authority Hong Kong |city-served = [[Hongkong]] |location = Chek Lap Kok, Hongkong |hub = <div> *[[Air Hong Kong]] *[[Cathay Pacific]] *[[Dragonair]] *[[Hong Kong Airlines]] *[[Hong Kong Express Airways]] *[[UPS Airlines]]<ref name="pressroom.ups.com">[http://www.pressroom.ups.com/Fact+Sheets/UPS+Air+Operations+Facts Feite oor UPS Lugopererasies - UPS Perskamer]</ref> </div> |focus_city = <div> *[[China Airlines]] *[[China Eastern Airlines]] </div> |elevation-m = 9 |elevation-f = 28 |latd = 22 | latm = 18 | lats = 32 | latNS = N |longd=113 | longm= 54 | longs= 52 | longEW= E |coordinates_region = HK |website = http://www.hongkongairport.com |pushpin_map = Hongkong |pushpin_label = HKG |pushpin_map_caption = <center>Ligging in Hongkong</center> |metric-elev = yes |metric-rwy = yes |r1-number = 07R/25L |r1-length-f = 12&nbsp;467 |r1-length-m = 3&nbsp;800 |r1-surface = Teer |r2-number = 07L/25R |r2-length-f = 12&nbsp;467 |r2-length-m = 3&nbsp;800 |r2-surface = Teer |stat-year = 2026 Jan-Jun |stat1-header = Passasiers |stat1-data = 32&nbsp;800&nbsp;000 |stat2-header = Vrag (metrieke ton) |stat2-data = 2&nbsp;500&nbsp;000 |stat3-header = Lugbewegings |stat3-data = 200&nbsp;685 |stat4-header = |stat4-data = |footnotes = Bron: Hongkong Internasionale Lughawe<ref name="2026stats">{{cite web |url=https://www.hongkongairport.com/en/media-centre/press-release/2026/pr_1876 |title=Passenger Traffic at HKIA Continues to Grow in June and the First Half of 2026 |website=Hong Kong International Airport |publisher=Airport Authority Hong Kong |date=20 July 2026 |access-date=21 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Hong Kong International Airport Fact Sheet |url=https://www.hongkongairport.com/iwov-resources/file/the-airport/hkia-at-a-glance/facts-figures/HKIA_FactSheet_0807_EN.pdf |website=Hong Kong International Airport |publisher=Airport Authority Hong Kong |date=December 2024 |access-date=17 July 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hong Kong International Airport runway closure programme |url=https://www.ais.gov.hk/HKAIP/supp/09-22.pdf/ |access-date=6 July 2022 |website=Hong Kong Aeronautical Information Services |archive-date=4 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704032918/https://www.ais.gov.hk/HKAIP/supp/09-22.pdf |url-status=dead}}</ref> }} '''Hongkong Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''HKG''', [[ICAO]]: '''VHHH'''), ook bekend as '''Chek Lap Koklughawe''' is die [[lughawe]] van [[Hongkong]] wat op Lantau-eiland by Chek Lap Kok gebou is, en in [[1998]] geopen het. Dit is een van die voorste lughawens ter wêreld en het die "Wêreldlughawe van die Jaar" toekenning van Skytrax reeds 7 keer in 10 jaar gewen. Dit is die tuishawe van [[Cathay Pacific]], [[Dragonair]], [[Hong Kong Airlines]], [[Hong Kong Express Airways]] en [[Air Hong Kong]] (vragdraer). Dit is die derde besigste lughawe in terme van die passasiers in Asië en die besigste in die wêreld in terme van vragverkeer.<ref name="welcome">{{cite web |url=http://www.hongkongairport.com/eng/business/about-the-airport/welcome.html |title=About Hong Kong Airport |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006072656/https://www.hongkongairport.com/eng/business/about-the-airport/welcome.html |archive-date=6 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die lughawe het 'n hoogs gevorderde snelweg- en spoorwegstelsel wat dit verbind met Hong Kongstad. Die bouprojek was een van die grootste in die wêreld en het op Discovery Channel se "Tien grootste moderne projekte van die wêreld" verskyn. Dit is ontwerp deur die bekende argitek Norman Foster. Die doel van die lughawe was om die opeenhoping van verkeer, wat die ou Kai Tak Lughawe nie kon hanteer nie, te verlig. Dit bly een van die beste lughawens in die wêreld, saam met [[Lughawe Singapoer Changi]] en [[Seoul]] se [[Incheon Internasionale Lughawe]]. Die lughawe is kommersieel operasioneel sedert dit die voormalige Kai Tak Lughawe vervang het in 1998, en is 'n belangrike streeksoordragsentrum, passasiersmiddelpunt en toegangsbestemming vir [[China]] (met 44 bestemmings) en die res van Asië. Die Hongkong Internasionale Lughawe huisves ook van die wêreld se grootste passasiersterminaalgeboue (die grootste toe dit geopen het in 1998) en is een van die besigste lughawens in Asië. Die lughawe is een van die [[spil (lughawe)|spille]] vir Oneworld Alliance, en een van die Asiatiese-Stille Oseaan vragspille vir [[UPS Airlines]].<ref name="pressroom.ups.com"/> Dit is 'n fokusstad vir vele rederye, waaronder [[China Airlines]] (Taiwan), [[China Eastern Airlines]]. [[Singapore Airlines]], [[Ethiopian Airlines]], [[Virgin Atlantic]] en [[Air India]] wat Hongkong as 'n halte gebruik vir hul onderskeie vlugte. HKIL is 'n belangrike bydraer tot Hongkong se ekonomie, met ongeveer 65&nbsp;000 werknemers. Meer as 100 lugdienste bedryf vlugte vanaf die lughawe na meer as 180 stede dwarsoor die wêreld. In 2013 het HKIL 59&nbsp;900&nbsp;000 passasiers hanteer, dit maak dit die elfde besigste lughawe wêreldwyd volgens passasiersverkeer.<ref name="welcome"/> Dit het ook [[Memphis Internasionale Lughawe]] verbygesteek om die wêreld se besigste lughawe vir vragverkeer te word.<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/news/2011-01-26/cathay-pacific-hong-kong-airport-become-biggest-for-freight.html |title=Cathay Pacific, Hong Kong Airport Become Biggest for Freight |work=Bloomberg BusinessWeek |date=26 Januarie 2011 |access-date=7 Mei 2011 |first=Neil |last=Denslow |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429020029/http://www.businessweek.com/news/2011-01-26/cathay-pacific-hong-kong-airport-become-biggest-for-freight.html |archive-date=29 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Hong Kong International Airport}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lughawens in Hongkong]] cnyqzhc24v77onks5urlu3llg2tff42 0 86368 2978645 2432309 2026-10-13T19:33:49Z JMK 649 +prent 2978645 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks2 | name = Archosauromorpha | fossil_range = [[Lopingium]] – [[Holoseen]],<br />{{Fossiel tydperk|254.7|0}} | image = Trilophosaurus BW.jpg | image_width = 225px | image_caption = ’n Voorstelling van ''Trilophosaurus'', ’n primitiewe lid van Archosauromorpha. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | klade4 = [[Neodiapsida]] | klade5 = '''Archosauromorpha''' | klade5_authority = (Von Huene, 1946) | subdivision_ranks = Subgroepe | subdivision = †Protorosauria<br /> †Rhynchosauria<br /> †Trilophosauria<br /> †''Teraterpeton''<br /> †Prolacertidae<br /> †Proterosuchidae<br /> Archosauriformes }} '''Archosauromorpha''' ([[Grieks]] vir "heersende akkedisvorms") is ’n [[Klas (biologie)|infraklas]] of [[klade]] van [[Diapsida]]-[[reptiel]]e wat tydens die [[Perm (geologie)|Laat Perm]] vir die eerste keer hul verskyning gemaak het en gedurende die [[Trias]] meer algemeen geraak het. Dit is deur Jacques Gauthier, Arnold G. Kluge en Timothy Rowe (1988) gedefinieer as die groep wat [[Archosauria]] ([[krokodil]]agtiges, [[dinosourus]]se, [[voël]]s en verskeie ander uitgestorwe [[Orde (biologie)|ordes]]) bevat, asook alle [[Sauria]] wat nader aan Archosauria is as aan [[Lepidosauria]] (tuataras, akkedisse en [[slang]]e).<ref>{{cite journal| author=Jacques Gauthier, Arnold G. Kluge and Timothy Rowe | title = Amniote phylogeny and the importance of fossils | journal = Cladistics | volume = 4 | issue = 2 | pages = 105–209 | date = 1988 | doi = 10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x }}</ref> Ingesluit in die klade is die groepe [[Rhynchosauria]], [[Trilophosauridae]], [[Prolacertiformes]] en [[Archosauriformes]]. Terwyl die reptiele bolangs van mekaar verskil (eers is almal in aparte subklasse geplaas) word hulle almal verbind deur ’n aantal klein skelet- en skedelooreenkomste wat daarop dui dat hulle ’n klade vorm wat van ’n gemeenskaplike voorsaat afstam. [[Lêer:Орнитозуха, pеконструкция.jpg|duimnael|links|290px|''Ornithosuchus'' is vroeër as 'n voorouer van die [[Dinosourus|dinosouriërs]] aangesien. Dié voorkoms is egter weens konvergente evolusie, aangesien dit nader aan [[Crocodylia|krokodilagtiges]] verwant is.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronillustrasie, sien lêerinligting}}}]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/270Archosauromorpha/270.100.html Inligting van "Palaeos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416040927/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/270Archosauromorpha/270.100.html |date=16 April 2007 }} * [http://www.paleofile.com/Demo/Mainpage/Taxalist/Archosaurmorphs.htm Lyste taksa van Paleofiles] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Reptiele]] f4dggc3blplrehgwnah2z8f9nimo7ss 2978646 2978645 2026-10-13T19:36:57Z JMK 649 skakels 2978646 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks2 | name = Archosauromorpha | fossil_range = [[Lopingium]] – [[Holoseen]],<br />{{Fossiel tydperk|254.7|0}} | image = Trilophosaurus BW.jpg | image_width = 225px | image_caption = ’n Voorstelling van ''Trilophosaurus'', ’n primitiewe lid van Archosauromorpha. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | klade4 = [[Neodiapsida]] | klade5 = '''Archosauromorpha''' | klade5_authority = (Von Huene, 1946) | subdivision_ranks = Subgroepe | subdivision = †Protorosauria<br /> †Rhynchosauria<br /> †Trilophosauria<br /> †''Teraterpeton''<br /> †Prolacertidae<br /> †Proterosuchidae<br /> Archosauriformes }} '''Archosauromorpha''' ([[Grieks]] vir "heersende akkedisvorms") is ’n [[Klas (biologie)|infraklas]] of [[klade]] van [[Diapsida]]-[[reptiel]]e wat tydens die [[Perm (geologie)|Laat Perm]] vir die eerste keer hul verskyning gemaak het en gedurende die [[Trias]] meer algemeen geraak het. Dit is deur Jacques Gauthier, Arnold G. Kluge en Timothy Rowe (1988) gedefinieer as die groep wat [[Archosauria]] ([[krokodil]]agtiges, [[dinosourus]]se, [[voël]]s en verskeie ander uitgestorwe [[Orde (biologie)|ordes]]) bevat, asook alle [[Sauria]] wat nader aan Archosauria is as aan [[Lepidosauria]] (tuataras, [[akkedis]]se en [[slang]]e).<ref>{{cite journal| author=Jacques Gauthier, Arnold G. Kluge and Timothy Rowe | title = Amniote phylogeny and the importance of fossils | journal = Cladistics | volume = 4 | issue = 2 | pages = 105–209 | date = 1988 | doi = 10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x }}</ref> Ingesluit in die klade is die groepe [[Rhynchosauria]], [[Trilophosauridae]], [[Prolacertiformes]] en [[Archosauriformes]]. Terwyl die reptiele bolangs van mekaar verskil (eers is almal in aparte subklasse geplaas) word hulle almal verbind deur ’n aantal klein skelet- en skedelooreenkomste wat daarop dui dat hulle ’n klade vorm wat van ’n gemeenskaplike voorsaat afstam. [[Lêer:Орнитозуха, pеконструкция.jpg|duimnael|links|290px|''Ornithosuchus'' is vroeër as 'n voorouer van die [[Dinosourus|dinosouriërs]] aangesien. Dié voorkoms is egter weens [[konvergente evolusie]], aangesien dit nader aan [[Crocodylia|krokodilagtiges]] verwant is.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronillustrasie, sien lêerinligting}}}]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/270Archosauromorpha/270.100.html Inligting van "Palaeos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416040927/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/270Archosauromorpha/270.100.html |date=16 April 2007 }} * [http://www.paleofile.com/Demo/Mainpage/Taxalist/Archosaurmorphs.htm Lyste taksa van Paleofiles] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Reptiele]] 6yhz48vydl13k182yghuhs14lsttd1d 2978677 2978646 2026-10-13T21:26:06Z BurgertB 2401 Wat het dié foto met die artikel te doen? 2978677 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks2 | name = Archosauromorpha | fossil_range = [[Lopingium]] – [[Holoseen]],<br />{{Fossiel tydperk|254.7|0}} | image = Trilophosaurus BW.jpg | image_width = 225px | image_caption = ’n Voorstelling van ''Trilophosaurus'', ’n primitiewe lid van Archosauromorpha. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | klade4 = [[Neodiapsida]] | klade5 = '''Archosauromorpha''' | klade5_authority = (Von Huene, 1946) | subdivision_ranks = Subgroepe | subdivision = †Protorosauria<br /> †Rhynchosauria<br /> †Trilophosauria<br /> †''Teraterpeton''<br /> †Prolacertidae<br /> †Proterosuchidae<br /> Archosauriformes }} '''Archosauromorpha''' ([[Grieks]] vir "heersende akkedisvorms") is ’n [[Klas (biologie)|infraklas]] of [[klade]] van [[Diapsida]]-[[reptiel]]e wat tydens die [[Perm (geologie)|Laat Perm]] vir die eerste keer hul verskyning gemaak het en gedurende die [[Trias]] meer algemeen geraak het. Dit is deur Jacques Gauthier, Arnold G. Kluge en Timothy Rowe (1988) gedefinieer as die groep wat [[Archosauria]] ([[krokodil]]agtiges, [[dinosourus]]se, [[voël]]s en verskeie ander uitgestorwe [[Orde (biologie)|ordes]]) bevat, asook alle [[Sauria]] wat nader aan Archosauria is as aan [[Lepidosauria]] (tuataras, [[akkedis]]se en [[slang]]e).<ref>{{cite journal| author=Jacques Gauthier, Arnold G. Kluge and Timothy Rowe | title = Amniote phylogeny and the importance of fossils | journal = Cladistics | volume = 4 | issue = 2 | pages = 105–209 | date = 1988 | doi = 10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x }}</ref> Ingesluit in die klade is die groepe [[Rhynchosauria]], [[Trilophosauridae]], [[Prolacertiformes]] en [[Archosauriformes]]. Terwyl die reptiele bolangs van mekaar verskil (eers is almal in aparte subklasse geplaas) word hulle almal verbind deur ’n aantal klein skelet- en skedelooreenkomste wat daarop dui dat hulle ’n klade vorm wat van ’n gemeenskaplike voorsaat afstam. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/270Archosauromorpha/270.100.html Inligting van "Palaeos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416040927/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/270Archosauromorpha/270.100.html |date=16 April 2007 }} * [http://www.paleofile.com/Demo/Mainpage/Taxalist/Archosaurmorphs.htm Lyste taksa van Paleofiles] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Reptiele]] 69ediwq0e4w9u5josepuxoh1iqs06u7 0 87234 2978562 2978561 2026-10-13T12:31:52Z Aliwal2012 39067 Moenie KI-gegenereerde inligting plaas nie. 2978562 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang van Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026 besoek|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref> Van hierdie inligting is verkry deur middel van inligting wat op 3 Oktober 2026 deur kunsmatige intelligensie (KI) gegenereer is. Die KI-gegenereerde inligting is gegrond op inligting wat van die volgende bronne verkry is:<ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} <!-- == Verwysings == {{Verwysings}}--> {{Lugvaart-saadjie}} {{en-vertaal|Air Force Base Makhado}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 5bakk91i09190jtl0iqgd9eoyetdkcz 2978563 2978562 2026-10-13T12:33:35Z Aliwal2012 39067 2978563 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026 besoek|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Air Force Base Makhado}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 60zv62il8r5k43wfoxv7sxnf5l2bz1z 2978564 2978563 2026-10-13T12:36:50Z Gaius le Roux 203341 Teks is bygevoeg. 2978564 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026 besoek|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eenhede by Louis Trichardt en Makhado gebaseer == === 5 Eskader === Die Cheetah E-straalvegters is deur 5 Eskader bedryf en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 op Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak (die finale verbyvlug het op hierdie datum plaasgevind). Nommer 5 Eskader is amptelik op 31 Desember 1992 by LMB Louis Trichardt ontbind. Nadat 5 Eskader in Oktober 1992 toegemaak is, is die Cheetah E-straalvegvliegtuie gestoor.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=93 to 95 |language=en}}</ref> ==== Heraktiveringseremonies ==== Oor die heraktivering van 5 Eskader het luitenant-generaal DJ Earp, die destydse Hoof van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gesê dat die eenheid weer eens op die voorhoede in die verdediging van die Republiek van Suid-Afrika sal wees en ’n betekenisvolle afskrikmiddel sal wees teen diegene wat daarop ingestel is om die vreedsame samelewing in Noord-Transvaal (soos hierdie deel van die Limpopo-provinsie daardie tyd bekend was) te destabiliseer.<ref>{{Cite book |title=’n Nuwe Era breek aan vir 5 Eskader |date=25 Maart 1988 |publisher=Suid-Afrikaanse Lugmag |pages=Voorwoord |language=af |trans-title=The Awakening of 5 Squadron}}</ref> ==== 50ste bestaansjaar ==== Op 21 September 1991 het 5 Eskader sy 50ste bestaansjaar met ’n funksie by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier. ('''Aandenkingsbrosjure wat vir 5 Eskader se 50ste bestaansjaar gepubliseer is, bladsy 4''') Een vliegtuig (die Cheetah E met die reeksnommer 831) is vir die geleentheid spesiaal in goud met ’n groot 50 op die romp agter die voorvlerk geverf. Cheetah E 827 is staties uitgestal en nommer 819 het aan ’n branddemonstrasie deelgeneem. Nege Cheetahs het tydens ’n formasieverbyvlug die syfer 5 gevorm. Drie Cheetahs het deelgeneem aan gevegsmaneuvers waar twee vliegtuie een vliegtuig “aangeval” het.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit, South Africa |pages=87 |language=en}}</ref> === 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is, net soos in die geval van die Mirage IIICZ’s, BZ’s, RZ’s en R2Z’s, van die begin af deur 2 Eskader bedryf. Die eerste twee Cheetah C’s het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig. Nommer 2 Eskader was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=41, 42, 44 and 413 |language=en}}</ref> ==== 1995 ==== Enkel- en tweesitplek-Cheetahs is in Augustus 1995 op Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. Hulle het uit onderskeidelik Cheetah C’s  en Cheetah B’s bestaan. ==== 2010, 2014 en 2016 ==== Die Saab Gripen C is die SALM se jongste vegvliegtuig. Vliegtuie van hierdie tipe is tydens verskillende lugskoue gesien. Gripen C reeksnommer 3914 van 2 Eskader word geïllustreer op 13 Augustus 2010 (die dag voor die lugskou) en op 14 Augustus 2010 by Swartkop tydens die SALM 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou. Gripen C reeksnommer 3915 word op 14 Augustus 2010 uitgebeeld. Saab Gripen C reeksnommer 3920 van 2 Eskader is op 20 September 2014 tydens die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling staties uitgestal. Gripen C reeksnommer 3923 is op 7 Mei 2016 tydens ’n lugskou by Swartkop staties deur 2 Eskader vertoon. === 19 Eskader === Nommer 19 Eskader was van Januarie 1992 tot Desember 2003 op Lugmagbasis Louis Trichardt gestasioneer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=195 |language=en}}</ref> Op 25 Augustus 1995 was die volgende helikopters van 19 Eskader by Louis Trichardt teenwoordig: Oryx helikopters 1216, 1220, 1221 en 1223 en Alouette III-helikopters 105 (SALM 75-logo) en 632 (eenheidswapen op neus en romp). Die vier Oryx-helikopters het nie eenheidswapens gehad nie. Vyf van hierdie lugvaartuie word hieronder uitgebeeld. In 1995 is die 75ste bestaansjaar van die SALM gevier, en Louis Trichardt was een van die basisse waar ’n lugskou gehou is. Die dag 25 Augustus was voor die lugskou. ’n Atlas Oryx-helikopter van 19 Eskader het in September 2000 ook aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling en die SALM 80 Internasionale Lugskou deelgeneem. === 85 Gevegvliegskool === BAE Hawk-vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het aan die 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou by Swartkop, die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by LMB Waterkloof en ’n lugskou by Swartkop deelgeneem. == Die infrastruktuur van Louis Trichardt in die 1990’s en Makhado in Oktober 2005 == == Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou in 1995 == == Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou 21 Mei 2005 == In die week wat op 16 Mei 2005 begin het, is ’n vervoerkonvensie by die [[Polokwane Internasionale Lughawe]] in die Noordelike Provinsie van Suid-Afrika gehou. As deel van die konvensie het ’n burgerlike en militêre lugskou op Saterdag, 21 Mei 2005 plaasgevind. LMB Makhado het statiese uitslallings in een van die chalets gehad. Dit het ’n stertvin, ’n uitskietstoel, foto’s en wapens ingesluit. Daar was ook ’n Cheetah B en twee Cheetah C’s van 2 Eskader. == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Air Force Base Makhado}} == Verwysings == [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] bp8fnwcqfdjulugp7lbz4yrbj96zher 2978568 2978564 2026-10-13T13:02:01Z Gaius le Roux 203341 Teks is bygevoeg. 2978568 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026 besoek|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eenhede by Louis Trichardt en Makhado gebaseer == === 5 Eskader === Die Cheetah E-straalvegters is deur 5 Eskader bedryf en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 op Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak (die finale verbyvlug het op hierdie datum plaasgevind). Nommer 5 Eskader is amptelik op 31 Desember 1992 by LMB Louis Trichardt ontbind. Nadat 5 Eskader in Oktober 1992 toegemaak is, is die Cheetah E-straalvegvliegtuie gestoor.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=93 to 95 |language=en}}</ref> ==== Heraktiveringseremonies ==== Oor die heraktivering van 5 Eskader het luitenant-generaal DJ Earp, die destydse Hoof van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gesê dat die eenheid weer eens op die voorhoede in die verdediging van die Republiek van Suid-Afrika sal wees en ’n betekenisvolle afskrikmiddel sal wees teen diegene wat daarop ingestel is om die vreedsame samelewing in Noord-Transvaal (soos hierdie deel van die Limpopo-provinsie daardie tyd bekend was) te destabiliseer.<ref>{{Cite book |title=’n Nuwe Era breek aan vir 5 Eskader |date=25 Maart 1988 |publisher=Suid-Afrikaanse Lugmag |pages=Voorwoord |language=af |trans-title=The Awakening of 5 Squadron}}</ref> ==== 50ste bestaansjaar ==== Op 21 September 1991 het 5 Eskader sy 50ste bestaansjaar met ’n funksie by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier. ('''Aandenkingsbrosjure wat vir 5 Eskader se 50ste bestaansjaar gepubliseer is, bladsy 4''') Een vliegtuig (die Cheetah E met die reeksnommer 831) is vir die geleentheid spesiaal in goud met ’n groot 50 op die romp agter die voorvlerk geverf. Cheetah E 827 is staties uitgestal en nommer 819 het aan ’n branddemonstrasie deelgeneem. Nege Cheetahs het tydens ’n formasieverbyvlug die syfer 5 gevorm. Drie Cheetahs het deelgeneem aan gevegsmaneuvers waar twee vliegtuie een vliegtuig “aangeval” het.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit, South Africa |pages=87 |language=en}}</ref> === 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is, net soos in die geval van die Mirage IIICZ’s, BZ’s, RZ’s en R2Z’s, van die begin af deur 2 Eskader bedryf. Die eerste twee Cheetah C’s het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig. Nommer 2 Eskader was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=41, 42, 44 and 413 |language=en}}</ref> ==== 1995 ==== Enkel- en tweesitplek-Cheetahs is in Augustus 1995 op Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. Hulle het uit onderskeidelik Cheetah C’s  en Cheetah B’s bestaan. ==== 2010, 2014 en 2016 ==== Die Saab Gripen C is die SALM se jongste vegvliegtuig. Vliegtuie van hierdie tipe is tydens verskillende lugskoue gesien. Gripen C reeksnommer 3914 van 2 Eskader word geïllustreer op 13 Augustus 2010 (die dag voor die lugskou) en op 14 Augustus 2010 by Swartkop tydens die SALM 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou. Gripen C reeksnommer 3915 word op 14 Augustus 2010 uitgebeeld. Saab Gripen C reeksnommer 3920 van 2 Eskader is op 20 September 2014 tydens die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling staties uitgestal. Gripen C reeksnommer 3923 is op 7 Mei 2016 tydens ’n lugskou by Swartkop staties deur 2 Eskader vertoon. === 19 Eskader === Nommer 19 Eskader was van Januarie 1992 tot Desember 2003 op Lugmagbasis Louis Trichardt gestasioneer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=195 |language=en}}</ref> Op 25 Augustus 1995 was die volgende helikopters van 19 Eskader by Louis Trichardt teenwoordig: Oryx helikopters 1216, 1220, 1221 en 1223 en Alouette III-helikopters 105 (SALM 75-logo) en 632 (eenheidswapen op neus en romp). Die vier Oryx-helikopters het nie eenheidswapens gehad nie. Vyf van hierdie lugvaartuie word hieronder uitgebeeld. In 1995 is die 75ste bestaansjaar van die SALM gevier, en Louis Trichardt was een van die basisse waar ’n lugskou gehou is. Die dag 25 Augustus was voor die lugskou. ’n Atlas Oryx-helikopter van 19 Eskader het in September 2000 ook aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling en die SALM 80 Internasionale Lugskou deelgeneem. === 85 Gevegvliegskool === BAE Hawk-vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het aan die 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou by Swartkop, die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by LMB Waterkloof en ’n lugskou by Swartkop deelgeneem. == Die infrastruktuur van Louis Trichardt in die 1990’s en Makhado in Oktober 2005 == == Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou in 1995 == == Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou 21 Mei 2005 == In die week wat op 16 Mei 2005 begin het, is ’n vervoerkonvensie by die [[Polokwane Internasionale Lughawe]] in die Noordelike Provinsie van Suid-Afrika gehou. As deel van die konvensie het ’n burgerlike en militêre lugskou op Saterdag, 21 Mei 2005 plaasgevind. LMB Makhado het statiese uitslallings in een van die chalets gehad. Dit het ’n stertvin, ’n uitskietstoel, foto’s en wapens ingesluit. Daar was ook ’n Cheetah B en twee Cheetah C’s van 2 Eskader. == Vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 == Lugmagbasis Makhado was op 8 Oktober 2005 die gasheer vir ’n byeenkomslugskou vir vegvliegtuie. Die lugskou het die titel “Fighter Meet 2005 Air Show” gehad. Dit was ’n unieke lugskou en was in daardie stadium een van die mees interessante lugskoue wat in Suid-Afrika gehou is. === Tema en doelwitte van die lugskou === Dit was hoofsaaklik ’n militêre lugskou. Volgens die programblaadjie was die skou in wese ’n byeenkoms van vegvlieëniers met hulle vegvliegtuie en vegopleidingsvliegtuie van die verlede, hede en die toekoms. (Sien aantekeninge later in die artikel.) Vegvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Mirage IIICZ en Super Mirage F1. Dié van die hede is verteenwoordig deur die Cheetah C en tweesitplek-Cheetahs. Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. Vegopleidingsvliegtuie van die hede het bestaan uit die Impala Mk I en II, Pilatus PC-7 Mk II en K-8 Karakorum, terwyl toekomstige vegopleidingsvliegtuie teenwoordig was in die vorm van die Hawk Mk 120 LIFT. Twee doelwitte van die lugskou was om LMB Makhado as die vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig en die romantiek wat met ’n vegvlieënier geassosieer word, te herwin. Baie van die uitstallings het op die vermoëns van vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting) gefokus. === Vegvliegtuie === Vermoëns wat vertoon is, het nabootsings van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker en drie Cheetah-vegvliegtuie gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug behels. ’n Cheetah C (onderskepper; die vliegtuig wat gespaander het) en die L-39 Albatross (indringer) het ’n spaandering en onderskepping nageboots, met die Cheetah C wat daarna op ’n hoë hoogte deur die klankgrens gebreek het. Twee Cheetah C-vegvliegtuie en ’n Cheetah D2 (vyand) het getoon wat gebeur wanneer twee vliegtuie by gevegsmaneuvers met een vliegtuig betrokke is. ==== Die statiese uitstallingsgebied ==== ’n Bedekte skuiling is as statiese uitstallingsgebied gebruik. Daar was verskeie vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting). Die vliegtuie het Cheetah C reeksnommer 371, Cheetah B reeksnommer 858 (opgelig om te toon hoe die onderstel werk en met ’n oop luik op die neus) en reeksnommer 861 (in vlagkleure) en Mirage IIICZ reeksnommer 804 (was bestem om ’n hekwag by LMB Makhado te word). Baie interessante en buitengewone statiese uitstallings het missiele asook Cheetah-toerusting ingesluit. Laasgenoemde het die volgende behels: ’n Atar 09K50-enjin op ’n enjininstalleringstrollie, ’n afvuurbeheerradarantenne, ’n afstandmeetradar, deel van ’n neus met ’n wapenbeheer-en-vrystellingsrekenaar en ’n vlieëniersvertooneenheid. Ander hulptoerusting en wapens wat uitgestal is, het ’n filterreguleerder, vriend-en-vyand-identiseringstoerusting, ’n uitskietstoel, ’n helm met ’n suurstofmasker, ’n kanon en verskillende missiele ingesluit. === Vegopleidingsvliegtuie === ==== ’n Interessante en unieke vliegtuig ==== Wat Suid-Afrika betref, is die K-8 Karakorum van die Zimbabwiese Lugmag wat op 8 Oktober 2005 aan die vegvliegtuigbyeenkomslugskou deelgeneem het uniek. Voorheen is die K-8 in 1995 gedurende SALM 75-vierings by Lugmagbasis Waterkloof gesien toe twee Zambiese Lugmag-vliegtuie hierdie land besoek het. Die sitplekke in die straalaangedrewe K-8 Karakorum is agter mekaar. Hierdie opleidings- en ligte aanvalsvliegtuig is oorspronklik gesamentlik deur China en Pakistan (laasgenoemde met ’n belang van 25%) ontwikkel, vandaar die naam “Karakorum”, wat afgelei is uit die berg wat tussen China en Pakistan geleë is. Die K-8 is deur die Chinese, Pakistanse, Mianmese en Sri Lankaanse lugmagte bestel, en ander Afrika-lande wat die masjien ten tye van die lugskou bedryf het, het Namibië asook Egipte ingesluit.<ref>{{Cite web|url=https://migflug.com/aircraft/k-8-karakorum/|title=The K-8 Karakorum: the trainer that taught the world to fly jets|date=13 October 2026|website=MiGFLUG|access-date=13 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.airforce-technology.com/projects/hongdu-k8/?cf-view|title=K-8 Karakorum Light Attack and Jet Trainer Aircraft|date=13 October 2026|website=Airforce Technology|access-date=13 October 2026}}</ref> ==== Impalas en BAE Systems Hawk Mk 120 LIFT ==== Die Impala Mk I (en later die Impala Mk II) is sedert die 1960’s deur die SALM gebruik en was sedertdien’n algemene sig by talle Suid-Afrikaanse lugskoue en SALM-opedae. Aangesien die Impala deur die Hawk in SALM-diens vervang sou word, was hierdie lugskou waarskynlik een van die laaste geleenthede waar die publiek ’n SALM-Impala in aksie kon sien. Twee Impala Merk I’s en twee Impala Merk II’s het saam met die tenker en die Cheetahs aan die openings- en sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem. Later het twee Impala Mk I’s en twee Impala Mk II’s ’n skyngrondaanval uitgevoer. Daarbenewens is solovliegvertonings deur ’n Impala Mk I en Mk II gelewer. Dit was die eerste openbare geleentheid waar ’n BAE Hawk in die merke van 85 Gevegvliegskool vertoon is (die Hawk-vliegtuie en 85 Gevegvliegskool was bestem om na LMB Makhado verskuif te word, waar die toekomstige Saab Gripen-vegvliegtuie ook gebaseer sou word). Die Hawk wat tydens die lugskou vertoon is, was die tweede van 20 vliegtuie wat deur die SALM bedryf sou word. ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. === Massaverbyvlugte === Die lugskou is deur ’n Boeing 707-tenker, drie Cheetahs en vier Impalas geopen. Die Boeing 707 het ook stadig verby gevlieg. Die sluitingsmassaverbyvlug het uit dieselfde vliegtuie bestaan, maar het uit twee groepe vliegtuie bestaan (waarvan een uit ’n gemengde formasie van ’n Mirage IIICZ, ’n Super Mirage F1, ’n Hawk Mk 120 en twee K-8 Karakorums bestaan het; laasgenoemde formasie was ’n ongewone een). Verskeie vermoëns van vegvliegtuie is vertoon. Dit het die nabootsing van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker, twee Cheetah C-onderskeppers en een Cheetah D gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug ingesluit. === Deelnemers === Deelnemers aan die lugskou het hoofsaaklik uit militêre vliegtuie bestaan, maar daar was ook oorlogsveteraanvliegtuie. Dit het straalvliegtuie soos ’n privaat Aero L-29, ’n Zimbabwiese Lugmag K-8 Karakorum, twee Aero L-29’s van die Sasol Tigers-kunsvliegspan en die Ron Wheeldon Hunter F.58 ingesluit. Hierdie vliegtuie was op ’n vluglyn by Makhado geparkeer. ==== Die SALM ==== Daar was SALM-vliegtuie van verskillende basisse en eenhede. LMB Hoedspruit het Impala Mk I’s en Mk II’s van 85 Gevegvliegskool gestuur. Daar was die Silwer Valke-kunsvliegspan van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg met hulle Pilatus PC-7 Mk II’s (en nog ’n PC-7 van Langebaanweg, wat ’n solovertoning gelewer het). LMB Makhado se bydrae was die Cheetah-vegvliegtuie van 2 Eskader. ’n Boeing 707-tenker van 60 Eskader was die enigste LMB Waterkloof-deelnemer. Ander SALM-deelnemers het vliegtuie van die Museumvlug ingesluit (van hulle is in daardie stadium by LMB Hoedspruit en LMB Makhado gehou). Dit het ’n Harvard (solovertoning), Vampire (solovertoning) en die Mirage IIICZ behels. Die Pilatus PC-7 Mk II-opleidingsvliegtuie van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg aan die Kaapse Weskus wat formasiekunsvliegtoertjies uitgevoer het, het bestaan uit reeksnommers 2023 (Valk 1), 2028 (Valk 2), 2020 (Valk 3) en 2025 (Valk 4). ==== Deelname deur die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap ==== Deelnemende lande van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap het Angola, Botswana, Zambië, Tanzanië, die Demokratiese Republiek die Kongo, Mosambiek, Namibië, Zimbabwe en natuurlik Suid-Afrika ingesluit. Net vliegtuie van die Zimbabwiese Lugmag en die SALM het egter aan die lugskou deelgeneem. Twee K-8 Karakorums van die Zimbabwiese Lugmag se 2 Eskader het aan die vliegvertoning deelgeneem, met een wat ’n solovertoning gelewer het en altwee wat aan die sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem het. ==== Oorlogsveteraanvliegtuie, veteraanvliegtuie en ander burgerlike deelnemers ==== Oorlogsveteraanvliegtuie en veteraanvliegtuie het drie L-29 Delfins ingesluit. Twee van hierdie vliegtuie het formasiekunsvliegtoertjies onder die vaandel van die Sasol Flying Tigers uitgevoer en een is buite die statiese uitstallingsgebied vertoon. Daar was ook ’n Impala Mk I (die Showdown-span), ’n Hunter F.58 (besit deur Ron Wheeldon en geverf in ’n aantreklike “Tier”-skema, wat net voor die lugskou voltooi is), ’n Yak 18T (Pharos), ’n L-39 Albatross (Aviation Dimension) en ’n Tiger Moth (besit en gevlieg deur Jeff Earle). Solovliegvertonings is deur die Hunter, die Yak 52, die L-39 Albatross en die Tiger Moth gelewer. Verder was daar die burgerlike wêreldkunsvliegkampioen Glen Dell, wat ’n uitstekende vertoning in sy Extra 300 gelewer het. == Aantekeninge == Van die inligting onder die subopskrif “50ste bestaansjaar” is verkry op bladsy 4 van die aandenkingsbrosjure wat vir die 50ste bestaansjaar van 5 Eskader gepubliseer is en is gegrond op aantekeninge wat die bywerker van hierdie artikel gemaak het. Die inligting rakende die Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou van 21 Mei 2005 is deur observasie en fotografie bekom. Die gedeelte oor die vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 is gegrond op aantekeninge, observasie en fotografie, die programblaadjie wat vir die lugskou gepubliseer is, die persverklaring wat vooraf beskikbaar gestel is en ''World Airnews''.<ref>{{Cite journal |last=Barker |first=Des |date=8 October 2005 |title=Fighter Town RSA Fighter Meet 2005 Air Show |journal=Air Force Base Makhado |pages=2}}</ref> <ref>{{Cite journal |date=October 2004 |title=Fighter Meet |journal=World Airnews |pages=39}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Air Force Base Makhado}} == Verwysings == [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 6quef2du5tilqbvtj09p1pj8p44720b 2978569 2978568 2026-10-13T13:06:19Z Gaius le Roux 203341 'n Opskrif is geskrap. 2978569 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026 besoek|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eenhede by Louis Trichardt en Makhado gebaseer == === 5 Eskader === Die Cheetah E-straalvegters is deur 5 Eskader bedryf en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 op Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak (die finale verbyvlug het op hierdie datum plaasgevind). Nommer 5 Eskader is amptelik op 31 Desember 1992 by LMB Louis Trichardt ontbind. Nadat 5 Eskader in Oktober 1992 toegemaak is, is die Cheetah E-straalvegvliegtuie gestoor.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=93 to 95 |language=en}}</ref> ==== Heraktiveringseremonies ==== Oor die heraktivering van 5 Eskader het luitenant-generaal DJ Earp, die destydse Hoof van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gesê dat die eenheid weer eens op die voorhoede in die verdediging van die Republiek van Suid-Afrika sal wees en ’n betekenisvolle afskrikmiddel sal wees teen diegene wat daarop ingestel is om die vreedsame samelewing in Noord-Transvaal (soos hierdie deel van die Limpopo-provinsie daardie tyd bekend was) te destabiliseer.<ref>{{Cite book |title=’n Nuwe Era breek aan vir 5 Eskader |date=25 Maart 1988 |publisher=Suid-Afrikaanse Lugmag |pages=Voorwoord |language=af |trans-title=The Awakening of 5 Squadron}}</ref> ==== 50ste bestaansjaar ==== Op 21 September 1991 het 5 Eskader sy 50ste bestaansjaar met ’n funksie by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier. ('''Aandenkingsbrosjure wat vir 5 Eskader se 50ste bestaansjaar gepubliseer is, bladsy 4''') Een vliegtuig (die Cheetah E met die reeksnommer 831) is vir die geleentheid spesiaal in goud met ’n groot 50 op die romp agter die voorvlerk geverf. Cheetah E 827 is staties uitgestal en nommer 819 het aan ’n branddemonstrasie deelgeneem. Nege Cheetahs het tydens ’n formasieverbyvlug die syfer 5 gevorm. Drie Cheetahs het deelgeneem aan gevegsmaneuvers waar twee vliegtuie een vliegtuig “aangeval” het.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit, South Africa |pages=87 |language=en}}</ref> === 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is, net soos in die geval van die Mirage IIICZ’s, BZ’s, RZ’s en R2Z’s, van die begin af deur 2 Eskader bedryf. Die eerste twee Cheetah C’s het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig. Nommer 2 Eskader was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=41, 42, 44 and 413 |language=en}}</ref> ==== 1995 ==== Enkel- en tweesitplek-Cheetahs is in Augustus 1995 op Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. Hulle het uit onderskeidelik Cheetah C’s  en Cheetah B’s bestaan. ==== 2010, 2014 en 2016 ==== Die Saab Gripen C is die SALM se jongste vegvliegtuig. Vliegtuie van hierdie tipe is tydens verskillende lugskoue gesien. Gripen C reeksnommer 3914 van 2 Eskader word geïllustreer op 13 Augustus 2010 (die dag voor die lugskou) en op 14 Augustus 2010 by Swartkop tydens die SALM 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou. Gripen C reeksnommer 3915 word op 14 Augustus 2010 uitgebeeld. Saab Gripen C reeksnommer 3920 van 2 Eskader is op 20 September 2014 tydens die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling staties uitgestal. Gripen C reeksnommer 3923 is op 7 Mei 2016 tydens ’n lugskou by Swartkop staties deur 2 Eskader vertoon. === 19 Eskader === Nommer 19 Eskader was van Januarie 1992 tot Desember 2003 op Lugmagbasis Louis Trichardt gestasioneer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=195 |language=en}}</ref> Op 25 Augustus 1995 was die volgende helikopters van 19 Eskader by Louis Trichardt teenwoordig: Oryx helikopters 1216, 1220, 1221 en 1223 en Alouette III-helikopters 105 (SALM 75-logo) en 632 (eenheidswapen op neus en romp). Die vier Oryx-helikopters het nie eenheidswapens gehad nie. Vyf van hierdie lugvaartuie word hieronder uitgebeeld. In 1995 is die 75ste bestaansjaar van die SALM gevier, en Louis Trichardt was een van die basisse waar ’n lugskou gehou is. Die dag 25 Augustus was voor die lugskou. ’n Atlas Oryx-helikopter van 19 Eskader het in September 2000 ook aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling en die SALM 80 Internasionale Lugskou deelgeneem. === 85 Gevegvliegskool === BAE Hawk-vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het aan die 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou by Swartkop, die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by LMB Waterkloof en ’n lugskou by Swartkop deelgeneem. == Die infrastruktuur van Louis Trichardt in die 1990’s en Makhado in Oktober 2005 == == Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou in 1995 == == Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou 21 Mei 2005 == In die week wat op 16 Mei 2005 begin het, is ’n vervoerkonvensie by die [[Polokwane Internasionale Lughawe]] in die Noordelike Provinsie van Suid-Afrika gehou. As deel van die konvensie het ’n burgerlike en militêre lugskou op Saterdag, 21 Mei 2005 plaasgevind. LMB Makhado het statiese uitslallings in een van die chalets gehad. Dit het ’n stertvin, ’n uitskietstoel, foto’s en wapens ingesluit. Daar was ook ’n Cheetah B en twee Cheetah C’s van 2 Eskader. == Vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 == Lugmagbasis Makhado was op 8 Oktober 2005 die gasheer vir ’n byeenkomslugskou vir vegvliegtuie. Die lugskou het die titel “Fighter Meet 2005 Air Show” gehad. Dit was ’n unieke lugskou en was in daardie stadium een van die mees interessante lugskoue wat in Suid-Afrika gehou is. === Tema en doelwitte van die lugskou === Dit was hoofsaaklik ’n militêre lugskou. Volgens die programblaadjie was die skou in wese ’n byeenkoms van vegvlieëniers met hulle vegvliegtuie en vegopleidingsvliegtuie van die verlede, hede en die toekoms. (Sien aantekeninge later in die artikel.) Vegvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Mirage IIICZ en Super Mirage F1. Dié van die hede is verteenwoordig deur die Cheetah C en tweesitplek-Cheetahs. Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. Vegopleidingsvliegtuie van die hede het bestaan uit die Impala Mk I en II, Pilatus PC-7 Mk II en K-8 Karakorum, terwyl toekomstige vegopleidingsvliegtuie teenwoordig was in die vorm van die Hawk Mk 120 LIFT. Twee doelwitte van die lugskou was om LMB Makhado as die vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig en die romantiek wat met ’n vegvlieënier geassosieer word, te herwin. Baie van die uitstallings het op die vermoëns van vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting) gefokus. === Vegvliegtuie === Vermoëns wat vertoon is, het nabootsings van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker en drie Cheetah-vegvliegtuie gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug behels. ’n Cheetah C (onderskepper; die vliegtuig wat gespaander het) en die L-39 Albatross (indringer) het ’n spaandering en onderskepping nageboots, met die Cheetah C wat daarna op ’n hoë hoogte deur die klankgrens gebreek het. Twee Cheetah C-vegvliegtuie en ’n Cheetah D2 (vyand) het getoon wat gebeur wanneer twee vliegtuie by gevegsmaneuvers met een vliegtuig betrokke is. ==== Die statiese uitstallingsgebied ==== ’n Bedekte skuiling is as statiese uitstallingsgebied gebruik. Daar was verskeie vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting). Die vliegtuie het Cheetah C reeksnommer 371, Cheetah B reeksnommer 858 (opgelig om te toon hoe die onderstel werk en met ’n oop luik op die neus) en reeksnommer 861 (in vlagkleure) en Mirage IIICZ reeksnommer 804 (was bestem om ’n hekwag by LMB Makhado te word). Baie interessante en buitengewone statiese uitstallings het missiele asook Cheetah-toerusting ingesluit. Laasgenoemde het die volgende behels: ’n Atar 09K50-enjin op ’n enjininstalleringstrollie, ’n afvuurbeheerradarantenne, ’n afstandmeetradar, deel van ’n neus met ’n wapenbeheer-en-vrystellingsrekenaar en ’n vlieëniersvertooneenheid. Ander hulptoerusting en wapens wat uitgestal is, het ’n filterreguleerder, vriend-en-vyand-identiseringstoerusting, ’n uitskietstoel, ’n helm met ’n suurstofmasker, ’n kanon en verskillende missiele ingesluit. === Vegopleidingsvliegtuie === ==== ’n Interessante en unieke vliegtuig ==== Wat Suid-Afrika betref, is die K-8 Karakorum van die Zimbabwiese Lugmag wat op 8 Oktober 2005 aan die vegvliegtuigbyeenkomslugskou deelgeneem het uniek. Voorheen is die K-8 in 1995 gedurende SALM 75-vierings by Lugmagbasis Waterkloof gesien toe twee Zambiese Lugmag-vliegtuie hierdie land besoek het. Die sitplekke in die straalaangedrewe K-8 Karakorum is agter mekaar. Hierdie opleidings- en ligte aanvalsvliegtuig is oorspronklik gesamentlik deur China en Pakistan (laasgenoemde met ’n belang van 25%) ontwikkel, vandaar die naam “Karakorum”, wat afgelei is uit die berg wat tussen China en Pakistan geleë is. Die K-8 is deur die Chinese, Pakistanse, Mianmese en Sri Lankaanse lugmagte bestel, en ander Afrika-lande wat die masjien ten tye van die lugskou bedryf het, het Namibië asook Egipte ingesluit.<ref>{{Cite web|url=https://migflug.com/aircraft/k-8-karakorum/|title=The K-8 Karakorum: the trainer that taught the world to fly jets|date=13 October 2026|website=MiGFLUG|access-date=13 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.airforce-technology.com/projects/hongdu-k8/?cf-view|title=K-8 Karakorum Light Attack and Jet Trainer Aircraft|date=13 October 2026|website=Airforce Technology|access-date=13 October 2026}}</ref> ==== Impalas en BAE Systems Hawk Mk 120 LIFT ==== Die Impala Mk I (en later die Impala Mk II) is sedert die 1960’s deur die SALM gebruik en was sedertdien’n algemene sig by talle Suid-Afrikaanse lugskoue en SALM-opedae. Aangesien die Impala deur die Hawk in SALM-diens vervang sou word, was hierdie lugskou waarskynlik een van die laaste geleenthede waar die publiek ’n SALM-Impala in aksie kon sien. Twee Impala Merk I’s en twee Impala Merk II’s het saam met die tenker en die Cheetahs aan die openings- en sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem. Later het twee Impala Mk I’s en twee Impala Mk II’s ’n skyngrondaanval uitgevoer. Daarbenewens is solovliegvertonings deur ’n Impala Mk I en Mk II gelewer. Dit was die eerste openbare geleentheid waar ’n BAE Hawk in die merke van 85 Gevegvliegskool vertoon is (die Hawk-vliegtuie en 85 Gevegvliegskool was bestem om na LMB Makhado verskuif te word, waar die toekomstige Saab Gripen-vegvliegtuie ook gebaseer sou word). Die Hawk wat tydens die lugskou vertoon is, was die tweede van 20 vliegtuie wat deur die SALM bedryf sou word. ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. === Massaverbyvlugte === Die lugskou is deur ’n Boeing 707-tenker, drie Cheetahs en vier Impalas geopen. Die Boeing 707 het ook stadig verby gevlieg. Die sluitingsmassaverbyvlug het uit dieselfde vliegtuie bestaan, maar het uit twee groepe vliegtuie bestaan (waarvan een uit ’n gemengde formasie van ’n Mirage IIICZ, ’n Super Mirage F1, ’n Hawk Mk 120 en twee K-8 Karakorums bestaan het; laasgenoemde formasie was ’n ongewone een). Verskeie vermoëns van vegvliegtuie is vertoon. Dit het die nabootsing van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker, twee Cheetah C-onderskeppers en een Cheetah D gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug ingesluit. === Deelnemers === Deelnemers aan die lugskou het hoofsaaklik uit militêre vliegtuie bestaan, maar daar was ook oorlogsveteraanvliegtuie. Dit het straalvliegtuie soos ’n privaat Aero L-29, ’n Zimbabwiese Lugmag K-8 Karakorum, twee Aero L-29’s van die Sasol Tigers-kunsvliegspan en die Ron Wheeldon Hunter F.58 ingesluit. Hierdie vliegtuie was op ’n vluglyn by Makhado geparkeer. ==== Die SALM ==== Daar was SALM-vliegtuie van verskillende basisse en eenhede. LMB Hoedspruit het Impala Mk I’s en Mk II’s van 85 Gevegvliegskool gestuur. Daar was die Silwer Valke-kunsvliegspan van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg met hulle Pilatus PC-7 Mk II’s (en nog ’n PC-7 van Langebaanweg, wat ’n solovertoning gelewer het). LMB Makhado se bydrae was die Cheetah-vegvliegtuie van 2 Eskader. ’n Boeing 707-tenker van 60 Eskader was die enigste LMB Waterkloof-deelnemer. Ander SALM-deelnemers het vliegtuie van die Museumvlug ingesluit (van hulle is in daardie stadium by LMB Hoedspruit en LMB Makhado gehou). Dit het ’n Harvard (solovertoning), Vampire (solovertoning) en die Mirage IIICZ behels. Die Pilatus PC-7 Mk II-opleidingsvliegtuie van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg aan die Kaapse Weskus wat formasiekunsvliegtoertjies uitgevoer het, het bestaan uit reeksnommers 2023 (Valk 1), 2028 (Valk 2), 2020 (Valk 3) en 2025 (Valk 4). ==== Deelname deur die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap ==== Deelnemende lande van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap het Angola, Botswana, Zambië, Tanzanië, die Demokratiese Republiek die Kongo, Mosambiek, Namibië, Zimbabwe en natuurlik Suid-Afrika ingesluit. Net vliegtuie van die Zimbabwiese Lugmag en die SALM het egter aan die lugskou deelgeneem. Twee K-8 Karakorums van die Zimbabwiese Lugmag se 2 Eskader het aan die vliegvertoning deelgeneem, met een wat ’n solovertoning gelewer het en altwee wat aan die sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem het. ==== Oorlogsveteraanvliegtuie, veteraanvliegtuie en ander burgerlike deelnemers ==== Oorlogsveteraanvliegtuie en veteraanvliegtuie het drie L-29 Delfins ingesluit. Twee van hierdie vliegtuie het formasiekunsvliegtoertjies onder die vaandel van die Sasol Flying Tigers uitgevoer en een is buite die statiese uitstallingsgebied vertoon. Daar was ook ’n Impala Mk I (die Showdown-span), ’n Hunter F.58 (besit deur Ron Wheeldon en geverf in ’n aantreklike “Tier”-skema, wat net voor die lugskou voltooi is), ’n Yak 18T (Pharos), ’n L-39 Albatross (Aviation Dimension) en ’n Tiger Moth (besit en gevlieg deur Jeff Earle). Solovliegvertonings is deur die Hunter, die Yak 52, die L-39 Albatross en die Tiger Moth gelewer. Verder was daar die burgerlike wêreldkunsvliegkampioen Glen Dell, wat ’n uitstekende vertoning in sy Extra 300 gelewer het. == Aantekeninge == Van die inligting onder die subopskrif “50ste bestaansjaar” is verkry op bladsy 4 van die aandenkingsbrosjure wat vir die 50ste bestaansjaar van 5 Eskader gepubliseer is en is gegrond op aantekeninge wat die bywerker van hierdie artikel gemaak het. Die inligting rakende die Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou van 21 Mei 2005 is deur observasie en fotografie bekom. Die gedeelte oor die vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 is gegrond op aantekeninge, observasie en fotografie, die programblaadjie wat vir die lugskou gepubliseer is, die persverklaring wat vooraf beskikbaar gestel is en ''World Airnews''.<ref>{{Cite journal |last=Barker |first=Des |date=8 October 2005 |title=Fighter Town RSA Fighter Meet 2005 Air Show |journal=Air Force Base Makhado |pages=2}}</ref> <ref>{{Cite journal |date=October 2004 |title=Fighter Meet |journal=World Airnews |pages=39}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Air Force Base Makhado}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 3f8zt9zzshjhoa0yjptc09ishbr4830 2978571 2978569 2026-10-13T13:20:40Z Aliwal2012 39067 verbeter verwysingsfoute 2978571 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eenhede by Louis Trichardt en Makhado gebaseer == === 5 Eskader === Die Cheetah E-straalvegters is deur 5 Eskader bedryf en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 op Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak (die finale verbyvlug het op hierdie datum plaasgevind). Nommer 5 Eskader is amptelik op 31 Desember 1992 by LMB Louis Trichardt ontbind. Nadat 5 Eskader in Oktober 1992 toegemaak is, is die Cheetah E-straalvegvliegtuie gestoor.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=93 to 95 |language=en}}</ref> ==== Heraktiveringseremonies ==== Oor die heraktivering van 5 Eskader het luitenant-generaal DJ Earp, die destydse Hoof van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gesê dat die eenheid weer eens op die voorhoede in die verdediging van die Republiek van Suid-Afrika sal wees en ’n betekenisvolle afskrikmiddel sal wees teen diegene wat daarop ingestel is om die vreedsame samelewing in Noord-Transvaal (soos hierdie deel van die Limpopo-provinsie daardie tyd bekend was) te destabiliseer.<ref>{{Cite book |title=’n Nuwe Era breek aan vir 5 Eskader |date=25 Maart 1988 |publisher=Suid-Afrikaanse Lugmag |pages=Voorwoord |language=af |trans-title=The Awakening of 5 Squadron}}</ref> ==== 50ste bestaansjaar ==== Op 21 September 1991 het 5 Eskader sy 50ste bestaansjaar met ’n funksie by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier. ('''Aandenkingsbrosjure wat vir 5 Eskader se 50ste bestaansjaar gepubliseer is, bladsy 4''') Een vliegtuig (die Cheetah E met die reeksnommer 831) is vir die geleentheid spesiaal in goud met ’n groot 50 op die romp agter die voorvlerk geverf. Cheetah E 827 is staties uitgestal en nommer 819 het aan ’n branddemonstrasie deelgeneem. Nege Cheetahs het tydens ’n formasieverbyvlug die syfer 5 gevorm. Drie Cheetahs het deelgeneem aan gevegsmaneuvers waar twee vliegtuie een vliegtuig “aangeval” het.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit, South Africa |pages=87 |language=en}}</ref> === 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is, net soos in die geval van die Mirage IIICZ’s, BZ’s, RZ’s en R2Z’s, van die begin af deur 2 Eskader bedryf. Die eerste twee Cheetah C’s het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig. Nommer 2 Eskader was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=41, 42, 44 and 413 |language=en}}</ref> ==== 1995 ==== Enkel- en tweesitplek-Cheetahs is in Augustus 1995 op Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. Hulle het uit onderskeidelik Cheetah C’s  en Cheetah B’s bestaan. ==== 2010, 2014 en 2016 ==== Die Saab Gripen C is die SALM se jongste vegvliegtuig. Vliegtuie van hierdie tipe is tydens verskillende lugskoue gesien. Gripen C reeksnommer 3914 van 2 Eskader word geïllustreer op 13 Augustus 2010 (die dag voor die lugskou) en op 14 Augustus 2010 by Swartkop tydens die SALM 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou. Gripen C reeksnommer 3915 word op 14 Augustus 2010 uitgebeeld. Saab Gripen C reeksnommer 3920 van 2 Eskader is op 20 September 2014 tydens die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling staties uitgestal. Gripen C reeksnommer 3923 is op 7 Mei 2016 tydens ’n lugskou by Swartkop staties deur 2 Eskader vertoon. === 19 Eskader === Nommer 19 Eskader was van Januarie 1992 tot Desember 2003 op Lugmagbasis Louis Trichardt gestasioneer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=195 |language=en}}</ref> Op 25 Augustus 1995 was die volgende helikopters van 19 Eskader by Louis Trichardt teenwoordig: Oryx helikopters 1216, 1220, 1221 en 1223 en Alouette III-helikopters 105 (SALM 75-logo) en 632 (eenheidswapen op neus en romp). Die vier Oryx-helikopters het nie eenheidswapens gehad nie. Vyf van hierdie lugvaartuie word hieronder uitgebeeld. In 1995 is die 75ste bestaansjaar van die SALM gevier, en Louis Trichardt was een van die basisse waar ’n lugskou gehou is. Die dag 25 Augustus was voor die lugskou. ’n Atlas Oryx-helikopter van 19 Eskader het in September 2000 ook aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling en die SALM 80 Internasionale Lugskou deelgeneem. === 85 Gevegvliegskool === BAE Hawk-vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het aan die 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou by Swartkop, die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by LMB Waterkloof en ’n lugskou by Swartkop deelgeneem. == Die infrastruktuur van Louis Trichardt in die 1990’s en Makhado in Oktober 2005 == == Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou in 1995 == == Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou 21 Mei 2005 == In die week wat op 16 Mei 2005 begin het, is ’n vervoerkonvensie by die [[Polokwane Internasionale Lughawe]] in die Noordelike Provinsie van Suid-Afrika gehou. As deel van die konvensie het ’n burgerlike en militêre lugskou op Saterdag, 21 Mei 2005 plaasgevind. LMB Makhado het statiese uitslallings in een van die chalets gehad. Dit het ’n stertvin, ’n uitskietstoel, foto’s en wapens ingesluit. Daar was ook ’n Cheetah B en twee Cheetah C’s van 2 Eskader. == Vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 == Lugmagbasis Makhado was op 8 Oktober 2005 die gasheer vir ’n byeenkomslugskou vir vegvliegtuie. Die lugskou het die titel “Fighter Meet 2005 Air Show” gehad. Dit was ’n unieke lugskou en was in daardie stadium een van die mees interessante lugskoue wat in Suid-Afrika gehou is. === Tema en doelwitte van die lugskou === Dit was hoofsaaklik ’n militêre lugskou. Volgens die programblaadjie was die skou in wese ’n byeenkoms van vegvlieëniers met hulle vegvliegtuie en vegopleidingsvliegtuie van die verlede, hede en die toekoms. (Sien aantekeninge later in die artikel.) Vegvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Mirage IIICZ en Super Mirage F1. Dié van die hede is verteenwoordig deur die Cheetah C en tweesitplek-Cheetahs. Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. Vegopleidingsvliegtuie van die hede het bestaan uit die Impala Mk I en II, Pilatus PC-7 Mk II en K-8 Karakorum, terwyl toekomstige vegopleidingsvliegtuie teenwoordig was in die vorm van die Hawk Mk 120 LIFT. Twee doelwitte van die lugskou was om LMB Makhado as die vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig en die romantiek wat met ’n vegvlieënier geassosieer word, te herwin. Baie van die uitstallings het op die vermoëns van vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting) gefokus. === Vegvliegtuie === Vermoëns wat vertoon is, het nabootsings van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker en drie Cheetah-vegvliegtuie gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug behels. ’n Cheetah C (onderskepper; die vliegtuig wat gespaander het) en die L-39 Albatross (indringer) het ’n spaandering en onderskepping nageboots, met die Cheetah C wat daarna op ’n hoë hoogte deur die klankgrens gebreek het. Twee Cheetah C-vegvliegtuie en ’n Cheetah D2 (vyand) het getoon wat gebeur wanneer twee vliegtuie by gevegsmaneuvers met een vliegtuig betrokke is. ==== Die statiese uitstallingsgebied ==== ’n Bedekte skuiling is as statiese uitstallingsgebied gebruik. Daar was verskeie vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting). Die vliegtuie het Cheetah C reeksnommer 371, Cheetah B reeksnommer 858 (opgelig om te toon hoe die onderstel werk en met ’n oop luik op die neus) en reeksnommer 861 (in vlagkleure) en Mirage IIICZ reeksnommer 804 (was bestem om ’n hekwag by LMB Makhado te word). Baie interessante en buitengewone statiese uitstallings het missiele asook Cheetah-toerusting ingesluit. Laasgenoemde het die volgende behels: ’n Atar 09K50-enjin op ’n enjininstalleringstrollie, ’n afvuurbeheerradarantenne, ’n afstandmeetradar, deel van ’n neus met ’n wapenbeheer-en-vrystellingsrekenaar en ’n vlieëniersvertooneenheid. Ander hulptoerusting en wapens wat uitgestal is, het ’n filterreguleerder, vriend-en-vyand-identiseringstoerusting, ’n uitskietstoel, ’n helm met ’n suurstofmasker, ’n kanon en verskillende missiele ingesluit. === Vegopleidingsvliegtuie === ==== ’n Interessante en unieke vliegtuig ==== Wat Suid-Afrika betref, is die K-8 Karakorum van die Zimbabwiese Lugmag wat op 8 Oktober 2005 aan die vegvliegtuigbyeenkomslugskou deelgeneem het was uniek. Voorheen is die K-8 in 1995 gedurende SALM 75-vierings by Lugmagbasis Waterkloof gesien toe twee Zambiese Lugmag-vliegtuie hierdie land besoek het. Die sitplekke in die straalaangedrewe K-8 Karakorum is agter mekaar. Hierdie opleidings- en ligte aanvalsvliegtuig is oorspronklik gesamentlik deur China en Pakistan (laasgenoemde met ’n belang van 25%) ontwikkel, vandaar die naam “Karakorum”, wat afgelei is uit die berg wat tussen China en Pakistan geleë is. Die K-8 is deur die Chinese, Pakistanse, Mianmese en Sri Lankaanse lugmagte bestel, en ander Afrika-lande wat die masjien ten tye van die lugskou bedryf het, het Namibië asook Egipte ingesluit.<ref>{{Cite web|url=https://migflug.com/aircraft/k-8-karakorum/|title=The K-8 Karakorum: the trainer that taught the world to fly jets|date=13 October 2026|website=MiGFLUG|access-date=13 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.airforce-technology.com/projects/hongdu-k8/?cf-view|title=K-8 Karakorum Light Attack and Jet Trainer Aircraft|date=13 October 2026|website=Airforce Technology|access-date=13 October 2026}}</ref> ==== Impalas en BAE Systems Hawk Mk 120 LIFT ==== Die Impala Mk I (en later die Impala Mk II) is sedert die 1960’s deur die SALM gebruik en was sedertdien’n algemene sig by talle Suid-Afrikaanse lugskoue en SALM-opedae. Aangesien die Impala deur die Hawk in SALM-diens vervang sou word, was hierdie lugskou waarskynlik een van die laaste geleenthede waar die publiek ’n SALM-Impala in aksie kon sien. Twee Impala Merk I’s en twee Impala Merk II’s het saam met die tenker en die Cheetahs aan die openings- en sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem. Later het twee Impala Mk I’s en twee Impala Mk II’s ’n skyngrondaanval uitgevoer. Daarbenewens is solovliegvertonings deur ’n Impala Mk I en Mk II gelewer. Dit was die eerste openbare geleentheid waar ’n BAE Hawk in die merke van 85 Gevegvliegskool vertoon is (die Hawk-vliegtuie en 85 Gevegvliegskool was bestem om na LMB Makhado verskuif te word, waar die toekomstige Saab Gripen-vegvliegtuie ook gebaseer sou word). Die Hawk wat tydens die lugskou vertoon is, was die tweede van 20 vliegtuie wat deur die SALM bedryf sou word. ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. === Massaverbyvlugte === Die lugskou is deur ’n Boeing 707-tenker, drie Cheetahs en vier Impalas geopen. Die Boeing 707 het ook stadig verby gevlieg. Die sluitingsmassaverbyvlug het uit dieselfde vliegtuie bestaan, maar het uit twee groepe vliegtuie bestaan (waarvan een uit ’n gemengde formasie van ’n Mirage IIICZ, ’n Super Mirage F1, ’n Hawk Mk 120 en twee K-8 Karakorums bestaan het; laasgenoemde formasie was ’n ongewone een). Verskeie vermoëns van vegvliegtuie is vertoon. Dit het die nabootsing van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker, twee Cheetah C-onderskeppers en een Cheetah D gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug ingesluit. === Deelnemers === Deelnemers aan die lugskou het hoofsaaklik uit militêre vliegtuie bestaan, maar daar was ook oorlogsveteraanvliegtuie. Dit het straalvliegtuie soos ’n privaat Aero L-29, ’n Zimbabwiese Lugmag K-8 Karakorum, twee Aero L-29’s van die Sasol Tigers-kunsvliegspan en die Ron Wheeldon Hunter F.58 ingesluit. Hierdie vliegtuie was op ’n vluglyn by Makhado geparkeer. ==== Die SALM ==== Daar was SALM-vliegtuie van verskillende basisse en eenhede. LMB Hoedspruit het Impala Mk I’s en Mk II’s van 85 Gevegvliegskool gestuur. Daar was die Silwer Valke-kunsvliegspan van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg met hulle Pilatus PC-7 Mk II’s (en nog ’n PC-7 van Langebaanweg, wat ’n solovertoning gelewer het). LMB Makhado se bydrae was die Cheetah-vegvliegtuie van 2 Eskader. ’n Boeing 707-tenker van 60 Eskader was die enigste LMB Waterkloof-deelnemer. Ander SALM-deelnemers het vliegtuie van die Museumvlug ingesluit (van hulle is in daardie stadium by LMB Hoedspruit en LMB Makhado gehou). Dit het ’n Harvard (solovertoning), Vampire (solovertoning) en die Mirage IIICZ behels. Die Pilatus PC-7 Mk II-opleidingsvliegtuie van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg aan die Kaapse Weskus wat formasiekunsvliegtoertjies uitgevoer het, het bestaan uit reeksnommers 2023 (Valk 1), 2028 (Valk 2), 2020 (Valk 3) en 2025 (Valk 4). ==== Deelname deur die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap ==== Deelnemende lande van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap het Angola, Botswana, Zambië, Tanzanië, die Demokratiese Republiek die Kongo, Mosambiek, Namibië, Zimbabwe en natuurlik Suid-Afrika ingesluit. Net vliegtuie van die Zimbabwiese Lugmag en die SALM het egter aan die lugskou deelgeneem. Twee K-8 Karakorums van die Zimbabwiese Lugmag se 2 Eskader het aan die vliegvertoning deelgeneem, met een wat ’n solovertoning gelewer het en altwee wat aan die sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem het. ==== Oorlogsveteraanvliegtuie, veteraanvliegtuie en ander burgerlike deelnemers ==== Oorlogsveteraanvliegtuie en veteraanvliegtuie het drie L-29 Delfins ingesluit. Twee van hierdie vliegtuie het formasiekunsvliegtoertjies onder die vaandel van die Sasol Flying Tigers uitgevoer en een is buite die statiese uitstallingsgebied vertoon. Daar was ook ’n Impala Mk I (die Showdown-span), ’n Hunter F.58 (besit deur Ron Wheeldon en geverf in ’n aantreklike “Tier”-skema, wat net voor die lugskou voltooi is), ’n Yak 18T (Pharos), ’n L-39 Albatross (Aviation Dimension) en ’n Tiger Moth (besit en gevlieg deur Jeff Earle). Solovliegvertonings is deur die Hunter, die Yak 52, die L-39 Albatross en die Tiger Moth gelewer. Verder was daar die burgerlike wêreldkunsvliegkampioen Glen Dell, wat ’n uitstekende vertoning in sy Extra 300 gelewer het. == Aantekeninge == Van die inligting onder die subopskrif “50ste bestaansjaar” is verkry op bladsy 4 van die aandenkingsbrosjure wat vir die 50ste bestaansjaar van 5 Eskader gepubliseer is en is gegrond op aantekeninge wat die bywerker van hierdie artikel gemaak het. Die inligting rakende die Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou van 21 Mei 2005 is deur observasie en fotografie bekom. Die gedeelte oor die vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 is gegrond op aantekeninge, observasie en fotografie, die programblaadjie wat vir die lugskou gepubliseer is, die persverklaring wat vooraf beskikbaar gestel is en ''World Airnews''.<ref>{{Cite journal |last=Barker |first=Des |date=8 October 2005 |title=Fighter Town RSA Fighter Meet 2005 Air Show |journal=Air Force Base Makhado |pages=2}}</ref> <ref>{{Cite journal |date=October 2004 |title=Fighter Meet |journal=World Airnews |pages=39}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 7v7lnl365wp7bnga2i12134s63rfmr0 2978572 2978571 2026-10-13T13:22:32Z Gaius le Roux 203341 Foto's is bygevoeg. 2978572 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. [[Lêer:LMB Makhado 2005-10-08 FALM 285 lias.jpg|duimnael|Die leuse ''Castrum Borealis'' kan ook as “die vesting van die noorde” vertaal word.]] LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eenhede by Louis Trichardt en Makhado gebaseer == === 5 Eskader === Die Cheetah E-straalvegters is deur 5 Eskader bedryf en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 op Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak (die finale verbyvlug het op hierdie datum plaasgevind). Nommer 5 Eskader is amptelik op 31 Desember 1992 by LMB Louis Trichardt ontbind. Nadat 5 Eskader in Oktober 1992 toegemaak is, is die Cheetah E-straalvegvliegtuie gestoor.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=93 to 95 |language=en}}</ref> ==== Heraktiveringseremonies ==== Oor die heraktivering van 5 Eskader het luitenant-generaal DJ Earp, die destydse Hoof van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gesê dat die eenheid weer eens op die voorhoede in die verdediging van die Republiek van Suid-Afrika sal wees en ’n betekenisvolle afskrikmiddel sal wees teen diegene wat daarop ingestel is om die vreedsame samelewing in Noord-Transvaal (soos hierdie deel van die Limpopo-provinsie daardie tyd bekend was) te destabiliseer.<ref>{{Cite book |title=’n Nuwe Era breek aan vir 5 Eskader |date=25 Maart 1988 |publisher=Suid-Afrikaanse Lugmag |pages=Voorwoord |language=af |trans-title=The Awakening of 5 Squadron}}</ref> ==== 50ste bestaansjaar ==== Op 21 September 1991 het 5 Eskader sy 50ste bestaansjaar met ’n funksie by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier. ('''Aandenkingsbrosjure wat vir 5 Eskader se 50ste bestaansjaar gepubliseer is, bladsy 4''') Een vliegtuig (die Cheetah E met die reeksnommer 831) is vir die geleentheid spesiaal in goud met ’n groot 50 op die romp agter die voorvlerk geverf. Cheetah E 827 is staties uitgestal en nommer 819 het aan ’n branddemonstrasie deelgeneem. Nege Cheetahs het tydens ’n formasieverbyvlug die syfer 5 gevorm. Drie Cheetahs het deelgeneem aan gevegsmaneuvers waar twee vliegtuie een vliegtuig “aangeval” het.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit, South Africa |pages=87 |language=en}}</ref> === 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is, net soos in die geval van die Mirage IIICZ’s, BZ’s, RZ’s en R2Z’s, van die begin af deur 2 Eskader bedryf. Die eerste twee Cheetah C’s het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig. Nommer 2 Eskader was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=41, 42, 44 and 413 |language=en}}</ref> ==== 1995 ==== Enkel- en tweesitplek-Cheetahs is in Augustus 1995 op Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. Hulle het uit onderskeidelik Cheetah C’s  en Cheetah B’s bestaan. ==== 2010, 2014 en 2016 ==== Die Saab Gripen C is die SALM se jongste vegvliegtuig. Vliegtuie van hierdie tipe is tydens verskillende lugskoue gesien. Gripen C reeksnommer 3914 van 2 Eskader word geïllustreer op 13 Augustus 2010 (die dag voor die lugskou) en op 14 Augustus 2010 by Swartkop tydens die SALM 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou. Gripen C reeksnommer 3915 word op 14 Augustus 2010 uitgebeeld. Saab Gripen C reeksnommer 3920 van 2 Eskader is op 20 September 2014 tydens die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling staties uitgestal. Gripen C reeksnommer 3923 is op 7 Mei 2016 tydens ’n lugskou by Swartkop staties deur 2 Eskader vertoon. === 19 Eskader === Nommer 19 Eskader was van Januarie 1992 tot Desember 2003 op Lugmagbasis Louis Trichardt gestasioneer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=195 |language=en}}</ref> Op 25 Augustus 1995 was die volgende helikopters van 19 Eskader by Louis Trichardt teenwoordig: Oryx helikopters 1216, 1220, 1221 en 1223 en Alouette III-helikopters 105 (SALM 75-logo) en 632 (eenheidswapen op neus en romp). Die vier Oryx-helikopters het nie eenheidswapens gehad nie. Vyf van hierdie lugvaartuie word hieronder uitgebeeld. In 1995 is die 75ste bestaansjaar van die SALM gevier, en Louis Trichardt was een van die basisse waar ’n lugskou gehou is. Die dag 25 Augustus was voor die lugskou. ’n Atlas Oryx-helikopter van 19 Eskader het in September 2000 ook aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling en die SALM 80 Internasionale Lugskou deelgeneem. === 85 Gevegvliegskool === BAE Hawk-vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het aan die 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou by Swartkop, die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by LMB Waterkloof en ’n lugskou by Swartkop deelgeneem. == Die infrastruktuur van Louis Trichardt in die 1990’s en Makhado in Oktober 2005 == == Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou in 1995 == == Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou 21 Mei 2005 == In die week wat op 16 Mei 2005 begin het, is ’n vervoerkonvensie by die [[Polokwane Internasionale Lughawe]] in die Noordelike Provinsie van Suid-Afrika gehou. As deel van die konvensie het ’n burgerlike en militêre lugskou op Saterdag, 21 Mei 2005 plaasgevind. LMB Makhado het statiese uitslallings in een van die chalets gehad. Dit het ’n stertvin, ’n uitskietstoel, foto’s en wapens ingesluit. Daar was ook ’n Cheetah B en twee Cheetah C’s van 2 Eskader. == Vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 == Lugmagbasis Makhado was op 8 Oktober 2005 die gasheer vir ’n byeenkomslugskou vir vegvliegtuie. Die lugskou het die titel “Fighter Meet 2005 Air Show” gehad. Dit was ’n unieke lugskou en was in daardie stadium een van die mees interessante lugskoue wat in Suid-Afrika gehou is. === Tema en doelwitte van die lugskou === [[Lêer:1 crowd 2005-10-08 FALO 110 colour EL 1229x819.jpg|duimnael|Vliegtuie en toeskouers op 8 Oktober 2005 te Makhado]] Dit was hoofsaaklik ’n militêre lugskou. Volgens die programblaadjie was die skou in wese ’n byeenkoms van vegvlieëniers met hulle vegvliegtuie en vegopleidingsvliegtuie van die verlede, hede en die toekoms. (Sien aantekeninge later in die artikel.) Vegvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Mirage IIICZ en Super Mirage F1. Dié van die hede is verteenwoordig deur die Cheetah C en tweesitplek-Cheetahs. Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. Vegopleidingsvliegtuie van die hede het bestaan uit die Impala Mk I en II, Pilatus PC-7 Mk II en K-8 Karakorum, terwyl toekomstige vegopleidingsvliegtuie teenwoordig was in die vorm van die Hawk Mk 120 LIFT. Twee doelwitte van die lugskou was om LMB Makhado as die vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig en die romantiek wat met ’n vegvlieënier geassosieer word, te herwin. Baie van die uitstallings het op die vermoëns van vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting) gefokus. === Vegvliegtuie === Vermoëns wat vertoon is, het nabootsings van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker en drie Cheetah-vegvliegtuie gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug behels. ’n Cheetah C (onderskepper; die vliegtuig wat gespaander het) en die L-39 Albatross (indringer) het ’n spaandering en onderskepping nageboots, met die Cheetah C wat daarna op ’n hoë hoogte deur die klankgrens gebreek het. Twee Cheetah C-vegvliegtuie en ’n Cheetah D2 (vyand) het getoon wat gebeur wanneer twee vliegtuie by gevegsmaneuvers met een vliegtuig betrokke is. ==== Die statiese uitstallingsgebied ==== ’n Bedekte skuiling is as statiese uitstallingsgebied gebruik. Daar was verskeie vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting). Die vliegtuie het Cheetah C reeksnommer 371, Cheetah B reeksnommer 858 (opgelig om te toon hoe die onderstel werk en met ’n oop luik op die neus) en reeksnommer 861 (in vlagkleure) en Mirage IIICZ reeksnommer 804 (was bestem om ’n hekwag by LMB Makhado te word). Baie interessante en buitengewone statiese uitstallings het missiele asook Cheetah-toerusting ingesluit. Laasgenoemde het die volgende behels: ’n Atar 09K50-enjin op ’n enjininstalleringstrollie, ’n afvuurbeheerradarantenne, ’n afstandmeetradar, deel van ’n neus met ’n wapenbeheer-en-vrystellingsrekenaar en ’n vlieëniersvertooneenheid. Ander hulptoerusting en wapens wat uitgestal is, het ’n filterreguleerder, vriend-en-vyand-identiseringstoerusting, ’n uitskietstoel, ’n helm met ’n suurstofmasker, ’n kanon en verskillende missiele ingesluit. === Vegopleidingsvliegtuie === ==== ’n Interessante en unieke vliegtuig ==== Wat Suid-Afrika betref, is die K-8 Karakorum van die Zimbabwiese Lugmag wat op 8 Oktober 2005 aan die vegvliegtuigbyeenkomslugskou deelgeneem het was uniek. Voorheen is die K-8 in 1995 gedurende SALM 75-vierings by Lugmagbasis Waterkloof gesien toe twee Zambiese Lugmag-vliegtuie hierdie land besoek het. Die sitplekke in die straalaangedrewe K-8 Karakorum is agter mekaar. Hierdie opleidings- en ligte aanvalsvliegtuig is oorspronklik gesamentlik deur China en Pakistan (laasgenoemde met ’n belang van 25%) ontwikkel, vandaar die naam “Karakorum”, wat afgelei is uit die berg wat tussen China en Pakistan geleë is. Die K-8 is deur die Chinese, Pakistanse, Mianmese en Sri Lankaanse lugmagte bestel, en ander Afrika-lande wat die masjien ten tye van die lugskou bedryf het, het Namibië asook Egipte ingesluit.<ref>{{Cite web|url=https://migflug.com/aircraft/k-8-karakorum/|title=The K-8 Karakorum: the trainer that taught the world to fly jets|date=13 October 2026|website=MiGFLUG|access-date=13 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.airforce-technology.com/projects/hongdu-k8/?cf-view|title=K-8 Karakorum Light Attack and Jet Trainer Aircraft|date=13 October 2026|website=Airforce Technology|access-date=13 October 2026}}</ref> ==== Impalas en BAE Systems Hawk Mk 120 LIFT ==== Die Impala Mk I (en later die Impala Mk II) is sedert die 1960’s deur die SALM gebruik en was sedertdien’n algemene sig by talle Suid-Afrikaanse lugskoue en SALM-opedae. Aangesien die Impala deur die Hawk in SALM-diens vervang sou word, was hierdie lugskou waarskynlik een van die laaste geleenthede waar die publiek ’n SALM-Impala in aksie kon sien. Twee Impala Merk I’s en twee Impala Merk II’s het saam met die tenker en die Cheetahs aan die openings- en sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem. Later het twee Impala Mk I’s en twee Impala Mk II’s ’n skyngrondaanval uitgevoer. Daarbenewens is solovliegvertonings deur ’n Impala Mk I en Mk II gelewer. Dit was die eerste openbare geleentheid waar ’n BAE Hawk in die merke van 85 Gevegvliegskool vertoon is (die Hawk-vliegtuie en 85 Gevegvliegskool was bestem om na LMB Makhado verskuif te word, waar die toekomstige Saab Gripen-vegvliegtuie ook gebaseer sou word). Die Hawk wat tydens die lugskou vertoon is, was die tweede van 20 vliegtuie wat deur die SALM bedryf sou word. ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. === Massaverbyvlugte === Die lugskou is deur ’n Boeing 707-tenker, drie Cheetahs en vier Impalas geopen. Die Boeing 707 het ook stadig verby gevlieg. Die sluitingsmassaverbyvlug het uit dieselfde vliegtuie bestaan, maar het uit twee groepe vliegtuie bestaan (waarvan een uit ’n gemengde formasie van ’n Mirage IIICZ, ’n Super Mirage F1, ’n Hawk Mk 120 en twee K-8 Karakorums bestaan het; laasgenoemde formasie was ’n ongewone een). Verskeie vermoëns van vegvliegtuie is vertoon. Dit het die nabootsing van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker, twee Cheetah C-onderskeppers en een Cheetah D gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug ingesluit. === Deelnemers === Deelnemers aan die lugskou het hoofsaaklik uit militêre vliegtuie bestaan, maar daar was ook oorlogsveteraanvliegtuie. Dit het straalvliegtuie soos ’n privaat Aero L-29, ’n Zimbabwiese Lugmag K-8 Karakorum, twee Aero L-29’s van die Sasol Tigers-kunsvliegspan en die Ron Wheeldon Hunter F.58 ingesluit. Hierdie vliegtuie was op ’n vluglyn by Makhado geparkeer. ==== Die SALM ==== Daar was SALM-vliegtuie van verskillende basisse en eenhede. LMB Hoedspruit het Impala Mk I’s en Mk II’s van 85 Gevegvliegskool gestuur. Daar was die Silwer Valke-kunsvliegspan van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg met hulle Pilatus PC-7 Mk II’s (en nog ’n PC-7 van Langebaanweg, wat ’n solovertoning gelewer het). LMB Makhado se bydrae was die Cheetah-vegvliegtuie van 2 Eskader. ’n Boeing 707-tenker van 60 Eskader was die enigste LMB Waterkloof-deelnemer. Ander SALM-deelnemers het vliegtuie van die Museumvlug ingesluit (van hulle is in daardie stadium by LMB Hoedspruit en LMB Makhado gehou). Dit het ’n Harvard (solovertoning), Vampire (solovertoning) en die Mirage IIICZ behels. Die Pilatus PC-7 Mk II-opleidingsvliegtuie van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg aan die Kaapse Weskus wat formasiekunsvliegtoertjies uitgevoer het, het bestaan uit reeksnommers 2023 (Valk 1), 2028 (Valk 2), 2020 (Valk 3) en 2025 (Valk 4). ==== Deelname deur die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap ==== Deelnemende lande van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap het Angola, Botswana, Zambië, Tanzanië, die Demokratiese Republiek die Kongo, Mosambiek, Namibië, Zimbabwe en natuurlik Suid-Afrika ingesluit. Net vliegtuie van die Zimbabwiese Lugmag en die SALM het egter aan die lugskou deelgeneem. Twee K-8 Karakorums van die Zimbabwiese Lugmag se 2 Eskader het aan die vliegvertoning deelgeneem, met een wat ’n solovertoning gelewer het en altwee wat aan die sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem het. ==== Oorlogsveteraanvliegtuie, veteraanvliegtuie en ander burgerlike deelnemers ==== Oorlogsveteraanvliegtuie en veteraanvliegtuie het drie L-29 Delfins ingesluit. Twee van hierdie vliegtuie het formasiekunsvliegtoertjies onder die vaandel van die Sasol Flying Tigers uitgevoer en een is buite die statiese uitstallingsgebied vertoon. Daar was ook ’n Impala Mk I (die Showdown-span), ’n Hunter F.58 (besit deur Ron Wheeldon en geverf in ’n aantreklike “Tier”-skema, wat net voor die lugskou voltooi is), ’n Yak 18T (Pharos), ’n L-39 Albatross (Aviation Dimension) en ’n Tiger Moth (besit en gevlieg deur Jeff Earle). Solovliegvertonings is deur die Hunter, die Yak 52, die L-39 Albatross en die Tiger Moth gelewer. Verder was daar die burgerlike wêreldkunsvliegkampioen Glen Dell, wat ’n uitstekende vertoning in sy Extra 300 gelewer het. == Aantekeninge == Van die inligting onder die subopskrif “50ste bestaansjaar” is verkry op bladsy 4 van die aandenkingsbrosjure wat vir die 50ste bestaansjaar van 5 Eskader gepubliseer is en is gegrond op aantekeninge wat die bywerker van hierdie artikel gemaak het. Die inligting rakende die Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou van 21 Mei 2005 is deur observasie en fotografie bekom. Die gedeelte oor die vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 is gegrond op aantekeninge, observasie en fotografie, die programblaadjie wat vir die lugskou gepubliseer is, die persverklaring wat vooraf beskikbaar gestel is en ''World Airnews''.<ref>{{Cite journal |last=Barker |first=Des |date=8 October 2005 |title=Fighter Town RSA Fighter Meet 2005 Air Show |journal=Air Force Base Makhado |pages=2}}</ref> <ref>{{Cite journal |date=October 2004 |title=Fighter Meet |journal=World Airnews |pages=39}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] sx6whwppntlv87qqaks84npqixjceb0 2978573 2978572 2026-10-13T13:25:02Z Gaius le Roux 203341 /* Eenhede by Louis Trichardt en Makhado gebaseer */ 2978573 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. [[Lêer:LMB Makhado 2005-10-08 FALM 285 lias.jpg|duimnael|Die leuse ''Castrum Borealis'' kan ook as “die vesting van die noorde” vertaal word.]] LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eenhede op Louis Trichardt en Makhado gebaseer == === 5 Eskader === Die Cheetah E-straalvegters is deur 5 Eskader bedryf en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 op Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak (die finale verbyvlug het op hierdie datum plaasgevind). Nommer 5 Eskader is amptelik op 31 Desember 1992 by LMB Louis Trichardt ontbind. Nadat 5 Eskader in Oktober 1992 toegemaak is, is die Cheetah E-straalvegvliegtuie gestoor.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=93 to 95 |language=en}}</ref> ==== Heraktiveringseremonies ==== Oor die heraktivering van 5 Eskader het luitenant-generaal DJ Earp, die destydse Hoof van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gesê dat die eenheid weer eens op die voorhoede in die verdediging van die Republiek van Suid-Afrika sal wees en ’n betekenisvolle afskrikmiddel sal wees teen diegene wat daarop ingestel is om die vreedsame samelewing in Noord-Transvaal (soos hierdie deel van die Limpopo-provinsie daardie tyd bekend was) te destabiliseer.<ref>{{Cite book |title=’n Nuwe Era breek aan vir 5 Eskader |date=25 Maart 1988 |publisher=Suid-Afrikaanse Lugmag |pages=Voorwoord |language=af |trans-title=The Awakening of 5 Squadron}}</ref> ==== 50ste bestaansjaar ==== Op 21 September 1991 het 5 Eskader sy 50ste bestaansjaar met ’n funksie by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier. ('''Aandenkingsbrosjure wat vir 5 Eskader se 50ste bestaansjaar gepubliseer is, bladsy 4''') Een vliegtuig (die Cheetah E met die reeksnommer 831) is vir die geleentheid spesiaal in goud met ’n groot 50 op die romp agter die voorvlerk geverf. Cheetah E 827 is staties uitgestal en nommer 819 het aan ’n branddemonstrasie deelgeneem. Nege Cheetahs het tydens ’n formasieverbyvlug die syfer 5 gevorm. Drie Cheetahs het deelgeneem aan gevegsmaneuvers waar twee vliegtuie een vliegtuig “aangeval” het.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit, South Africa |pages=87 |language=en}}</ref> === 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is, net soos in die geval van die Mirage IIICZ’s, BZ’s, RZ’s en R2Z’s, van die begin af deur 2 Eskader bedryf. Die eerste twee Cheetah C’s het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig. Nommer 2 Eskader was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=41, 42, 44 and 413 |language=en}}</ref> ==== 1995 ==== Enkel- en tweesitplek-Cheetahs is in Augustus 1995 op Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. Hulle het uit onderskeidelik Cheetah C’s  en Cheetah B’s bestaan. ==== 2010, 2014 en 2016 ==== Die Saab Gripen C is die SALM se jongste vegvliegtuig. Vliegtuie van hierdie tipe is tydens verskillende lugskoue gesien. Gripen C reeksnommer 3914 van 2 Eskader word geïllustreer op 13 Augustus 2010 (die dag voor die lugskou) en op 14 Augustus 2010 by Swartkop tydens die SALM 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou. Gripen C reeksnommer 3915 word op 14 Augustus 2010 uitgebeeld. Saab Gripen C reeksnommer 3920 van 2 Eskader is op 20 September 2014 tydens die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling staties uitgestal. Gripen C reeksnommer 3923 is op 7 Mei 2016 tydens ’n lugskou by Swartkop staties deur 2 Eskader vertoon. === 19 Eskader === Nommer 19 Eskader was van Januarie 1992 tot Desember 2003 op Lugmagbasis Louis Trichardt gestasioneer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=195 |language=en}}</ref> Op 25 Augustus 1995 was die volgende helikopters van 19 Eskader by Louis Trichardt teenwoordig: Oryx helikopters 1216, 1220, 1221 en 1223 en Alouette III-helikopters 105 (SALM 75-logo) en 632 (eenheidswapen op neus en romp). Die vier Oryx-helikopters het nie eenheidswapens gehad nie. Vyf van hierdie lugvaartuie word hieronder uitgebeeld. In 1995 is die 75ste bestaansjaar van die SALM gevier, en Louis Trichardt was een van die basisse waar ’n lugskou gehou is. Die dag 25 Augustus was voor die lugskou. ’n Atlas Oryx-helikopter van 19 Eskader het in September 2000 ook aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling en die SALM 80 Internasionale Lugskou deelgeneem. === 85 Gevegvliegskool === BAE Hawk-vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het aan die 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou by Swartkop, die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by LMB Waterkloof en ’n lugskou by Swartkop deelgeneem. == Die infrastruktuur van Louis Trichardt in die 1990’s en Makhado in Oktober 2005 == == Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou in 1995 == == Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou 21 Mei 2005 == In die week wat op 16 Mei 2005 begin het, is ’n vervoerkonvensie by die [[Polokwane Internasionale Lughawe]] in die Noordelike Provinsie van Suid-Afrika gehou. As deel van die konvensie het ’n burgerlike en militêre lugskou op Saterdag, 21 Mei 2005 plaasgevind. LMB Makhado het statiese uitslallings in een van die chalets gehad. Dit het ’n stertvin, ’n uitskietstoel, foto’s en wapens ingesluit. Daar was ook ’n Cheetah B en twee Cheetah C’s van 2 Eskader. == Vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 == Lugmagbasis Makhado was op 8 Oktober 2005 die gasheer vir ’n byeenkomslugskou vir vegvliegtuie. Die lugskou het die titel “Fighter Meet 2005 Air Show” gehad. Dit was ’n unieke lugskou en was in daardie stadium een van die mees interessante lugskoue wat in Suid-Afrika gehou is. === Tema en doelwitte van die lugskou === [[Lêer:1 crowd 2005-10-08 FALO 110 colour EL 1229x819.jpg|duimnael|Vliegtuie en toeskouers op 8 Oktober 2005 te Makhado]] Dit was hoofsaaklik ’n militêre lugskou. Volgens die programblaadjie was die skou in wese ’n byeenkoms van vegvlieëniers met hulle vegvliegtuie en vegopleidingsvliegtuie van die verlede, hede en die toekoms. (Sien aantekeninge later in die artikel.) Vegvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Mirage IIICZ en Super Mirage F1. Dié van die hede is verteenwoordig deur die Cheetah C en tweesitplek-Cheetahs. Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. Vegopleidingsvliegtuie van die hede het bestaan uit die Impala Mk I en II, Pilatus PC-7 Mk II en K-8 Karakorum, terwyl toekomstige vegopleidingsvliegtuie teenwoordig was in die vorm van die Hawk Mk 120 LIFT. Twee doelwitte van die lugskou was om LMB Makhado as die vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig en die romantiek wat met ’n vegvlieënier geassosieer word, te herwin. Baie van die uitstallings het op die vermoëns van vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting) gefokus. === Vegvliegtuie === Vermoëns wat vertoon is, het nabootsings van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker en drie Cheetah-vegvliegtuie gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug behels. ’n Cheetah C (onderskepper; die vliegtuig wat gespaander het) en die L-39 Albatross (indringer) het ’n spaandering en onderskepping nageboots, met die Cheetah C wat daarna op ’n hoë hoogte deur die klankgrens gebreek het. Twee Cheetah C-vegvliegtuie en ’n Cheetah D2 (vyand) het getoon wat gebeur wanneer twee vliegtuie by gevegsmaneuvers met een vliegtuig betrokke is. ==== Die statiese uitstallingsgebied ==== ’n Bedekte skuiling is as statiese uitstallingsgebied gebruik. Daar was verskeie vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting). Die vliegtuie het Cheetah C reeksnommer 371, Cheetah B reeksnommer 858 (opgelig om te toon hoe die onderstel werk en met ’n oop luik op die neus) en reeksnommer 861 (in vlagkleure) en Mirage IIICZ reeksnommer 804 (was bestem om ’n hekwag by LMB Makhado te word). Baie interessante en buitengewone statiese uitstallings het missiele asook Cheetah-toerusting ingesluit. Laasgenoemde het die volgende behels: ’n Atar 09K50-enjin op ’n enjininstalleringstrollie, ’n afvuurbeheerradarantenne, ’n afstandmeetradar, deel van ’n neus met ’n wapenbeheer-en-vrystellingsrekenaar en ’n vlieëniersvertooneenheid. Ander hulptoerusting en wapens wat uitgestal is, het ’n filterreguleerder, vriend-en-vyand-identiseringstoerusting, ’n uitskietstoel, ’n helm met ’n suurstofmasker, ’n kanon en verskillende missiele ingesluit. === Vegopleidingsvliegtuie === ==== ’n Interessante en unieke vliegtuig ==== Wat Suid-Afrika betref, is die K-8 Karakorum van die Zimbabwiese Lugmag wat op 8 Oktober 2005 aan die vegvliegtuigbyeenkomslugskou deelgeneem het was uniek. Voorheen is die K-8 in 1995 gedurende SALM 75-vierings by Lugmagbasis Waterkloof gesien toe twee Zambiese Lugmag-vliegtuie hierdie land besoek het. Die sitplekke in die straalaangedrewe K-8 Karakorum is agter mekaar. Hierdie opleidings- en ligte aanvalsvliegtuig is oorspronklik gesamentlik deur China en Pakistan (laasgenoemde met ’n belang van 25%) ontwikkel, vandaar die naam “Karakorum”, wat afgelei is uit die berg wat tussen China en Pakistan geleë is. Die K-8 is deur die Chinese, Pakistanse, Mianmese en Sri Lankaanse lugmagte bestel, en ander Afrika-lande wat die masjien ten tye van die lugskou bedryf het, het Namibië asook Egipte ingesluit.<ref>{{Cite web|url=https://migflug.com/aircraft/k-8-karakorum/|title=The K-8 Karakorum: the trainer that taught the world to fly jets|date=13 October 2026|website=MiGFLUG|access-date=13 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.airforce-technology.com/projects/hongdu-k8/?cf-view|title=K-8 Karakorum Light Attack and Jet Trainer Aircraft|date=13 October 2026|website=Airforce Technology|access-date=13 October 2026}}</ref> ==== Impalas en BAE Systems Hawk Mk 120 LIFT ==== Die Impala Mk I (en later die Impala Mk II) is sedert die 1960’s deur die SALM gebruik en was sedertdien’n algemene sig by talle Suid-Afrikaanse lugskoue en SALM-opedae. Aangesien die Impala deur die Hawk in SALM-diens vervang sou word, was hierdie lugskou waarskynlik een van die laaste geleenthede waar die publiek ’n SALM-Impala in aksie kon sien. Twee Impala Merk I’s en twee Impala Merk II’s het saam met die tenker en die Cheetahs aan die openings- en sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem. Later het twee Impala Mk I’s en twee Impala Mk II’s ’n skyngrondaanval uitgevoer. Daarbenewens is solovliegvertonings deur ’n Impala Mk I en Mk II gelewer. Dit was die eerste openbare geleentheid waar ’n BAE Hawk in die merke van 85 Gevegvliegskool vertoon is (die Hawk-vliegtuie en 85 Gevegvliegskool was bestem om na LMB Makhado verskuif te word, waar die toekomstige Saab Gripen-vegvliegtuie ook gebaseer sou word). Die Hawk wat tydens die lugskou vertoon is, was die tweede van 20 vliegtuie wat deur die SALM bedryf sou word. ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. === Massaverbyvlugte === Die lugskou is deur ’n Boeing 707-tenker, drie Cheetahs en vier Impalas geopen. Die Boeing 707 het ook stadig verby gevlieg. Die sluitingsmassaverbyvlug het uit dieselfde vliegtuie bestaan, maar het uit twee groepe vliegtuie bestaan (waarvan een uit ’n gemengde formasie van ’n Mirage IIICZ, ’n Super Mirage F1, ’n Hawk Mk 120 en twee K-8 Karakorums bestaan het; laasgenoemde formasie was ’n ongewone een). Verskeie vermoëns van vegvliegtuie is vertoon. Dit het die nabootsing van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker, twee Cheetah C-onderskeppers en een Cheetah D gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug ingesluit. === Deelnemers === Deelnemers aan die lugskou het hoofsaaklik uit militêre vliegtuie bestaan, maar daar was ook oorlogsveteraanvliegtuie. Dit het straalvliegtuie soos ’n privaat Aero L-29, ’n Zimbabwiese Lugmag K-8 Karakorum, twee Aero L-29’s van die Sasol Tigers-kunsvliegspan en die Ron Wheeldon Hunter F.58 ingesluit. Hierdie vliegtuie was op ’n vluglyn by Makhado geparkeer. ==== Die SALM ==== Daar was SALM-vliegtuie van verskillende basisse en eenhede. LMB Hoedspruit het Impala Mk I’s en Mk II’s van 85 Gevegvliegskool gestuur. Daar was die Silwer Valke-kunsvliegspan van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg met hulle Pilatus PC-7 Mk II’s (en nog ’n PC-7 van Langebaanweg, wat ’n solovertoning gelewer het). LMB Makhado se bydrae was die Cheetah-vegvliegtuie van 2 Eskader. ’n Boeing 707-tenker van 60 Eskader was die enigste LMB Waterkloof-deelnemer. Ander SALM-deelnemers het vliegtuie van die Museumvlug ingesluit (van hulle is in daardie stadium by LMB Hoedspruit en LMB Makhado gehou). Dit het ’n Harvard (solovertoning), Vampire (solovertoning) en die Mirage IIICZ behels. Die Pilatus PC-7 Mk II-opleidingsvliegtuie van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg aan die Kaapse Weskus wat formasiekunsvliegtoertjies uitgevoer het, het bestaan uit reeksnommers 2023 (Valk 1), 2028 (Valk 2), 2020 (Valk 3) en 2025 (Valk 4). ==== Deelname deur die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap ==== Deelnemende lande van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap het Angola, Botswana, Zambië, Tanzanië, die Demokratiese Republiek die Kongo, Mosambiek, Namibië, Zimbabwe en natuurlik Suid-Afrika ingesluit. Net vliegtuie van die Zimbabwiese Lugmag en die SALM het egter aan die lugskou deelgeneem. Twee K-8 Karakorums van die Zimbabwiese Lugmag se 2 Eskader het aan die vliegvertoning deelgeneem, met een wat ’n solovertoning gelewer het en altwee wat aan die sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem het. ==== Oorlogsveteraanvliegtuie, veteraanvliegtuie en ander burgerlike deelnemers ==== Oorlogsveteraanvliegtuie en veteraanvliegtuie het drie L-29 Delfins ingesluit. Twee van hierdie vliegtuie het formasiekunsvliegtoertjies onder die vaandel van die Sasol Flying Tigers uitgevoer en een is buite die statiese uitstallingsgebied vertoon. Daar was ook ’n Impala Mk I (die Showdown-span), ’n Hunter F.58 (besit deur Ron Wheeldon en geverf in ’n aantreklike “Tier”-skema, wat net voor die lugskou voltooi is), ’n Yak 18T (Pharos), ’n L-39 Albatross (Aviation Dimension) en ’n Tiger Moth (besit en gevlieg deur Jeff Earle). Solovliegvertonings is deur die Hunter, die Yak 52, die L-39 Albatross en die Tiger Moth gelewer. Verder was daar die burgerlike wêreldkunsvliegkampioen Glen Dell, wat ’n uitstekende vertoning in sy Extra 300 gelewer het. == Aantekeninge == Van die inligting onder die subopskrif “50ste bestaansjaar” is verkry op bladsy 4 van die aandenkingsbrosjure wat vir die 50ste bestaansjaar van 5 Eskader gepubliseer is en is gegrond op aantekeninge wat die bywerker van hierdie artikel gemaak het. Die inligting rakende die Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou van 21 Mei 2005 is deur observasie en fotografie bekom. Die gedeelte oor die vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 is gegrond op aantekeninge, observasie en fotografie, die programblaadjie wat vir die lugskou gepubliseer is, die persverklaring wat vooraf beskikbaar gestel is en ''World Airnews''.<ref>{{Cite journal |last=Barker |first=Des |date=8 October 2005 |title=Fighter Town RSA Fighter Meet 2005 Air Show |journal=Air Force Base Makhado |pages=2}}</ref> <ref>{{Cite journal |date=October 2004 |title=Fighter Meet |journal=World Airnews |pages=39}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] a0ybr6jtfbl6z7sbiobxxunolzphtu1 2978891 2978573 2026-10-14T07:36:27Z Gaius le Roux 203341 Geringe teksredigering 2978891 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. [[Lêer:LMB Makhado 2005-10-08 FALM 285 lias.jpg|duimnael|Die leuse ''Castrum Borealis'' kan ook as “die vesting van die noorde” vertaal word.]] LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eenhede op Louis Trichardt en Makhado gebaseer == === 5 Eskader === Die Cheetah E-straalvegters is deur 5 Eskader bedryf en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 op Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak (die finale verbyvlug het op hierdie datum plaasgevind). Nommer 5 Eskader is amptelik op 31 Desember 1992 by LMB Louis Trichardt ontbind. Nadat 5 Eskader in Oktober 1992 toegemaak is, is die Cheetah E-straalvegvliegtuie gestoor.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=93 to 95 |language=en}}</ref> ==== Heraktiveringseremonies ==== Oor die heraktivering van 5 Eskader het luitenant-generaal DJ Earp, die destydse Hoof van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gesê dat die eenheid weer eens op die voorhoede in die verdediging van die Republiek van Suid-Afrika sal wees en ’n betekenisvolle afskrikmiddel sal wees teen diegene wat daarop ingestel is om die vreedsame samelewing in Noord-Transvaal (soos hierdie deel van die Limpopo-provinsie daardie tyd bekend was) te destabiliseer.<ref>{{Cite book |title=’n Nuwe Era breek aan vir 5 Eskader |date=25 Maart 1988 |publisher=Suid-Afrikaanse Lugmag |pages=Voorwoord |language=af |trans-title=The Awakening of 5 Squadron}}</ref> ==== 50ste bestaansjaar ==== Op 21 September 1991 het 5 Eskader sy 50ste bestaansjaar met ’n funksie by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier. Een vliegtuig (die Cheetah E met die reeksnommer 831) is vir die geleentheid spesiaal in goud met ’n groot 50 op die romp agter die voorvlerk geverf. Cheetah E 827 is staties uitgestal en nommer 819 het aan ’n branddemonstrasie deelgeneem. Nege Cheetahs het tydens ’n formasieverbyvlug die syfer 5 gevorm. Drie Cheetahs het deelgeneem aan gevegsmaneuvers waar twee vliegtuie een vliegtuig “aangeval” het.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit, South Africa |pages=87 |language=en}}</ref> === 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is, net soos in die geval van die Mirage IIICZ’s, BZ’s, RZ’s en R2Z’s, van die begin af deur 2 Eskader bedryf. Die eerste twee Cheetah C’s het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig. Nommer 2 Eskader was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=41, 42, 44 and 413 |language=en}}</ref> ==== 1995 ==== Enkel- en tweesitplek-Cheetahs is in Augustus 1995 op Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. Hulle het uit onderskeidelik Cheetah C’s  en Cheetah B’s bestaan. ==== 2010, 2014 en 2016 ==== Die Saab Gripen C is die SALM se jongste vegvliegtuig. Vliegtuie van hierdie tipe is tydens verskillende lugskoue gesien. Gripen C reeksnommer 3914 van 2 Eskader word geïllustreer op 13 Augustus 2010 (die dag voor die lugskou) en op 14 Augustus 2010 by Swartkop tydens die SALM 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou. Gripen C reeksnommer 3915 word op 14 Augustus 2010 uitgebeeld. Saab Gripen C reeksnommer 3920 van 2 Eskader is op 20 September 2014 tydens die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling staties uitgestal. Gripen C reeksnommer 3923 is op 7 Mei 2016 tydens ’n lugskou by Swartkop staties deur 2 Eskader vertoon. === 19 Eskader === Nommer 19 Eskader was van Januarie 1992 tot Desember 2003 op Lugmagbasis Louis Trichardt gestasioneer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=195 |language=en}}</ref> Op 25 Augustus 1995 was die volgende helikopters van 19 Eskader by Louis Trichardt teenwoordig: Oryx helikopters 1216, 1220, 1221 en 1223 en Alouette III-helikopters 105 (SALM 75-logo) en 632 (eenheidswapen op neus en romp). Die vier Oryx-helikopters het nie eenheidswapens gehad nie. Vyf van hierdie lugvaartuie word hieronder uitgebeeld. In 1995 is die 75ste bestaansjaar van die SALM gevier, en Louis Trichardt was een van die basisse waar ’n lugskou gehou is. Die dag 25 Augustus was voor die lugskou. ’n Atlas Oryx-helikopter van 19 Eskader het in September 2000 ook aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling en die SALM 80 Internasionale Lugskou deelgeneem. === 85 Gevegvliegskool === BAE Hawk-vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het aan die 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou by Swartkop, die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by LMB Waterkloof en ’n lugskou by Swartkop deelgeneem. == Die infrastruktuur van Louis Trichardt in die 1990’s en Makhado in Oktober 2005 == == Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou in 1995 == == Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou 21 Mei 2005 == In die week wat op 16 Mei 2005 begin het, is ’n vervoerkonvensie by die [[Polokwane Internasionale Lughawe]] in die Noordelike Provinsie van Suid-Afrika gehou. As deel van die konvensie het ’n burgerlike en militêre lugskou op Saterdag, 21 Mei 2005 plaasgevind. LMB Makhado het statiese uitslallings in een van die chalets gehad. Dit het ’n stertvin, ’n uitskietstoel, foto’s en wapens ingesluit. Daar was ook ’n Cheetah B en twee Cheetah C’s van 2 Eskader. == Vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 == Lugmagbasis Makhado was op 8 Oktober 2005 die gasheer vir ’n byeenkomslugskou vir vegvliegtuie. Die lugskou het die titel “Fighter Meet 2005 Air Show” gehad. Dit was ’n unieke lugskou en was in daardie stadium een van die mees interessante lugskoue wat in Suid-Afrika gehou is. === Tema en doelwitte van die lugskou === [[Lêer:1 crowd 2005-10-08 FALO 110 colour EL 1229x819.jpg|duimnael|Vliegtuie en toeskouers op 8 Oktober 2005 te Makhado]] Dit was hoofsaaklik ’n militêre lugskou. Volgens die programblaadjie was die skou in wese ’n byeenkoms van vegvlieëniers met hulle vegvliegtuie en vegopleidingsvliegtuie van die verlede, hede en die toekoms. (Sien aantekeninge later in die artikel.) Vegvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Mirage IIICZ en Super Mirage F1. Dié van die hede is verteenwoordig deur die Cheetah C en tweesitplek-Cheetahs. Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. Vegopleidingsvliegtuie van die hede het bestaan uit die Impala Mk I en II, Pilatus PC-7 Mk II en K-8 Karakorum, terwyl toekomstige vegopleidingsvliegtuie teenwoordig was in die vorm van die Hawk Mk 120 LIFT. Twee doelwitte van die lugskou was om LMB Makhado as die vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig en die romantiek wat met ’n vegvlieënier geassosieer word, te herwin. Baie van die uitstallings het op die vermoëns van vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting) gefokus. === Vegvliegtuie === Vermoëns wat vertoon is, het nabootsings van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker en drie Cheetah-vegvliegtuie gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug behels. ’n Cheetah C (onderskepper; die vliegtuig wat gespaander het) en die L-39 Albatross (indringer) het ’n spaandering en onderskepping nageboots, met die Cheetah C wat daarna op ’n hoë hoogte deur die klankgrens gebreek het. Twee Cheetah C-vegvliegtuie en ’n Cheetah D2 (vyand) het getoon wat gebeur wanneer twee vliegtuie by gevegsmaneuvers met een vliegtuig betrokke is. ==== Die statiese uitstallingsgebied ==== ’n Bedekte skuiling is as statiese uitstallingsgebied gebruik. Daar was verskeie vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting). Die vliegtuie het Cheetah C reeksnommer 371, Cheetah B reeksnommer 858 (opgelig om te toon hoe die onderstel werk en met ’n oop luik op die neus) en reeksnommer 861 (in vlagkleure) en Mirage IIICZ reeksnommer 804 (was bestem om ’n hekwag by LMB Makhado te word). Baie interessante en buitengewone statiese uitstallings het missiele asook Cheetah-toerusting ingesluit. Laasgenoemde het die volgende behels: ’n Atar 09K50-enjin op ’n enjininstalleringstrollie, ’n afvuurbeheerradarantenne, ’n afstandmeetradar, deel van ’n neus met ’n wapenbeheer-en-vrystellingsrekenaar en ’n vlieëniersvertooneenheid. Ander hulptoerusting en wapens wat uitgestal is, het ’n filterreguleerder, vriend-en-vyand-identiseringstoerusting, ’n uitskietstoel, ’n helm met ’n suurstofmasker, ’n kanon en verskillende missiele ingesluit. === Vegopleidingsvliegtuie === ==== ’n Interessante en unieke vliegtuig ==== Wat Suid-Afrika betref, was die K-8 Karakorum van die Zimbabwiese Lugmag wat op 8 Oktober 2005 aan die vegvliegtuigbyeenkomslugskou deelgeneem het uniek. Voorheen is die K-8 in 1995 gedurende SALM 75-vierings by Lugmagbasis Waterkloof gesien toe twee Zambiese Lugmag-vliegtuie hierdie land besoek het. Die sitplekke in die straalaangedrewe K-8 Karakorum is agter mekaar. Hierdie opleidings- en ligte aanvalsvliegtuig is oorspronklik gesamentlik deur China en Pakistan (laasgenoemde met ’n belang van 25%) ontwikkel, vandaar die naam “Karakorum”, wat afgelei is uit die berg wat tussen China en Pakistan geleë is. Die K-8 is deur die Chinese, Pakistanse, Mianmese en Sri Lankaanse lugmagte bestel, en ander Afrika-lande wat die masjien ten tye van die lugskou bedryf het, het Namibië asook Egipte ingesluit.<ref>{{Cite web|url=https://migflug.com/aircraft/k-8-karakorum/|title=The K-8 Karakorum: the trainer that taught the world to fly jets|date=13 October 2026|website=MiGFLUG|access-date=13 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.airforce-technology.com/projects/hongdu-k8/?cf-view|title=K-8 Karakorum Light Attack and Jet Trainer Aircraft|date=13 October 2026|website=Airforce Technology|access-date=13 October 2026}}</ref> ==== Impalas en BAE Systems Hawk Mk 120 LIFT ==== Die Impala Mk I (en later die Impala Mk II) is sedert die 1960’s deur die SALM gebruik en was sedertdien’n algemene sig by talle Suid-Afrikaanse lugskoue en SALM-opedae. Aangesien die Impala deur die Hawk in SALM-diens vervang sou word, was hierdie lugskou waarskynlik een van die laaste geleenthede waar die publiek ’n SALM-Impala in aksie kon sien. Twee Impala Merk I’s en twee Impala Merk II’s het saam met die tenker en die Cheetahs aan die openings- en sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem. Later het twee Impala Mk I’s en twee Impala Mk II’s ’n skyngrondaanval uitgevoer. Daarbenewens is solovliegvertonings deur ’n Impala Mk I en Mk II gelewer. Dit was die eerste openbare geleentheid waar ’n BAE Hawk in die merke van 85 Gevegvliegskool vertoon is (die Hawk-vliegtuie en 85 Gevegvliegskool was bestem om na LMB Makhado verskuif te word, waar die toekomstige Saab Gripen-vegvliegtuie ook gebaseer sou word). Die Hawk wat tydens die lugskou vertoon is, was die tweede van 20 vliegtuie wat deur die SALM bedryf sou word. ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. === Massaverbyvlugte === Die lugskou is deur ’n Boeing 707-tenker, drie Cheetahs en vier Impalas geopen. Die Boeing 707 het ook stadig verby gevlieg. Die sluitingsmassaverbyvlug het uit dieselfde vliegtuie bestaan, maar het uit twee groepe vliegtuie bestaan (waarvan een uit ’n gemengde formasie van ’n Mirage IIICZ, ’n Super Mirage F1, ’n Hawk Mk 120 en twee K-8 Karakorums bestaan het; laasgenoemde formasie was ’n ongewone een). Verskeie vermoëns van vegvliegtuie is vertoon. Dit het die nabootsing van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker, twee Cheetah C-onderskeppers en een Cheetah D gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug ingesluit. === Deelnemers === Deelnemers aan die lugskou het hoofsaaklik uit militêre vliegtuie bestaan, maar daar was ook oorlogsveteraanvliegtuie. Dit het straalvliegtuie soos ’n privaat Aero L-29, ’n Zimbabwiese Lugmag K-8 Karakorum, twee Aero L-29’s van die Sasol Tigers-kunsvliegspan en die Ron Wheeldon Hunter F.58 ingesluit. Hierdie vliegtuie was op ’n vluglyn by Makhado geparkeer. ==== Die SALM ==== Daar was SALM-vliegtuie van verskillende basisse en eenhede. LMB Hoedspruit het Impala Mk I’s en Mk II’s van 85 Gevegvliegskool gestuur. Daar was die Silwer Valke-kunsvliegspan van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg met hulle Pilatus PC-7 Mk II’s (en nog ’n PC-7 van Langebaanweg, wat ’n solovertoning gelewer het). LMB Makhado se bydrae was die Cheetah-vegvliegtuie van 2 Eskader. ’n Boeing 707-tenker van 60 Eskader was die enigste LMB Waterkloof-deelnemer. Ander SALM-deelnemers het vliegtuie van die Museumvlug ingesluit (van hulle is in daardie stadium by LMB Hoedspruit en LMB Makhado gehou). Dit het ’n Harvard (solovertoning), Vampire (solovertoning) en die Mirage IIICZ behels. Die Pilatus PC-7 Mk II-opleidingsvliegtuie van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg aan die Kaapse Weskus wat formasiekunsvliegtoertjies uitgevoer het, het bestaan uit reeksnommers 2023 (Valk 1), 2028 (Valk 2), 2020 (Valk 3) en 2025 (Valk 4). ==== Deelname deur die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap ==== Deelnemende lande van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap het Angola, Botswana, Zambië, Tanzanië, die Demokratiese Republiek die Kongo, Mosambiek, Namibië, Zimbabwe en natuurlik Suid-Afrika ingesluit. Net vliegtuie van die Zimbabwiese Lugmag en die SALM het egter aan die lugskou deelgeneem. Twee K-8 Karakorums van die Zimbabwiese Lugmag se 2 Eskader het aan die vliegvertoning deelgeneem, met een wat ’n solovertoning gelewer het en altwee wat aan die sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem het. ==== Oorlogsveteraanvliegtuie, veteraanvliegtuie en ander burgerlike deelnemers ==== Oorlogsveteraanvliegtuie en veteraanvliegtuie het drie L-29 Delfins ingesluit. Twee van hierdie vliegtuie het formasiekunsvliegtoertjies onder die vaandel van die Sasol Flying Tigers uitgevoer en een is buite die statiese uitstallingsgebied vertoon. Daar was ook ’n Impala Mk I (die Showdown-span), ’n Hunter F.58 (besit deur Ron Wheeldon en geverf in ’n aantreklike “Tier”-skema, wat net voor die lugskou voltooi is), ’n Yak 18T (Pharos), ’n L-39 Albatross (Aviation Dimension) en ’n Tiger Moth (besit en gevlieg deur Jeff Earle). Solovliegvertonings is deur die Hunter, die Yak 52, die L-39 Albatross en die Tiger Moth gelewer. Verder was daar die burgerlike wêreldkunsvliegkampioen Glen Dell, wat ’n uitstekende vertoning in sy Extra 300 gelewer het. == Aantekeninge == Van die inligting onder die subopskrif “50ste bestaansjaar” is verkry op bladsy 4 van die aandenkingsbrosjure wat vir die 50ste bestaansjaar van 5 Eskader gepubliseer is en is gegrond op aantekeninge wat die bywerker van hierdie artikel gemaak het. Die inligting rakende die Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou van 21 Mei 2005 is deur observasie en fotografie bekom. Die gedeelte oor die vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 is gegrond op aantekeninge, observasie en fotografie, die programblaadjie wat vir die lugskou gepubliseer is, die persverklaring wat vooraf beskikbaar gestel is en ''World Airnews''.<ref>{{Cite journal |last=Barker |first=Des |date=8 October 2005 |title=Fighter Town RSA Fighter Meet 2005 Air Show |journal=Air Force Base Makhado |pages=2}}</ref> <ref>{{Cite journal |date=October 2004 |title=Fighter Meet |journal=World Airnews |pages=39}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] f0p4ugzj4kmq9uc2021n376wh5ipoqj 2978933 2978891 2026-10-14T10:23:11Z Aliwal2012 39067 /* ’n Interessante en unieke vliegtuig */ 2978933 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} {{Infobox airport | name = Lugmagbasis Makhado | nativename = Air Force Base Makhado | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = Geen | ICAO = FALM | type = Militêr | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Louis Trichardt]], [[Limpopo]] | elevation-f = 3,069 | elevation-m = 935 | coordinates ={{Koördinate|23|9|36|S|29|41|48|E|aansig=inlyn,titel}} | latd = 23 | latm = 09 | lats = 36 | latNS = S | longd=029 | longm= 41 | longs= 48 | longEW= E | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FALM | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = Ligging in Limpopo | website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm www.af.mil.za] | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 13 189 | r1-length-m = 4 020 | r1-surface = Teer | r2-number = 10L/28R | r2-length-f = 1 640 | r2-length-m = 500 | r2-surface = Teer | footnotes = }} '''Lugmagbasis Makhado''' ([[ICAO]]: '''FALM''') is 'n militêre basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] en die verste noord in Suid-Afrika, net suid van die grens met [[Zimbabwe]]. Dit is ongeveer 12&nbsp;km suidwes van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] geleë. Dit is die modernste basis van die lugmag en staan nie-amptelik bekend as ''Fighter Town, RSA''. Die basis se leuse is ''Castrum Borealis'' (Fort van die Noorde). == Tuiste van eenhede == * [[2 Eskader SALM]] (gevegseskader) * 85 Vlieggevegskool, SALM * 102 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag) * 515 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste * 3 Lugonderhoudseenheid - Onderhoudsdienste == Geskiedenis == Die basis is op 14 Oktober [[1987]] geopen as '''LMB Louis Trichardt''', maar ná 'n naamsverandering op 7 November 2003 is dit hernoem na die nabygeleë dorp Makhado (Louis Trichardt). “Makhado” is die naam van die Venda-koning wat in die middel van die 1800’s in daardie streek van die Limpopo-provinsie geregeer het. Die jaar 2004 was ’n belangrike jaar in die geskiedenis van Lugmagbasis Makhado, aangesien dit die 10de herdenking van Suid-Afrika se demokrasie was. [[Lêer:LMB Makhado 2005-10-08 FALM 285 lias.jpg|duimnael|Die leuse ''Castrum Borealis'' kan ook as “die vesting van die noorde” vertaal word.]] LMB Louis Trichardt, wat oorspronklik as ’n voorste lugbasis gevestig is, was met Cheetah E-vliegtuie van 5 Eskader toegerus, wat uitgefaseer is met die ingebruikneming van die Cheetah C in 1992. Die aankoms van die opleidingsvlug van die tweesitplek-Cheetahs in 1992 nadat LMB Pietersburg gesluit is, het tot die sentralisering van alle Cheetah-bates by LMB Louis Trichardt aanleiding gegee. Die opleidingsvlug was bekend as die 2 Eskader-opleidingsvlug.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |pages=141 |language=en}}</ref> Benewens die vegvliegtuie, was 19 Eskader, toegerus met Oryx- medium helikopters, ook by LMB Louis Trichardt gestasioneer. In 2003 het die direksie van die SALM die status van vegvliegtuigbasis aan Louis Trichardt toegeken en besluit om die BAE Hawk- en SAAB Gripen-vloot by Lugmagbasis Louis Trichardt te stasioneer en die basis as ’n vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig. Gevolglik het die Atlas Oryx-vloot van 19 Eskader na LMB Hoedspruit verhuis om plek vir 85 Gevegvliegskool te maak. Die SALM het aangedui dat die Hawk vanaf Augustus 2005 aan 85 Gevegvliegskool toegeken sal word. Nommer 85 Gevegvliegskool en die nuwe Hawk-vloot is op 19 Oktober 2006 amptelik op die eenheid se nuwe tuiste by LMB Makhado deur die Minister van Verdediging geopen. Verder het die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui dat die SAAB Gripen die Cheetah-vloot van 2 Eskader met ingang Maart 2008 sal begin vervang.<ref>{{Cite web|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Makhado.aspx|title=Air Force Base Makhado|date=3 Oktober 2026|website=Official website of the South African Air Force|access-date=3 Oktober 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/14/85-combat-flying-school|title=85 Combat Flying School|date=3 October 2026|website=The unofficial website of the SAAF|access-date=3 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zoutnet.co.za/articles/news/4758/2006-10-27/85-combat-flying-school-relocated-to-afb-makhado|title=85 Combat Flying School relocated to AFB Makhado|last=de Swardt|first=Riaan|date=27 October 2006|website=Zoutnet|access-date=3 October 2026}}</ref> == Eenhede op Louis Trichardt en Makhado gebaseer == === 5 Eskader === Die Cheetah E-straalvegters is deur 5 Eskader bedryf en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 op Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak (die finale verbyvlug het op hierdie datum plaasgevind). Nommer 5 Eskader is amptelik op 31 Desember 1992 by LMB Louis Trichardt ontbind. Nadat 5 Eskader in Oktober 1992 toegemaak is, is die Cheetah E-straalvegvliegtuie gestoor.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=93 to 95 |language=en}}</ref> ==== Heraktiveringseremonies ==== Oor die heraktivering van 5 Eskader het luitenant-generaal DJ Earp, die destydse Hoof van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gesê dat die eenheid weer eens op die voorhoede in die verdediging van die Republiek van Suid-Afrika sal wees en ’n betekenisvolle afskrikmiddel sal wees teen diegene wat daarop ingestel is om die vreedsame samelewing in Noord-Transvaal (soos hierdie deel van die Limpopo-provinsie daardie tyd bekend was) te destabiliseer.<ref>{{Cite book |title=’n Nuwe Era breek aan vir 5 Eskader |date=25 Maart 1988 |publisher=Suid-Afrikaanse Lugmag |pages=Voorwoord |language=af |trans-title=The Awakening of 5 Squadron}}</ref> ==== 50ste bestaansjaar ==== Op 21 September 1991 het 5 Eskader sy 50ste bestaansjaar met ’n funksie by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier. Een vliegtuig (die Cheetah E met die reeksnommer 831) is vir die geleentheid spesiaal in goud met ’n groot 50 op die romp agter die voorvlerk geverf. Cheetah E 827 is staties uitgestal en nommer 819 het aan ’n branddemonstrasie deelgeneem. Nege Cheetahs het tydens ’n formasieverbyvlug die syfer 5 gevorm. Drie Cheetahs het deelgeneem aan gevegsmaneuvers waar twee vliegtuie een vliegtuig “aangeval” het.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles |date=1995 |publisher=Colorgraphic |isbn=0 947478 47 7 |edition=2de |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah – Guardians of the Nation |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit, South Africa |pages=87 |language=en}}</ref> === 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is, net soos in die geval van die Mirage IIICZ’s, BZ’s, RZ’s en R2Z’s, van die begin af deur 2 Eskader bedryf. Die eerste twee Cheetah C’s het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig. Nommer 2 Eskader was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=41, 42, 44 and 413 |language=en}}</ref> ==== 1995 ==== Enkel- en tweesitplek-Cheetahs is in Augustus 1995 op Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. Hulle het uit onderskeidelik Cheetah C’s  en Cheetah B’s bestaan. ==== 2010, 2014 en 2016 ==== Die Saab Gripen C is die SALM se jongste vegvliegtuig. Vliegtuie van hierdie tipe is tydens verskillende lugskoue gesien. Gripen C reeksnommer 3914 van 2 Eskader word geïllustreer op 13 Augustus 2010 (die dag voor die lugskou) en op 14 Augustus 2010 by Swartkop tydens die SALM 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou. Gripen C reeksnommer 3915 word op 14 Augustus 2010 uitgebeeld. Saab Gripen C reeksnommer 3920 van 2 Eskader is op 20 September 2014 tydens die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling staties uitgestal. Gripen C reeksnommer 3923 is op 7 Mei 2016 tydens ’n lugskou by Swartkop staties deur 2 Eskader vertoon. === 19 Eskader === Nommer 19 Eskader was van Januarie 1992 tot Desember 2003 op Lugmagbasis Louis Trichardt gestasioneer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=195 |language=en}}</ref> Op 25 Augustus 1995 was die volgende helikopters van 19 Eskader by Louis Trichardt teenwoordig: Oryx helikopters 1216, 1220, 1221 en 1223 en Alouette III-helikopters 105 (SALM 75-logo) en 632 (eenheidswapen op neus en romp). Die vier Oryx-helikopters het nie eenheidswapens gehad nie. Vyf van hierdie lugvaartuie word hieronder uitgebeeld. In 1995 is die 75ste bestaansjaar van die SALM gevier, en Louis Trichardt was een van die basisse waar ’n lugskou gehou is. Die dag 25 Augustus was voor die lugskou. ’n Atlas Oryx-helikopter van 19 Eskader het in September 2000 ook aan die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling en die SALM 80 Internasionale Lugskou deelgeneem. === 85 Gevegvliegskool === BAE Hawk-vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het aan die 90 Jaar op Goue Vleuels-lugskou by Swartkop, die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling by LMB Waterkloof en ’n lugskou by Swartkop deelgeneem. == Die infrastruktuur van Louis Trichardt in die 1990’s en Makhado in Oktober 2005 == == Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou in 1995 == == Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou 21 Mei 2005 == In die week wat op 16 Mei 2005 begin het, is ’n vervoerkonvensie by die [[Polokwane Internasionale Lughawe]] in die Noordelike Provinsie van Suid-Afrika gehou. As deel van die konvensie het ’n burgerlike en militêre lugskou op Saterdag, 21 Mei 2005 plaasgevind. LMB Makhado het statiese uitslallings in een van die chalets gehad. Dit het ’n stertvin, ’n uitskietstoel, foto’s en wapens ingesluit. Daar was ook ’n Cheetah B en twee Cheetah C’s van 2 Eskader. == Vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 == Lugmagbasis Makhado was op 8 Oktober 2005 die gasheer vir ’n byeenkomslugskou vir vegvliegtuie. Die lugskou het die titel “Fighter Meet 2005 Air Show” gehad. Dit was ’n unieke lugskou en was in daardie stadium een van die mees interessante lugskoue wat in Suid-Afrika gehou is. === Tema en doelwitte van die lugskou === [[Lêer:1 crowd 2005-10-08 FALO 110 colour EL 1229x819.jpg|duimnael|Vliegtuie en toeskouers op 8 Oktober 2005 te Makhado]] Dit was hoofsaaklik ’n militêre lugskou. Volgens die programblaadjie was die skou in wese ’n byeenkoms van vegvlieëniers met hulle vegvliegtuie en vegopleidingsvliegtuie van die verlede, hede en die toekoms. (Sien aantekeninge later in die artikel.) Vegvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Mirage IIICZ en Super Mirage F1. Dié van die hede is verteenwoordig deur die Cheetah C en tweesitplek-Cheetahs. Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. Vegopleidingsvliegtuie van die hede het bestaan uit die Impala Mk I en II, Pilatus PC-7 Mk II en K-8 Karakorum, terwyl toekomstige vegopleidingsvliegtuie teenwoordig was in die vorm van die Hawk Mk 120 LIFT. Twee doelwitte van die lugskou was om LMB Makhado as die vegvliegtuigsentrum van uitnemendheid te vestig en die romantiek wat met ’n vegvlieënier geassosieer word, te herwin. Baie van die uitstallings het op die vermoëns van vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting) gefokus. === Vegvliegtuie === Vermoëns wat vertoon is, het nabootsings van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker en drie Cheetah-vegvliegtuie gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug behels. ’n Cheetah C (onderskepper; die vliegtuig wat gespaander het) en die L-39 Albatross (indringer) het ’n spaandering en onderskepping nageboots, met die Cheetah C wat daarna op ’n hoë hoogte deur die klankgrens gebreek het. Twee Cheetah C-vegvliegtuie en ’n Cheetah D2 (vyand) het getoon wat gebeur wanneer twee vliegtuie by gevegsmaneuvers met een vliegtuig betrokke is. ==== Die statiese uitstallingsgebied ==== ’n Bedekte skuiling is as statiese uitstallingsgebied gebruik. Daar was verskeie vegvliegtuie en hulle verwante stelsels (soos wapens en hulptoerusting). Die vliegtuie het Cheetah C reeksnommer 371, Cheetah B reeksnommer 858 (opgelig om te toon hoe die onderstel werk en met ’n oop luik op die neus) en reeksnommer 861 (in vlagkleure) en Mirage IIICZ reeksnommer 804 (was bestem om ’n hekwag by LMB Makhado te word). Baie interessante en buitengewone statiese uitstallings het missiele asook Cheetah-toerusting ingesluit. Laasgenoemde het die volgende behels: ’n Atar 09K50-enjin op ’n enjininstalleringstrollie, ’n afvuurbeheerradarantenne, ’n afstandmeetradar, deel van ’n neus met ’n wapenbeheer-en-vrystellingsrekenaar en ’n vlieëniersvertooneenheid. Ander hulptoerusting en wapens wat uitgestal is, het ’n filterreguleerder, vriend-en-vyand-identiseringstoerusting, ’n uitskietstoel, ’n helm met ’n suurstofmasker, ’n kanon en verskillende missiele ingesluit. === Vegopleidingsvliegtuie === ==== ’n Interessante en unieke vliegtuig ==== Wat Suid-Afrika betref, was die K-8 Karakorum van die [[Zimbabwiese Lugmag]] wat op 8 Oktober 2005 aan die vegvliegtuigbyeenkomslugskou deelgeneem het uniek. Voorheen is die K-8 in 1995 gedurende SALM 75-vierings by Lugmagbasis Waterkloof gesien toe twee Zambiese Lugmag-vliegtuie hierdie land besoek het. Die sitplekke in die straalaangedrewe K-8 Karakorum is agter mekaar geplaas. Hierdie opleidings- en ligte aanvalsvliegtuig is oorspronklik gesamentlik deur China en Pakistan (lg. met ’n belang van 25%) ontwikkel, vandaar die naam “Karakorum”, wat afgelei is van die berg wat tussen China en Pakistan geleë is. Die K-8 is deur die Chinese, Pakistanse, Mianmese en Sri Lankaanse lugmagte bestel, en ander Afrika-lande wat die tuig ten tye van die lugskou bedryf het, het Namibië en Egipte ingesluit.<ref>{{Cite web|url=https://migflug.com/aircraft/k-8-karakorum/|title=The K-8 Karakorum: the trainer that taught the world to fly jets|date=13 October 2026|website=MiGFLUG|access-date=13 October 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.airforce-technology.com/projects/hongdu-k8/?cf-view|title=K-8 Karakorum Light Attack and Jet Trainer Aircraft|date=13 October 2026|website=Airforce Technology|access-date=13 October 2026}}</ref> ==== Impalas en BAE Systems Hawk Mk 120 LIFT ==== Die Impala Mk I (en later die Impala Mk II) is sedert die 1960’s deur die SALM gebruik en was sedertdien’n algemene sig by talle Suid-Afrikaanse lugskoue en SALM-opedae. Aangesien die Impala deur die Hawk in SALM-diens vervang sou word, was hierdie lugskou waarskynlik een van die laaste geleenthede waar die publiek ’n SALM-Impala in aksie kon sien. Twee Impala Merk I’s en twee Impala Merk II’s het saam met die tenker en die Cheetahs aan die openings- en sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem. Later het twee Impala Mk I’s en twee Impala Mk II’s ’n skyngrondaanval uitgevoer. Daarbenewens is solovliegvertonings deur ’n Impala Mk I en Mk II gelewer. Dit was die eerste openbare geleentheid waar ’n BAE Hawk in die merke van 85 Gevegvliegskool vertoon is (die Hawk-vliegtuie en 85 Gevegvliegskool was bestem om na LMB Makhado verskuif te word, waar die toekomstige Saab Gripen-vegvliegtuie ook gebaseer sou word). Die Hawk wat tydens die lugskou vertoon is, was die tweede van 20 vliegtuie wat deur die SALM bedryf sou word. ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede ==== Vegopleidingsvliegtuie van die verlede is verteenwoordig deur die Tiger Moth, Harvard en Vampire. === Massaverbyvlugte === Die lugskou is deur ’n Boeing 707-tenker, drie Cheetahs en vier Impalas geopen. Die Boeing 707 het ook stadig verby gevlieg. Die sluitingsmassaverbyvlug het uit dieselfde vliegtuie bestaan, maar het uit twee groepe vliegtuie bestaan (waarvan een uit ’n gemengde formasie van ’n Mirage IIICZ, ’n Super Mirage F1, ’n Hawk Mk 120 en twee K-8 Karakorums bestaan het; laasgenoemde formasie was ’n ongewone een). Verskeie vermoëns van vegvliegtuie is vertoon. Dit het die nabootsing van lug-tot-lug-herbunkering deur die tenker, twee Cheetah C-onderskeppers en een Cheetah D gedurende die openings- en die sluitingsmassaverbyvlug ingesluit. === Deelnemers === Deelnemers aan die lugskou het hoofsaaklik uit militêre vliegtuie bestaan, maar daar was ook oorlogsveteraanvliegtuie. Dit het straalvliegtuie soos ’n privaat Aero L-29, ’n Zimbabwiese Lugmag K-8 Karakorum, twee Aero L-29’s van die Sasol Tigers-kunsvliegspan en die Ron Wheeldon Hunter F.58 ingesluit. Hierdie vliegtuie was op ’n vluglyn by Makhado geparkeer. ==== Die SALM ==== Daar was SALM-vliegtuie van verskillende basisse en eenhede. LMB Hoedspruit het Impala Mk I’s en Mk II’s van 85 Gevegvliegskool gestuur. Daar was die Silwer Valke-kunsvliegspan van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg met hulle Pilatus PC-7 Mk II’s (en nog ’n PC-7 van Langebaanweg, wat ’n solovertoning gelewer het). LMB Makhado se bydrae was die Cheetah-vegvliegtuie van 2 Eskader. ’n Boeing 707-tenker van 60 Eskader was die enigste LMB Waterkloof-deelnemer. Ander SALM-deelnemers het vliegtuie van die Museumvlug ingesluit (van hulle is in daardie stadium by LMB Hoedspruit en LMB Makhado gehou). Dit het ’n Harvard (solovertoning), Vampire (solovertoning) en die Mirage IIICZ behels. Die Pilatus PC-7 Mk II-opleidingsvliegtuie van die Sentrale Vliegskool by Langebaanweg aan die Kaapse Weskus wat formasiekunsvliegtoertjies uitgevoer het, het bestaan uit reeksnommers 2023 (Valk 1), 2028 (Valk 2), 2020 (Valk 3) en 2025 (Valk 4). ==== Deelname deur die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap ==== Deelnemende lande van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap het Angola, Botswana, Zambië, Tanzanië, die Demokratiese Republiek die Kongo, Mosambiek, Namibië, Zimbabwe en natuurlik Suid-Afrika ingesluit. Net vliegtuie van die Zimbabwiese Lugmag en die SALM het egter aan die lugskou deelgeneem. Twee K-8 Karakorums van die Zimbabwiese Lugmag se 2 Eskader het aan die vliegvertoning deelgeneem, met een wat ’n solovertoning gelewer het en altwee wat aan die sluitingsmassaverbyvlug deelgeneem het. ==== Oorlogsveteraanvliegtuie, veteraanvliegtuie en ander burgerlike deelnemers ==== Oorlogsveteraanvliegtuie en veteraanvliegtuie het drie L-29 Delfins ingesluit. Twee van hierdie vliegtuie het formasiekunsvliegtoertjies onder die vaandel van die Sasol Flying Tigers uitgevoer en een is buite die statiese uitstallingsgebied vertoon. Daar was ook ’n Impala Mk I (die Showdown-span), ’n Hunter F.58 (besit deur Ron Wheeldon en geverf in ’n aantreklike “Tier”-skema, wat net voor die lugskou voltooi is), ’n Yak 18T (Pharos), ’n L-39 Albatross (Aviation Dimension) en ’n Tiger Moth (besit en gevlieg deur Jeff Earle). Solovliegvertonings is deur die Hunter, die Yak 52, die L-39 Albatross en die Tiger Moth gelewer. Verder was daar die burgerlike wêreldkunsvliegkampioen Glen Dell, wat ’n uitstekende vertoning in sy Extra 300 gelewer het. == Aantekeninge == Van die inligting onder die subopskrif “50ste bestaansjaar” is verkry op bladsy 4 van die aandenkingsbrosjure wat vir die 50ste bestaansjaar van 5 Eskader gepubliseer is en is gegrond op aantekeninge wat die bywerker van hierdie artikel gemaak het. Die inligting rakende die Polokwane Internasionale Lughawe-lugskou van 21 Mei 2005 is deur observasie en fotografie bekom. Die gedeelte oor die vegvliegtuigbyeenkomslugskou by Lugmagbasis Makhado op 8 Oktober 2005 is gegrond op aantekeninge, observasie en fotografie, die programblaadjie wat vir die lugskou gepubliseer is, die persverklaring wat vooraf beskikbaar gestel is en ''World Airnews''.<ref>{{Cite journal |last=Barker |first=Des |date=8 October 2005 |title=Fighter Town RSA Fighter Meet 2005 Air Show |journal=Air Force Base Makhado |pages=2}}</ref> <ref>{{Cite journal |date=October 2004 |title=Fighter Meet |journal=World Airnews |pages=39}}</ref> == Eksterne skakels == *[http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728024950/http://www.af.mil.za/bases/afb_makhado/default.htm |date=28 Julie 2018 }} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 5eka9n087rmr0cx4rmniojlb5nrt4g0 0 88566 2978792 1794954 2026-10-14T03:28:01Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978792 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Polynomialdeg3.svg|duimnael|300px|Grafiek van 'n derdegraadse vergelyking. (1/4)(x+4)(x+1)(x-2) = x³/4 + 3x²/4 - 3x/2 - 2]] 'n '''Derdegraadse vergelyking''' is 'n [[vergelyking (wiskunde)|wiskundige vergelyking]] in die vorm: :<math>ax^3 + bx^2 + cx +d=0</math> == Faktorisering van 'n derdegraadse vergelyking == As ''r'' enige wortel is van die derdegraadse vergelyking, dan kan ons (''x''–''r'') as 'n faktor gebruik word om die volgende te verkry: :<math>\left (x-r\right )\left (ax^2+(b+ar)x+c+br+ar^2 \right ) = ax^3+bx^2+cx+d</math> '''Standaard vorme:''' :<math>\left (x^3 - a^3 \right ) = (x - a) \left (x^2 + ax + a^2 \right )</math> :<math>\left (x^3 + a^3 \right ) = (x + a) \left (x^2 - ax + a^2 \right )</math> == Kyk ook == * [[Vergelyking (wiskunde)]] * [[Polinoom]] * [[Lineêre vergelyking]] * [[Kwadratiese vergelyking]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Algebra]] [[Kategorie:Wiskundige vergelykings]] t749qj6vtxvbtbwojobys6iii4zivip 0 89138 2978941 2618104 2026-10-14T11:06:44Z Aliwal2012 39067 2978941 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Alldays-lughawe | nativename = | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = ADY | ICAO = FAAL | type = Militêr en siviel | owner = | operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] | city-served = | location = [[Alldays]], [[Limpopo]] | elevation-f = 2 600 | elevation-m = 792 | coordinates = {{Koördinate|22|40|42|S|29|3|18|O|aansig=inlyn,titel}} | coordinates_type = | coordinates_region = ZA-LP | coordinates_notitle = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = Limpopo | pushpin_label_position = | pushpin_label = FAAL | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_image = | pushpin_map_caption = <center>Ligging in die noorde van Limpopo</center> | website = www.alldaysvliegklub.co.za | metric-rwy = Yes | r1-number = 10/28 | r1-length-f = 4 757 | r1-length-m = 1 450 | r1-surface = Teer | r2-number = | r2-length-f = | r2-length-m = | r2-surface = | footnotes = Bron:<ref>{{Cite web |url=http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF32271&sch=FAAL |title=Lughawe-inligting vir FAAL |access-date= 2 Augustus 2014 |archive-date=19 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150519040340/http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF32271&sch=FAAL |url-status=dead }}</ref> }} '''Alldays-lughawe''' ([[IATA-kode]]: '''ADY''', [[ICAO]]: '''FAAL''') is 'n klein [[lughawe]] en militêre vliegveld geleë by [[Alldays]] in die noorde van Suid-Afrika, naby die grens met [[Botswana]] en [[Zimbabwe]]. Die lughawe is op 'n hoogte van 792 m (2 600 voet) bo seevlak geleë. Dit het een aanloopbaan wat as 10/28 aangewys is, met 'n asfaltoppervlak wat 1 450 by 30 meter (4 757 voet × 98 voet) meet. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Lugvaart-saadjie}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 5khq8xpznf0hbuh6e6fpegujgrrmjs5 0 89914 2978876 2855876 2026-10-14T07:31:42Z Oesjaar 7467 Skakel 2978876 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |name = G5 155 mm Houwitzer |image = [[Lêer:G5 howitzer (Impi).jpg|300px]] |caption = G5 op uitstalling |origin = [[Suid-Afrika]] |type = Houwitzer <!-- Type selection --> |is_ranged = yes |is_artillery = yes <!-- Service history --> |service = 1983 – huidig |used_by = Weermagte van Suid-Afrika, Israel, Irak, Oman en Maleisië |wars = [[Suid-Afrikaanse Grensoorlog]]<br/>[[Iran–Irakoorlog]]<br/>[[Golfoorlog]] <!-- Production history --> |designer = Lyttleton Engineering Works |design_date = 1976 – 1983 |manufacturer = Denel Land Systems |production_date= 1982 – huidig |number = |variants = <!-- General specifications --> |weight = 13,750 kg (30,313 lb) |length =9.5 m |width =3.3 m |height =2.1 m |part_length =6.975 m [[Kaliber (artillerie)|L/45]] |crew =8 artilleriste <!-- Ranged weapon specifications --> |cartridge =Hoë plofkrag |caliber =155 mm (6.10 duim) |action = |rate =3 rondtes/minuut |velocity =897 m/s |range = |max_range=Standaard:30 km<br />Basissnitdoppe: 39 km<br />VLAP: 50 km<ref>{{cite press release|url=http://www.denel.co.za/Landsystems/LS_ArtillerySysG5.pdf|title=G5 155mm Towed Gun/Howitzer|date=2004-09-03|author=Denel|publisher=Denel|access-date=2014-08-10|archivedate=2008-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080228015903/http://www.denel.co.za/Landsystems/LS_ArtillerySysG5.pdf}}</ref> |feed =Bruggelaai per hand |sights = <!-- Artillery specifications --> |breech =Semi-outomatiese beperkte skroef |recoil = |carriage =Gesplete sleepstang |elevation =-3° tot +75° |traverse =Tot op 15°: 82°<br /> Bokant 15°: 65° }} Die '''G5-kanon''' is 'n Suid-Afrikaanse gesleepte kanon van 155 mm kaliber wat in [[Suid-Afrika]] ontwerp en ontwikkel is deur Denel Land Systems. Die G5 se ontwerp is gebaseer op die [[Kanada|Kanadese]] GC-45 155 mm kanon wat hoogs gewysig is om by Suider-Afrikaanse omstandighede aan te pas. == Produksiegeskiedenis == Tydens die [[Suid-Afrikaanse Grensoorlog|Angolese Bosoorlog]], het die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] hulself benadeeld bevind wanneer hulle 'n vyand aangeval het wat toegerus was met langreikafstand Sowjet-vuurpylartillerie, bv. die Stalin-orrel. Laasgenoemde het Suid-Afrika se ouer 5.5-duim kanonne met 'n aansienlike marge in reikafstand en akkuraatheid oortref.<ref>The Encyclopedia of World Military Weapons 1988. {{ISBN|0-517-65341-9}}</ref> Dit het gelei tot die uitreiking van 'n behoefteverslag vir 'n nuwe artilleriestelsel sowel as ammunisiestelsels, 'n kanontrekker, vuurbeheertoerusting en -rekenaarstelsels.<ref name=Janes1996_G5>{{cite book|title=Jane's Armour and Artillery 1996-97|year=1996|publisher=Janes Information Group|page=697|isbn=9780710613745}}</ref> Suid-Afrika was sedert 1963 weens sy [[apartheid]]beleid onder 'n wapenverbod deur die Verenigde Nasies geplaas. Dit het tot die skepping van die plaaslike [[Krygkor]] militêre produksiebedryf gelei, wat die wapenverbod omseil het deur self wapenstelsels vir Suid-Afrika se behoeftes te ontwikkel en te produseer. Krygkor het gereageer op die weermag se behoefte en ontwikkeling in 1976 begin deur 'n aantal bestaande ontwerpe te evalueer en voorbeelde te verkry in oortreding van die wapenverbod. As 'n tussentydse wapenstelsel en as oorbrugging gedurende die plaaslike produksieproses, is 'n aantal Soltam 155 mm M-71 kanonne van [[Israel]] verkry en in diens gestel as die G4-houwitser.<ref name=Janes1996_G5 /> == Verdere variasies == Met die gebruik van normale verlengde reikafstandammunisie (ERBF) is die reikafstand 30 km, wat verleng kan word tot sowat 39,6 km met behulp van basissnitdoppe, of 50 km deur die gebruik van vuurpylgesteunde ​​V-LAP rondtes. In 2002 het Denel die G5-2000 weergawe begin vervaardig, met 'n veel groter reikafstand en akkuraatheid as die vorige 45-kaliber weergawe. Die G5 kanon is op 'n "OMC" 6x6-onderstel geplaas om die tenvolle selfaangedrewe [[Denel G6-kanon|G6-kanon]] te produseer, en het groot verkope behaal in die [[Verenigde Arabiese Emirate]] en [[Oman]]. In reaksie op 'n versoek van [[Indië]] is dit is ook op die rug van 'n Tatra 8x8-wielvragmotor getoets, 'n kombinasie wat bekend staan ​​as die T5-2000. == Verwysings == {{Commonskat|G5 howitzer}} {{Verwysings}} {{en-vertaal|G5 howitzer}} [[Kategorie:Wapentuig]] 8gnvm10ir9quy3cjmjanyt7wxriogmf 0 94166 2978942 2271115 2026-10-14T11:37:31Z Aliwal2012 39067 tikfoutjie 2978942 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Air Hong Kong<br />香港華民航空 | image = Air Hong Kong Logo.svg | image_size = | IATA = LD | ICAO = AHK | callsign = AIR HONG KONG | founded = November [[1986]] | commenced = [[4 Februarie]] [[1988]] | ceased = | aoc = | bases = | hubs = [[Hongkong Internasionale Lughawe]] | secondary_hubs = | focus_cities = | frequent_flyer = Cargo Clan Elite (by Cathay Pacific Cargo) | lounge = | alliance = | subsidiaries = | fleet_size = 11 | destinations = 12 | company_slogan = | parent = [[Cathay Pacific]] (60%) | headquarters = [[Hongkong Internasionale Lughawe]]<br />[[Hongkong]] | key_people = Rupert Hogg (voorsitter)<br />Russell Davie (hoof uitvoerende beampte)<br />Andrew Maddox (Direkteur van Vlugoperasies) | revenue = | operating_income = | net_income = | profit = | assets = | equity = | website = [http://www.airhongkong.com.hk airhongkong.com.hk] }} [[Lêer:Air Hong Kong Airbus A300 Prasertwit.jpg|duimnael|links|'n Air Hong Kong Airbus A300-600F vragvliegtuig]] '''Air Hong Kong Beperk''' (''AHK'', [[Chinees]]: 香港華民航空) is die enigste suiwer vragredery gebaseer in [[Hongkong]], met sy belangrikste sentrum op [[Hongkong Internasionale Lughawe]]. Die [[lugredery]] bedryf 'n spoedvragnetwerk na 12 bestemmings in nege lande, waaronder [[China]], [[Japan]], [[Maleisië]], die [[Filippyne]], [[Singapoer]], [[Suid-Korea]], [[Taiwan]], [[Thailand]] en [[Viëtnam]]. Air Hong Kong het 'n vloot [[Airbus A300]]-600F algemene vragvliegtuie, en die lugredery was ook die bekendstellingskliënt van hierdie nuwe variant. Sy hoofkantoor is geleë op die vierde verdieping van die Suidtoring van "Cathay Pacific City". <ref>"Directory: World Airlines." Flight International. 16–22 March 2004. 65. "AIR HONG KONG [LD1 (AHK) 4F South Tower; Cathay Pacific City, 8 Scenic Road, Hong Kong International Airport, Lantau, Hong Kong, China"</ref> Air Hong Kong is in November 1986 deur drie plaaslike sakemanne gestig, wat huurdienste met 'n Boeing 707-320C vragvliegtuig op 4 Februarie 1988 begin het. In Junie 1994 het Hongkong se grootste draer, [[Cathay Pacific]], 75% besit van die lugredery bekom; en die oorblywende 25% in Februarie 2002. In Oktober stig Cathay Pacific 'n gesamentlike onderneming met DHL Worldwide Express (DHL), waarin DHL 'n belang van 40% verkry het, terwyl Cathay Pacific die ander 60% behou het. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Hongkongse lugrederye]] rwqs4o6nd0ut1h9zq2o6ti2sotebedu 0 100986 2978680 2957218 2026-10-13T21:44:30Z Cherkash 83814 png->svg 2978680 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Formula 1 all over the world.svg|duimnael|upright=1.7|Ligging van renbane wat 'n Grand Prix aangebied het. Gasheerlande vir huidige Formule Eenseisoen is in groen aangedui. Voormalige gasheerlande is in donkergrys aangedui.]] [[Formule Een]] (amptelik FIA Formula One World Championship), dikwels afgekort as F1, is die hoogste klas enkelsitplek-oopwielmotorrenne gedefinieer deur die [[Fédération Internationale de l'Automobile]] (FIA), motorsport se wêreldbeheerliggaam.<ref>{{cite web |url=http://www.fia.com/en-GB/the-fia/about-fia/Pages/AboutFIA.aspx |title=About FIA |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile (FIA) |access-date=31 Oktober 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115160106/http://www.fia.com/en-GB/the-fia/about-fia/Pages/AboutFIA.aspx |archive-date=15 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>Dit is gebaseer rondom 'n reeks wedrenne (20 in [[2017 Formule Een-seisoen|2017]]), bekend as grand prix, op doelgemaakte bane of afgesperde strate. Die eerste Wêreldkampioenskaps-Grand Prix is in 1950 by die [[Silverstone-renbaan]] in Engeland gehou; sedertdien het 71 bane reeds 'n Grand Prix gehuisves. Sommige bane, soos bv. die [[Nürburgring]], het Grands Prix op verskillende uitlegte aangebied.<ref>{{harvnb|Hughes|Tremayne|2002|p=76}}</ref> Die sport se renbane is tradisioneel in Europa gesentreer, wat ongetwyfeld nog steeds sy leiersmark is, maar wedrenne is ook al gehou in die Amerikas, Afrika, Asië en Australië. Nuwer wedrenne word in Aboe Dhabi, Bahrein, Maleisië, Turkye en China gehou.<ref>{{cite news |url=http://www1.skysports.com/formula-1/news/22058/7283408/A-truly-global-sport |title=A truly global sport |publisher=Sky Sports |date=31 Oktober 2011 |access-date=18 Junie 2012 |first=Pete |last=Gill |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929191405/http://www.skysports.com/formula-1/news/22058/7283408/A-truly-global-sport |archive-date=29 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die [[Autodromo Nazionale Monza]] het die meeste Grands Prix ter wêreld gehuisves; dit het die [[Italiaanse Grand Prix]] reeds 64 keer aangebied.<ref>{{cite web |url=http://www.formula1.com/news/features/2006/9/4900.html |title=Facts and figures – Italian Grand Prix |publisher=Formula 1 |date=7 September 2006 |access-date=22 Junie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018133654/http://www.formula1.com/news/features/2006/9/4900.html |archive-date=18 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die [[Sochi Autodrom]] het die 70ste baan geword om 'n Grand Prix aan te bied, die [[2014 Russiese Grand Prix]], en die [[Bakoe-straatrenbaan]] die 71ste baan vir die [[2017 Azerbeidjanse Grand Prix]]. == Formule Een-renbane == {|class="wikitable" |- |width=40px align=center style="background-color:#FBCEB1"| |Huidige renbane (vir die 2024 seisoen) word in '''vetdruk''' getoon |} * Die "Kaart" kolom wys 'n skets van die nuutse uitleg van huidige bane en die laaste uitleg van voormalige bane. * Die "Soort" kolom verwys na die soort baan: "straat" is 'n baan uitgelê op geslote stadstrate en "renbaan" is 'n permanente fasiliteit. * Die "Rigting" kolom: A=Antikloksgewys, K=Kloksgewys {|class="wikitable sortable" width="100%" |- !scope=col|Baan !scope=col class="unsortable"|Kaart !scope=col|Soort !scope=col|Rig-<br />ting !scope=col|Plek !scope=col|Huidige lengte !scope=col|Grand Prix !scope=col|Seisoen !scope=col|Grands Prix gehou |- |[[Adelaide Straatbaan]] |[[Lêer:Adelaide (long route).svg|150px]] |Straatbaan |K |[[Adelaide]], [[Australië]] |3.78 km |[[Australiese Grand Prix]] |1985–1995 |align=center|11 |- |[[Aintree-motorrenbaan]] |[[Lêer:Circuit Aintree.svg|120px]] |Renbaan |K |Aintree, [[Engeland]] |4.828 km |[[Britse Grand Prix]] |1955–1962 |align=center|5 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Albert Park Renbaan]]''' |[[Lêer:Albert Lake Park Street Circuit in Melbourne, Australia.svg|150px|Albert Park]] |Straatbaan |K |[[Melbourne]], [[Australië]] |5.303 km |[[Australiese Grand Prix]] |1996–2019, 2022–'''2024''' |align=center|'''27''' |- |[[Autódromo Internacional do Algarve]] |[[Lêer:Autódromo do Algarve alt.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Portimão]], [[Portugal]] |4.653 km |[[Portugese Grand Prix]] |2020–2021 |align=center|2 |- |rowspan=2 style=background:#FBCEB1|'''[[Autodromo Enzo e Dino Ferrari]]''' |rowspan=2|[[Lêer:Imola 2009.svg|150px]] |rowspan=2|Renbaan |rowspan=2|A |rowspan=2|[[Imola]], [[Italië]] |rowspan=2|4.909 km |[[San Marino Grand Prix]] |1981–2006 |align=center|26 |- |[[Emilia-Romagna Grand Prix]] |2020–2022 |align=center|3 |- |rowspan=2 style=background:#FBCEB1|'''[[Autódromo Hermanos Rodríguez]]''' |rowspan=2|[[Lêer:Autódromo Hermanos Rodríguez.svg|150px]] |rowspan=2|Renbaan |rowspan=2|K |rowspan=2|[[Meksikostad]], [[Meksiko]] |rowspan=2|4.304 km |[[Meksikaanse Grand Prix]] |1963–1970, 1986–1992, 2015–2019 |align=center|20 |- |[[Meksikaanse Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] |2021–2023 |align=center|3 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Autodromo Nazionale Monza]]''' |[[Lêer:Monza track map.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Monza]], [[Italië]] |5.793 km |[[Italiaanse Grand Prix]] |1950–2023 |align=center|73 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Barcelona-Catalunya-renbaan]]''' |[[Lêer:Formula1 Circuit Catalunya.svg|150px]] |Renbaan |K |Montmeló, [[Spanje]] |4.655 km |[[Spaanse Grand Prix]] |1991–2023 |align=center|33 |- |rowspan=2 style=background:#FBCEB1|'''[[Bahrein Internasionale Renbaan]]''' |rowspan=2|[[Lêer:Bahrain International Circuit--Grand Prix Layout with DRS.svg|150px|Bahrein]] |rowspan=2|Renbaan |rowspan=2|K |rowspan=2|[[Sakhir]], [[Bahrein]] |rowspan=2|5.412 km |[[Bahreinse Grand Prix]] |2004–2010, 2012–'''2024''' |align=center|'''20''' |- |[[2020 Sakhir Grand Prix|Sakhir Grand Prix]] |2020 |align=center|1 |- |style=background:#FBCEB1 rowspan=2|'''[[Bakoe-straatrenbaan]]''' |rowspan=2|[[Lêer:Formula1 Circuit Baku.svg|150px]] |rowspan=2|Straatbaan |rowspan=2|A |rowspan=2|[[Bakoe]], [[Azerbeidjan]] |rowspan=2|6.003 km |[[Europese Grand Prix]] |2016 |align=center|1 |- |[[Azerbeidjanse Grand Prix]] |2017–2019, 2021–2023 |align=center|6 |- |[[Brands Hatch-renbaan]] |[[Lêer:Brands Hatch.svg|120px]] |Renbaan |K |[[Kent]], [[Verenigde Koninkryk]] |3.703 km |[[Britse Grand Prix]]<br />[[Europese Grand Prix]] |1964–1980 (elke 2de jaar), 1982–1986 |align=center|14 |- |[[Buddh Internasionale Renbaan]] |[[Lêer:Jaypee Group Circuit.svg|150px]] |Renbaan |K |Groter Noida, [[Indië]] |5.141 km |[[Indiese Grand Prix]] |2011–2013 |align=center|3 |- |[[Caesars Palace Grand Prix]] |[[Lêer:Circuit Caesars Palace.png|150px]] |Straatbaan |A |[[Las Vegas]], [[Verenigde State]] |3.650 km |[[Caesars Palace Grand Prix]] |1981–1982 |align=center|2 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Circuit of the Americas]]''' |[[Lêer:Austin circuit.svg|150px]] |Renbaan |A |[[Austin, Texas|Austin]], [[Verenigde State]] |5.513 km |[[Verenigde State Grand Prix]] |2012–2019, 2021–2023 |align=center|11 |- |Detroit straatrenbaan |[[Lêer:Downtown Detroit Street Circuit.svg|150px]] |Straatbaan |A |[[Detroit]], [[Verenigde State]] |4.168 km |[[Detroit Grand Prix]] |1982–1988 |align=center|7 |- |rowspan=2|[[Dijon-Prenois renbaan]] |rowspan=2|[[Lêer:Dijon-Prenois Circuit.svg|150px]] |rowspan=2|Renbaan |rowspan=2|K |rowspan=2|[[Dijon]], [[Frankryk]] |rowspan=2|3.886 km |[[Franse Grand Prix]] |1974, 1977, 1979, 1981, 1984 |align=center|5 |- |[[Switserse Grand Prix]] |1982 |align=center|1 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Djedda-straatrenbaan]]''' |[[Lêer:Jeddah Street Circuit 2021.svg|150px]] |Straatbaan |A |[[Djedda]], [[Saoedi-Arabië]] |6.175 km |[[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] |2021–'''2024''' |align=center|'''4''' |- |[[Estoril-renbaan]] |[[Lêer:Estoril track map.svg|150px|Estoril]] |Renbaan |K |Estoril, [[Portugal]] |4.182 km |[[Portugese Grand Prix]] |1984–1996, 2020 |align=center|13 |- |[[Fuji Speedway]] |[[Lêer:Fuji.svg|150px]] |Renbaan |K |Shizuoka, [[Japan]] |4.563 km |[[Japannese Grand Prix]] |1976–1977, 2007–2008 |align=center|4 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Gilles Villeneuve-renbaan]]''' |[[Lêer:Circuit Gilles Villeneuve.svg|150px]] |Straatbaan |K |[[Montreal]], [[Kanada]] |4.361 km |[[Kanadese Grand Prix]] |1978–1986, 1988–2008, 2010–2019, 2022–2023 |align=center|42 |- |[[Long Beach straatrenbaan]] |[[Lêer:Circuit Long Beach.png|150px]] |Straatbaan |K |[[Long Beach]], [[Verenigde State]] |3.251 km |[[Verenigde State Grand Prix Wes]] |1976–1983 |align=center|8 |- |[[Hockenheimring]] |[[Lêer:Circuit Hockenheimring.png|150px]] |Renbaan |K |[[Hockenheim]], [[Duitsland]] |4.574 km |[[Duitse Grand Prix]] |1970, 1977–1984, 1986–2006,<br>2008–2016 (afw.) |align=center|34 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Hungaroring]]''' |[[Lêer:Hungaroring.svg|120px]] |Renbaan |K |[[Boedapest]], [[Hongarye]] |4.381 km |[[Hongaarse Grand Prix]] |1986–2023 |align=center|38 |- |[[Indianapolis Motor Speedway]] |[[Lêer:Indianapolis Motor Speedway - road course.svg|150px]] |Renbaan |K |Speedway, Indiana, [[Verenigde State]] |4.192 km |Indianapolis 500<br />[[Verenigde State Grand Prix]] |1950–1960, 2000–2007 |align=center|19 |- |[[Istanbul Park-renbaan]] |[[Lêer:Istanbul park.svg|150px]] |Renbaan |A |[[Istanboel]], [[Turkye]] |5.338 km |[[Turkse Grand Prix]] |2005–2011, 2020 |align=center|8 |- |[[Jarama-renbaan]] |[[Lêer:Circuito Permanente del Jarama.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Jarama]], [[Spanje]] |3.404 km |[[Spaanse Grand Prix]] |1968–1981 (afwisselend) |align=center|9 |- |[[Jerez-renbaan]] |[[Lêer:Jerez.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Jerez de la Frontera]], [[Spanje]] |4.428 km |[[Spaanse Grand Prix]]<br />[[Europese Grand Prix]] |1986–1990, 1994, 1997 |align=center|7 |- |rowspan=2 style=background:#FBCEB1|'''[[José Carlos Pace-renbaan]]''' |rowspan=2|[[Lêer:2014 Interlagos circuit map.svg|120px]] |rowspan=2|Renbaan |rowspan=2|A |rowspan=2|[[São Paulo]], [[Brasilië]] |rowspan=2|4.309 km |[[Brasiliaanse Grand Prix]] |1973–1977, 1979–1980,<br>1990–2019 |align=center|37 |- |[[Brasiliaanse Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] |2021–2023 |align=center|3 |- |[[Juan en Oscar Gálvez-renbaan]] |[[Lêer:Autódromo Oscar y Juan Gálvez Circuito N° 6.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Buenos Aires]], [[Argentinië]] |4.206 km |[[Argentynse Grand Prix]] |1953–1998 (afwis.) |align=center|20 |- |[[Korea Internasionale Renbaan]] |[[Lêer:Korea international circuit v3.svg|150px]] |Renbaan |A |[[Yeongam]], [[Suid-Korea]] |5.615 km |[[Koreaanse Grand Prix]] |2010–2013 |align=center|4 |- |[[Kyalami Grand Prix-renbaan]] |[[Lêer:Kyalami.svg|150px]] |Renbaan |A |[[Midrand]], [[Suid-Afrika]] |4.200 km |[[Suid-Afrikaanse Grand Prix]] |1967–1985, 1992–1993 |align=center|20 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Las Vegas Straatrenbaan]]''' |[[Lêer:2023 Las Vegas street circuit.svg|150px]] |Straatbaan |A |[[Las Vegas]], [[Verenigde State]] |6.201 km |[[Las Vegas Grand Prix]] |2023 |align=center|1 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Losail Internasionale Renbaan]]''' |[[Lêer:Lusail International Circuit 2023.svg|150px]] |Renbaan |A |[[Katar]] |5.419 km |[[Katarse Grand Prix]] |2021, 2023 |align=center|2 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Marinabaai Straatbaan]]''' |[[Lêer:Singapore street circuit v3.svg|150px]] |Straatbaan |A |[[Singapoer]] |5.065 km |[[Singapoerse Grand Prix]] |2008–2019, 2022–2023 |align=center|14 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Miami International Autodrome]]''' |[[Lêer:Hard Rock Stadium Circuit 2022.svg|150px]] |Straatbaan |A |[[Miami]], [[VSA]] |5.412 km |[[Miami Grand Prix]] |2022–'''2024''' |align=center|'''3''' |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Monaco-renbaan]]''' |[[Lêer:Monte Carlo Formula 1 track map.svg|150px]] |Straatbaan |K |[[Monte Carlo]], [[Monaco]] |3.337 km |[[Monaco Grand Prix]] |1950, 1955–2019, 2021–2023 |align=center|69 |- |[[Montjuïc-renbaan]] |[[Lêer:Montjuïc circuit.svg|150px]] |Straatbaan |A |[[Barcelona]], [[Spanje]] |3.791 km |[[Spaanse Grand Prix]] |1969, 1971, 1973, 1975 |align=center|4 |- |[[Mosport Internasionale Renbaan]] |[[Lêer:Mosport.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Bowmanville]], [[Kanada]] |3.957 km |[[Kanadese Grand Prix]] |1967, 1969, 1971–1977 |align=center|8 |- |[[Mugello Renbaan]] |[[Lêer:Circuit_Mugello_(test).png|150px]] |Renbaan |K |[[Mugello]], [[Italië]] |5.245 km |[[2020 Toskaanse Grand Prix|Toskaanse Grand Prix]] |2020 |align=center|1 |- |[[Nelson Piquet Internasionale Renbaan]] |[[Lêer:Jacarepaguá.svg|150px]] |Renbaan |A |[[Rio de Janeiro]], [[Brasilië]] |5.031 km |[[Brasiliaanse Grand Prix]] |1978, 1981–1989 |align=center|10 |- |[[Nevers Magny-Cours-renbaan]] |[[Lêer:Circuit de Nevers Magny-Cours.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Nevers]], [[Frankryk]] |4.411 km |[[Franse Grand Prix]] |1991–2008 |align=center|18 |- |[[Nivelles-Baulers-renbaan]] |[[Lêer:Circuit Nivelles-Baulers.png|150px]] |Renbaan |K |[[Nivelles]], [[België]] |3.724 km |[[Belgiese Grand Prix]] |1972, 1974 |align=center|2 |- |[[Nürburgring]] |[[Lêer:Circuit Nürburgring-2002-GP.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Nürburg]], [[Duitsland]] |5.148 km |[[Duitse Grand Prix]]<br />[[Europese Grand Prix]]<br />Luxemburgse Grand Prix |1951–1976, 1984–1985, 1995–2007<br />2009, 2011, 2013, 2020 (afwisselend met Hockenheim) |align=center|41 |- |[[Paul Ricard-renbaan]] |[[Lêer:Paul Ricard.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Le Castellet]], [[Frankryk]] |5.800 km |[[Franse Grand Prix]] |1971–1990 (afwisselend) |align=center|14 |- |[[Phoenix straatrenbaan]] |[[Lêer:Phoenix Grand Prix Route - 1991.svg|150px]] |Straatbaan |A |[[Phoenix, Arizona|Phoenix]], [[Verenigde State]] |3.720 km |[[Verenigde State Grand Prix]] |1989–1991 |align=center|3 |- |[[Prins George-renbaan]] |[[Lêer:Prince George Circuit.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] |3.920 km |[[Suid-Afrikaanse Grand Prix]] |1962, 1963, 1965 |align=center|3 |- |rowspan=2 style=background:#FBCEB1|'''[[Red Bull Ring]]''' |rowspan=2|[[Lêer:Circuit Red Bull Ring.svg|150px]] |rowspan=2|Renbaan |rowspan=2|K |rowspan=2|[[Zeltweg]], [[Oostenryk]] |rowspan=2|4.326 km |[[Oostenrykse Grand Prix]] |1970–1987, 1997–2003, 2014–2023 |align=center|35 |- |[[Stiermarkse Grand Prix]] |2020–2021 |align=center|2 |- |[[Reims-Gueux]] |[[Lêer:Circuit Reims-Gueux.png|150px]] |Padbaan |K |[[Reims]], [[Frankryk]] |8.302 km |[[Franse Grand Prix]] |1950–1954, 1956, 1958–1966 (afw.) |align=center|11 |- |[[Sepang Internasionale Renbaan]] |[[Lêer:Sepang.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Kuala Lumpur]], [[Maleisië]] |5.543 km |[[Maleisiese Grand Prix]] |1999–2017 |align=center|19 |- |style=background:#FBCEB1|[[Shanghai Internasionale Renbaan]] |[[Lêer:Shanghai International Racing Circuit track map.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Shanghai]], [[China]] |5.451 km |[[Chinese Grand Prix]] |2004–2019, '''2024''' |align=center|'''17''' |- |rowspan=2 style=background:#FBCEB1|'''[[Silverstone-renbaan]]''' |rowspan=2|[[Lêer:Circuit Silverstone 2011.svg|150px]] |rowspan=2|Renbaan |rowspan=2|K |rowspan=2|[[Silverstone]], [[Verenigde Koninkryk]] |rowspan=2|5.891 km |[[Britse Grand Prix]] |1950–2023 (afw. met Brand Hatch tot 1986) |align=center|57 |- |[[70ste Herdenking Grand Prix]] |2020 |align=center|1 |- |[[Skandinawiese Renbaan]] |[[Lêer:Scandinavian Raceway_1978.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Anderstorp]], [[Swede]] |4.031 km |[[Sweedse Grand Prix]] |1973–1978 |align=center|6 |- |[[Sochi Autodrom]] |[[Lêer:Circuit Sochi.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Sotsji]], [[Rusland]] |5.872 km |[[Russiese Grand Prix]] |2014–2021 |align=center|8 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Circuit de Spa-Francorchamps]]''' |[[Lêer:Spa-Francorchamps of Belgium.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Spa-Francorchamps]], [[België]] |7.004 km |[[Belgiese Grand Prix]] |1950–1970, 1983, 1985–2002, 2004, 2005, 2007–2023 |align=center|56 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Suzuka Internasionale Renbaan]]''' |[[Lêer:Circuit Suzuka.png|150px]] |Renbaan |8 |[[Suzuka]], [[Japan]] |5.807 km |[[Japannese Grand Prix]] |1987–2006, 2009–2019, 2022–'''2024''' |align=center|'''34''' |- |[[Valencia Straatbaan]] |[[Lêer:Circuit Valensia street.png|150px]] |Straatbaan |K |[[Valencia]], [[Spanje]] |5.419 km |[[Europese Grand Prix]] |2008–2012 |align=center|5 |- |[[Watkins Glen Internasionale Renbaan]] |[[Lêer:Watkins Glen International Track Map.svg|150px]] |Renbaan |K |Watkins Glen, [[Verenigde State]] |5.430 km |[[Verenigde State Grand Prix]] |1961–1980 |align=center|20 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Yas Marina-renbaan]]''' |[[Lêer:Circuit Yas-Island.svg|150px]] |Renbaan |A |[[Aboe Dhabi]], [[Verenigde Arabiese Emirate]] |5.554 km |[[Aboe Dhabi Grand Prix]] |2009–2023 |align=center|15 |- |style=background:#FBCEB1|'''[[Zandvoort-renbaan]]''' |[[Lêer:Circuit Zandvoort-2020.png|150px]] |Renbaan |K |[[Zandvoort]], [[Nederland]] |4.252 km |[[Hollandse Grand Prix]] |1952–1985; 2021–2023 |align=center|33 |- |[[Zolder-renbaan]] |[[Lêer:Circuit Zolder-1975-1985.svg|150px]] |Renbaan |K |[[Heusden-Zolder]], [[België]] |4.262 km |[[Belgiese Grand Prix]] |1973, 1975–1982, 1984 |align=center|10 |} == Verwysings == * {{cite book |title=The Concise Encyclopedia of Formula 1 |url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000trem_m9u1 |publisher=Parragon |year=2002 |first1=Mark |first2=David |last1=Hughes |last2=Tremayne |isbn=0-7525-8766-8 |pages=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000trem_m9u1/page/70 70]–93 |ref=harv}} * {{cite web|url=http://en.espnf1.com/f1/motorsport/circuit/index.html?season=2012 |title=Circuits |publisher=ESPN |accessdate=17 Junie 2012 }} {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons|Formula One}} * [http://www.formula1.com/ Formule Een se amptelike webblad] * [http://www.fia.com/en-GB/Pages/HomePage.aspx FIA amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128210448/http://www.fia.com/en-GB/Pages/HomePage.aspx |date=28 Januarie 2011 }} [[Kategorie:Formule Een lyste|Bane]] [[Kategorie:Renbane| ]] 7852mq78ej4crgbliscckxlke7cy81h 0 101616 2978682 2853477 2026-10-13T21:47:44Z Cherkash 83814 png->svg 2978682 wikitext text/x-wiki [[Beeld:2023 Las Vegas street circuit.svg|duimnael|regs|260px|Renbaan sedert 2023]] Die '''Las Vegas Grand Prix''' is 'n [[Formule Een]]-kampioenskapswedren wat sedert 2023 in [[Las Vegas]], [[Verenigde State]] plaasvind. Die wedren was voorheen bekend as die ''Caesars Palace Grand Prix'' en was slegs twee keer gehou, in 1981 en 1982. == Wenners van die Las Vegas Grand Prix == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Jaar ! Renjaer ! Vervaardiger ! Baan ! Verslag |- ! 2025 | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|Honda RBPT]] | rowspan="3"|[[Las Vegas Straatrenbaan|Las Vegas Strip]] | [[2025 Las Vegas Grand Prix|Verslag]] |- ! 2024 | {{vlagikoon|VK}} [[George Russell]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2024 Las Vegas Grand Prix|Verslag]] |- ! 2023 | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|Honda RBPT]] | [[2023 Las Vegas Grand Prix|Verslag]] |- |} == Wenners van die Caesars Palace Grand Prix == [[Beeld:Circuit Caesars Palace.png|duimnael|regs|260px|Renbaan 1981-1982]] {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- !colspan=5|CART Indy Car geskiedenis |- ! Jaar ! Datum ! Wenjaer ! Wenmotor ! Wenspan |- style="background:#fcc;" ! 1984 | 10 November | {{vlagikoon|VSA}} Tom Sneva | March-[[Cosworth]] | Mayer Motor Racing |- style="background:#fcc;" ! 1983 | 8 Oktober | {{vlagikoon|VSA}} [[Mario Andretti]] | Lola-[[Cosworth]] | Newman/Haas Racing |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- !colspan=4| Caesars Palace [[Formule Een]] Grand Prix |- ! Jaar ! Renjaer ! Vervaardiger ! Baan |- ! 1982 | {{vlagikoon|ITA}} [[Michele Alboreto]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Cosworth|Ford]] |rowspan="2"| Caesars Palace [[Las Vegas]] |- ! 1981 | {{vlagikoon|AUS}} Alan Jones | [[WilliamsF1|Williams]]-[[Cosworth|Ford]] |} {{Saadjie}} {{Formule Een-renbane}} [[Kategorie:Formule Een Grands Prix]] gupkowpqdvay8zw93oqg7ajo7enwtka 0 103885 2978658 2472792 2026-10-13T20:30:39Z SpesBona 2720 Bygewerk 2978658 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Stadion | stadionnaam = Kingsmead-stadion | bynaam = | beeld = [[Lêer:Kingsmead2009.jpg|300px]] | byskrif = Panoramiese uitsig oor die stadion | vollenaam = Sahara-stadion Kingsmead | vorigenaam = | ligging = [[Durban]], [[KwaZulu-Natal]], [[Suid-Afrika]] | koördinate = {{Koördinate|29|51|0.21|S|31|1|40.13|O|type:landmark|aansig=inlyn,titel}} | sooi_gespit = | gebou = | geopen = | renovasie = | uitgebrei = | gesluit = | afgebreek = | eienaar = | operateur = | oppervlak = Gras | boukoste = | argitek = | struktuuringenieur = | diensteingenieur = | algemene_kontrakteur= | projekbestuurder = | hoofkontrakteurs = | tuisveld_van = [[Dolfyne krieketspan]] (2003–''hede'')<br />[[Durban Heat]] (2018–''hede'') | sitplekke = 25&nbsp;000 | dimensies = }} [[Lêer:Kingsmead.jpg|duimnael|links|Kingsmead-pawiljoen]] '''Kingsmead''' is 'n [[krieket]][[stadion]] in [[Durban]], [[KwaZulu-Natal]], [[Suid-Afrika]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/59089.html |title=Kingsmead |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=18 Desember 2021}}</ref> Die stadion se amptelike naam is die ''Sahara-stadion Kingsmead'', omrede dit deur die IT-maatskappy Sahara geborg word. Die stadion kan 25&nbsp;000 toeskouers huisves, hoewel van die sitplekke op grasterrasse is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldstadiums.com/africa/countries/south_africa.shtml |title=Stadiums in South Africa |publisher=World Stadiums |accessdate=21 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721223645/http://www.worldstadiums.com/africa/countries/south_africa.shtml |archive-date=21 Julie 2019 |url-status=dead}}</ref> Dit is die tuisveld van die [[Dolfyne krieketspan]]. Die Kingsmead-stadion is tydens die [[Krieketwêreldbeker 2003]] vir vyf wedstryde gebruik en tydens die [[T20I-wêreldbeker 2007]] vir nege wedstryde. ; Internasionale inligting * Eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]]: : 18–22 Januarie 1923: {{vlagikoon|Suid-Afrika|1912}} [[Proteas|Suid-Afrika]] t {{Cr-EN}} * Laaste toetswedstryd: : 13–17 Februarie 2019: {{Cr-ZA}} t {{Cr-LK}} * Eerste [[internasionale eendagwedstryd]]: : 17 Desember 1992: {{Cr-ZA-1928}} t {{Cr-IN}} * Laaste internasionale eendagwedstryd: : 7 Februarie 2020: {{Cr-ZA}} t {{Cr-EN}} * Eerste [[Twintig20|internasionale T20-wedstryd]]: : 12 September 2007: {{Cr-KE}} t {{Cr-NZ}} * Laaste internasionale T20-wedstryd: : 14 Februarie 2020: {{Cr-ZA}} t {{Cr-EN}} == Wedstryde == === Krieketwêreldbeker 2003 === {{Hoofartikel|Krieketwêreldbeker 2003}} {{Krieketwedstryd | datum = 11 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-CA}} | telling1 = 180 (49.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-BD}} | telling2 = 120 (28 boulbeurte) | lopies1 = [[Ian Billcliff]] 42 (63) | paaltjies1 = [[Sanwar Hossain]] 2/26 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Sanwar Hossain]] 25 (24) | paaltjies2 = [[Austin Codrington]] 5/27 (9 boulbeurte) | uitslag = Kanada wen met 60 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65239/bangladesh-vs-canada-5th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Saharastadion Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Aleem Dar (Pak) en Brian Jerling (SA) | speler van die wedstryd = [[Austin Codrington]] (Can) | rondte = Groepfase | loot = Kanada het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 250/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = 168 (45.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Rahul Dravid]] 62 (72) | paaltjies1 = [[Andy Caddick]] 3/69 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Andrew Flintoff]] 64 (73) | paaltjies2 = [[Ashish Nehra]] 6/23 (10 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 82 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65262/england-vs-india-30th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Saharastadion Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Rudi Koertzen (SA) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Ashish Nehra]] (Ind) | rondte = Groepfase | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 268/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 229/6 (45 boulbeurte) | lopies1 = [[Marvan Atapattu]] 124 (129) | paaltjies1 = [[Jacques Kallis]] 3/41 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Herschelle Gibbs]] 73 (88) | paaltjies2 = [[Aravinda de Silva]] 2/36 (8 boulbeurte) | uitslag = Gelykop ([[Duckworth-Lewis-metode|D/L-metode]]) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65272/south-africa-vs-sri-lanka-40th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Saharastadion Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Steve Bucknor (WI) en Srinivasaraghavan Venkataraghavan (Ind) | speler van die wedstryd = [[Marvan Atapattu]] (SL) | rondte = Groepfase | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = Wedstryd verkort as gevolg van reën; [[Duckworth-Lewis-metode]] hersien teiken om te wen: 230 lopies in 45 boulbeurte vir Suid-Afrika. | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Maart 2003 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 174/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 178/5 (31.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Steve Tikolo]] 51 (100) | paaltjies1 = [[Brett Lee]] 3/14 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Adam Gilchrist]] 67 (43) | paaltjies2 = [[Aasif Karim|AY Karim]] 3/7 (8.2 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 5 paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65283/australia-vs-kenya-9th-super-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Saharastadion Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Billy Bowden (NZ) en Steve Bucknor (WI) | speler van die wedstryd = [[Aasif Karim]] (Ken) | rondte = Super Ses | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Maart 2003 | tyd = 14:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 270/4 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-KE}} | telling2 = 179 (46.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Sourav Ganguly]] 111* (114) | paaltjies1 = [[Thomas Odoyo]] 1/45 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Steve Tikolo]] 56 (83) | paaltjies2 = [[Zaheer Khan]] 3/14 (9.2 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 91 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65285/india-vs-kenya-2nd-sf-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Saharastadion Kingsmead, [[Durban]]<br />Bywoning: 14&nbsp;458 | skeidsregters = Steve Bucknor (WI) en Daryl Harper (Aus) | speler van die wedstryd = [[Sourav Ganguly]] (Ind) | rondte = Halfeindrondte | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} === T20I-wêreldbeker 2007 === {{Hoofartikel|T20I-wêreldbeker 2007}} {{Krieketwedstryd | datum = 12 September 2007 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 73 (16.5 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 74/1 (7.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Collins Obuya]] 18 (25) | paaltjies1 = [[Mark Gillespie]] 4/7 (2.5 boulbeurte) | lopies2 = [[Lou Vincent]] 27 (20) | paaltjies2 = [[Thomas Odoyo]] 1/22 (3 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met nege paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/kenya-vs-new-zealand-2nd-match-group-c-287854/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Billy Doctrove (WI) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Mark Gillespie]] (NZ) | rondte = Eerste rondte | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 171/9 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-XS}} | telling2 = 120 (19.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Younis Khan]] 41 (29) | paaltjies1 = [[Craig Wright]] 3/29 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Fraser Watts]] 46 (35) | paaltjies2 = [[Shahid Afridi]] 4/19 (4 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met 51 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/pakistan-vs-scotland-3rd-match-group-d-287855/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Steve Davis (Aus) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Shahid Afridi]] (Pak) | rondte = Eerste rondte | loot = Skotland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-XS}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = Wedstryd afgelas sonder dat ’n bal geboul is. | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/india-vs-scotland-7th-match-group-d-287859/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Steve Davis (Aus) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = | rondte = Eerste rondte | loot = Skotland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 141/9 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 141/7 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Robin Uthappa]] 50 (39) | paaltjies1 = [[Mohammad Asif]] 4/18 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Misbah-ul-Haq]] 53 (35) | paaltjies2 = [[Irfan Pathan]] 2/20 (4 boulbeurte) | uitslag = Gelykop – Indië wen die uitbouling met 3–0 | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/india-vs-pakistan-10th-match-group-d-287862/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Billy Doctrove (WI) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Mohammad Asif]] (Pak) | rondte = Eerste rondte | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 September 2007 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 164/9 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = 159/8 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Craig McMillan]] 57 (31) | paaltjies1 = [[James Anderson]] 2/24 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Darren Maddy]] 50 (31) | paaltjies2 = [[Shane Bond]] 2/20 (4 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met vyf lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/england-vs-new-zealand-17th-match-group-e-287869/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Billy Doctrove (WI) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Craig McMillan]] (NZ) | rondte = Super Agt | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 September 2007 | tyd = 14:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 153/8 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 158/4 (19.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Craig McMillan]] 48 (25) | paaltjies1 = [[Morné Morkel]] 4/16 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Justin Kemp]] 89* (56) | paaltjies2 = [[Mark Gillespie]] 2/11 (3.1 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/south-africa-vs-new-zealand-20th-match-group-e-287872/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Billy Doctrove (WI) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Justin Kemp]] (SA) | rondte = Super Agt | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 218/4 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = 200/6 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Virender Sehwag]] 68 (42) | paaltjies1 = [[Chris Tremlett]] 2/45 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Vikram Solanki]] 43 (31) | paaltjies2 = [[Irfan Pathan]] 3/37 (4 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 18 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/england-vs-india-21st-match-group-e-287873/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Billy Doctrove (WI) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Yuvraj Singh]] (Ind) | rondte = Super Agt | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 153/5 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 116/9 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Rohit Sharma]] 50 (40) | paaltjies1 = [[Shaun Pollock]] 2/17 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Albie Morkel]] 36 (37) | paaltjies2 = [[R. P. Singh]] 4/13 (4 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 37 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/south-africa-vs-india-24th-match-group-e-287876/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Billy Doctrove (WI) en Simon Taufel (Aus) | speler van die wedstryd = [[Rohit Sharma]] (Ind) | rondte = Super Agt | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 September 2007 | tyd = 18:00 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 188/5 (20 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 173/7 (20 boulbeurte) | lopies1 = [[Yuvraj Singh]] 70 (30) | paaltjies1 = [[Mitchell Johnson]] 2/31 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Matthew Hayden]] 62 (47) | paaltjies2 = [[S. Sreesanth]] 2/12 (4 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 15 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/australia-vs-india-2nd-semi-final-287878/full-scorecard Telkaart] | plek = Kingsmead, [[Durban]] | skeidsregters = Asad Rauf (Pak) en Mark Benson (Eng) | speler van die wedstryd = [[Yuvraj Singh]] (Ind) | rondte = Halfeindrondte | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Panorama|Kingsmead Panorama.JPG|800px|Panorama van Kingsmead tydens 'n krieketwedstryd tussen [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]]}} == Sien ook == * [[Lys van stadions in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Sahara Stadium Kingsmead|Kingsmead-stadion}} * {{en}} [https://dolphinscricket.co.za/stadium/ Amptelike webwerf] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/59089.html Kingsmead-stadion op ESPNcricinfo] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Durban]] [[Kategorie:Krieketstadions in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketwêreldbekerstadions]] [[Kategorie:Sport in Durban]] [[Kategorie:T20I-wêreldbekerstadions]] rufe4tbjjoe2v9b153yyc4xhdpgs90f 0 103893 2978642 2739901 2026-10-13T19:30:46Z SpesBona 2720 + Prent & Commons 2978642 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Stadion | stadionnaam = Mangaung-ovaal | bynaam = | beeld = [[File:Mangaung Oval 5.jpg|300px]] | byskrif = Mangaung-ovaal se hoofpawiljoen | vollenaam = | vorigenaam = Springbokpark, Chevroletpark, Goodyear-park, OUTsurance-ovaal | ligging = [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]] | koördinate = {{Koördinate|29|7|0.04|S|26|12|18.97|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn,titel}} | sooi_gespit = | gebou = 1989 | geopen = | renovasie = | uitgebrei = | gesluit = | afgebreek = | eienaar = [[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit]] | operateur = Vrystaat Krieket | oppervlak = Gras | boukoste = | argitek = | struktuuringenieur = | diensteingenieur = | algemene_kontrakteur= | projekbestuurder = | hoofkontrakteurs = | tuisveld_van = Vrystaat (1989–''hede'')<br />Knights-krieketspan (2004–''hede'') | sitplekke = 20&nbsp;000 | dimensies = }} Die '''Mangaung-ovaal''' (voorheen bekend as '''Springbokpark''', '''Chevroletpark''', '''Goodyearpark''' en die '''OUTsurance-ovaal''') is 'n [[stadion]] in [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]], aangrensend aan die [[Vrystaatstadion]]. Die stadion, wat oorwegend vir [[krieket]]wedstryde gebruik word, is in 1989 geopen en kan 20&nbsp;000 toeskouers huisves. Dit is die tuisveld van die Knights-krieketspan. Mangaung-ovaal is tydens die [[Krieketwêreldbeker 2003]] vir vyf wedstryde ingespan. == Toetswedstryde == {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" ! Span (A) !! Span (B) !! Wenner !! Telling !! Jaar |- | {{Cr-ZA}} || {{Cr-ZW}} || {{Cr-ZA}} || Met 'n beurt & 13 lopies || 1999 |- | {{Cr-ZA}} || {{Cr-NZ}} || {{Cr-ZA}} || Met 5 paaltjies || 2000 |- | {{Cr-ZA}} || {{Cr-IN}} || {{Cr-ZA}} || Met 9 paaltjies || 2001 |- | {{Cr-ZA}} || {{Cr-BD}} || {{Cr-ZA}} || Met 'n beurt & 129 lopies || 2008 |} == Krieketwêreldbeker 2003 == {{Hoofartikel|Krieketwêreldbeker 2003}} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 272/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 225 almal uit (45.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Sanath Jayasuriya]] 120 (125) | paaltjies1 = [[Nathan Astle]] 3/34 (7 boulbeurte) | lopies2 = [[Scott Styris]] 141 (125) | paaltjies2 = [[Russel Arnold]] 3/47 (8.3 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met 47 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65237/new-zealand-vs-sri-lanka-3rd-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Goodyear-park, [[Bloemfontein]] | skeidsregters = Steve Bucknor (WI) en Neil Mallender (Eng) | speler van die wedstryd = [[Sanath Jayasuriya]] (SL) | rondte = Groepfase | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en verkies om veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = 108 (35.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 109/0 (12 boulbeurte) | lopies1 = [[Khaled Mashud]] 29 (67) | paaltjies1 = [[Makhaya Ntini]] 4/24 (7.1 boulbeurte) | lopies2 = [[Gary Kirsten]] 52* (32) | paaltjies2 = [[Mohammad Manjural Islam]] 0/26 (4 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met 10 paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65254/south-africa-vs-bangladesh-22nd-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Goodyear-park, [[Bloemfontein]] | skeidsregters = Billy Bowden (NZ) en Srinivas Venkataraghavan (Ind) | speler van die wedstryd = [[Makhaya Ntini]] (SA) | rondte = Groepfase | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en verkies om veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-NL}} | telling1 = 314/4 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NA}} | telling2 = 250 (46.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Klaas-Jan van Noortwijk]] 134* (129) | paaltjies1 = [[Louis Burger]] 2/49 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Danie Keulder]] 52 (67) | paaltjies2 = [[Adeel Raja]] 4/42 (8.5 boulbeurte) | uitslag = Nederland wen met 64 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65271/namibia-vs-netherlands-39th-match-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Goodyear-park, [[Bloemfontein]] | skeidsregters = Daryl Harper (Aus) en Nadeem Ghauri (Pak) | speler van die wedstryd = [[Feiko Kloppenburg]] (Ned) | rondte = Groepfase | loot = Nederland het die loot gewen en verkies om te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 8 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = 252/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 253/4 (47.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Heath Streak]] 72* (84) | paaltjies1 = [[Chris Cairns]] 2/16 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Nathan Astle]] 102* (122) | paaltjies2 = [[Andy Blignaut]] 2/41 (10 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met 6 paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65277/new-zealand-vs-zimbabwe-3rd-super-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Goodyear-park, [[Bloemfontein]] | skeidsregters = Darrell Hair (Aus) en Rudi Koertzen (SA) | speler van die wedstryd = [[Nathan Astle]] (NZ) | rondte = Super Ses | loot = Zimbabwe het die loot gewen en verkies om te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = 133 (44.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-KE}} | telling2 = 135/3 (26 boulbeurte) | lopies1 = [[Andy Flower]] 63 (101) | paaltjies1 = [[Martin Suji]] 3/19 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Thomas Odoyo]] 43* (60) | paaltjies2 = [[Andy Blignaut]] 1/36 (9 boulbeurte) | uitslag = Kenia wen met 7 paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65280/kenya-vs-zimbabwe-6th-super-icc-world-cup-2002-03 Telkaart] | plek = Goodyear-park, [[Bloemfontein]] | skeidsregters = Aleem Dar (Pak) en Srinivasaraghavan Venkataraghavan (Ind) | speler van die wedstryd = [[Martin Suji]] (Ken) | rondte = Super Ses | loot = Zimbabwe het die loot gewen en verkies om te kolf. | reën = | notas = }} == Sien ook == * [[Lys van stadions in Suid-Afrika]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Mangaung Oval|Mangaung-ovaal}} * {{en}} [http://knightscricket.co.za/venue-mangaung-oval/ Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.espncricinfo.com/england/content/ground/59042.html Mangaung-ovaal] by ''ESPNcricinfo'' {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Bloemfontein]] [[Kategorie:Krieketstadions in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketwêreldbekerstadions]] [[Kategorie:Sport in Bloemfontein]] mhua0p2py3bwi4xt8k1wxiojj0lmuk4 0 104415 2978593 2969752 2026-10-13T17:10:49Z Morne 672 2978593 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Francois van Heyningen | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[23 Mei]] [[1935]] | Geboorteplek = [[Theunissen]] | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = [[14 Oktober]] [[2015]] | Sterfteplek = [[Somerset-Wes]] | Beroep = Akteur, sanger, omroeper | Aktiewe jare = 1971–2007 | Noemenswaardige rolprente = [[Die Banneling]]<br />[[Sien jou môre]]<br />[[Z.E.B.R.A.]] | Webwerf = | imdb = 1295319 | Toekennings = }} '''Francois van Heyningen''' (1935–2015) was 'n [[Afrikaans]]e akteur, sanger, [[Lys van Afrikaanse skrywers|skrywer]] en radio-omroeper. Van Heyningen is bekend vir rolprente soos [[Die Banneling]] (1971), [[Sien jou môre]] (1970) en [[Z.E.B.R.A.]] (1971). Hy was ook die stem van Francois Fonselet in die oorgeklankte TV-drama, ''Die Meisie van Avignon''. Hy was as omroeper by die [[RSG|Afrikaanse Radiodiens]], [[Springbokradio]] en later by [[Radio Pretoria]] betrokke, en het op 'n tyd Springbokradio se dramadepartement bestuur. Hy het meer as 12 radioverhale met meer as 1800 episodes geskryf, waaronder ''Agent Nul-dubbel-nul-ag'', ''Huis Vergeet-my-nie'' en ''Kringloop van die lewe''. 'n Geestelike boek, genaamd ''Hoe om suksesvol te lewe'', het uit sy pen verskyn en is deur [[Lux Verbi]] uitgegee.<ref>Huldeblyk deur Marelize Maré wat op 15 Oktober 2015 op Pretoria FM uitgesaai is</ref><ref>[http://maroelamedia.co.za/blog/nuus/sa-nuus/huldeblyk-aan-die-omroeper-francois-van-heyningen/ Francois van Heyningen-huldeblyk], [[Maroela Media]], besoek op 15 Oktober 2015</ref> == Beknopte biografie == Francois van Heyningen is op [[23 Mei]] [[1935]] op [[Theunissen]] gebore en het op 'n plaas in die distrik [[Bultfontein]] grootgeword. Heyningen het later by die [[SAUK]] in [[Bloemfontein]] begin werk. Hy was 'n gegradueerde met hoofvakke wat onder meer geskiedenis, musiekgeskiedenis, kerkgeskiedenis en kommunikasiekunde ingesluit het. Van Heyningen was eers met Amora Vermaak getroud en vier kinders is uit dié huwelik gebore. Hy is later met die sopraan [[Lucille Ackerman]] (oorlede op [[17 November]] [[2024]]) getroud, uit welke huwelik een kind gebore is. Ten tyde van sy dood was daar 11 kleinkinders. Hy is op [[14 Oktober]] [[2015]] in die ouderdom van 80 aan [[longontsteking]] oorlede, nadat hy geval en 'n ribbebeen en rugwerwel gebreek het. == Werke == === Filmografie === * [[Die Banneling]], 1971 as dr. Ben Gericke * [[Z.E.B.R.A.]], 1971 as kolonel van die veiligheidspolisie * [[Sien jou môre]], 1970 as advokaat Dreyer * [[Dr Kalie]], 1968 as Hannes Muller * [[Hoor My Lied]], 1967 as man in restaurant (nie geakkrediteer nie) === Diskografie === * ''Die Banneling'', LP, COLUMBIA, 1971 * ''Luistergenot met Francois'', LP, COLUMBIA/EMI * ''Sing... Sag Ruis Die Windjie'', LP, COLUMBIA/EMI * ''Die Lewenslied Van Francois & Lucille'', 2007, Gallo === Bibliografie === * ''Hoe Om Suksesvol Te Lewe'', 96 bladsye, Lux Verbi, {{ISBN|0-86997-882-9}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{YouTube|3tcIvu1-c4E|Francois van Heyningen sing die temalied van ''Die Banneling''}} * {{YouTube|GpFUSelvk_Y|Heyningen sing ''Ek Mag Jou Dalk Verlaat, Lief''}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Heyningen, Francois}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2015]] nqgrkt6w9p56hjwql05jlbyujfiq87u 2978635 2978593 2026-10-13T19:01:10Z Aliwal2012 39067 2978635 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Francois van Heyningen | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[23 Mei]] [[1935]] | Geboorteplek = [[Theunissen]], [[Oranje-Vrystaat]] | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = [[14 Oktober]] [[2015]] | Sterfteplek = [[Somerset-Wes]] | Beroep = Akteur, sanger, omroeper | Aktiewe jare = 1971–2007 | Noemenswaardige rolprente = [[Die Banneling]]<br />[[Sien jou môre]]<br />[[Z.E.B.R.A.]] | Webwerf = | imdb = 1295319 | Toekennings = }} '''Francois van Heyningen''' (1935–2015) was 'n [[Afrikaans]]e akteur, sanger, [[Lys van Afrikaanse skrywers|skrywer]] en radio-omroeper. Van Heyningen is bekend vir rolprente soos [[Die Banneling]] (1971), [[Sien jou môre]] (1970) en [[Z.E.B.R.A.]] (1971). Hy was ook die stem van Francois Fonselet in die oorgeklankte TV-drama, ''Die Meisie van Avignon''. Hy was as omroeper by die [[RSG|Afrikaanse Radiodiens]], [[Springbokradio]] en later by [[Radio Pretoria]] betrokke, en het op 'n tyd Springbokradio se dramadepartement bestuur. Hy het meer as 12 radioverhale met meer as 1800 episodes geskryf, waaronder ''Agent Nul-dubbel-nul-ag'', ''Huis Vergeet-my-nie'' en ''Kringloop van die lewe''. 'n Geestelike boek, genaamd ''Hoe om suksesvol te lewe'', het uit sy pen verskyn en is deur [[Lux Verbi]] uitgegee.<ref>Huldeblyk deur Marelize Maré wat op 15 Oktober 2015 op Pretoria FM uitgesaai is.</ref><ref>[http://maroelamedia.co.za/blog/nuus/sa-nuus/huldeblyk-aan-die-omroeper-francois-van-heyningen/ Francois van Heyningen-huldeblyk], [[Maroela Media]], besoek op 15 Oktober 2015</ref> == Beknopte biografie == Francois van Heyningen is op [[23 Mei]] [[1935]] op [[Theunissen]] in die [[Oranje-Vrystaat]] gebore en het op 'n plaas in die distrik [[Bultfontein]] grootgeword. Heyningen het later by die [[SAUK]] in [[Bloemfontein]] begin werk. Hy was 'n gegradueerde met hoofvakke wat onder meer geskiedenis, musiekgeskiedenis, kerkgeskiedenis en kommunikasiekunde ingesluit het. Van Heyningen was eers met Amora Vermaak getroud en vier kinders is uit dié huwelik gebore. Hy is later met die sopraan [[Lucille Ackerman]] (oorlede op [[17 November]] [[2024]]) getroud, uit welke huwelik een kind gebore is. Ten tyde van sy dood was daar 11 kleinkinders. Hy is op [[14 Oktober]] [[2015]] in die ouderdom van 80 aan [[longontsteking]] oorlede, nadat hy geval en 'n ribbebeen en rugwerwel gebreek het. == Werke == === Filmografie === * [[Die Banneling]], 1971 as dr. Ben Gericke * [[Z.E.B.R.A.]], 1971 as kolonel van die veiligheidspolisie * [[Sien jou môre]], 1970 as advokaat Dreyer * [[Dr Kalie]], 1968 as Hannes Muller * [[Hoor My Lied]], 1967 as man in restaurant (nie geakkrediteer nie) === Diskografie === * ''Die Banneling'', LP, COLUMBIA, 1971 * ''Luistergenot met Francois'', LP, COLUMBIA/EMI * ''Sing... Sag Ruis Die Windjie'', LP, COLUMBIA/EMI * ''Die Lewenslied Van Francois & Lucille'', 2007, Gallo === Bibliografie === * ''Hoe Om Suksesvol Te Lewe'', 96 bladsye, Lux Verbi, {{ISBN|0-86997-882-9}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{YouTube|3tcIvu1-c4E|Francois van Heyningen sing die temalied van ''Die Banneling''}} * {{YouTube|GpFUSelvk_Y|Heyningen sing ''Ek Mag Jou Dalk Verlaat, Lief''}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Heyningen, Francois}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2015]] ed7bbgz8jhy19fo6qmsgzqahsyhn4va 0 104442 2978629 2977323 2026-10-13T18:34:09Z Balenda 83524 SIN 2978629 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas renjaer | name = Nico Hülkenberg | image = Nico Hulkenberg 2016 Malaysia.jpg | caption = Hülkenberg by die 2016 Maleisiese Grand Prix | nationality = {{vlagikoon|Duitsland}} [[Duitsers|Duitser]] | birth_name = Nicolas Hülkenberg | birth_date = {{GDEO|1987|8|19|df=y}} | birth_place = Emmerich am Rhein, [[Wes-Duitsland]] | Old Team = [[Force India]],<ref name="Force India return">{{cite news |title=Nico Hülkenberg returns to Sahara Force India with multi-year deal |url=http://www.forceindiaf1.com/news/detail/general/nico-hulkenberg-returns-to-sahara-force-india-with-multi-year-deal |work=Sahara Force India F1 Team |publisher=Sahara Force India F1 Team |date=3 Desember 2013 |access-date=3 Desember 2013 |archive-date= 8 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108012154/http://www.forceindiaf1.com/news/detail/general/nico-hulkenberg-returns-to-sahara-force-india-with-multi-year-deal |url-status=dead }}</ref> [[Renault F1|Renault]],<ref>{{cite news |title=Nico Hülkenberg joins Renault Sport Formula One Team |url=https://www.renaultsport.com/Nico-Hulkenberg-joins-Renault-Sport-Formula-One-Team.html |publisher=Renault Sport F1 |access-date=14 Oktober 2016 |language=en |archive-date=14 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014205703/http://www.renaultsport.com/Nico-Hulkenberg-joins-Renault-Sport-Formula-One-Team.html |url-status=dead }}</ref><br />[[Aston Martin F1|Aston Martin]], [[Haas F1-span|Haas]], [[Sauber]]<!-- Kick Sauber --> | 2026 Team = [[Audi F1-span|Audi]] | Car number = 27 | Years = 2010–tans | Races = {{F1stat|HUL|entries}} ({{F1stat|HUL|starts}} begin) | Championships = 0 | Wins = {{F1stat|HUL|wins}} | Podiums = {{F1stat|HUL|podiums}} | Points = {{F1stat|HUL|careerpoints}} | Poles = {{F1stat|HUL|poles}} | Fastest laps = {{F1stat|HUL|fastestlaps}} | First race = [[2010 Bahreinse Grand Prix]] | First win = | Last win = | Last race = {{Laaste F1GP‎}} | Last season = 2025 | Last position = 11de (51 punte) }} [[Lêer:Nico_Hulkenberg_070615_b.jpg|duimnael|links|Nico Hülkenberg tydens die [[2015 Kanadese Grand Prix]].]] '''Nico Hülkenberg''' ([[Duits]]e uitspraak: [Niko hʏlkənbɛɐ̯k], gebore [[19 Augustus]] [[1987]]) is 'n [[Duitsers|Duitse]] professionele renjaer wat van 2017 tot 2019 vir die [[Renault F1]]-span gejaag het, en hierna vir [[Haas F1-span|Haas (2024)]] en [[Sauber|Kick Sauber (2025)]] meegeding het. In [[2026 Formule Een-seisoen|2026]] sluit hy aan by die [[Audi F1-span]]. In 2015 het hy ook aan twee rondtes van die 2015 Wêreldbeker-FIA-uithoukampioenskapseisoen vir [[Porsche]] deelgeneem, en wen die 2015 Le Mans 24-uur in sy eerste poging. Hy was die 2009-kampioen in die GP2-reeks, en is 'n vorige kampioen van beide die Formule 3 Euro-reeks en A1 Grand Prix, as deel van A1-span Duitsland. Hy is een van ses jaers sedert 2005 wat die GP2-reeks/Formule 2-kampioenskap in sy debuutseisoen gewen het, die ander is [[Lewis Hamilton]], [[Nico Rosberg]], [[Charles Leclerc]], [[George Russell]] en [[Oscar Piastri]]. == Vroeë loopbaan == Hülkenberg het sy knortjordebuut in 1997 gemaak, op die ouderdom van 10. In 2002 was hy Duitse Junior Kartingkampioen en die volgende jaar het hy die Duitse Kartingkampioenskap gewen.<ref name="meethulkenberg">{{cite web| url=http://www.f1fanatic.co.uk/2007/08/16/meet-the-rookies-nico-hulkenberg/ |title=Meet the rookies: Nico Hülkenberg |publisher=F1Fanatic.co.uk |year=2007 |access-date=16 August 2007}}</ref> Hülkenberg is voorheen deur Willi Weber bestuur, die jarelange bestuurder van [[Michael Schumacher]]. Weber het voorspel dat Hülkenberg teen 2008 gereed sou wees vir Formule Een. Hy het Hülkenberg ook as 'n "ongelooflike talent" geprys en gesê hy herinner hom aan Schumacher as 'n jong jaer. Hy het ook gesê dat hy hom die bynaam "The Hulk" gegee het, na die fiktiewe superheld, met verwysing na Hülkenberg wat sy persoonlikheid verander het terwyl hy aan die stuur was.<ref name = "hulkenberg-weber">{{cite web |title=Weber: he's the next Schumi! |work=Overdrive |date=5 December 2006 | url=http://www.odmotoring.com/index.php?display=racing&id=125 |access-date=5 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927194823/http://www.odmotoring.com/index.php?display=racing&id=125 |archive-date=27 September 2007 |url-status=dead }}</ref> == Formule Een-loopbaan == Sedert Maart 2022 hou Hülkenberg die rekord vir die meeste Formule Een-loopbaanrenne sonder 'n podiumplek, 'n rekord wat hy gebreek het toe hy nie in sy 129ste ren (die [[2017 Singapoerse Grand Prix]]) kon klaarmaak nie en sodoende [[Adrian Sutil]] se vorige rekord van 128 gebreek het; Hülkenberg se rekord staan op {{F1stat|HUL|starts}} Grands Prix.<ref>{{Cite news|url=http://en.f1i.com/images/280178-hulk-clinches-new-historic-f1-record.html|title=Nico Hulkenberg does it - clinches new historic F1 record!|date=18 September 2017|work=F1i.com|access-date=20 September 2017|language=en-GB|archive-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920093148/http://en.f1i.com/images/280178-hulk-clinches-new-historic-f1-record.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/gp/sans-podium.aspx|title=Statistics Drivers - Grands Prix - Without podium|website=www.statsf1.com|access-date=23 March 2023}}</ref> Sedert Julie 2022 hou hy ook die rekord vir die meeste loopbaanpunte sonder 'n enkele renoorwinning, die rekord is behaal nadat die vorige houer, [[Carlos Sainz jr.]], die [[2022 Britse Grand Prix]] gewen het.<ref>{{cite web | url=https://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/point/sans-victoire.aspx | title=Statistics Drivers - Points - Without win • STATS F1 }}</ref> Hülkenberg het in 2010 vir die [[Williams Grand Prix Engineering|Williams-span]] in Formule Een gejaag. Ten spyte daarvan dat hy die eerste voorwegspringplek vir Williams in meer as vyf jaar behaal het, is hy nie vir 2011 behou nie en het hy by [[Force India]] aangesluit as 'n toets- en reserwejaer. Hy is vir die 2012-seisoen bevorder tot 'n rensitplek by die span, en het by [[Paul di Resta]] aangesluit.<ref name="FI2012">{{cite news|url=http://www.formula1.com/news/headlines/2011/12/12903.html|title=Hulkenberg joins Di Resta in Force India's 2012 line-up|date=16 December 2011|access-date=16 December 2011|publisher=Formula One}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/hulkenberg-expects-a-good-show-in-monaco-gp/260012-5-24.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524172951/http://ibnlive.in.com/news/hulkenberg-expects-a-good-show-in-monaco-gp/260012-5-24.html |url-status=dead |archive-date=24 May 2012 |title=Hulkenberg expects Force India to deliver in Monaco GP |date= 21 May 2012}}</ref> In 2013 het hy vir die Sauber-span gery,<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/formula1/20152082|title=Sauber sign Nico Hulkenberg for 2013 Formula 1 season|publisher=[[BBC Sport]]|date=31 October 2012|access-date=15 December 2014}}</ref> met die Mexikaanse jaer [[Esteban Gutiérrez]] as sy spanmaat.<ref>{{cite news|url=http://www.formula1.com/news/headlines/2012/11/14097.html|title=Gutierrez lands 2013 race drive with Sauber|publisher=Formula One|date=23 November 2012|access-date=15 December 2014}}</ref> Hülkenberg het teruggekeer na Force India vir die 2014-seisoen.<ref name="Formula1.com">{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ocon-secures-f1-return-with-renault-for-2020-replacing-hulkenberg.2yPUvnr19arALf4J0QULFL.html|title=Ocon to Renault for 2020: Ocon secures F1 return with Renault for 2020 in place of Hulkenberg|access-date=18 September 2019}}</ref> In Oktober 2016 is bevestig dat hy vir 2017 na [[Renault F1|Renault]] sou oorskakel. Hy is vir die [[2020 Formule Een-seisoen]] deur [[Esteban Ocon]] vervang.<ref name="Formula1.com" /> Hy het in 2020 na Formule Een teruggekeer en vir Racing Point in drie wedrenne gery.<ref>{{Cite web|url=https://www.letstalkmotorsport.com/2020/nico-hulkenberg-will-replace-sergio-perez/|title=Nico Hülkenberg will replace Sergio Perez|date=31 July 2020|access-date=31 July 2020|archive-date=31 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731125221/https://www.letstalkmotorsport.com/2020/nico-hulkenberg-will-replace-sergio-perez/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/hulkenberg-silverstone-perez-covid-positive/4850976/?ic_source=home-page-widget&ic_medium=widget&ic_campaign=widget-6|last=Cooper|first=Adam|access-date=11 October 2020|date=7 August 2020|website=motorsport.com|title=Hulkenberg to replace Perez at Silverstone}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite web|date=10 October 2020|title=Super sub Hulkenberg to replace unwell Stroll for remainder of Eifel GP weekend|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-super-sub-hulkenberg-drafted-in-to-replace-unwell-stroll-eifel.1wem3IoVVPhHijg8h3f041.html|access-date=10 October 2020|website=Formula1.com}}</ref> Hy het toe weer teruggekeer om [[Sebastian Vettel]] by Aston Martin by die eerste twee wedrenne van die [[2022 Formule Een-seisoen|2022-seisoen]] te vervang, ná Vettel se positiewe [[Covid-19-pandemie|COVID-19-toets]]. Hy het as 'n voltydse jaer vir die [[2023 Formule Een-seisoen|2023-seisoen]] teruggekeer na die [[Haas F1-span]]. == Formule 1-uitslae == {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" |- !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" ![[2010 Formule Een-seisoen|2010]] |[[Williams Grand Prix Engineering|AT&T Williams]] |[[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] FW32 |[[Cosworth]] CA2010 2.4 [[V8-enjin|V8]] |style="background:#CFCFFF;"|[[2010 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|14}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2010 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2010 Maleisiese Grand Prix|MAL]]<br />{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2010 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|15}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2010 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|16}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2010 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2010 Turkse Grand Prix|TUR]]<br />{{small|17}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2010 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|13}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2010 Europese Grand Prix|EUR]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2010 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2010 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|13}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2010 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2010 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|14}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2010 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2010 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|10}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2010 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2010 Koreaanse Grand Prix|KOR]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2010 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|8}}{{Pictogram poleposition}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2010 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|16}} | | | | | |bgcolor=efefef|'''14''' |bgcolor=efefef|'''22''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2011 Formule Een-seisoen|2011]] |[[Force India]] |[[Force India]] VJM04 |[[Mercedes-Benz|Mercedes]] FO 108Y 2.4 [[V8-enjin|V8]] |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Maleisiese Grand Prix|MAL]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Turkse Grand Prix|TUR]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|TD}} |[[2011 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Europese Grand Prix|EUR]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|TD}} |[[2011 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|TD}} |[[2011 Koreaanse Grand Prix|KOR]]<br />{{0}} |[[2011 Indiese Grand Prix|IND]]<br />{{0}} |[[2011 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2011 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|TD}} | | | | | |bgcolor=efefef|'''–''' |bgcolor=efefef|'''–''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2012 Formule Een-seisoen|2012]] |[[Force India|Sahara Force India F1]] |Force India VJM05 |[[Mercedes-Benz|Mercedes]] FO 108Z 2.4 [[V8-enjin|V8]] |style="background:#EFCFFF;"|[[2012 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Maleisiese Grand Prix|MAL]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2012 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|15}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2012 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2012 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Europese Grand Prix|EUR]]<br />{{small|5}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2012 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2012 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|4}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2012 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|21}}^'''†''' |style="background:#CFCFFF;"|[[2012 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|14}} {{Pictogram vinnigste ronde}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Koreaanse Grand Prix|KOR]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Indiese Grand Prix|IND]]<br />{{small|8}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2012 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2012 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|5}} | | | | |bgcolor=efefef|'''11''' |bgcolor=efefef|'''63''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2013 Formule Een-seisoen|2013]] |[[Sauber]] |[[Sauber]] C32 |[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] 056 2.4 [[V8-enjin|V8]] |style="background:#FFFFFF;"|[[2013 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|DNS}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Maleisiese Grand Prix|MAL]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2013 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|12}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2013 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|15}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2013 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2013 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2013 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|11}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2013 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|13}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|5}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Koreaanse Grand Prix|KOR]]<br />{{small|4}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2013 Indiese Grand Prix|IND]]<br />{{small|19}}^'''†''' |style="background:#CFCFFF;"|[[2013 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|14}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2013 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|8}} | | | | | |bgcolor=efefef|'''10''' |bgcolor=efefef|'''51''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2014 Formule Een-seisoen|2014]] |[[Force India|Sahara Force India F1]] |Force India VJM07 |[[Mercedes-Benz|Mercedes]] PU106A Hibried [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Maleisiese Grand Prix|MAL]]<br />{{small|5}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|5}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|5}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|7}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2014 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2014 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2014 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|12}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2014 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2014 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|6}} | | | | | |bgcolor=efefef|'''9''' |bgcolor=efefef|'''96''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2015 Formule Een-seisoen|2015]] |[[Force India|Sahara Force India F1]] |Force India VJM08 |[[Mercedes-Benz|Mercedes]] PU106B Hibried [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|7}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2015 Maleisiese Grand Prix|MAL]]<br />{{small|14}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2015 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2015 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|13}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2015 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|15}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2015 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|7}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2015 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#FFFFFF;"|[[2015 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|DNS}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|7}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2015 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|6}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2015 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2015 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2015 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|7}} | | | | | |bgcolor=efefef|'''10''' |bgcolor=efefef|'''58''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2016 Formule Een-seisoen|2016]] |[[Force India|Sahara Force India F1]] |Force India VJM09 |[[Mercedes-Benz|Mercedes]] PU106C Hibried [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|7}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2016 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|15}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2016 Chinese Grand Prix|CHN]]<br /><small>15</small>{{Pictogram vinnigste ronde}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2016 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2016 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Europese Grand Prix|EUR]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2016 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|19}}^'''†''' |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|4}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|10}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2016 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Maleisiese Grand Prix|MAL]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|8}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2016 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2016 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|7}} | | | |bgcolor=efefef|'''9''' |bgcolor=efefef|'''72''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2017 Formule Een-seisoen|2017]] |[[Renault F1-span|Renault Sport]] |[[Renault]] R.S.17 |[[Renault]] R.E.17 1.6 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |style="background:#CFCFFF;"|[[2017 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|11}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2017 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2017 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2017 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2017 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|6}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2017 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2017 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|8}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2017 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2017 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|13}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2017 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2017 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|17}}^'''†''' |style="background:#DFFFDF;"|[[2017 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2017 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|13}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2017 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2017 Maleisiese Grand Prix|MAL]]<br />{{small|16}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2017 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2017 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2017 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2017 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2017 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|6}} | | | | |bgcolor=efefef|'''10''' |bgcolor=efefef|'''43''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2018 Formule Een-seisoen|2018]] |[[Renault F1-span|Renault Sport F1]] |[[Renault]] R.S.18 |[[Renault]] R.E.16 1.8 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|6}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2018 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2018 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{small|9}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2018 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|5}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2018 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|12}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2018 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2018 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|13}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2018 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|12}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2018 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2018 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|6}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2018 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2018 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|DNF}} | | | |bgcolor=efefef|'''7''' |bgcolor=efefef|'''69''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2019 Formule Een-seisoen|2019]] |[[Renault F1-span|Renault]] |[[Renault]] R.S.19 |[[Renault]] E-Tech 19 1.6 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |bgcolor=dfffdf| [[2019 Australiese Grand Prix|AUS]]<br /><small>7</small> |bgcolor=cfcfff| [[2019 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br /><small>17^'''†'''</small> |bgcolor=efcfff| [[2019 Chinese Grand Prix|CHN]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2019 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br /><small>14</small> |bgcolor=cfcfff| [[2019 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br /><small>13</small> |bgcolor=cfcfff| [[2019 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Franse Grand Prix|FRA]]<br /><small>8</small> |bgcolor=cfcfff| [[2019 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Britse Grand Prix|GBR]]<br /><small>10</small> |bgcolor=efcfff| [[2019 Duitse Grand Prix|DUI]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2019 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br /><small>12</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Russiese Grand Prix|RUS]]<br /><small>10</small> |bgcolor=000000" style="color: #ffffff"| [[2019 Japannese Grand Prix|<span style="color:white;">JPN</span>]]<br/><small>DSQ</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2019 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br /><small>9</small> |bgcolor=cfcfff| [[2019 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br /><small>15</small> |bgcolor=cfcfff| [[2019 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br /><small>12</small> | | | |bgcolor=efefef|'''14''' |bgcolor=efefef|'''37''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2020 Formule Een-seisoen|2020]] |BWT [[Racing Point F1-span|Racing Point]] |Racing Point<br/> RP-20 |BWT-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]<br />[[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |bgcolor=| [[2020 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Stiermarkse Grand Prix|STI]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Britse Grand Prix|GBR]]<br /><small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf| [[70ste Herdenking Grand Prix|70J]]<br />7 |bgcolor=| [[2020 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Toskaanse Grand Prix|TOS]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{0}} |bgcolor=dfffdf| [[2020 Eifelse Grand Prix|EIF]]<br />8 |bgcolor=| [[2020 Portugese Grand Prix|POR]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Turkse Grand Prix|TUR]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Bahreinse Grand Prix|BAH]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Sakhir Grand Prix|SAK]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | | | | | | | |bgcolor=efefef|'''15''' |bgcolor=efefef|'''10''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2022 Formule Een-seisoen|2022]] |[[Aston Martin F1]] |Aston Martin<br/>AMR22 |[[Mercedes-Benz|Mercedes]]<br/>M13 E Performance |bgcolor=cfcfff| [[2022 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br/>17 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br/>12 |bgcolor=| [[2022 Australiese Grand Prix|AUS]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Miami Grand Prix|MIA]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Monaco Grand Prix|MON]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Britse Grand Prix|GBR]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Franse Grand Prix|FRA]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Japannese Grand Prix|JPN]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br/>{{0}} | | |bgcolor=efefef|'''22''' |bgcolor=efefef|'''0''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2023 Formule Een-seisoen|2023]] |[[Haas F1-span|Haas]] |[[Haas F1-span|Haas]]<br/> VF-23 |[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] 066/10 1.6 [[V6-enjin|V6]] |bgcolor=cfcfff| [[2023 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br/>15 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br/>12 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Australiese Grand Prix|AUS]]<br/>7 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br/>17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Miami Grand Prix|MIA]]<br/>15 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Monaco Grand Prix|MON]]<br/>17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br/>15 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br/>15 |bgcolor=efcfff| [[2023 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br/><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2023 Britse Grand Prix|GBR]]<br/>13 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br/>14 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br/>18 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br/>12 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br/>17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br/>13 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Japannese Grand Prix|JPN]]<br/>14 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Katarse Grand Prix|KAT]]<br/>16 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br/>11 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br/>13 |bgcolor=cfcfff| [[2023 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br/>12 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br/>19 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br/>15 | | |bgcolor=efefef| '''16''' |bgcolor=efefef| '''9''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2024 Formule Een-seisoen|2024]] |[[Haas F1-span|Haas]] |[[Haas F1-span|Haas]] <br/>VF-24 |[[Scuderia Ferrari|Ferrari 066/10]] 1.6 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |bgcolor=cfcfff| [[2024 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br/>16 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br/>10 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Australiese Grand Prix|AUS]]<br/>9 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Japannese Grand Prix|JPN]]<br/>11 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Chinese Grand Prix|CHN]]<br/>10 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Miami Grand Prix|MIA]]<br/>^'''7'''11 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br/>11 |bgcolor=efcfff| [[2024 Monaco Grand Prix|MON]]<br/><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2024 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br/>11 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br/>11 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br/>6 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Britse Grand Prix|GBR]]<br/>6 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br/>13 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br/>18 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br/>11 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br/>17 |bgcolor=cfcfff| [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br/>11 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br/>9 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br/>^'''8'''8 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br/>9 |bgcolor=000000" style="color: #ffffff"| [[2024 São Paulo Grand Prix|<span style="color:white;">SAP</span>]]<br/><small>DSQ</small> |bgcolor=dfffdf| [[2024 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br/>8 |bgcolor=efcfff| [[2024 Katarse Grand Prix|KAT]]<br/><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br/>8 |bgcolor=efefef|'''11''' |bgcolor=efefef|'''41''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2025 Formule Een-seisoen|2025]] |[[Sauber|Kick Sauber]] |[[Sauber]] C45 |Ferrari 1.6 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t]] |bgcolor=dfffdf| [[2025 Australiese Grand Prix|AUS]]<br/>7 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Chinese Grand Prix|CHN]]<br/>15 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Japannese Grand Prix|JPN]]<br/>16 |bgcolor=000000" style="color: #ffffff"| [[2025 Bahreinse Grand Prix|<span style="color:white;">BAH</span>]]<br/><small>DSQ</small> |bgcolor=cfcfff| [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br/>15 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Miami Grand Prix|MIA]]<br/>14 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br/>12 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Monaco Grand Prix|MON]]<br/>16 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br/>5 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br/>8 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br/>9 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Britse Grand Prix|GBR]]<br/>3 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br/>12 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br/>13 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br/>14 |bgcolor=ffffff| [[2025 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br/><small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf| [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br/>10 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br/>20 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br/>8 |bgcolor=efcfff| [[2025 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br/><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2025 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br/>9 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br/>7 |bgcolor=efcfff| [[2025 Katarse Grand Prix|KAT]]<br/><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br/>9 |bgcolor=efefef|'''11''' |bgcolor=efefef|'''51''' |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" ! [[2026 Formule Een-seisoen|2026]]* | [[Audi F1-span|Audi Revolut F1-span]] | [[Audi]]<br/>R26 | Audi AFR 26 Hybrid 1.6 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffffff| [[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]<br/><small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff| [[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]<br/>11 |bgcolor=cfcfff| [[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]<br/>11 |bgcolor=efcfff| [[2026 Miami Grand Prix|MIA]]<br/><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br/>12 |bgcolor=cfcfff| [[2026 Monaco Grand Prix|MON]]<br/>13 |bgcolor=efcfff| [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]<br/><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br/>12 |bgcolor=efcfff| [[2026 Britse Grand Prix|GBR]]<br/><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br/>13 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br/>9 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br/>8 |bgcolor=cfcfff| [[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br/>12 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br/>10 |bgcolor=cfcfff| [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br/>11 |bgcolor=cfcfff| [[2026 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br/>11 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br/>^'''7'''8 |bgcolor=| [[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]<br/>{{0}} |bgcolor=| [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br/>{{0}} | |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|HUL|seasonposition}}*''' |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|HUL|seasonpoints}}*''' |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |} * ^'''†''' Kon nie die ren voltooi nie, maar is geklassifiseer omrede hy meer as 90% van die wedrenafstand afgelê het. * '''*''' Seisoen is nog aan die gang. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hulkenberg, Nico}} [[Kategorie:Duitse renjaers]] [[Kategorie:Formule Een-renjaers]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3o2nan32vmtdicebekh7dxw3zxb8swo 0 104844 2978662 2430855 2026-10-13T20:39:47Z Jcwf 4 /* Grondvogmeter */ 2978662 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Soil moisture sensor.JPG|duimnael|'n Eenvoudige grondvogmeter vir tuiniers.]] 'n '''Vogtigheidsmeter''' is 'n instrument waarmee die [[water]]inhoud van 'n voorwerp of medium bepaal word. Die voginhoud van mure moet byvoorbeeld na [[oorstroming|vloedskade]] bepaal word voordat herstelwerk begin kan word.<ref>[http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/2005/04/16/SA/1GSk/06.html Eiendomskade en versekering: Wat jy moet weet oor assessors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151111182227/http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/2005/04/16/SA/1GSk/06.html |date=11 November 2015 }}, [[Die Burger]], 16 April 2005</ref> Die voginhoud van landerye word soms gemeet om besproeiing effektief toe te pas en nie onnodige water te mors nie.<ref>[http://m24lbarg01.naspers.com/argief/berigte/landbouweekblad/2014/03/07/LB/84/01.html Spesiale Fokus – Besproeiing: Hou oog op grondvog en spaar water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151111182218/http://m24lbarg01.naspers.com/argief/berigte/landbouweekblad/2014/03/07/LB/84/01.html |date=11 November 2015 }}, [[Landbouweekblad]], 7 Maart 2014</ref> == Grondvogmeter == 'n '''Grondvogmeter''' bepaal die hoeveelheid water in die [[grond]].<ref>{{cite web |first=James E. |last=Arnold |publisher=NASA |title=Soil Moisture |url=http://wwwghcc.msfc.nasa.gov/landprocess/lp_home.htm |accessdate=15 Junie 2015 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Vir direkte meting moet die grond uitgegrawe, gedroog en geweeg word. Daarteenoor gebruik grondvogmeters eerder indirekte metodes, soos elektriese weerstand, die [[diëlektriese konstante]] of interaksie met [[neutron]]e. Vir afstandswaarneming in [[hidrologie]] en [[landbou]] kan gedeflekteerde [[mikrogolf]]bestraling gemeet word. Die verhouding tussen die gemete eienskap en die grondvog moet gekalibreer word, en hang van omgewingsfaktore soos die grondtipe, [[temperatuur]] en [[elektriese resistiwiteit|elektriese geleiding]] af. Draagbare instrumente is ook vir boere en tuiniers beskikbaar. == Higrometer == 'n '''Higrometer''' is 'n toestel waarmee lugvog (die [[humiditeit]] van die [[atmosfeer]]) gemeet word. 'n Psigrometer is 'n tipe higrometer wat uit 'n droë-bol en 'n nat-bol termometer bestaan. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Hidrologie]] [[Kategorie:Meetinstrumente]] fn6fwy0ubub4ux93kwhy731f5gxyfpt 0 105156 2978828 2199718 2026-10-14T03:35:35Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978828 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Eertydse Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes, Brixton, Morné van Rooyen, 2017.jpg|duimnael|links|240px|Die kerkgebou nadat dit in 'n woonhuis omskep is.]] [[Beeld:Die kerkraad van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes met ds AA Venter, 1942.jpg|duimnael|regs|300px|Die kerkraad in 1942 saam met ds. A.A. Venter.]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes.jpg|duimnael|links|240px|Die Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes, lank voor dit in 'n woonhuis omskep is. Dit was een van die argitek [[Gerard Moerdyk]] se laaste ontwerpe. Sy medeargitek was [[Henry Watson]], wat ook meegewerk het aan die [[Voortrekkermonument]]. Die besluit om die kerk te bou is op [[14 November]] [[1945]] geneem.]] [[Beeld:Die kerkraad van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes saam met ds J van der Walt, 1955.jpg|duimnael|regs|300px|Die kerkraad in 1955 saam met ds. D.J. van der Walt.]] [[Beeld:Ds AA Venter.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. [[Ammi Venter|A.A. Venter]], van 1935 tot 1951 Johannesburg-Wes se eerste leraar.]] [[Beeld:Ds AA Venter lê die hoeksteen van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes op 10 April 1948.jpg|duimnael|regs|300px|Ds. [[Ammi Venter|A.A. Venter]] lê die kerk se hoeksteen op [[10 April]] [[1948]].]] [[Beeld:Hester Venter.jpg|regs|160px|duimnael|Mev. Hester Venter, die gemeente se eerste predikantsvrou, 1935 tot 1951.]] [[Lêer:Ds DJ van der Walt.jpg|duimnael|160px|regs|Ds. [[Dirkie van der Walt|D.J. van der Walt]], van 1951 tot 1955 die tweede leraar.]] [[Beeld:Maria Jacoba van der Walt.jpg|duimnael|regs|160px|Mev. ds. D.J. van der Walt, predikantsvrou van 1951 tot 1955.]] [[Beeld:Ds Louis van der Walt.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. Louis van der Walt was net enkele maande in 1955 die leraar toe hy sy [[emeritaat]] aanvra om 'n betrekking te aanvaar by die Bybelgenootskap.]] [[Beeld:Ds Peet Duvenage.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. Peet Duvenage, leraar van 1962 tot 1971, hier afgeneem in 1956 toe hy verkies is tot sekretaris van die studenteraad aan die [[PU vir CHO]].]] Die '''Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes''' was ’n gemeente van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] in, soos die naam aandui, die weste van die [[Johannesburg|Goudstad]] met sy kerkgebou in die voorstad Brixton. == Stigting == Die gemeente het op [[13 Desember]] [[1930]] van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg]] afgestig nadat [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] en [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|-Noord]] reeds ses jaar vantevore onderskeidelik op [[29 Februarie]] en [[1 Maart]] [[1924]] uit Johannesburg ontstaan het. Die gemeente Johannesburg-Wes het sy kerkgebou 1 km wes van die Hertzog- of Brixtontoring opgerig in Putneyweg, Brixton, op ’n rif wat as hoofwaterskeiding dien. Noord daarvan vloei die riviere oos en suid vloei hulle wes. So was die kerkgebou soos ’n kerk op ’n berg vir die omliggende voorstede van [[Brixton]], [[Auckland Park]], [[Rossmore]], [[Westdene]], [[Mayfair-Wes]], [[Crosby, Johannesburg|Crosby]] en [[Hurst Hill]] waar mettertyd so ’n groot konsentrasie Afrikaanssprekendes gewoon het dat feitlik elkeen van dié voorstede ’n NG gemeente kon onderhou: [[NG gemeente Brixton|Brixton]], [[NG gemeente Aucklandpark|Aucklandpark]], [[NG gemeente Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] ([[Mayfair-Wes]]), [[NG gemeente Westdene|Westdene]], [[NG gemeente Mayfair|Mayfair]], [[NG gemeente Fordsburg|Fordsburg]], [[NG gemeente Crosby|Crosby]] en [[NG gemeente Crosby-Wes|Crosby-Wes]] ([[Hurst Hill]]). Langlaagte, Mayfair en [[Cottesloe]]\[[Vrededorp]]) het in Maart 1952 deel geword van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal]], terwyl ’n gedeelte van Auckland Park saam met [[Melville]] en Westdene deel was van [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]]. Op [[1 April]] [[1943]] is die grense tussen Johannesburg en Johannesburg-Wes opgehef, toe die gemeente Johannesburg-Wes word. Op [[22 Oktober]] [[1950]] is Johannesburg met 427 belydende lidmate herstig en het dit vanaf 1952 bekendgestaan as Johannesburg-Mayfair. Ná die herstigting het Johannesburg-Wes agtergebly met 794 belydende lidmate. Die gemeente se eerste kerk (eintlik ’n kerksaal), by Fulhamweg 67, is op [[29 Augustus]] [[1931]] in gebruik geneem. Dit staan nog, maar is op [[11 Julie]] [[11945]] vir £3 250 verkoop. Die argitek was Nellie Edwards nadat Rowe en Rowe se plan afgekeur is.<ref>{{en}}[https://johannesburg1912.wordpress.com/2016/12/19/churches-of-johannesburg-pt-2/ Johannesburg 1912]. URL besoek op 18 Februarie 2018.</ref> Die tweede en laaste kerk was by Putneyweg 35, ook in Brixton, sowat 250 m van die eerste gebou af. Die argitekte was [[Gerard Moerdyk]] en [[Henry Watson]]. Ds. [[Ammi Venter]] het die hoeksteen op [[10 April]] [[1948]] gelê. Die teksvers daarop is Ps. 115:1 "Nie aan ons, o HERE, nie aan ons nie, maar aan u Naam gee eer, om u goedertierenheid, om u trou ontwil.<ref>{{af}}[http://www.bybel.co.za/search/search-detail.php?prev=-2&book=PSA&chapter=115&version=0&GO=Wys Die 1953-vertaling van die Bybel]. URL besoek op 18 Februarie 2018</ref> Die gebou, so het 'n lidmaat 70 jaar ná die hoeksteenlegging vertel, "was teen 'n erge helling, en die saal/konsistorie was onder die kerk geleë. Ons jonges het buite om beweeg vir ons aktiwiteite (katkisasie, JV, ens.), maar die kerkraad het met 'n binnetrap in die kerk 'verskyn'. As kind was dit vir my 'n diep geheimenis. Kinders is nie eintlik daar toegelaat nie en ons kon net wonder waar hulle vandaan kom." == Ontbinding == Teen 1970 het daar nog so baie Afrikaanssprekendes in dié gebied wes van die Johannesburgse middestad en oos van [[Roodepoort]] gewoon, daar is beweer dis die digste sametrekking van Afrikaners in die hele land. Ongelukkig het hier ook een van die mees ingrypende demografiese veranderings plaasgevind wat gelei het tot die vermindering van sewe NG gemeentes tot net een, [[NG gemeente Vergesig|die Brixton-kerk]], en die ontbinding van die enigste twee Gereformeerde kerke. Vroeg in die sewentigerjare het Johannesburg-Wes amper 700 siele gehad. Die oprigting van die [[Universiteit van Johannesburg|Randse Afrikaanse Universiteit]] en die SAUK se nuwe uitsaaisentrum het ’n verjonging teweeggebring in die gemeente wat reeds aan die verouder was. Ongelukkig het die grootskaalse verhuising van lidmate na voorstede vêrder van die middestad voortgeduur en eindelik besluit die gemeente in 1999 om te ontbind. Lidmate het daarna ingeskakel by die [[Gereformeerde kerk Delarey]] in die aanliggende [[Roodepoort]], waarvan die naam terselfdertyd [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] geword het. Danksy sendingwerk in die destydse bruin woonbuurt Newclare, kon daar in 1960 ’n Gereformeerde kerk gestig word wat vandag (2017) nog bestaan. == Predikante == # [[Ammi Venter|Venter, Abraham Adriaan]], 1935–1951 # [[Dirkie van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], [[25 Augustus]] [[1951]] – [[3 April]] [[1955]] # Van der Walt, dr. Louis Stefanus, [[4 Junie]] [[1955]] – [[6 Desember]] [[1955]] (aanvaar sy [[emeritaat]] en gaan werk tot 1962 by die Bybelgenootskap) # Duvenage, Abraham Petrus Carolus, [[17 Maart]] [[1962]] – [[14 Februarie]] [[1971]] # Kruger, dr. Mechiel Andries, 1971–1974 # [[Paul Opperman|Opperman, Paul Jacobus]], 1974–1988 (aanvaar sy [[emeritaat]]) # Steyn, Jan Hendrik, 1988-1995 (verlaat die bediening) # Pretorius, dr. Jacob Bluris, 1995–1998 (waarna [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] tot 2001) == Bronne == * {{af}} Harris, C.T., [[Hannes Noëth|Noëth, J.G.]], Sarkady, N.G., Schutte, F.M. en Van Tonder, J.M. 2010. ''Van seringboom tot kerkgebou: die argitektoniese erfenis van die Gereformeerde Kerke''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Schalekamp, ds. M.E. (voorsitter: redaksiekommissie). 2001. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2002''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Van der Walt, dr. S.J. (voorsitter: deputate almanak). 1997. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 1998''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} [[Ammi Venter|Venter, ds. A.A.]] (hoofred.) 1957. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1958''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Venter, ds. A.A. (hoofred.) 1958. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1959''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2015''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-26.1903517,27.9988606,3a,75y,81.33h,100.68t/data=!3m6!1e1!3m4!1saKsCWDcKRbHDooVjlceCqg!2e0!7i13312!8i6656 Die gemeente se kerkgebou in Putneyweg, Brixton, is in ‘n woonhuis omskep, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 25 November 2015. * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-26.1909611,28.0005096,3a,75y,327.79h,100.69t/data=!3m6!1e1!3m4!1soFPumYV4V8xb-hzVhM8Etw!2e0!7i13312!8i6656 Hier kan gesien word hoe naby die NG kerk Brixton (later vergesig en nou Brixton-kerk) en die Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes, albei in Putneyweg, aan mekaar was]. URL besoek op 25 November 2015. {{GKSA}} {{DEFAULTSORT:Johannesburg-Wes}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Groot-Johannesburg]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] r2svjwy6b2fzrxs1mb9el4q69bc8bz4 0 107228 2978767 2735977 2026-10-14T03:11:24Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978767 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Static on the playground (48616367).jpg|regs|duimnael|300x300px|Kontak met die glybaan het die kind se hare met positiewe energie gelaai en daarom stoot die hare mekaar weg. Die hare word ook aangetrek na die negatiewe lading van die glybaan se oppervlakte.]] '''Statiese elektrisiteit''' is 'n wanbalans in die [[elektriese lading]] van 'n oppervlakte of materiaal. Die lading bly daar totdat dit in staat is om weg te beweeg deur 'n [[elektriese stroom]] of elektriese ontlading. Statiese elektrisiteit verskil van 'n elektriese stroom wat deur drade of ander geleiers beweeg en energie vrystel.<ref>Dhogal (1986).</ref> 'n Statiese elektriese lading word gevorm wanneer twee oppervlaktes aan mekaar raak en wegbeweeg van mekaar en die een oppervlak het 'n hoë weerstand teen die elektriese stroom (vandaar die term [[Isolator (elektrisiteit)|elektriese isolator]]). Die meeste mense is bewus van die effek van statiese elektrisiteit want hulle kan dit hoor en voel en soms selfs die vonk in die donker sien wanneer 'n oormatige lading geneutraliseer word deur 'n groot [[elektriese geleier]] of 'n area wat gelaai is met 'n oormaat van die teenoorgestelde polariteit (positief of negatief). Die algemene verskynsel genaamd statiese skok, meer spesifiek 'n [[elektrostatiese ontlading]], word veroorsaak wanneer die lading geneutraliseer word. == Wat veroorsaak statiese elektrisiteit?  == Materiale bestaan uit atome wat gewoonlik 'n neutrale elektriese lading het want hulle het dieselfde hoeveelheid positiewe ladings ([[Proton|protons]] in hulle [[selkern]]) en negatiewe ladings ([[Elektron|elektrons]] in die [[elektronskil]]). Voordat statiese elektrisiteit kan voorkom moet daar 'n skeiding van die positiewe en negatiewe ladings wees. Wanneer twee materiale in aanraking met mekaar kom, kan die elektron van die een materiaal na die ander beweeg, wat dan 'n oormatige positiewe lading op die een materiaal agterlaat, en 'n negatiewe lading van dieselfde hoeveelheid op die ander. Wanneer die materiale dan van mekaar geskei word, behou dit die wanbalans in die lading. Kontak-geïnduseerde ladingskeiding Elektrone kan uitgeruil word wanneer materiale in kontak met mekaar kom; materiale waarvan die elektrone swak gebind is kan die lading verloor terwyl materiale waarvan die elektronskil yl gevul is, weer hierdie lading van die ander materiaal kan opneem. Dit staan bekend as die [[wrywingselektrisiteitseffek]] en dit veroorsaak dat die een materiaal positief gelaai word en die ander een negatief.  John Carl Wilcke het in 1757 'n verslag vrygestel oor wrywingselektrisiteit en statiese ladings. Materiale word dikwels geklassifiseer volgens die polariteit van die skeidingsladings wanneer dit in aanraking met 'n ander materiaal kom. 'n Materiaal onder op die lys wat 'n materiaal bo aan die lys raak, se negatiewe lading sal groter wees. Hoe verder weg hierdie twee materiale van mekaar is in hierdie reeks, hoe groter sal die ladingsoordrag wees. Die wrywingselektrisiteitseffek is die belangrikste oorsaak van statiese elektrisiteit in ons allesdaagse lewe. Eksperimente in wetenskaplaboratoriums bewys gewoonlik die reaksie wanneer verskillende materiale soos pels en 'n akrielstaaf teen mekaar gevryf word. Kontak-geïnduseerde ladingskeiding sorg dat 'n mens se hare regop staan en [[statiese aanklewing]] veroorsaak. ('n Ballon wat teen die hare gevryf word, word negatief gelaai en wanneer dit naby 'n muur kom, word die gelaaide ballon aangetrek deur die positiefgelaaide deeltjies teen die muur en kan dit daarom aan die muur vasklou. Dan lyk dit asof dit teen swaartekrag inwerk.) '''Druk-geïnduseerde ladingskeiding''' Wanneer meganiese druk toegepas word op die molekules van sekere [[Kristal|kristalle]] en [[keramiek]], kan dit 'n skeiding in die lading veroorsaak. '''Hitte-geïnduseerde ladingskeiding''' Wanneer sekere materiale verhit word, vind daar 'n skeiding in die lading van die atome of molekules daarvan plaas. Alle piro-elektriese materiale is ook piëso-elektries. Die reaksie op die atomiese of molukulêre eienskappe van hitte en druk is naverwant aan mekaar. '''Lading-geïnduseerde ladingskeiding''' 'n Voorwerp met 'n positiewe lading wat naby aan 'n voorwerp met 'n neutrale lading geplaas word, kan 'n ladingskeiding by die neutrale voorwerp veroorsaak. Ladings van dieselfde polariteit word weggestoot en ladings van die teenoorgestelde polariteit word na mekaar aangetrek. Wanneer die krag wat die interaksie van elektriese ladings tot gevolg het vinnig verminder weens die groter wordende afstand, sal die effek van die naaste lading (teenoorgestelde polariteit) groter wees en dan sal die twee voorwerpe 'n aantrekkingskrag voel. Die effek is die duidelikste wanneer die neutrale voorwerp 'n [[elektriese geleier]] is want dan kan die lading vrylik rondbeweeg. Wanneer voorwerpe met 'n lading-geïnduseerde ladingskeiding deeglik geaard is, kan elektrone op 'n permanente basis bygevoeg of weggeneem word. Hierdie proses vorm die kern van die werking van die [[Van de Graaff generator]], 'n toestel wat algemeen gebruik word om die effek van statiese elektrisiteit te demonstreer. == Verwydering en voorkoming van statiese elektrisiteit == Om statiese elektrisiteit te voorkom of om die bestaande statiese elektrisiteit te verwyder, kan maklik wees – maak 'n venster oop of gebruik 'n vogsproeier. Dit sal die vogtigheid in die lug verhoog en die atmosfeer se geleidingsvermoë verbeter. 'n Lugïoniseerder kan dieselfde doen.<ref>[http://process-equipment.globalspec.com/LearnMore/Manufacturing_Process_Equipment/Electronics_Microelectronics_Manufacturing/Static_Eliminators "Ionizers and Static Eliminators"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210050126/http://process-equipment.globalspec.com/LearnMore/Manufacturing_Process_Equipment/Electronics_Microelectronics_Manufacturing/Static_Eliminators |date=10 Februarie 2009 }}.</ref> Om statiese elektrisiteit te voorkom op voorwerpe wat maklik daarop reageer, kan dit met 'n antistatiese middel behandel word. Dit vorm 'n geleidende laag en sorg dat die ekstra lading eweredig versprei word. Versagmiddels en die velle wat in tuimeldroërs gebruik word, is voorbeelde van antistatiese middels wat help om statiese aanklewing te voorkom.<ref>[http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/gen01/gen01441.htm "Fabric Softener and Static"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226035214/http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/gen01/gen01441.htm |date=26 Februarie 2015 }}.</ref> Baie halfgeleiertoestelle wat in elektronika gebruik word is veral sensitief vir statiese vrystellings. Geleidende antistatiese sakke word gewoonlik gebruik om hierdie komponente te beskerm. Mense wat op stroombane werk waarop hierdie toestelle voorkom, beskerm hulself gewoonlik met 'n geleidende antistatiese band.<ref>[http://books.google.com/?id=e_WMSd2AEq0C&pg=PA9 ''Antistatic Bags for Parts''].</ref><ref>[http://books.google.com/?id=e_WMSd2AEq0C&pg=PA9 ''Antistatic Wrist Strap''].</ref> By nywerhede soos verffabrieke of meulens en in hospitale dra die werkers dikwels antistatiese veiligheidstewels om die opbou van statiese elektrisiteit, wat veroorsaak word deur kontak met die vloer, te voorkom. Die sole van hierdie skoene verskaf goeie geleiding. Antistatiese skoene moet nie verwar word met isolerende skoene nie. Laasgenoemde is skoene wat beskerming bied teen moontlike elektriese skokke deur die hoof elektrisiteitstroom.<ref>[http://www.safetoes.co.uk/standards.php "Safetoes: Safety Footwear"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127010053/https://safetoes.co.uk/standards.php |date=27 November 2022 }}.</ref> {| style="margin: auto auto 10px;" class="" |[[Lêer:Antistatic bag.jpg|duimnael|'n Netwerkkaart van 'n rekenaar in 'n antistatiese sakkie.]] |[[Lêer:Antistatic wrist strap.jpg|duimnael|'n Antistatiese armband met 'n krokodilklem.]] |} == Statiese ontlading == Die vonk wat deur statiese elektrisiteit veroorsaak word, is die gevolg van die elektrostatiese ontlading of kortweg statiese ontlading. Die oormatige lading word geneutraliseer deur die vloei van ladings weg van, of ná die omgewing. Die gevoel soos die van 'n elektriese skok wat met statiese elektrisiteit gepaard gaan, word veroorsaak deur die stimulering van die senuwees aangesien die neutraliserende stroom deur die menslike liggaam vloei. Die energie wat as statiese elektrisiteit op 'n voorwerp gestoor word, hang af van: * die grootte van die voorwerp en sy kapasitansie; * die stroomspanning waarmee dit gelaai is; en * die diëlektriese konstante van die omringende medium.Om die effek van statiese vrystelling op 'n sensitiewe elektroniese toestel uit te beeld, word 'n mens vergelyk met 'n kondensator van 100 picofarads wat gelaai is met 'n stroomspanning van tussen 4000 en 35000 volt. Wanneer 'n voorwerp aangeraak word, word die energie in minder as 'n mikrosekonde vrygestel.  Alhoewel die totale energie klein is, niks meer as [[millijoules]] nie, kan dit steeds sensitiewe elektroniese toestelle beskadig. Groter voorwerpe sal meer van die energie stoor, en dan kan dit weer gevaarlik wees wanneer iemand daaraan raak, of dit kan 'n vonk veroorsaak wat 'n vloeibare gas of wolkdamp aan die brand kan steek. === Weerlig === [[Lêer:Lightning strike jan 2007.jpg|regs|duimnael|Die natuurlike vrystelling van statiese elektrisiteit]] Weerlig is 'n dramatiese voorbeeld van statiese ontlading in die natuur. Alhoewel daar baie daaroor gedebatteer word, word daar algemeen geglo dat die ladingskeiding gebeur wanneer ysdeeltjies donderwolke aanraak. Gewoonlik kan die opeenhoping van ladings net gebeur in areas met 'n lae elektriese geleidingsvermoë. Die vloei van neutraliserende ladings vind dikwels plaas wanneer neutrale atome en molekules uitmekaar geruk word in die lug om dan so aparte positiewe en negatiewe ladings te vorm wat in die teenoorgestelde rigting as 'n elektriese stroom vloei en dit neutraliseer dan die oorspronklike opheenhoping van die lading. Die statiese lading in die lug breek op hierdie manier af teen ongeveer 10,000 [[volt]] per sentimeter (10 kV/cm) afhangend van die vogtigheid.<ref name="air breakdown">J. J. Lowke (1992).</ref> Hierdie geleiding maak die omringende lug super warm en dit veroorsaak die helder flits of weerligstraal en dit veroorsaak ook 'n skokgolf wat die klikgeluid maak. Die weerligstraal is bloot 'n veel groter weergawe van die vonk wat waargeneem word wanneer statiese elektrisiteit onder normale omstandighede vrygestel word. Die blits vind plaas omdat die lug in die vrystellingskanaal so 'n hoë temperatuur bereik dat dit 'n helder lig vrystel. Die dreuning van die donderweer is die gevolg van die skokgolf wat gevorm is deur die superwarm lig wat in 'n ontploffing uitsit. === Elektroniese komponente === Baie [[semigeleiertoestelle]] wat in [[elektronika]] gebruik word is baie sensitief vir die teenwoordigheid van statiese elektrisiteit en kan beskadig word deur 'n statiese vrystelling. Die gebruik van 'n antistatiese armband is verpligtend vir alle navorsers wat met nanotoestelle werk. Verdere voorkomende maatreëls is om skoene met dik rubber sole uit te trek en altyd op 'n metaalvloer te bly. === Statiese opbou in vlambare vloeistowwe en brandbare materiale  === Die vrystelling van statiese elektrisiteit kan verskeie gevaarlike situasies skep in bedrywe waar daar met vlambare materiale gewerk word. Dis gevaarlik wanneer 'n klein elektriese vonkie 'n plofbare mengsel aan die brand steek.<ref name="chem industry1">Kassebaum, J. H. and Kocken, R. A. (1995).</ref> Dinge soos die vloeibeweging van stowwe wat verpoeier is, die lae geleidingsvermoë van pype of meganiese beweging kan statiese elektrisiteit laat ophoop.<ref>Wagner, John P.; Clavijo, Fernando Rangel Electrostatic charge generation during impeller mixing of used transformer oil Department of Nuclear Engineering, Safety Engineering and Industrial Hygiene Program, Texas A&M University, College Station, online 21 Augustus 2000; accessed Jan 2009 [[Digitale objek-identifiseerder|doi]]: [[doi:10.1016/S0304-3886(00)00019-X|10.1016/S0304-3886(00)00019-X]]</ref> Wanneer sand afloop in 'n plastiese glygeut kan dit ook 'n lading oordra wat statiese elektrisiteit veroorsaak.<ref>Downie, Neil A., Exploding Disk Cannons, Slimemobiles and 32 Other Projects for Saturday Science (Johns Hopkins University Press (2006), [[:en:Special:BookSources/9780801885068|ISBN 978-0-8018-8506-8]], chapter 33, pages 259-266 "Electric Sand"</ref> D Fyn stofwolke van verpoeierde stowwe is ontvlambaar en kan maklik ontplof. Wanneer daar 'n statiese vrystelling in 'n stofwolk of dampwolk is, kan ontploffings voorkom. Van die grootste industriële ongelukke as gevolg van statiese elektrisiteit wat ooit plaasgevind het, is: * 'n graansilo in die suidweste van Frankryk, * 'n verffabriek in Thailand; * 'n fabriek in Kanada wat veselglasvorms vervaardig; * 'n opgaartenk-ontploffing in Glenpool, Oklahoma in 2003; * 'n chemiese aanleg in Valley Center, Kansas in Julie 2007 en * 'n chemiese vulstasie vir draagbare tenks in Des Moines, Iowa November 2007. <br /><ref name="chem industry2">Hearn, Graham (1998).</ref><ref>[http://www.ntsb.gov/publictn/2004/PAR0402.pdf Storage Tank Explosion and Fire in Glenpool, Oklahoma] April 7, 2003 National Transportation Safety Board</ref><ref>[http://www.csb.gov/completed_investigations/docs/Barton%20Case%20Study%20-%209.18.2008.pdf Static Spark Ignites Flammable Liquid during Portable Tank Filling Operation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117130657/http://www.csb.gov/completed_investigations/docs/Barton%20Case%20Study%20-%209.18.2008.pdf |date=17 Januarie 2009 }} Chemical Safety Board October 29, 2007</ref> Die vermoë van 'n vloeistof om 'n elektrostatiese lading te behou, hang af van die elektriese geleidingsvermoë van die vloeistof. Wanneer vloeistowwe met 'n lae geleidingsvermoë deur pyplyne vloei, of wanneer dit meganies geskud of vinnig beweeg word, vind daar kontak-geïnduseerde ladingskeiding plaas.<ref>Egorov, V.N. (1970).</ref> Vloeistowwe met 'n lae elektriese geleidingsvermoë (laer as 50 [[Siemens|picosiemens]] per meter) word akkumulators genoem en vloeistowwe met 'n geleidingsvermoë van bo 50 pS/m is weer nie-akkumulators. In die geval van nie-akkumulators herverbind die ladings so vinnig soos wat dit geskei word en daarom het die opbou van 'n elektrostatiese lading geen effek nie. In die petrochemiese bedryf is 50 pS/m die aanbevole minimum krag van elektriese geleidingsvermoë om die lading van 'n vloeistof te verwyder. [[Keroseen]] kan 'n geleidingsvermoë van minder as 1 picosiemens per meter tot 20 pS/m hê. In vergelyking hiermee het water waarvan die [[Ioon|ione]] verwyder is 'n geleidingsvermoë van ongeveer 10,000,000 pS/m of 10 µS/m.<ref>Chevron Corporation [http://www.chevronglobalaviation.com/docs/aviation_tech_review.pdf Aviation Fuels Technical Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319210452/http://www.chevronglobalaviation.com/docs/aviation_tech_review.pdf |date=19 Maart 2009 }} 2006, accessed Dec 2008</ref> Transformator-olie is deel van die elektriese isolasiestelsel van groot kragtransformators en ander elektriese apparate. Wanneer die transformator-olie van hierdie groot apparate hervul moet word, moet dit met groot versigtigheid gedoen word aangesien die elektrostatiese lading van die vloeistof sekere sensitiewe isolasiemateriaal van die transformators kan beskadig. ==== Gevare in die brandstofbedryf ==== Die vloeiende beweging van vlambare vloeistowwe soos petrol in 'n pypleiding kan statiese elektrisiteit opbou. Nie-polêre vloeistowwe soos [[petrol]], [[tolueen]], [[xileen]], [[diesel]], [[keroseen]] en vloeibare petroleum is in staat om 'n lading op te bou en daardie lading te behou indien dit teen 'n hoë tempo vloei. Elektrostatiese vrystellings kan hierdie brandstofdampe ontsteek.<ref>Hearn, Graham [http://www.wolfsonelectrostatics.com/01_hazards/pdfs/guidanceforplantengineers-staticelectricity.pdf Static electricity – guidance for Plant Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075408/http://www.wolfsonelectrostatics.com/01_hazards/pdfs/guidanceforplantengineers-staticelectricity.pdf |date= 4 Maart 2016 }} – Wolfson Electrostatics [[Universiteit van Southampton|University of Southampton]] 2002; accessed Dec 2008</ref> Indien die energie van die elektrostatiese vrystelling hoog genoeg is, kan dit die brandstofdampe en 'n mengsel van lug ontsteek. Verskillende soorte brandstowwe benodig verskillende vlakke van energie wat deur elektrostatiese ladings vrygestel word om aan die brand te slaan. Terwyl iemand petrol ingooi by 'n vulstasie, kan  die elektrostatiese vrystelling probleme veroorsaak.<ref>[http://books.google.com/books?id=b88DAAAAMBAJ&pg=PA163&dq=true#v=onepage&q&f=true "CarCare – Auto Clinic"] ''Popular Mechanics'', April 2003, p. 163.</ref> Daar het ook al brande by lughawens  ontstaan terwyl 'n [[vliegtuig]] se tenk met [[keroseen]] gevul word. Daar is egter nuwe tegnologie wat toenemend gebruik word wanneer daar met vlambare vloeistowwe gewerk word om die opbou van statiese elektrisiteit te voorkom, of om op 'n veilige manier daarvan ontslae te raak. Wanneer gas deur pype vloei, is daar min, indien enige, statiese elektrisiteit.<ref>Kinzing, G.E., 'Electrostatic Effects in Pneumatic Transport: Assessment, Magnitudes and Future Direction', Journal Pipelines, 4, 95–102, 1984</ref> Bloot wanneer daar sekere soliede partikels of vloeistofdruppels in die gasstroom beland, kan daar 'n lading van statiese elektrisiteit teenwoordig wees. === Statiese vrystelling in die verkenning van die ruimte  === Weens die geweldige hoë humiditeit in die ruimte kan besondere hoë ladings van statiese elektrisiteit opbou. Dit kan groot probleme veroorsaak vir die komplekse elektronika van ruimteskepe wat vir verkenning gebruik word. Statiese elektrisiteit is veral 'n probleem vir ruimtemanne wat na die [[maan]] of [[Mars (planeet)|Mars]] reis. Terwyl hulle oor die besondere droë terrein loop, kan daar 'n beduidende hoeveelheid statiese elektrisiteit opbou. Wanneer die ruimtemanne dan die lugprop wil oopmaak om na die tuig terug te keer, kan hierdie statiese elektrisiteit wat vrygestel word sekere sensitiewe elektronika beskadig.<ref name="space">[http://science.nasa.gov/headlines/y2005/10aug_crackling.htm "NASA – Crackling Planets"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050812030658/http://science.nasa.gov/headlines/y2005/10aug_crackling.htm |date=12 Augustus 2005 }}.</ref> == Gebruike van statiese elektrisiteit == Statiese elektrisiteit word gewoonlik gebruik vir [[xerografie]], lugfilters (veral elektrostatiese presipiteerders), voertuigverf, fotokopieerders, verfspuite, teaters en veral die vloere van operasieteaters, drukkers, en by vliegtuigbrandstofhervulling. == Sien ook  == * [[Elektriese geleier]] * [[Elektriese lading]] * [[Elektronkonfigurasie]] * [[Elektronegatiwiteit]] * [[Elektron-neutrino]] == Bronne == {{Verwysings|35em}} {{Normdata}} [[Kategorie:Elektrisiteit]] 3mcqe8usr1sqmwezm08dkgd0u9o8swx 0 107745 2978751 2925071 2026-10-14T03:05:41Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978751 wikitext text/x-wiki '''Latynonderrig''' geskied in verskeie lande wêreldwyd. In [[Suid-Afrika]] is Latynse skole reeds in 1714 gestig, hoewel die [[Britse Ryk]] eers in 1822 die [[Latyn|Latynse taal]] op eie bodem, saam met Engels, verpligtend gemaak het. Maar Latyn se status as verpligte universiteitstoelatingsvak het teen die middel van die 20ste eeu ten einde geloop. == Latyn as onderrigtaal == Latyn het 'n lang aanloop, opbloei, blinktydperk en ondergang beleef wat oor min of meer 'n paar eeue strek. === Latyn as onderrigtaal === : 1. Die saad van die Westerse opvoedkunde ontkiem met die [[humanisme]]. Die doel van die opvoeding is om van die kind 'n mens te maak. Iemand wat sy hele lewe bo en al wy aan die opheffing van die mensdom. Kortom, die mens het 'n volmaakte einddoel, en die doel van die mensdom is om hierdie teleologiese mens na te jaag. Omdat die ander moderne en lewende tale nog nie eens na behore ontwikkel is nie, word Latyn gebruik – waar die Westerse beskawing laas opgehou het, asook die taal van die Rooms-Katolieke kerk. Dit is 'n onwaarheid dat Latyn die volstrekte en enigste "skryftaal in die Middeleeue" was. Vir ''letterkundige'' doeleindes is dit slegs vanaf 800 tot ongeveer 1050 in 'n aansienlike mate gebruik. In amptelike stukke is Latyn geleidelik reeds vanaf 1250 en in die 14de eeu reeds byna volkome deur Diets, Frans of Duits (na gelang van die plek) verdring. Alleen as wetenskaplike en kerklike taal het Latyn homself gehandhaaf tot diep in die moderne tyd.<ref>[https://archive.org/stream/onseieboekdriem00unkngoog#page/n348/mode/2up/search/latyn ''Ons eie boek'' – Beskouinge: Bloemlesing uit die gedigte van Guido Gazelle]</ref> In latere jare was daar wel skrywers wat fiksie in Latyn geskryf het, met 'n groter internasionale leserspubliek voor oë. Een sprekende voorbeeld is Ludvig Holberg met sy satire ''Nicolai Klimii iter subterraneum'' (1741), wat later ook in Nederlands uitgegee is, getiteld: ''De onderaardsche reis van Klaas Klim''. : 2. Die Christen-humanistiese denkrigting gaan tot niet. Latyn word in die werklikheid nou slegs 'n gemeganiseerde vorm van "ons leer taal", "ons leer die tekste en waarhede van die Grieke en Romeinse skrywers." By die meeste skole word die kinders aanvanklik vanaf Dag 1 in Latyn onderrig. Die invalshoek van die leerplanne van die onderskeie lande verskil egter: In Pruise word meer klem gelê op mondelingse kommunikasie in die klaskamer. Die Franse gaan weer die ander weg: kinders moet woordeboeke goed leer gebruik, analise doen en word doodgegooi met grammatikalesse. Die Pruise kon vlot en selfs beter Latyn praat as die Franse, maar hul skryf van verse was weer nie so goed afgerond soos die Franse s'n nie.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.32</ref> === Die opkoms van die volkstaal === : 3. Twee dinge gebeur skaars 'n paar eeue uit mekaar: die [[drukpers]] veroorsaak dat meer boeke in die volkstaal gedruk word as in Latyn.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.81-88</ref> Vir die intelligentsia kon dit nie veel raak nie. Maar nuwe vakke word ook in die skool toegevoeg, sodat kinders minder tyd kry om blootgestel te word aan Latyn. Hierdie Latyn was aanvanklik die voertaal vandat die seun die skool binnestap (dogters is nog nie onderrig nie). Leerlinge verstaan met verloop van jare al hoe minder Latyn, ook met vernuwende konsepte en wetenskap wat tot volle bloei kom en nuwe begrippe vereis, sodat die dosent, onderwyser en professor later verplig word om sy lesse in die volkstaal aan te bied. Die [[Hervorming]] het verder ook heelwat veranderinge teweeggebring: die klem was nou ook op die volkseie (die universiteite wat vroeër deur die kerk onderhou was word nou deur die staat beheer. Dit is juis wat die Katolieke kerk vroeër probeer verhoed het: skeuring van die kerk deur volke wat nie deur een taal, Latyn, gebind is nie. Latyn was tot in die 1700's die onderrigtaal by Wes-Europese universiteite, en die volkstaal is destyds slegs vir letterkunde gebruik.<ref name="Steyn" /> Die universiteite kon nou 'n nasionale gevoel en karakter kry). Dit is wel interessant dat die Protestante lande, veral die Germaanse volke, juis Latyn langer probeer behou het (hulle het ook meer aandag aan Grieks en Hebreeus gegee as onder die Romaanse volke) – vergeleke met Frankryk wat lankal met Latyn uitgekuier was teen die 1700's – grootliks weens tradisie, die algemene skool wat steeds in Latyn gehou is, die tydsame aanvaarding van Germaanse tale in die akademiese ruim, die uitwisseling van inligting met vakgenote die wêreld oor, en omrede die Kontinentaal-Germaanse tale nog nie "Germaanse" woorde uitgedink het om Latynse begrippe mee uit te druk nie (Engels, die Eiland-Germaanse taal, het eenvoudig net die Latynse en Franse woorde geleen).<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, pp.78, 84, 87, 91</ref> : Deur die [[Hervorming]] en [[Teenhervorming]] het die geleerdes hul teologiese werke toenemend in die landstaal geskryf om die menigte te bereik. Aan die Duitse universiteite het Latyn in die 18de eeu in onbruik geraak by geleerdes en filosowe; die eerste universiteite wat die onderrigtaal hier vervang het deur die volkstaal was die Universiteit van [[Halle, Sakse-Anhalt|Halle]] en die Universiteit van [[Göttingen]].<ref name="Steyn" /> : Voornemende doktore in die lettere moes in die negentiende eeu in Frankryk naas 'n proefskrif in Frans, 'n tweede in Latyn indien. Dit het met die verloop van jare 'n beslommernis geword en min kandidate kon moderne idees in Latyn uitdruk. Ook die ontvangers van die Latynse teks sou hul spyt uitspreek wanneer 'n goeie werk in Latyn geskryf is.<ref name="Steyn" /> : Naas die onderrigtaal is Latyn ook vir toesprake aan die universiteit gebesig. In 1850 het die rektor van die Universiteit van Groningen vir die eerste keer die openingsrede in Nederlands gedoen uit dankbetuiging vir die burgers vir hul ruime bydrae tot 'n nuwe akademiese gebou.<ref name="Steyn">[http://dx.doi.org/10.1080/10118063.1993.9724498 Steyn, J.C. 1993. DIE VOERTAALVRAAGSTUK AAN DIE SUID-AFRIKAANSE UNIVERSITEITE TOT ONGEVEER 1930, ''Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Taalkunde'', 11(18): 223-275, (Besoek op 27 September 2014)]</ref> === Latyn verloor sy openbare waarde === : 4. Met die totstandkoming van die Nuwe Wêreld (Amerika en ander Europese kolonies) begin diegene ook buite Europa (volksplanters, boere, houtkappers, nyweraars, handelaars; diegene wat in latere jare net-net die "stande" kon vryspring (Amerika verleen geen spesiale regte aan die Adel nie), of onafhanklik voel), toenemend die nut van Latyn te bevraagteken. Ook sekere godsdiensgroepe, soos die Quakers, beskuldig Klassieke Grieks en Klassieke Latynopvoeding van heidense gebruike en invloede wat in die kind se kop geprent word.<ref name="waq180">Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.180</ref> Die belangrikste kritiek het gedraai rondom nut: : 4.1. Jy '''kan''' die hoogste sport sonder Latyn bereik (tegnoloë, uitvinders, boere, ontdekkers, nyweraars, ens.)<ref name="waq175">Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.175</ref> : 4.2. Dit is onmoontlik om 'n dooie taal aan te leer (vergeleke met moderne tale waar jy altyd die sprekers rondom grammatika, uitdrukkings, nuanse ens. kan raadpleeg). Daar is buitendien geen sekerheid hoe suiwer die taalgebruik van onder andere [[Cicero]], [[Julius Caesar]] en [[Ovidius]] was nie. Uit 'n honderd leerlinge sou slegs onder tien van hulle Latyn vlot kon lees en praat. Die res het hul tyd gemors – kosbare tyd wat aan iets beter geskenk kon word.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.151</ref> : 4.3. Die meeste leerlinge vergeet wat hulle in Latyn geleer het sodra hulle die skoolbanke vaarwel roep. Die gehalte was in elk geval so power, of so wisselvallig, die toekoms op universiteit (as die leerling se ouers geld gehad het) kon nie veel beter lyk nie.<ref name="waq181">Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.181</ref> Meer dikwels het die akademici juis nie in mooiskrywery belanggestel nie: hulle hoofdoel was om die nuwe kennis in eenvoudige, bondige en prontuit taal aan die leser te rig. Hierdie Latyn was nie Klassieke Latyn nie, maar 'n kunsmatige taal, Nieulatyn.<ref name="waq272">Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.272</ref> : 4.4. Latyn maak nie van jou 'n uitstekende skrywer en spreker in die moedertaal nie: die natuurlike taal word eerder geaffekteer deur die verskeie Latinismes en skoolvossery.<ref name="waq181" /> Boonop het Latyn juis nie die leerling geleer logies dink nie, maar eerder sy/haar skeppingskrag doodgesmoor met grammatika. : 4.5. Teoreties gesproke sou 'n Fransman, Italianer, Spanjaard, Nederlander, Duitser, Skot en Rus wat Latyn in mekaar se geselskap gepraat, voorgedra of voorgelees het mekaar goed kon verstaan. In der waarheid was Latyn wat '''uitspraak''' betref glad nie so universeel gangbaar as wat aanvanklik vermoed is nie. Die 'eenheid' wat Latyn dan in die Katolieke Kerk onder sy lidmate regoor die wêreld sou smee, is daarom onwaar. Dit is in die praktyk onmoontlik om presies vas te stel hoe woorde in Latyn oorspronklik nog in die jare voor en na Christus uitgespreek is. Elke land en volk het die alfabet en uitspraak daarom by sy eie taal probeer pasmaak. 'n Naam soos byvoorbeeld ''Cicero'' is dus in Engels uitgespreek /ˈsɪsᵻroʊ/ (si-se-rou), in Duits /tsitsɪro:/ (ˈtsie-tse-rô), Italiaans (ook vandag die amptelike Rooms-Katolieke uitspraak, of Kerklatyn) /'ʧiʧero/ (tsjie-tsjee-rô), en die veel later rekonstrueerde Klassieke Latyn (wat die Afrikaanse skoolhandboeke ook gebruik het) /ˈkɪkɛroː/ (kie-ke-rô). In Frans en Spaans heet die naam weer Cicerón (sie-se-ron), na die Grieks. : Toe die Klassieke Latyn as nuwe eenvormige taalreël voorgestel is, was die universiteite hiervoor redelik ontvanklik. Die voorstel is egter met luide protes deur onderwysers begroet; in elke land was die subjektiewe, maar irrasionele redes presies dieselfde: "ons manier van uitspraak klink mooier!", "ons is al so gewoond daaraan!", "dit is tradisie!". In een Franse handboek was dit ook nie snaaks om drie uitspraakvorme aan te tref nie. Die eerste is die tradisionele Franse uitspraak van die Latynse woorde, dan volg die kerklike uitspraak (Italiaans) en laastens die Klassieke Latyn. 'n Leerling sou dan ook die een skool verlaat net om 'n nuwe uitspraakleer by die volgende skool en selfs by die universiteit in sy/haar eie land te moet aanleer.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, pp.152-171</ref> : 4.6. [[Denis Diderot]] het opgemerk die Romeinse en Griekse werke in die Latynse klasse is dwarsdeur die eeue heen '''doodvertaal'''.<ref name="waq176">Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.176</ref> Daar was geen afwisseling nie. 'n Skolier kon later slegs 'n boek by die biblioteek gaan uitneem – en daar is sy middaghuiswerk kant en klaar vertaal. Verder was daar altyd iemand anders wat die huiswerk vir die leerling kon doen, soos 'n familielid of boesemvriend. Die Franse elite het dikwels in ekstatiese vervoering lofliedere oor Latyn besing, maar egter self ook Franse vertalings in hul boekerye gehad.<ref name="waq176" /> Die kennis en wysheid van die wysgere uit die Oudheid, wat glo slegs in Latyn oorgedra kon word, kon netsowel veel vinniger in die volkstaal oorgedra word.<ref name="waq180" /> : 4.7. Later in Suid-Afrika meld Lubbe (1979) in die voorwoord van die eerste boekdeel van ''Latyn vir regte'': die Klassieke Latyn wat in matriek geleer word is nie beroepsgerig nie. Die leerling of student moet eerder beroepsgerig onderwys word, soos in Kerklatyn (indien hy/sy predikant wil word) of Regslatyn (indien hy/sy 'n regsgeleerde wil word):<ref>Lubbe, W.J.G. 1979. ''Latyn vir Regte''. Deel 1. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika, p.vii</ref> {{cquote| Immers, 'n student met die woordeskat en taalreëls van klassieke Latyn toegerus, terwyl sy studierigting hom op die taalveld van Regslatyn of Christelike Latyn gaan vaspen, het 'n ernstige tekort in sy taalmondering en ervaar dit ook spoedig. Juis dan begin sy twyfel oor die waarde van Latyn vir sy studierigting, en sluit hy hom maklik aan by dié wat betoog dat Latyn as voorvereiste ewe goed afgeskaf kan word. As Latyn dan werklik nut het vir die studie van die lettere, regte of teologie, moet ook die student dit kan ervaar terwyl hy besig is om sy Latyn aan te leer. }} :4.8. In die voorwoord van die vertaalde handboek ''Menslike osteologie'' noem die vertaler, dr. J.F. van E. Kirsten, die meeste mediese studente ken geen Latyn nie en beland in 'n hopelose verwarring wanneer hulle die verskillende verbuigings-, meervouds- en ander uitgange teëkom. As die stamwoord verafrikaans word, gaan dit wel stukke beter. 'n Voorbeeld is die 12 uitgange van ''maxilla'' (die selfstandige naamwoord) en die 36 uitgange van ''maxillaris'' (die byvoeglike naamwoord) waar in Afrikaans daar 'n duidelike onderskeid is betreffende die selfstandige naamwoord (''maksilla'') en die byvoeglike naamwoord (''maksillêr''); dit is die tegniese naam vir die bokaak.<ref>Drennan, M.R. s.j. (waarskynlik die vroeë 1960's) ''Menslike osteologie''. Vertaal deur J.F. van E. Kirsten. 2de druk. Kaapstad: Maskew Miller Bpk.</ref> :4.9. Die [[lokatief|lokatiewe]] is allermins eenduidig. [[Frankfurt am Main]] bied die volgende skeppings: Francofurtum ad Moenum, Francanafordi, Francanafordum, Francanavordensis, Francanfordi, Francfordia, Franchonofurtum, Franchonovada, Franckefordia, Franckefortensis, Franckenfordensis, Franckenfordia, Franckfordensis, Franckfordia, Frankfordianus, Francofordia, Francofordiensis, Francofurdum, Francofurtensis, Franconefurde, Franconefurtum, Franconofortum, Franconofurdum, Franconofurtum, Franconovada, Franconovurdum, Francorum vadum, Francorum vadus, Frankenfordia, Frankenfurda, Froncanavordi, Froncannawordi, Fronkenevordi, Helenopolis, Vadum Francorum.<ref>[https://rbms.info/lpn/f/francofurti-ad-moenum/ Rare Books and Manuscripts Section: Francofurti ad Moenum]</ref> [[Lêer:Errare humanum est.jpg|duimnael|300px|'''Vergissing is menslik'''. Was skoollatyn nog 'n fout?]] Die ondersteuners van die Klassieke het egter ook teruggekap:<ref name="waq183">Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.183</ref> * Latyn was noodsaaklik vir party beroepe en sou mense met die tegniese terminologie help. * Latyn kon help om moderne tale aan te leer, soos Engels. * Dit leer die leerling hoe om met presiesheid iets te omskryf. * Dit het die verstand gedissiplineer, die geheue beoefen, denke en oordeel ontwikkel. * Latyn het smaak ontwikkel en literêre modelle (oermodelle) geleer wat nuttig vir ander tale kan wees. * Die Klassieke kan die kind sedes leer, soos wat in die tekste gelees word. * Dit leer die kind patriotisme, staatkunde en burgerskap. (Hierdie punt kan natuurlik deur vertaalde bronne ook aangeleer word, maar by al die voriges moet jy Latyn ken). Dieselfde redes het min of meer dieselfde gebly in 1924 en 1943 (soos afgelei kan word by die American Classical League). Die leerling sal glo:<ref name="waq183" /> * die elemente beter in Engels snap wat met Latyn ooreenstem. * beter in Engels magtig wees. * beter vreemde tale kan aanleer. * kan fokus en die regte gedrag aanleer wat studiemetodes betref. * beter agtergrond kry wat betref geskiedenis en kultuur. * leer hoe om die regte houding te kweek teenoor maatskaplike toestande. * letterkunde leer waardeer. * die algemene taalstruktuurbeginsels baasraak. * wat literariteit betref, beter vaar in sy/haar geskrewe Engels. Op Suid-Afrikaanse bodem voer Gonin min of meer dieselfde standpunte in sy [https://web.archive.org/web/20161125061818/http://casa-kvsa.org.za/Gonin%20Latin%20Course%20%20PartI.pdf ''Latynse grammatika en leesboek: eerste jaargang''], vierde druk van 1956: * Latyn het etimologiese waarde (vir Nederlands en Afrikaans) * Latyn is noodsaaklike voorstudie vir die regsgeleerde en predikant (ook dierkundige, skeikundige "maar ook as jy van plan is om later een of ander natuurwetenskappe te bestudeer sal 'n kennis van Latyn jou met terminologie baie help"). * "Verder lewe ons in 'n tweetalige land; die ander taal, Engels, het 'n groot deel van sy woordeskat uit Latyn gekry." * Latyn sal jou indirek met ander tale en studierigtinge help. * "Maar die vernaamste voordeel wat jy daaruit kan haal is ''groter helderheid in die gebruik van jou eie taal''. Die twee tale Latyn en Afrikaans is so verskillend van aard, dat jy by so te sê elke sin jou verstand sal moet gebruik, helder sal moet dink en presies sal moet sê wat jy bedoel. Latyn is in baie opsigte meer presies as ons taal en sal jou dwing om sorgvuldig aandag aan die juiste betekenis, nie van die Latyn alleen nie, maar ''veral'' van die Afrikaans te skenk." * "Laastens sal jy vind dat die inhoud van wat jy lees van waarde is. Die Romeine was in baie opsigte mense net soos ons; het in hul plase, huise en kinders, in eleksies en wedrenne belang gestel net soos ons. Hulle het rusie gemaak en in hofsake beland – almal dinge waarvan ons vandag nog in hul werke lees." * "Hulle [die Romeine] het ook pragtige verhale opgeteken." Vir [[T.J. Haarhoff]] is van die vroegste onopgeklaarde lewensuitkyke in die Klassieke steeds aktueel:<ref>Haarhoff, T.J. 1957. Die letterkundige nalatenskap van die Romeine. In: ''Ons klassieke Erfenis V''. Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie. bl. 29-30</ref> {{cquote| Dit is interessant om te sien hoe die oortuiging omtrent die siel se onsterflikheid van die vroegste tye die mensdom in twee groepe verdeel. Daar is die materialiste aan die een kant of die mense wat glo in 'n treurige bedrukkende voortbestaan soos ons in Homerus vind; en daar is diegene wat glo dat die aardse lewe nie die einddoel is nie, maar 'n voorbereiding vir iets wat tot 'n hoër stap van geluk kan voer. Tot die tweede groep behoort Vergilius; en ons vind die voortsetting van sy gedagte by Augustinus en die [[Kerkvaders]]. Aan die Christelike Latynse literatuur, wat van enorme omvang en belangrikheid is, word veel te weinig aandag gewy; dit vorm een van die fondamente van ons kultuur. }} Boonop is Latyn in wese onsterflik: die taal se grammatika het meer as tweeduisend jaar lank presies dieselfde gebly; iets waartoe die lewende moderne tale nie in staat is nie. Tekste in Latyn uit die Middeleeue is dus net so toeganklik soos Latynse tekste wat vanoggend nog geskryf is.<ref>[https://www.derwesten.de/politik/warum-latein-doch-besser-ist-id6617576.html Meißner, H. 2012. „Warum Latein doch besser ist“. ''Der Westen'', 3 Mai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318234522/http://www.derwesten.de/politik/warum-latein-doch-besser-ist-id6617576.html |date=18 Maart 2017 }}: ''Und umgekehrt kann heute, wer Latein gelernt hat, mit dieser einen Sprache lesen, was in den letzten 2000 Jahren Persönlichkeiten ganz unterschiedlicher Länder geschrieben haben: der schwedische Naturforscher Linné (um 1750), der tschechische Pädagoge Comenius (um 1650), der französische Philosoph Descartes (um 1640), der deutsche Bildungsreformer Melanchthon (um 1530), der niederländische Humanist Erasmus (um 1520), der englische Staatsmann Morus (um 1520), der italienische Dichter Petrarca (1350), die deutsche Dichterin Roswitha von Gandersheim (um 960), der fränkische Biograph Karls des Großen, Einhard (um 800), der osteuropäische Bibelübersetzer Hieronymus (um 400) – und selbstverständlich die Römer selbst, wie Caesar, Augustus, Ovid, Seneca oder Tacitus, deren Muttersprache Latein war!''</ref> E. Christian Kopff beskou Latynonderrig as 'n wapen teen wat hy beskou as die afgewaterde opvoeding aan universiteite en op skole. Latynonderrig leer die leerling en student eerstens [[eksegese]]: om uit te vind wat die skrywer oorspronklik bedoel en beoog het, en nié, soos by die [[dekonstruksie]], sielkunde en postmodernisme, om deur [[inlegkunde]] betekenisse aan 'n werk toe te dig wat suiwer op spekulasie gegrond is, wat die ''leser'' van die werk dink en ervaar, en dikwels uit die staanspoor bevooroordeeld teenoor tradisie staan en buite konteks waardeer word nie. Tweedens leer die student ook om 'n hele korpus werke wat vanaf voor Christus strek tot die hede te leer begryp, te deursoek en nuttig by die moderne samelewing in te span – dit is wat in sy oë ''tradisie'' behels: om nie blindelings om te gaan deur die eietydse feite en perspektiewe slegs in isolasie te beskou nie, maar op die ontwikkelingsgang te let.<ref>[https://play.google.com/store/books/details?id=Dl6aAwAAQBAJ Kopff, E. C. 1999. ''The Devil Knows Latin: Why America Needs the Classical Tradition''. Boulder:University of Colorado.]</ref> Laastens word daar wel na 'n ander godsdienstaal gekyk wat presies dieselfde funksies vervul as Latyn. [[Hebreeus]] was slegs tot die godsdienskring beperk voordat hy in die 20ste eeu tot volwaardige lewende en akademiese taal uitgebou is. Benewens die publiek, sorg die Universiteit van Jerusalem dat die taal voortdurend met nuwe woorde verryk word. Niks keer Rome, studente en akademici om dieselfde te doen nie.<ref>{{Cite web |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/vatikan-praegt-neue-latein-vokabeln-von-e-mail-bis.1278.de.html?dram:article_id=438022 |title=Migge, T. 2019. Vatikan prägt neue Latein-Vokabeln Von E-Mail bis Präservativ. Deutschfunkkultur.de 13 Januar |access-date=26 Junie 2021 |archive-date=26 Junie 2021 |archive-url=https://archive.ph/20210626210139/https://www.deutschlandfunkkultur.de/vatikan-praegt-neue-latein-vokabeln-von-e-mail-bis.1278.de.html?dram:article_id=438022 |url-status=live }}</ref> === Latyn as simbool === [[Lêer:Illuminated "A", Antidotarium Magni Galeni, 13th C Wellcome M0011867.jpg|duimnael|300px|Latyn word gebruik in 'n aptekersboek of ''Antidotarium'': mediese kennis is nie vir almal beskore nie]] : 5. Noudat die nut van Latyn teen die 1750's in die werklikheid doodverklaar is,<ref name="waq175" /> vervul Latyn 'n nuwe funksie: as 'n simbool. : 5.1. Die standpunt was so: iemand wat iets leer wat hy (die student of leerling was hoofsaaklik manlik) in elk geval gaan vergeet, amper soos 'n nuttelose afrondingskool, is iemand wie se geld hom brand. Daardie persoon hoort dus tot die Adel of tot een of ander hoë stand.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.212</ref> In Engeland was Latynse woordjies in sinne 'n teken dat jy 'n ware heer (''gentleman'') was. In Frankryk, selfs na afloop van die Revolusie, was dit weer 'n manier om jou bo ander te verhewe (bo die ander klasse wat nie jou opvoeding kon bekostig nie). Latyn was in wese 'n sjibbolet: behoort jy tot ons stand of nie? Daar was selfs boekies met Latynse sinsnedes uitgegee waarmee vriende, kennisse en voornemende vennote of selfs hoë lui mekaar kon beïndruk, meer spesifiek ''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9730166f.texteImage Flore latine des dames et des gens du monde]'' (1861) deur die welbekende Franse woordeboekmaker Pierre Larousse. Dit het gehelp deur so nou en dan te knik vir 'n ou Latynse grappietjie; dit het aan die spreker getoon dat die aanhoorder ook dieselfde opvoeding en geleerdheid as hy gehad het. So, as iemand uit die Adelstand nie die pyp in Latyn kon rook nie en noodgedwonge na die 'Moderne' vakkeuses (wetenskap en wiskunde) moes verander, het die leerling oor sy ouers en sy huis groot skande in Frankryk gebring. Daar was 'n algemene spreekwoord vir hierdie ongelukkige vakverandering: ''descendre en moderne'' ("afsak na moderne"). Die antoniem was weer "monter en classique" (uitstyg na klassiek), wanneer 'n begaafde kind van 'n minder gegoede agtergrond die Latynse rigting ingeslaan het, weg van die moderne vakke af.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.216-217</ref><ref>Waquet, F. 2015. Social status. In: Knight, S. & Tilg, S. ''The Oxford Handbook of Neo-Latin''. Oxford University Press, p. 383: ''The phrase had its counterpart in "monter en classique" (going up to classic) to describe the opposite path that might be taken, albeit rarely, by a child who was gifted but who had been placed in the Latin-less track on account of his social background.''</ref> Baie van die Duitse siviele ingenieurstudente wou ook nie hul vlaggie laat sak nie; hulle het '''geen''' logiese rede gehad om Latyn te leer nie, maar het tog wel, om "status" aan hul beroep te gee.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.227</ref> : 5.2. Die ondergang van Latyn was terselfdertyd ook die doodskoot vir die hoë aansien van die Latynonderwysers. En hoe meer dogters hierdie vak later in die laat-1800's studeer het – wat in elk geval huisvrouens sou word – en hoe minder die aantal seuns, hoe minder was die opvoedkundige waarde van Latyn klaarblyklik.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.226</ref> Latyn was immers bestem vir die broodwinner en hoof van die huis – die man.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.217</ref> : 5.3. Latyn was gebruik om inligting van die ongeletterde weg te hou (hetsy medies, regsgeleerdheid of godgeleerdheid), maar dikwels ook uit medelye onder die dokters om tydens hul gesprekke onder mekaar nie die pasiënt op sy sterwensuur attent te maak nie.<ref>Jespersen, O. 1954 (1946). Other Eccentricities of Language. In: ''Mankind, Nation & Individual''. London: George Allen & Unwin. pp. 174-175: ''Apart from the use made of it by the church, Latin serves as a language of concealment. In earlier times even down to Holberg's Per the parish clerk, who would not part with his Latin for a hundred dollars. This use is nowadays best preserved among doctors, for whom it may often be an advantage by a sick-bed to be able to speak of ''mors'' without the patient's perhaps understanding that his own approaching death is in question, and to mention diseases and parts of the body which one is not disposed to mention without their Latin names.''</ref> :So ook om die ongeletterde teen "literêre pornografie", "eksplisiete seksuele omskrywings", vloekwoorde en skeltaal, asook familieskandes ens. te beskerm. Die onuitspreekbare en banale woorde het in Latyn veel nugter geklink as in die eie volkstaal.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.230-256</ref> :Een voorbeeld van hierdie versagting van kru woorde in Afrikaanse tekste deur Latyn is [[Gustav Preller]] (1938) se weergawe van ''Die dagboek van Louis Trigardt''. Dit word deur [[Louis Eksteen]] ten eerste toegeskryf aan die Afrikaner wat destyds sterk onder die druk van die openbare gesag, soos destyds verteenwoordig deur die onderwys en die kerk, gestaan het (en selfsensuur sou toepas); Preller [https://archive.org/details/dagboekvanlouist00trig/page/n35 self skryf] dat die dagboek privaat bedoel was (maar hierdie bewoording kon ook direkte afstammelinge en familie in die verleentheid stel), en omdat bronne soos hierdie "buitekant 'n kleine kring van historisi en wetenskaplik bevoegde beoordelaars" belangstelling sou wek, is Latyn aangewend. Tweedens is die onkuise taalgebruik van die voorouers weggelaat, met die gevolg dat die menslikheid van die voorouers verlore gaan (veral onder die moeilike omstandighede van pioniersbestaan) en die geskiedenis dikwels deur hierdie toepleistering geïdealiseerd voorgestel word. Ten derde het vloekwoorde alleen gevoelswaarde in die volkstaal; deur Latyn aan te wend is daar waarskynlik gepoog om 'n neutrale indruk te maak, of die gevoelswaarde te ontkrag, "amper asof dit onskuldige sêgoed is". Hieronder word voorbeelde uit Preller se gesensorde weergawe naas dié van T.H. le Roux (1964) gestel:<ref>Eksteen, Louis. 1969. Louis Trichardt praat Latyn. ''Standpunte,'' Augustus, pp. 41-43</ref> ::...Hanna Schepers ken haar moijegheid ''inserere in anus''. ::...Hanna Schepers ken haar moeijegheid en haar gat steken. ::...die ding die u zeg dat af is, is gloo niet af, ''mingit in extremo pene''. ::...die ding die u zeg dat af is, is gloo niet af; hij pis voor bij de punt. ::En als gij bij oom Jan blijven wil, ken jij het doen, ''ut attendas eius anum'', en als gij braaf voor hem opgepast en gewerkt heb, prubeer dan, houijd u hand oopen en versoek hem daar ''cacare'', tot drie maal toe, zal u wel ''merdas aliquas duras manu tenere''. ::En als geij bij oom Jan blijven wel, ken jij het doen, om zijn gat op te passen. En als gij braaf voor hem opgepast en gewerk heb, prubeer dan: houijd u hand oopen en verso[e]k hem daar te kakken tot drie maal toe; zal U wel een paar harde keutels in u hand hebben. ::Toen zij een kwartier omtrind van de wagens was, zei Carolus ''se velle cacare'',-- zei hij de middag toen hij komd en geen paard gevonden had, - - is de andere zomaar voort gegaan kon hij haar niet weer vinden. ::Toen zij een kwartier omtrind van de wagen was, z(ei) Carolus dat hij kakken wouw (z(ei) hij de middag to[e]n hij komd en geen paard gevonden had). Is de andere zomar voort gegaan; kon hij haar niet weer venden. ::Ik zei dat hij het niet doen zal, dat het wind is, wat hij maakt; dat daar honderde van mans is ''qui possunt nares inserere in anum'', en dat hij met zijn preteurs niet zoo is als hij zegt. ::Ik z(ei) dat hij het niet doen zal; dat het wind is wat hij maakt; dat daar honderde van mans is die zijn neus en zijn gat steeken ken in dat hij met zijn preteurs niet zoo is als hij zegt. :Selfs in die laat-20ste eeu is in die Hooggeregshof te Bloemfontein eenmaal die kamma-Latynse frase ''excreta tauri astutos frustrantur'' (bullsh*t baffles brains) geuiter sonder dat die spreker daarvan vir minagting van die hof gestraf is.<ref>Bezuidenhout, J. 2017. Gebrek aan Latyn 'n groot gemis. ''Die Burger'', 14 September:16 : ''Toe die regters my weer ná my kollega se repliek op my repliek vra of ek op sy nuwe argument wil antwoord, was ek op die punt om die hof se dekorum aan skerwe te vloek, maar toe kom Latyn tot my redding'' [...] ''My antwoord was kort en bondig: "U Edele, my antwoord is dieselfde as dié wat die beroemde Romeinse orator Cicero in die Forum Romanum op hierdie argument sou gehad het: 'Excreta tauri astutos frustrantur'." ''[...]'' Dis net in Latyn dat 'n mens "bullsh*t baffles brains" in die hoogste hof in die land kan sê sonder om net daar vir minagting van die hof gestraf te word.''</ref> : 5.4. Latyn is dikwels afgeraai by diegene uit die laer stande wat in elk geval nie genoeg geld gehad het om te gaan studeer nie. Voor die [[Industriële Revolusie|Nywerheidsomwenteling]] moes iemand tog op die plase gaan werk, weens die tekort aan masjinerie. Dit was ook onwenslik dat Jan Alleman Latyn moes leer: gewoonlik sou diegene uit die onderste stand van die samelewing dan nie hul moue wou oprol en handearbeid meer verrig nie; hul Latyn was egter dikwels ook nie so goed om as klerke aangestel te word nie. Daarom sou 'n toeloop van Latynstudente uitloop op 'n groot ronddwalende en werklose groep mense wat slegs 'n las vir die staat word. Dit sluit ook in: slawe, onderklasse en vroue. Op hierdie wyse is die grense tussen die Stande/Klas in Europa veilig in stand gehou.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.208-229</ref> === Afsterwe en toekomsverwagtinge === [[Lêer:Latin dictionary.jpg|duimnael|300px|[[Françoise Waquet|Waquet]]: Laat diegene Latyn leer wat werklik wil.]] Sedert die 1960's is Latyn by die skole in die meeste Westerse lande nie meer 'n verpligte vak nie. Uiteindelik het Latyn, gelaai met simboliek en weinig pragmatistiese waarde, gesneuwel. Dit is nie die taal se skuld nie. Dit is ook nie noodwendig die doodvertaalde kurrikulum se skuld nie. Die taal het eenvoudig net nie meer vir die algemene samelewing waarde gehad nie.<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p.273</ref> Die volkstale het die rol oorgeneem:<ref name="waq272" /> boompie groot, plantertjie dood. Latyn was die plantertjie. Daar is ook vrugteloos in die laat-19de en 20ste eeu probeer om een of ander vereenvoudigde vorm van Latyn as wêreldtaal of ten minste in Europa as ''lingua franca'' op te hef (as keerwal teen [[Volapük]]).<ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, pp. 258-270</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=gVrt7HqS-HwC&pg=PA9&lpg=PA9&dq=Latino+Viventi&source=bl&ots=pytj_OEmLt&sig=pqVLrnkr6xsP2OJMTRP102QtHow&hl=af&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Latino%20Viventi&f=false Esperanto: Language, Literature and Community]</ref> Van hierdie vereenvoudigde Latynse kunstale (of kunstale wat grootliks van Latynse woordeskat gebruikmaak) is: <ref>Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, pp.268-269</ref> * Kosmos ([[Berlyn]], 1888) * Nuntius latinus internationalis (George Henderson, [[Londen]], 1890–1892) * Nov Latin ([[Turyn]], 1890) * Universalia ([[Stuttgart]], 1893) * Novilatiin ([[Leipzig]], 1895) * Linguum Islianum (Fred Isly, Parys, 1901) * Latinesce ([[Londen]], 1901) * Reform-Latein (Karl Fröhlich, 1902) * Latino Sine Flessione, ook genoem Latino Sine Flexione (1903) * Lingua Internacional ([[Warschau]], 1905) * Weltsprache ([[Berlyn]], 1905) * Novilatin (1907) * Perfect (1910) * Semi-Latin (1910) * Simplo (1911) * Novi Latine (1911) * Latinulus (1919) * Neo-Latin ([[Hongarye]], 1920) * Neo-Latina ([[Holland]], 1920) * [[Interlingua]] (1922) * Interlingua Systematic (1922) * Neolatine ([[Bologna]], 1922) * Unilingue (1923) * Monario (1925) * Vereenvoudigde Latyn ([[Neuchâtel]], 1925) * Latino Viventi ([[Turyn]], 1925) * Latinesco ([[Birkenhead]], 1925) * Neolatino ([[Swede]], 1927) * Latin Sin Flexion (1929) * Panlingua (1938) * Neo-Latinus ([[Buenos Aires]], 1939) * Latini (Albany, New York, 1941) * Universal Latein (Edward Fransen, [[Wene]], 1947) * Europa Latin ([[Amsterdam]], 1948) * Mondi Lingua (1956) Van hierdie name lyk ook identies. [[Françoise Waquet|Waquet]] voer aan:<ref>[https://books.google.co.za/books?id=jgeV5UEKWggC&pg=PA274&lpg=PA274&dq=to+have+access+to+those+wellsprings+of+our+own+culture,+the+Fathers+of+the+Church+and+the+Corpus+juris,&source=bl&ots=LPdq7ZJWWI&sig=rc-3QaAPdun4XbGssfaLvZWRx3k&hl=af&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=corpus%20juris&f=false Waquet, F. 2001. ''Latin: or the empire of a sign''. Translated by Howe, J. ''Le latin ou l'empire d'un signe''. New York/London:Verso, p. 274]</ref> # Laat daar geen dominante ''lingua franca'' wees nie, maar laat elkeen mekaar in sy moedertaal aanspreek en antwoord. # Laat daar eerder die paar mense wees wat met uitsonderlike begeestering Latyn uitstekend aanleer en van die taal 'n spesialisvakgebied maak, as honderde, duisende, miljoene kinders wêreldwyd wat met soveel wrok teenoor die vak jaar na jaar presies dieselfde doodvertaalde Griekse en Romeinse werke oor en oor swak leer. # Beweeg 'n slag weg van die Griekse en Romeinse werke, want die eintlike doel moet wees: {{cquote| to have access to those wellsprings of our own culture, the Fathers of the Church and the ''Corpus juris'', along with the colossal mass of documents, both manuscript and printed, that contains much of the records of our ancestor's lives and thought through the Middle Ages and into the modern era. }} === Latyn as "lewende taal" === [[Beeld:Assimil latin, french and german edition.jpg|duimnael|Latyn sonder sukkel... as lewende taal]] Om Latyn, net soos die Pruise van ouds gedoen het (sien bo), as "lewende taal" aan te bied, word in die 21ste eeu om agt redes weer oorweeg, bo die "doodvertaling":<ref name="Lewendetaal">[http://akroterion.journals.ac.za/pub/article/download/965/1000 Dircksen, M. 2016. Reassessing Latin Pedagogy: A proposed model for South African Learners. ''Acroterion'' (61): 59-73]</ref> # Die meeste studente, ongeag hul leermetodes, word hierby ingesluit. Diegene wat op gehoor beter onthou en maar goor vaar met grammatikaontleding, baat dan deur so dikwels Latyn te hoor, te praat en te lees. # Die studente kan die klank eerstehands ervaar en waardeer. Dit sluit die ritme, jambes, woordpatrone, woordspeling en vertelling in. # Deur te praat kan ook die lees- en skryfvaardighede aanhelp, en op die koop toe die woordeskat-, sinsbou- en grammatikavaardighede verbeter en uitbrei. # Nie alleen moet die student op sy voete dink nie, maar omdat mens met boodskappe werk, antwoord, en gedagtes wissel en uitruil, is daar tog 'n geborge gemeenskapsgevoel. # Die nuwe Generasie X en Y verkies om hul sê te sê en betrek te word. Hulle word gou verveel deur 'n dosent wat bloot voortrammel. Die aktiwiteite moet ook prettig en boeiend wees - soos groepwerk, speletjies, opvoerings en liedjies. (Musiek is trouens vir eeue 'n bestaansdomein op sy eie, en speel juis 'n belangrike rol om die uitgestorwe taal Latyn tans te laat voortbestaan - selfs al het die sangers of luisteraars van die liedere geen dag se Latynonderrig gekry nie.<ref>{{Cite web |url=http://scholar.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.1/104135/ludemann_afrikaans_2017.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Lüdemann, W. 2017. Afrikaans en Musiek. Kantaantekeninge van iemand wat aan die kant teken. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' 57 (2-2): 584. |access-date=15 November 2018 |archive-date=20 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520102717/http://scholar.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.1/104135/ludemann_afrikaans_2017.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>) # Om Latyn te praat en te hoor het vir die studente net meer sin, omdat hulle 'n verband tussen die hede en die verlede kan insien en ervaar. # Die meeste studente kom rou by die universiteit aan, sonder enige kennis van Latyn. Deur die Lewende Taal-metode word elkeen 'n gelyke kans gegun, ongeag hoe goed of hoe vrot hul hoërskoolopleiding was. Op informele wyse word ook 'n groter publikum besorg. # Laastens is die gesproke Latyn aansienlik meer gewild onder die studente. Die ou manier, om alles uit die hoof te leer en die grammatikareëls ingehamer te word, vind hulle moeilik, tydrowend en vervelig. Die nadele is egter ook uit te lig. Benewens die Pruise (soos hierbo genoem) wat nie so afgerond en genuanseerd die verse kon skryf soos die Franse nie [wat wel die grammatika en woordeboekgebruik ingehamer is], word die volgende probleme ook geopper:<ref name="Lewendetaal" /> # Die ''Oxford Latin Course'', wat dikwels vir die eerstejaars gebruik word, plaas minder nadruk op die grammatika, want die hoofdoel is om '''eenvoudige''' Latynse tekste te lees. Dit is daardie ''eenvoud'' wat wel die toegang vir 'n groter gehoor gee, maar nie besonder diepgaande is om wel ingewikkelde akademiese tekste te ontleed nie. Die afgewaterde speel-speel aktiwiteite hou die student eenvoudig in die vlakwater. Die program of kursus is heel goed vir 'n student wat nie Latyn as hoofvak het of wil hê nie, en om die belangstelling van die verbyganger [wat Latyn as stopvak neem] te prikkel. Die ernstige student met veel groter ideale word egter daardeur benadeel of selfs teleurgestel. # Die hele gedoe om in die klas uit die vuis te praat, kan moeilik geregverdig word, omdat dit ewe moeilik beoordeel en bepunt kan word, juis omdat daar geen "korrekte" uitspraak van Klassieke Latynse tekste bestaan nie. # Met die uitsondering van die [https://twitter.com/Pontifex_ln Pouslike oudiënsie op Twitter], het Latyn so te sê niks met die hedendaagse leefwêreld uit te waai nie. Waarskynlik het die akademiese politiek en geldtekort op die een of ander wyse die Klassieke Tale genoop om by die metodologie van die moderne tale aan te pas, bloot om meer studente te werf in 'n kwynende departement. Die aantal studente is dus in hierdie opsig belangriker as die gehalte leermetode. == België == Enkele waterskeidingsoomblikke kenmerk die ondergang van Latyn in België tussen 1830 en 1850. Met die verbrokkeling van die Oostenrykse Ryk en die Franse revolusioniste wat aspirasies onder die Belge gekweek het om hul eie dominansie te vestig, het ook Napoleon bygedra om die nasionale geskiedenis van België in ere te herstel. Die Belgiese nasionale sentiment (en politici) bly egter lojaal aan die Franse Ryk. Hierdie lojaliteit duur voort toe [[Willem I van Nederland|Willem I, Prins van Oranje-Nassau]] die Nederlandssprekendes (alle dialekte) onder hom probeer verenig in die [[Verenigde Koninkryk der Nederlande]] wat vanaf 1814 sal voortduur tot 1830. Al slaag hy gedeeltelik daarin om die Nederlandssprekendes te verenig, span die Katolieke en Liberales in 'n verenigde front saam tot die Belgiese Revolusie uitbreek in 1830.<ref name="Bertiau" /> Al vanaf die Oostenrykse heerskappy het Frans ook tot die Vlaamse bourgeoisie as voorkeurtaal deurgedring, wat verder versterk is onder die daaropvolgende Franse regime. Al was die politici en die ryk self nie gekant teen die Vlaams nie, was hulle voorstanders vir die verspreiding en uitbou van Frans deur hom as taal van openbare instellings in die wet te veranker, en van die Belgiese skrywers voer aan die opgevoede Vlaming en die Waal het albei 'n geweldige hoë agting vir Frans gehad, die taal van die bevryding. Die ''hoi polloi'' hou hulle maar besig met dialekte. Willem van Oranje het, met die totstandkoming van die Verenigde Nederlande in '''1814''', sy volste reg uitgeoefen om Nederlands hier te bevorder. Al het die taalkundige eenwording misluk (die Katolieke Vlaming het hom onderskei van die Protestante Hollander op kulturele en godsdienstige en selfs taalgebied) het hierdie vereniging mettertyd 'n Vlaamse bewussyn laat ontwaak weens die voorreg om Nederlands by instellings onder die Koning van Nederland se bewind te geniet, asook die onderwys wat hy in hierdie streek laat ontwikkel het. Dit is ook Willem I wat Latyn versterk het aan die Vlaamse universiteite. Voorheen met die Franse anneksasie in die tydperk van Napoleon is die Universiteit van Leuven, toe nog die enigste instelling van hoër onderwys in Suid-Nederland, eenvoudig in 1797 deur die Directoire gesluit; in sy plek maak inrigtings van die tersiêre onderwys oop in Luik (wetenskappe) en in Brussel (letterkunde, wetenskap en regswese). Omtrent 'n derde van die dosente was afkomstig uit Frankryk, en dan was daar nog die nie-Franse dosente wat ook hul opleiding (gedeeltelik) in Frankryk gekry het.<ref name="Bertiau" /> Wat by sommige fakulteite opval is hoe goor party studente teen '''1811''' Latyn ken, vernaamlik omdat die voertaal nie meer Latyn was nie. Deur Latyn as voorvereiste te stel by die regsfakulteit, is party dekane besorg oor Latyn wat belangstellende studente sal ontmoedig. Van die toetse en eksamens word vergemaklik en vereenvoudig. Maar nog sal party professore 'n ekstra geldjie moet verdien deur proefskrifte in Latyn namens hul studente te skryf, wie se kennis daarvan, om dit sagkens te stel, bedenklik was. Toe Willem I van Oranje dus op 25 September '''1816''' sy nuwe onderwysbeleid aankondig wat drie universiteite in Leuven, Gent en Luik sal oprig en in 1817 ingehuldig word, was daar een puntjie wat lelik gekrap het - Latyn sal as voertaal heringestel moes word. Daarvoor was baie dosente glad nie te vinde nie, en party beskuldig die koning daarvan dat hy opsetlik met Frankryk wil breek deur hierdie [[anachronisme]] in te voer. Maar ander dosente vind dit heel billik in 'n tweetalige land, veral in 'n land waar die gebruik van Hollands (Nederlands-Nederlands) selfs deur Vlaminge skeef aangekyk word. Na afloop van die Revolusie en onafhanklikheid word Latyn as voertaal in 1834 onmiddellik afgeskaf by die onafhanklike universiteite te Mechelen en Brussel. Dwarsoor België word professore wat in Duitsland gebore en onder Willem I se bewind aangestel is om in Latyn te doseer op 'n streep afgedank. Nietemin gaan die Katolieke instellings voort om Latyn te beoefen tot en met die Tweede Vatikaanse Konsilie (1962-1965).<ref name="Bertiau" /> [[Beeld:19910706_Godfried_van_Bouillon.jpg|duimnael|regs|Die standbeeld ter ere van Godfried van Bouillon waaroor 'n taalherrie losgebars het]] 'n '''Standbeeld''' wat (al op 15 Augustus 1848) ter ere van [[Godfried van Bouillon]] ingewy is, was 'n taal soek: dit moes een wees wat die hele land sou saambind en verenig - dit moet dus verstaanbaar en patrioties wees. Voorstanders van Latyn het uit historiese korrektheid beswaar gemaak en aangevoer Godfried sou beslis nie die moderne Frans en Vlaams op sy standbeeld kon verstaan en waardeer nie, terwyl nog aangevoer het mens sou nie Frans alleen kon uitsonder ten koste van die Vlaams (wat die oorgrote meerderheid van die bevolking uitmaak en met onverskilligheid behandel word) nie - Latyn is sommer twee vlieë met een klap en niemand sal daardeur verbitterd voel nie. 'n Vertaling is 'n verbastering van die waarheid, die oerteks, en boonop neem Frans te veel ruimte in beslag met sy woord- en letteroortolligheid - niks kan so rein en edel van gedagtes, skoonheid, bondigheid, eenvoud en helderheid weergee soos in die ou Latynse inskripsies nie. Ook in Italië is daar 'n monument in die Florentynse kerk van Santa Croce toegewy aan [[Dante]], die beroemde Italiaanse skrywer, wat ironies genoeg nie in Italiaans is nie, maar in Latyn.<ref name="Bertiau" /> 'n Italianer kap egter terug dat Italië teen 1850 tog besluit het om voortaan alle nuwe monumente met Italiaans op te luister. Buitendien, die Grieke, Romeine en selfs die Egiptenare het hul monumente in hul eietydse tale uitgedruk - die Belge kan na hartelus maar moderne tale gebruik. 'n Monument is daar om mense mee te voer tot diepe oorpeinsing en besinning, en hierdie doel misluk wanneer 'n taal gebruik word wat Jan Publiek nie verstaan nie.<ref name="Bertiau" /> Die Akademie het op Latyn besluit, maar die Belgiese regering het die besluit geveto en uiteindelik in Desember 1874 is die Franse en Vlaamse inskripsies ingewy, in die guns van die breër publiek wat nie Latiniste was nie. Die plaatjie met Frans ('Godefroid de Bouillon') word onderaan die kopkant van die perd voor aangebring, Vlaams ('Godevaart van Bullioen') agter aan die stertkant: 'n alte duidelike teken van Vlaams se onderwerping en minderwaardigheid teenoor Frans.<ref name="Bertiau" /> Wat aanvanklik 'n alledaagse besluit sou wees in 1847 (die publikasietaal van 'n '''artsenyboek''' vir aptekers binne 'n land) het in 'n polities oorlade onderwerp ontaard wat groot spanning vir die Akademie besorg het: want nou het dit ook gehandel oor die identiteit van die nasionale taal, amptelike publikasies bestem vir Vlaandere en die Vlaminge, tradisie vs. moderniteit, die belang van Latyn in die onderwys en selfs die geheimhouding van die geneeskunde wat slegs vir die ingewydes beskore moet bly.<ref name="Bertiau">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20200728145742/https://www.journalbelgianhistory.be/en/system/files/article_pdf/Art_Bertiau_Christophe_2017_1.pdf Bertiau, C. 2017. Latin versus languages modernes en Belgique (1840-1850), ''Journal of Belgian History'' pp. 102-131]</ref> Van die vraagstukke wat geopper en druk deur die Akademie bespreek is, sluit in: :1. '''Of hetsy Frans, hetsy Latyn die geskikste medium is om die inligting weer te gee wat betref die woordeskat en duidelikheid (die intrinsieke kapasiteit van die onderskeie tale)''' Teen die 19de eeu het Frans al hoe meer veld gewen en Latyn in vele vakgebiede uitgestof. Latyn het egter gedeeltelik dié taal van die geneeskunde gebly. Die vraag was dus of Latyn hierdie rol moet bly vervul en of Frans dit ook nou maar moet vervang en klaarkry. Die voorstanders van Frans hou vol dat Latyn 'n dooie taal is wat nie meer die nuwe samelewing kan beskryf soos net 'n lewende kan nie; daardie Latyn in ander farmakopeë is deurspek met barbarismes en byna onverstaanbare terminologieë, 'n soort "Latyn van Molière". Frans versprei al hoe meer oor die res van die wêreld en is nou "die ware akademiese taal" en die "taal van die diplomasie" en [[wetenskapstaal|van die wetenskap]], selfs in nie-Franssprekende lande. Die verdedigers van Latyn hou egter voet by stuk: die Sweedse skeikundige, Berzelius, kon chemiese nomenklatuur munt; farmakopeë uit Londen, Pruise en Denemarke is steeds in Latyn geskryf - daarom is dit steeds moontlik om 'n farmakopee in Latyn saam te stel. Latyn dien ook steeds as kommunikasiemiddel tussen wetenskaplikes in alle beskaafde lande aan die uithoeke van die wêreld, dis dié "seël", die toonbeeld, van 'n afgeronde, sterk en grondige onderwys, en dit is in hierdie taal waarin die geneeshere die mediese erfenis aan hul opvolgers nagelaat het. Frans is hoegenaamd nie so ryk, kort en bondig soos Latyn nie; terminologie soos ''selenium, silicium, cadmium'', ens. is géén Franse vindingrykheid nie, laasgenoemde moet hierdie woorde maar gedwee uit Latyn leen. Hierdie Franse gewoonte ten spyt, voer die teenstanders van Latyn aan, iemand uit oud-Rome sou beslis geen kop of stert kon uitmaak wat begrippe soos ''morphina, strychina, alcoholatum, chloruretum'' beteken nie. :2. '''Oor die Latynse vaardighede van aptekers en artse asook watter invloed die taal van die publikasie daarop sou kon hê.''' Daar is van die standpunt uitgegaan dat die meeste aptekers glad nie goed onderleg is in die Latynse taal nie. Frans is daarenteen "min of meer" by iedereen bekend. 'n Farmakopee moet nie ly onder 'n gebrek aan verstaanbaarheid nie. Die vraag het wel ook ontstaan waarom aptekers in die eerste plek daar moet wees as hulle nie die pyp kan rook nie - deel van hul werk is, soos hul voorgangers, om Latyn goed te ken. Die teenantwoord hierop is die kompleksiteit van die vaaggeskrewe voorskrifte en farmakopeë wat die aptekers hoofbrekens eerder as uitkoms kan besorg. Die kommer bestaan wel ook: sodra die farmakopee nie meer in Latyn geskryf is nie, gaan die aptekers laks word en hul studie van Latyn verwaarloos - en dit sou 'n jammerte wees. Ander voer aan hierdie kommer is ongegrond, ten dele omdat Akademie die vereiste gestel het dat toekomstige aptekers voortaan 'n graad in die Natuurwetenskappe moet behaal, wat Grieks en Latyn vereis, en ten dele omrede daar steeds ander (eietydse en ouer) bronne bestaan wat almal nog in Latyn geskrywe staan en met vrug gelees kan word. :3. '''Rondom die kwessie of die voorgeskrewe medisyne liefs uit die oë van die leek gehou moet word (wat dus gevaarlik sou wees indien die farmakopee in Frans geskryf sou word)''' Sodra die geneesheer die diagnose sou maak, kon die publikasie in Frans daartoe lei dat die pasiënt behandeling weier en sommer self sy eie brousel aan mekaar slaan. Met hierdie kennis nou sommer tot iedereen se beskikking, kan die hierdie brousels deur kwakke op ander siekes misbruik word vir eie gewin. :4. '''Of die taal van die farmakopee tred hou met die onderwys(leerplan)''' Die een kamp voer aan Frans is die amptelike taal en voertaal aan universiteite; in hierdie taal, deur middel van ''Franse'' boeke, word die student van die aptekerswese opgelei; waarom nou hierdie onnodige beslommernis in die lesgee met Latyn? Die teenvraag is of die farmakopee dan nie 'n leerboek is nie. Die antwoord daarop is nee, dit is 'n naslaanwerk, 'n reëlboek, 'n wetlik bekragtigte kode wat nageleef moet word. Die teenstelling daarop is: as die grammatikas 'n naslaanbron en leerboek is, dan is 'n farmakopee alte sekerlik ook, want albei stel die reëls vir 'n goeie voorbereiding - wat die opleiding van apteekstudente ook insluit. :5. '''Oor die oogmerk om die farmakopee so wyd en syd moontlik te versprei, sonder om die nasionale sentiment in te boet''' Latyn was internasionaal bekend, waaronder vele volke kon verenig, terwyl Frans maar 'n nasionale taal was, en ook maar net-net: die Vlaminge sou aanstoot neem as die farmakopee slegs in één enkele nasionale taal, naamlik Frans, uitgegee word. Terselfdertyd is die vraag bespreek of Frans nou werklik dié nasionale taal van België is. Frans is nou wel die taal van die owerheid en gesag en elite, maar nie soseer die taal van die meeste Belgiese burgers nie. Frans is 'n taal wat uit 'n naburige volk geleen is, d.w.s. uit Frankryk. Latyn is volgens sy voorstaanders ook nie onversoenbaar met die nasionale sentiment nie - daarvoor dien Oostenryk en Pruise wat geen afstand van Latyn gedoen het nie as sprekende voorbeeld. Die voorstanders van Frans voer weer aan die farmakopee is in die eerste plek vir eie benutting (hier te lande in België) bedoel en die aptekers van Vlaandere sal 'n farmakopee in Frans veel beter verstaan as in Latyn "want elkeen ken Frans", terwyl die aantal wat Latyn perfek ken maar min is. Op die argument van farmakopeë in landstale soos Italiaans, Duits, Persies, Grieks en Frans (laasgenoemde in Frankryk self, 'n boek wat sonder moeite maklik ingevoer kon word), spaar Latyn weer tyd omdat vertaling nie nodig is nie - 'n argument wat die voorstanders van Frans eweneens ook gebruik omdat 'n beëdigde vertaling (uit Latyn in Frans) bloot om 'n teks op eie bodem te gebruik, wat in België geskryf is, onsinnig is. :6. '''Oor die moontlikheid van 'n tweetalige publikasie''' Selfs 'n tweetalige publikasie (of afsonderlike vertaling) in Latyn en Frans het kritiek uitgelok - van die akademici het aangevoer dit is onsinnig om die onnodige onkoste aan te gaan om 'n teks in Latyn gepubliseer te kry, net sodat die apteker 'n afsonderlike een in Frans ook moet aankoop. Dit bring dus ekstra kostes vir die apteker mee. Boonop is dit 'n implisiete toegewing van die staat sodat Frans bevoordeel kan word, maar Vlaams nie. :7. '''Die tweespalt tussen tradisie (Latyn) en die behoefte aan vernuwing (Frans)''' Vir jare is geneeshere van sowel Vlaamse as Waalse provinsies daaraan gewoond om in Latyn te skrywe. As Frans nou ingespan word, verbreek jy die laaste skakel wat hierdie stralend gelukkige Belgiese "mediese familie" bymekaar hou. Ander akademici voer aan die nuwe samelewing se behoeftes het verander en daarby moet eenvoudig aangepas word. Op die ou end is die farmakopee in twee tale uitgegee om almal tevrede te stel: Latyn én Frans. == China == Die eer van die eerste Westerse taal waarin die teks uit Chinees vertaal is, kom Latyn nie toe nie, maar wel Spaans. Die Dominikaan Juan Cobo vertaal in sy sterftejaar (1592) die Míngxīn bǎojiàn (明心寶鑑 , die voorwoord van dié Chinese teks is in 1393 deur Fàn Lìběn 範立本 onderteken), getiteld ''Espejo rico del claro corázón'', in Manilla, op die Spaanse Filippyne. Die manuskrip word in 1595 aan koning [[Filips II van Spanje]] aangebied, waarna die vertaalwerk vir eeue lank stof op die rak bly vergader, totdat dit uiteindelik in 1959 in boekvorm uitgegee is.<ref>{{Cite web |url=http://www.septet-traductologie.com/wp-content/uploads/2013/01/12_article-Landry-deron.pdf |title=Landry-Deron, I. Les premières traductions du chinois en français dans la Description de la Chine de J.-B. Du Halde (1735), bl. 2 |access-date= 7 Desember 2022 |archive-date= 7 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207051234/http://www.septet-traductologie.com/wp-content/uploads/2013/01/12_article-Landry-deron.pdf |url-status=dead }}</ref> Die kontak met die Latynse taal is wel véél ouer. === [[Yuan-dinastie]] (1271 tot 1368) === Hoewel die Christendom in China veel ouer is, is die kontak met die Weste ook wel vroeër as die 1500's, en hier moet die leser in gedagte hou dat China nog onder die [[Yuan-dinastie]] van die [[Mongoolse Ryk]] is, vanaf 1271 tot en met 1368.<ref>''《汉语800字》 Essential Chinese Dictionary.'' 2007. Beijing: Foreign Language Teaching and Research Press, bl. 524</ref> Die eerste Latynonderrig deur 'n instansie word vermeld in die brief van Broeder Giovanni (of, in Latyn, Iohannes) da Montecorvino, van die Heilige Franciskusorde, wat op 8 Januarie 1305 (of 1306) geskryf is aan die vikaris-generaal van die Krim. Giovanni da Montecorvino word deur Rome in 1289 na Beijing ("civitate Cambaliech") gestuur om hierdie Nestoriaanse Christene terug by die Katolieke Kerk te verenig (lees: in te lyf), en om van die Mongole te bekeer. Moontlik het die Rooms-Katolieke Kerk te hore gekom van [[Marco Polo]] (of ander handelaars) wat Christene in Wes-China teengekom het. Die [[Pous Nicolaas IV]] rig self 'n brief aan die Grootkeiser die [[Koeblai Khan]], waarvan Da Montecorvino as die gesant moet optree. Dit is nou nadat hy 'n tydjie in Indië deurgebring het. Die Nestoriane stel nie belang om saam te smelt nie, en alle valse gerugte word oor Da Montecorvino versprei aan die Keiser, soos dat hy 'n spioen is. Sy pogings om die Mongoolse elite tot bekering te bring het gemengde welslae. Maar dit keer nie Da Montecorvino om op eie houtjie die eerste Rooms-Katolieke kerk daar te bou in 1299, en in 1305 'n tweede nie. En dit in die 12 jaar waarin Da Montecorvino geen woord van die Vatikaan of die Weste ontvang het nie, omrede daar die berig ontvang is dat Da Montecorvino dood is. Dieselfde Broeder Da Montecorvino skryf in sy eerste brief hy het veertig 7- tot 11-jarige seuns van heidenouers gekoop (''item emi successive XL pueros, filios paganorum etatis infra VII et XI annorum'') en vir hulle Latyn geleer (''et informavi eos licteris latinis''), dikwels maar uit hoofde. Hy vra dan ook net 'n paar boeke waarmee sy studente dan as kopiiste kan optree. Daardeur wou hy duidelik geestelikes kleintyd al vir die Rooms-Katolieke Kerk werf en oplei om die plaaslike bevolking later te bearbei, om sodoende die Katolisisme verder in die streek te verbrei. Sy doel was skynbaar nie om die Chinese bevolking self te bekeer nie, maar hoofsaaklik net die Nestoriaanse Christene wat daar reeds was (en ander Christengroepe, soos die Armeense Christene). Dit is te sien in die werke wat opgestel is in veral Persies en [[Oeigoers]].<ref>[http://it.alim.unisi.it/dl/resource/251# Afskrif van Da Montecorvino se eerste brief]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=z8oUAAAAIAAJ&pg=PA136&lpg=PA136&dq=%22Ich,+Bruder+Johannes%22+montecorvino&source=bl&ots=uPiHuuS8vX&sig=ACfU3U0EASDkiSDt3JtVxrAw-o7t3sWH5Q&hl=af&sa=X&ved=2ahUKEwj09NeKkM77AhW0mFwKHZiYDucQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%22Ich%2C%20Bruder%20Johannes%22%20montecorvino&f=false Duitse vertaling deur Richard Hennig in ''Terra incognitae'']</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=h8EAAAAAcAAJ&pg=GBS.PA86 Ouer Duitse vertaling in ''Geschichte der Missionsreisen nach der Mongolei während des dreizehnten und vierzehnten Jahrhunderts.'' 1860]</ref><ref>[https://archive.org/details/Dawson1966MissionToAsia/page/n259/mode/2up?q=Montecorvino Engelse vertaling deur Christopher Dawson, in ''Mission to Asia'']</ref> === [[Ming-dinastie]] (1368 - 1644) === 'n Mens moet in gedagte hou dat in hierdie eeu die Keiserlike mag nie toegelaat het dat buitelandse leke permanent in die binneland kon vertoef nie. Hierdie voorreg om die mondelinge en geskrewe taal te bemeester en te beheers, is slegs die godsdiensgroepe toegestaan. As mens deur die Katholieke Universiteit Leuven [http://heron-net.be/pa_cct/index.php/Search/advanced/ccts se Sinologiese databasis] blaai, is dit dan ook nie verwonderlik dat die heel eerste Latynse geskrifte oor China deur 'n hele paar Jesuïetiese sendelinghande neergepen is nie. In die tyd toe Michele Ruggieri in 1584 die eerste klein kategismus in Chinees uitgegee het (die eerste boek wat deur 'n Europeër in China gedruk is), en Ruggieri, Matteo Ricci & Fernandez omstreeks 1583–88 aan 'n Portugees-Chinese woordeboek gewerk het, is die naam wat in hierdie eeu wat volg sekerlik die meeste opval die Duitse Jesuïetiese sendeling, Athanasius Kircher, se boek, ''China illustrata'', wat in Latyn gepubliseer word in 1667, wat onder andere ook die werk opneem van sy medewerker, 'n Poolse Jesuïetiese sendeling, Michał Piotr Boym. Boym se bydrae lewer [https://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/ECHOdocuView?url=/permanent/library/G3HSSANS/&start=21&pn=23 die vertaling van 'n Chinese teks] (gevind in 1625 op 'n monument), wat as klinkklare bewyse dien dat dat die Nestoriaanse Christendom reeds in die 8ste eeu (781) in China bestaan het. Die eerste Christene het trouens in 635 n.C. in China aangekom. Die Nestoriaanse stele se inskripsie begin met: 景教流行中國碑頌 Jingjiao liuxing Zhongguo song bing xu ("Monument van die stralende godsdiens in China"). Op die monument is die letters uitgekerf in Chinees én Siries, en vertel min of meer die verhaal en etiek van die Christendom. == Denemarke == Aanvanklik speel Latyn in Denemarke 'n groot rol in die kerk, onderwys en tot 'n mindere mate ook in die regswese en administrasie. Platduits was op hierdie tydstip die taal aan die hof, maar ook die taal van die handwerk en die rondreisende toneelgeselskap. Hoogduits het weer sy rol as die diplomatieke taal vervul, totdat hy later vervang is deur Frans (wat 'n hoër status geniet het en afronding en gesofistikeerdheid by die spreker daarvan uitgestraal het).<ref name="mortensen" /> Die eerste Deense universiteit, die Universiteit van Kopenhagen, is gestig in 1479. Die onderwystaal was uit die staanspoor in Latyn. Feitlik eers teen die helfte van die 1700's het Latyn die wind van voor begin kry. Aanvanklik het Duits en Frans vernaamlik die botoon gevoer; van die Deense taal was daar eintlik nog weinig sprake, deels omdat die meeste onderwysers in die 17de en 18de eeu nie 'n woord Deens kon praat nie - hulle is in hul hordes uit Sleeswyk-Holstein en vanuit ander Europese lande ingevoer.<ref name="mortensen" /> Die veranderinge is gelei deur die tydgees (soos opgesom en getabuleer deur Mortensen & Haberland):<ref name="mortensen" /> {| class="wikitable" |'''Universiteitstipe''' |'''Tydperk''' |'''Beginsel''' |'''Voertaal''' |- |Die Middeleeuse Universiteit |15de tot 16de eeu |''auctoritas'' (gesag) |Latyn |- |Die Universiteit tydens die Verligting |17de tot 18de eeu |''ratio'' (rede) |Latyn, Europese tale (waaronder ook Deens) |- |Die Nasionale Universiteit |19de tot 20ste eeu |Die Nasionale staat |Deens |- |Die Postnasionale Universiteit |20ste tot 21ste eeu |Markgerigtheid |Engels en Deens |} Die Middeleeuse Universiteit was sterk veranker in die kerkgesag. Die godsdienstige doel van die universiteit was in daardie jare vanselfsprekend, en daarom is dit ook niks snaaks dat Latyn, die kerktaal, die vernaamste universiteitsvoertaal in hierdie tydperk is nie.<ref name="mortensen" /> In die daaropvolgende periode speel die kerk steeds 'n belangrike rol, maar na afloop van die Hervorming speel Latyn 'n mindere rol in die Deense Nasionale Kerk. Teen die einde van die 17de eeu en veral die 18de eeu begin die universiteite al meer wegbeweeg van die kerk [en die geestelike waardes wat met Latyn vereenselwig word] en toenemend fokus op die Verligting en die Rede.<ref name="mortensen" /> Tog was die hoër onderwys in die 1600's in Denemarke nie noodwendig in Latyn nie: Die Sorø Akademi se voertaal was van die begin af Duits, terwyl die Universiteit van Kopenhagen s'n wel Latyn was. Teen die 18de eeu het sake egter verander: Sorø Akademi het oorgeskakel van Duits na Deens, en die Universiteit van Kopenhagen se voertaal het meer op ander tale begin fokus: hoofsaaklik Duits en Frans, maar ook tot op 'n sekere hoogte Deens.<ref name="mortensen" /> In die 19de eeu boer die stand van Latyn al hoe meer by die Universiteit van Kopenhagen agteruit; dit wil voorkom of die dosente die taal nie langer voldoende kon beheers nie. Teen die aanvang van die 20ste eeu is die rol van Latyn so te sê heeltemal uitgedien, behalwe by die plegtige (seremoniële) funksies.<ref name="mortensen" /> Dit is wat betref hoe die voertaal daar uitsien. Wat die ondersoek-/navorsings- en publikasietaal betref, lyk dinge bietjie anders. Latyn word tot in die 1800's nog gebruik as navorsingstaal, maar dit is nie meer die oorheersende taal soos in die onderwys nie. Deens word sedert die 1600's al hoe meer as boeketaal by uitgewers gebruik, net soos te sien by Duits en Frans. Dit kan ook toegeskryf word omdat Latyn nie, soos met die godsdiens en regstaal, tradisioneel gebruik is in die omskrywing van die natuurwetenskap, die digkuns of die Deense of ander moderne tale nie. <ref name="mortensen" /> Die Kongelige Danske Videnskabernes Selskab (''Die Koninklike Deense Akademie vir Wetenskap'') is in 1742 gestig en die publikasietaal was van meet af aan Deens (hoewel die universiteit op daardie tydstip nog Latyn verkies het). Deens was egter nog geen taal met internasionale reikwydte nie.<ref name="mortensen" /> In die 1800's verloor Latyn ook sy status as vooraanstaande navorsings- en publikasietaal.<ref name="mortensen">{{da}}[https://tidsskrift.dk/spr/article/view/102866/151899 Mortensen, J. & Haberland, H. 2010. Sprogvalg på danske universiteter i historisk perspektiv. ''Sprogforum: Tidsskrift for Sprog- og Kulturpædagogik'' 16 (49-50): 155-161]</ref> == Duitsland == Latyn word in Duitsland meestal by gimnasia aangebied; ook by party Gesamtschulen. Latyn kan as eerste, tweede (wat meestal die geval is), derde of by uitsondering vierde vreemde taal gekies word. In die klasse is die hoofuitkomste om te leer hoe om Latynse tekste in Duits te vertaal en nie om Latyn te leer praat nie. Die taalvak word dikwels as basisvak vir party studiegeoriënteerde vakrigtings aan die universiteite beskou sodra die Abitur by die middelbare skole afgehandel is. Die Latinum word hier as toelatingsvereiste deur die Departemente van Kultuur en Onderwys in die sestien Duitse deelstate, Oostenryk en Switserland onderskeidelik ondersteun. Latyn word in die meeste Duitse gimnasia (middelbare skole vir universitêre voorbereiding) vanaf die 7de klas (Typ Latein&nbsp;II) as keusevak aangebied (vanaf die 6de klas in die verkorte vorm (G8)). Die tweede vreemde taal mag tot die 10de klas nie 'n vakverandering ondergaan nie. Jy moet eers die 9de (of 8ste) klas (Typ Latein&nbsp;III) klaarmaak. Sommige gimnasia bied dikwels uit ou tradisie 'basiese Latyn' vanaf die 5de klas aan (Typ Latein&nbsp;I het 21 800 leerlinge in 2006 gehad). Die Latynonderrig word hier reeds gedeeltelik parallel met Engels aangebied (byvoorbeeld volgens die Biberacher-model in [[Baden-Württemberg]]). Dit verseker die ontwikkelingsgang van die Engels wat reeds op laerskool verwerf is word nie versteur nie. Sulke klasse is in ander deelstate (Berlyn, Mecklenburg-Vorpommere) polities omstrede of verbode, waar Latyn as keusevak reeds in die Oriënteringsfase (Klasse 5 en 6) voorlopig as 'n uitgemaakte saak vir die gimnasia beskou word. In die meeste gevalle moet Latyn tot aan die einde van die Sekondêre Fase&nbsp;I, die 10de klas, gedek word. In Sakse word die Latinum (Typ Latein&nbsp;I) reeds teen die einde van die 9de klas verwerf (minstens Simbool 4, "voldoende").<ref>SOGYA 2012, zu §&nbsp;66 Anlage 4. Ab Klasse 10 findet dann ''anstatt'' Latein der Unterricht in einer weiteren, meist modernen Fremdsprache statt.</ref> In die Seniorstanderds kan Latyn selfs verder gedek word indien genoeg leerlinge die vak sou kies. Dit kan dan as 'n Abitureksamenvak op skriftelike of mondelinge wyse afgelê word. Daarvoor het die Kultuurministerkonferensie (KMK) ''Einheitliche Prüfungsanforderungen in der Abiturprüfung Latein''<ref>[http://www.kmk.org/doc/beschl/196-17_EPA%20Latein.pdf ''EPA Latein'' tans die geldige geskrewe stuk van 2005]{{Dooie skakel|date=Maart 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> voorgelê. Daar is slegs 'n handjievol leerlinge wat hierdie eksamen aflê. Hierdie eksamen behels langer vertalings en meer huiswerk by die uitleg van Latynse tekste. Sommige skole bied Latyn slegs in die laaste drie skooljare vanaf die 11de (of 10de) klas aan (Typ Latein IV) om deur middel van die aanvullingseksamen (sien onder) nog die Latinum te bereik. Typ Latein I tot IV het elkeen sy eie stel handboeke om by die ouderdomsgroep en taalkennis van die leerling te pas. === Latinum === In Duitsland word die Latinum as die standaard gestel wat betref die taalvaardigheid om Latynse tekste te vertaal en te verstaan. Indien die Latinum op skool verwerf word, sal dit op die Abituruitslae aangeteken word. Volgens die Ooreenkoms van die Kultuurministerkonferensie, soos vervat in die hersiene uitgawe van 2005,<ref>[http://www.kmk.org/fileadmin/pdf/PresseUndAktuelles/Beschluesse_Veroeffentlichungen/allg_Schulwesen/Latinum_Graecum.pdf ''KMK-Vereinbarung über das Latinum und das Graecum'']</ref> is ten minste vier jaar Latynonderrig nodig om 'n gevorderde vlak te bereik of 'n skriftelike en mondelinge eksamen af te lê. Laasgenoemde eksamen staan in die regstaal bekend as die ''Ergänzungsprüfung'', of "aanvullingseksamen"; dit wil sê, 'n eksamen wat die Abitur aanvul. Die state vereis gedeeltelik nog langer studietyd sodat die leerlinge 'n gevorderde taalvlak werklik onder die knie kan kry. Die Latinum moet vir enkele studievakke aan sommige tersiêre instellings in die Geesteswetenskappe voorgelê word, soos die departemente Geskiedenis, Teologie en enkele vreemde tale. Dit hang natuurlik af van die betrokke deelstaat en universiteit se bepalings en voorwaardes. Indien die Latinum nie op skool behaal is nie, moet dit aan die universiteit ingehaal word. Wat natuurlik die studiejare kan verleng. Die poging om in Duitsland 'n eenvormige Latinum daar te stel waar die onderskeid tussen die "klein" en "groot" Latinum verdwyn, lê nog êrens in die verskiet. Na gelang van deelstaat en taalvaardigheid bestaan daar ongeveer drie soorte Latinum: die klein Latinum, die Latinum (KMK-Latinum) en die groot Latinum. Vir die Latinum moet 'n eenvoudige oerteks (byvoorbeeld 'n geskiedkundige teks deur Caesar) vertaal word. Vir die groot Latinum moet 'n abstrakter oerteks (byvoorbeeld 'n filosofiese teks deur Cicero) vertaal word. Die regsbeginsel word bepaal deur die reedsvermelde Ooreenkoms van die Kultuurministerkonferensie (2005), asook die verdere onderhewige bepalings in die onderskeie deelstate. Al 16 deelstate ken die Latinum, wat in Berlyn, Brandenburg, Hesse, Noordryn-Wesfale,<ref>{{Cite web |url=http://www.schulministerium.nrw.de/docs/Schulsystem/Unterricht/Lernbereiche-und-Faecher/Fremdsprachen/Latein/index.html |title=Latein in NRW |access-date= 4 April 2017 |archive-date= 4 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180104132358/https://www.schulministerium.nrw.de/docs/Schulsystem/Unterricht/Lernbereiche-und-Faecher/Fremdsprachen/Latein/index.html |url-status=dead }}</ref> Sakse (sien bo) en in Thüringen<ref>{{Cite web |url=http://www.thueringen.de/imperia/md/content/tkm/schulwesen/vorschriften/vvlatinum_2009.pdf |title=Merkblatt Thüringen 2009 |access-date= 4 April 2017 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052643/http://www.thueringen.de/imperia/md/content/tkm/schulwesen/vorschriften/vvlatinum_2009.pdf |url-status=dead }}</ref> as die enigste vorm erken word. In Baden-Württemberg, Mecklenburg-Vorpommere,<ref>{{Cite web |url=http://vorschriften.schulwesen-mv.de/?p=449 |title=VO Nachweis von Lateinkenntnissen … Mecklenburg-Vorpommern |access-date= 4 April 2017 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083200/http://vorschriften.schulwesen-mv.de/?p=449 |url-status=dead }}</ref> Rynland-Palts en Saarland is daar naas die Latinum ook die groot Latinum. In Beiere<ref>[http://www.schulberatung.bayern.de/imperia/md/content/schulberatung/pdf/latinum__kleines_latinum_und_lateinkenntnisse_e_neu_ii_r.pdf Latina in Bayern seit 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508220534/http://www.schulberatung.bayern.de/imperia/md/content/schulberatung/pdf/latinum__kleines_latinum_und_lateinkenntnisse_e_neu_ii_r.pdf |date= 8 Mei 2016 }} (PDF; 28&nbsp;kB)</ref> bestaan daar twee soorte klein Latinum. In die ander vyf deelstate (Bremen, Hamburg, Nedersakse, Sakse-Anhalt<ref>http://www.verwaltung.uni-halle.de/KANZLER/ZGST/GVBL/MBL-ORD/1995/ERGP_LAT.HTM</ref> en Sleeswyk-Holstein) word al drie soorte Latinum aanvaar. In der waarheid is Latynkennis onder die Latinumstandaard (soos skoolrapporte en kursussertifikate) dikwels by sommige instellings en vir sekere vakkeuses meer as voldoende. Die regsbeginsel geld ook vir die Latinumeksamen wat in die studietyd afgelê word. === Onderwyspraktyk en vakinhoud === Die aanleer van die Latynse taal, sy grammatika en 'n kern- asook uitgebreide woordeskat neem in die reël minstens twee en 'n half jaar in beslag en duur vroeër selfs langer. Die huidige handboeke neem veral die oudheid onder die loep. Die onderrigmetodes het deur die loop van die jare aansienlik verander. So word die vroeë vanselfsprekende vertaaloefeninge in die Latynse taal geensins nog uitgevoer nie. Dit word dikwels selfs as onderrigspolitieke hindernis verbied. Daarna kan met die oertekste in Latyn met 'n gepaste aanvangsles begin word. Gebruiklike skrywers sluit in Caesar se "De bello Gallico", Cicero se toesprake of briewe, Nepos, Plinius die jongere en verskeie Romeinse digters soos Catullus, Martialis of Ovidius. Onder die moeiliker werke is daar Cicero se filosofiese en retories-teoretiese werke, Horatius, Sallustus, Seneca, Livius, Tacitus of Vergilius. Buiten die Romeinse klassieke werke kom ook Laatantieke (byvoorbeeld Augustinus van Hippo), Middellatynse of Nieulatynse tekste aan bod. Buiten die vreemde taal word ook baie kennis opgedoen rondom die godeleer, geskiedenis, wysbegeerte en letterkunde uit die Romeinse en Griekse oudheid, asook die tydperke wat daarna sou volg. Die jongste opleidingsvraagstukke behels: * die vasstelling en eenvormigheid van taalvaardigheid en onderwysstandaarde, * die versekering om basiskennis in 'n verkorte tydperk op te doen * die samevoeging van vertaalmetodes * die insluiting van leerlinge wie se moedertaal nie Duits is nie * die veranderde leerproses in 'n tydperk van moderne media, asook * die aandeel kultuurkundige inhoud naas die taalinhoud. Verskeie institute hou 'n wakende ogie, waaronder die klastydskrifte (''Der Altsprachliche Unterricht'', Friedrich Verlag Seelze), die huidige drie leerstoele in Berlyn, Göttingen en München (Stefan Kipf, Peter Kuhlmann en Markus Janka), asook die tweejaarlikse Bundeskongres (2016 in Berlyn) wat deur die Deutscher Altphilologenverband (DAV) aangebied word. Die voorsitter is tans Prof. Sabine Vogt (Universiteit van Bamberg). Tydens die kongres word die Humanismus-Preis toegeken. === Teenstrydigheid rondom die voordele van Latyn vir ander vakke === Voorstanders van Latynonderrig voer dikwels die volgende argumente aan: Eerstens verhelder Latyn die begrip rondom die wortels van die Westerse wêreld. Tweedens kan aansienlike voordele verwag word, omdat Latyn die ontwikkeling van intelligente leer- en argumenteringsstrategieë stimuleer. Derdens strek Latyn die leerling tot voordeel by die aanleer van vreemde tale – deels omdat Latyn die grammatiese begrip begunstig deels omdat baie Europese tale uit Latyn afkomstig is.<ref name=haagstern>[http://www.ifvll.ethz.ch/people/sterne/haag_stern_2003.pdf Ludwig Haag & Elsbeth Stern (2003): In Search of the Benefits of Learning Latin. Journal of Educational Psychology. Vol. 95, Nr. 1, S. 174–178.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030607/http://www.ifvll.ethz.ch/people/sterne/haag_stern_2003.pdf |date= 4 Maart 2016 }} (PDF; 36&nbsp;kB)</ref> Laastens moedig die aanleer van Latyn ook meer kreatiwiteit aan met die eie woordeskat en 'n verskeidenheid uitdrukkingsmoontlikhede in die moedertaal. Hierdie aanname van die groot voordele wat Latyn bied word reeds deur Edward Lee Thorndike (1923) in twyfel getrek. Die punteverskil tussen die Natuurwetenskap- en Wiskundeleerlinge met of sonder Latynkennis vind hy onbeduidend. In 'n langdurige navorsingstuk (2000) deur Ludwig Haag en Elsbeth Stern kon geen onderskeid by die uitwerking op intelligensie, Wiskundevaardighede tussen twee jaar Latyn en twee jaar Engels vasstel nie. Nog twee jaar later kon daar onder die leerlinge met nul/twee/vier jaar Latynonderrig geen beduidende onderskeid vasgestel word wat betref die induktiewe of deduktiewe begrip (afleidingslogika) asook teksbegrip nie. Die leerlinge met vier jaar Latynonderrig vaar wel beter as hul klasgenote (met twee/nul jaar Latynonderrig) by die opspoor van grammatikafoute in Duitse tekste en die samestelling van langer sinne uit kortes. Haag en Stern (2003) gaan dan verder om uit te vind hoe maklik Spaans aangeleer kan word met die reedsverworwe Latynkennis. Na afloop van 'n aanvangskursus in Spaans moet 'n Duitse teks in Spaans vertaal word. Twee groepe is met mekaar vergelyk: die een groep het kennis van Frans gehad, terwyl die ander kennis van Latyn gehad het. Die studente met Latyn as tweede vreemdetaal het swakker gevaar as die studente met Frans as tweede vreemdetaal. Die swakplek van die Latyngroep is veral by die gebruik van die voorsetsels en by die vervoeging.<ref name=haagstern /> Die Frankfurtse romanis Horst G. Klein glo byvoorbeeld Frans is aansienlik beter as Latyn om as sogenaamde brugtaal te dien by die aanleer van ander Romaanse tale.<ref name=klein>{{de}}[https://web.archive.org/web/20020322174409/http://www.eurocomresearch.net/lit/bruecke.htm Horst G. Klein. Das Französische: Die optimale Brücke zum Leseverstehen romanischer Sprachen]</ref> Dit kan verklaar word deur die groot ooreenkomste wat taalleer en woordeskat betref tussen Frans en die ander Romaanse tale. Sandra Hutterli sonder onder andere by name Latyn uit as 'n taal wat as brugtaal ongeskik is.<ref name=Hutterli>Hutterli et al.: ''Do you parlez andere lingue?: Fremdsprachen lernen in der Schule'', Zürich 2008, S. 137</ref> 'n Amerikaanse studie onderskraag ook nie die aanname dat Latynkennis die aanleer van mediese terminologie vergemaklik nie.<ref name=pampush>Pampush JD, Petto AJ. (2011): Familiarity with Latin and Greek anatomical terms and course performance in undergraduates. Anat Sci Educ. 2011 Jan-Feb;4(1):9-15. {{DOI|10.1002/ase.189}}. {{PMID|21265031}}.</ref> === Geskiedenis van Latynonderrig in die Duitse gebied === Die Latynonderrig in die Duitse taalgebied van vandag kan teruggevoer word na die Middeleeue, toe Iers-Skotse monnike sendingwerk onder die Germane doen en die eerste skole stig. In die Middeleeue en die vroeë moderne tyd bly Latyn die taal van die geestelikes en die geleerdes, wat die taal aktief en passief moet beheers, hoe onbeholpe dan ook. In die juniorfase word die kernbegrippe van Latyn geleer en lesse van die klassieke skrywers behandel. In die seniorfase word hoofsaaklik Duitse tekste in Latyn vertaal. In die 19de eeu voer die humanistiese gimnasium met Latyn en Grieks die botoon. Elkeen wat universiteit toe wil gaan moet albei tale leer. Eers teen 1900 tydens die Pruisiese Skoolkonferensie vind die gelykstelling van die Realgymnasium met die Oberrealschule plaas. Latynonderrig duur egter nog voort by baie gimnasia tot en met die [[Republiek van Weimar]]. Onder die nuwe nasionaalsosialistiese bewind word die ou tale aanvanklik skerp bevraagteken. Die kulturele soewereiniteit (''Kulturhoheit'') van enkele deelstate word afgeskaf en die onderwysstelsel sentraliseer. Daar heers onsekerheid oor die toekoms van middelbare onderwys en die onderrig van die antieke tale tot 1938. Uiteindelik word die (humanistiese) gimnasium (met Latyn en Grieks) as "spesiale soort" (Sonderform) Oberschule (slegs vir seuns) toegelaat. In wese word Latyn egter weer verpligtend in die hoofstroom-Oberschule (vir seuns), en as 't ware as tweede vreemde taal vanaf die 7de skooljaar (naas Engels wat die eerste vreemde taal is). Na 1945 word in die enkele deelstate in die Wessone hul kulturele soewereniteit terugbesorg. In die oostelike deel wat later die DDR sou word, bly die onderwys steeds sentralisties ingesteld. Terwyl in die Weste daar weer 'n opbloei in die onderrig van die antieke tale plaasvind en die algemeen-vormende karakter (Allgemeinbildender Charakter) van hierdie vakke benadruk word, kwyn dit drasties in die DDR verder weg. Teen die einde van die 1960's tree 'n nuwe vraagstuk na vore. 'n Boek uit die VSA getiteld ''Bildungsreform als Revision des Curriculum (1967)'' wat in die boek van Saul B. Robinsohn genoem word, bevraagteken die tradisionele onderwysmetodes. Nie alleen die tradisionele Latynse skoollesse nie, maar sommer Latynonderrig in die geheel, en die geskiedenisklas (veral die onderrig van die antieke of Middeleeuse geskiedenis), kom onder skoot. Sedertdien gaan dit nie meer om die eeue-oue leerstof van geslag tot geslag oor te dra nie, maar om watter kwalifikasies (d.w.s. kennis, vermoëns en vaardighede) 'n kind, wat nou skoolgaan, moet beskik om probleme op sy toekomspad as "mondige burger" die hoof te bied. En selfstandig te wees. Sodoende is die nuwe bespreking van pligvakke en die leer- en werkmetodes in 'n beroepsgerigte rigting gestuur. Dit word gedeeltelik deurgevoer in die hervorming van die gimnasiale seniorfase vanaf 1972. Nou kon die gimnasiaste hul vakke in die seniorfase self kies, en hoef nie meer die ou tale te kies nie. Die Latyndidaktiek in Duitsland (byvoorbeeld Rainer Nickel, Friedrich Maier, Hans-Joachim Glücklich) laat ook nie gras onder hulle voete groei nie. Met heelwat moeite gaan hulle in die 1970's tot die aanval oor om veld terug te wen. In enkele deelstate het ook vandag nog minstens 'n derde, meer dikwels selfs die helfte van alle leerlinge wat by 'n gimnasium skoolgegaan het, êrens in hul skoolloopbaan Latynonderrig gehad. Na die hereniging van Duitsland (1990) word die Latynonderrig ook by die nuwe deelstate weer sterk ingevoer. Omstreeks die jaar 2000 groei die aantal Latynleerlinge selfs sterk aan. === Kritiek === Die Latynonderrig op skool is keer op keer die onderwerp van hewige kritiek. Die teenstanders van die ou tale herhaal dikwels die volgende standpunte (met hul weerleggings):<ref>Belege und Entkräftung finden sich bei [[Karl-Wilhelm Weeber]]: Mit dem Latein am Ende? Tradition mit Perspektiven, Göttingen 1998, passim {{ISBN|3-525-34003-6}}</ref> * Die vakke is stand- en klasgebonde (wat sinspeel op 'n vakkeuse slegs bestem vir die elite) As mens nog in die Duitsland van die 1950's en 1960's vasgevang is, ja. Maar in die moderne tyd is aantreklike leermateriaal en bekostigbare (en gesubsidieerde) ekstra klasse vir iedereen beskikbaar om die leemtes te vul - Mamma en Pappa hoef nie meer tot laataand oor die huiswerk te buk nie.<ref name="Klett" /> Vroeër is ook aangevoer Latyn is 'n seunsvak. Maar meer as die helfte van die klas is dogters. Die inhoud spreek tot die hart van sowel seuns as dogters. Ook waar daar op die verheerliking van slagvelde voortborduur word, ondersoek mens eerder Caesar se oorredingsvermoë wat tussen die reëls verborge lê.<ref name="Klett" /> * Hul inhoud is verouderd, agterhaald en daarom nutteloos Duitsland het meer Latynleerlinge as in die verlede. Ook in die Gesamtschulen word Latyn as vak aangebied.<ref name="Klett" /> Latyn het weliswaar geen onmiddellike nut in die werksplek nie, veral nie in die vervaardigingsbedryf nie. Maar opvoeding beteken veel meer as bloot opleiding en beroepsvoorbereiding (as om bloot net nog 'n ratjie in die groot geoliede masjien te wees); 'n mens kyk hier na uitbou en vorming van persoonlikheid, beoordelingsvermoë en die kultuur-historiese oordeelkundigheid. Latyn is wel bruikbaar wat die kernbegrippe van die grammatika betref, by die aanleer van vreemde tale, vir die vermoë om Duits te bemeester (by die vertaalwerk), algemene kennis, en die kritiese blik op die samelewing. Latyn kweek ook 'n gesonde houding en vaardighede soos noukeurigheid, grondigheid en oplossingsvermoë. Hierdie vaardighede word ook in ander velde gebruik.<ref name="Klett" /> Hoewel dit waar is dat niemand buiten kenners Latyn aktief besig nie, behoort die tekste steeds tot die Wêreldliteratuur en die inhoud en temas bly steeds topaktueel. Cicero en Ovidius staan Shakespeare of Goethe geen stuk agteruit nie. Verder leef Latyn in baie tale voort, nie alleen in sy dogtertale nie, maar ook in Engels en Duits.<ref name="Klett">{{de}}[https://www.klett.de/inhalt/sixcms/media.php/145/gute_gruende_latein.pdf Klett.de: Viele gute Gründe, Latein zu lernen]</ref> * Die vakke is te moeilik, te abstrak, te teoreties. Die struktuur en uitgangsvorme is wel talryk en mens moet verskeie tegnieke gebruik en ontwikkel om die Latynse teks baas te raak. In hierdie opsig kan mens wel van 'n veeleisende vak praat. Die uitspraak en spelling is wel maklik - elkeen wat kan lees, kan Latynse tekste voorlees. Daar is Engels en Frans baie moeiliker.<ref name="Klett" /> Om aan te voer Latyn is 'n "drilvak" ('Paukfach'), beteken dit om "sonder enige sin" te leer, en dit is nie so nie. Dit is soms nodig om op strukturele wyse die uitgangsvorme en woordeskat intensief uit die kop te leer. Juis daarom kan Latyn help hoe om te leer: leer hoe om te leer. Dit kom ander vakke ook heeltemal ten goede. Om te leer is by tye soms moeilik, maar dit is altyd sinvol en berei mens voor vir die toekoms.<ref name="Klett" /> Hoewel die onderwyser en die onderrig droog of interessant kan wees, is die leerplan moderniseer en die tekste en inhoud gekies wat by die leerling pas. Hierdie motiverende prikkels beteken geen kwaliteitsverlies nie, maar is 'n bate om die kwaliteit te verbeter, juis omdat die lesse vir die leerlinge aangenaam is.<ref name="Klett" /> * Hierdie vakke strem (weens die aantal ure) of vernietig (deur die moeilikheidsgraad) die skoolloopbaan van die leerling. Die aanleer van Latyn gaan dikwels ten koste van 'n moderne vreemdetaal, in die reël Frans. Die Europese Kommissie, wat op die gebied van vreemde tale 'n beleidsfunksie beklee, erken weliswaar die wesentlike belang by die aanleer van ou tale. In die praktyk skep hierdie liggaam egter 'n versperring teen Latynonderrig, omdat twee moderne Europese tale naas die moedertaal by skoolverlaters toenemend ingeprent word (met verwysing na die "Witskrif oor Onderwys en Opleiding" van 1995).<ref>[http://europa.eu/documents/comm/white_papers/pdf/com95_590_de.pdf Text des ''Weißbuchs'' auf der Seite der Kommission, hier S. 59], PDF, abgerufen am 4. November 2015</ref> As mens die statistiek van al die deelstate van Duitsland se onderwysdepartemente egter van nader bekyk, kies die meeste Latynleerlinge in elk geval vele vreemde tale op skool. Dit is nie soseer omdat die aantal bleeksiele onder die Latynleeringe hoër is nie, maar omdat Latyn 'n grondvak is en die aanleer van vreemde tale aansienlik vergemaklik.<ref name="Klett" /> In van die debatte in die middel-2000's word die vierjarige Latynonderrig se gehalte gekritiseer. In weerwil van die groot steun wat hierdie vak kry, versleg die standaard. Hierdie kritiek val egter gereeld op dowe ore. Daar word skerp gestel: "Nog nooit het so baie leerlinge in Duitsland so sleg Latyn geleer nie".<ref>Artikel in die ''Süddeutschen Zeitung'' op 2 April 2006 deur J. Schloemann: "Für manche von der alten Schule ist das sprachliche Niveau da schon wieder fast zu schülerfreundlich, die Notengebung zu lasch; der Spruch geht um, es hätten noch nie so viele Schüler so schlecht Latein gelernt."</ref> === Toekoms van die vak === In Duitsland is Latyn 'n vreemde taal wat die derde meeste geleer word. Onder die Europese lande het hierdie rang intussen 'n uitsondering geword, selfs al word Latyn in die meeste Europese lande nog aangebied. In die afgelope jare het die aantal Duitse leerlinge in die vak Latyn gestyg tot 807 800 (in die skooljaar 2010/2011 by algemeen-vormende skole; dit is 9,2% van die 8,8 miljoen leerlinge landwyd; tussen 11,6% in Beiere en 3,4% in Thüringen). Twee jaar later het die syfer teruggesak: 740 302 leerlinge (= 8,7% van die hele Duitse leerlingbevolking), die meeste 11,4% in Beiere, die minste 3,2% in Thüringen.<ref>{{Cite web |url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/BildungForschungKultur/Schulen/BroschuereSchulenBlick0110018149004.pdf?__blob=publicationFile |title=Schulen auf einen Blick, S. 20f: Fremdsprachen in der deutschen Schule für Schuljahr 2012/13 |access-date= 4 April 2017 |archive-date= 9 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309231516/https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/BildungForschungKultur/Schulen/BroschuereSchulenBlick0110018149004.pdf?__blob=publicationFile |url-status=dead }}</ref> Latynonderwysers met opleiding in die Latynse filologie word tans in die meeste deelstate opgeraap. Skole gooi ook hul deure oop vir persone met akademiese opleiding in die vakgebied, maar wat geen spesiale onderwyskursusse gevolg het nie en ook nie by skole geproef het nie. Tans verlaat daar jaarliks slegs 225-375 leerkragte die Studieseminare met die tweede staatseksamen. Dit is juis hierdie gesogtheid van hierdie vak ter voorbereiding van die hoër onderwys wat hom nog 'n plek gun in 'n wêreld wat deesdae deur moderne vreemde tale oorheers word. {| class="wikitable" | colspan="10" |<center>'''Syfers van aantal leerlinge per uitgesoekte tweede en derde vreemde taal in Duitsland'''<ref>[https://www.altphilologenverband.de/forumclassicum/pdf/FC2016-3.pdf Behrendt, A. & Korn, M. 2016. Schülerzahlen im Fach Latein und Entwicklungsperspektiven der Fachdidaktik. ''Forum Classicum'', 59(3): S. 156–157.]</ref></center> |- | |SJ 07/08 |SJ 08/09 |SJ 09/10 |SJ 10/11 |SJ 11/12 |SJ 12/13 |SJ 13/14 |SJ 14/15 |Verandering vanaf 07/08 tot 14/15 |- |'''Latyn''' |'''825 275''' |'''832 891''' |'''822 673''' |'''807 839''' |'''772 705''' |'''740 302''' |'''709 407''' |'''688 625''' |'''– 16,6 %''' |- |Frans |1 697 026 |1 700 116 |1 694 173 |1 649 922 |1 632 803 |1 599 073 |1 556 275 |1 535 600 |– 9,5 % |- |Spaans |285 480 |320 599 |337 294 |362 295 |374 664 |384 781 |391 552 |404 183 |<nowiki>+ 41,6 %</nowiki> |- |Russies |99 991 |99 884 |101 377 |104 464 |106 620 |108 391 |107 132 |108 922 |<nowiki>+ 8,9 %</nowiki> |- |Leerlinge van algemeen-vormende skole |9 183 811 |9 023 572 |8 905 800 |8 796 894 |8 678 196 |8 556 879 |8 420 111 |8 366 666 |– 8,9 % |} {| class="wikitable" | colspan="11" |'''Die persentasies uit die totale nasionale leerlingtal volgens uitgesoekte eerste, tweede, derde en vierde vreemde taal in Duitsland.'''<ref>[https://www.altphilologenverband.de/forumclassicum/pdf/FC2016-4.pdf Beyer, A. 2016. Antwort auf Anja Behrendt und Matthias Korn, Schülerzahlen im Fach Latein und Entwicklungsperspektiven der Fachdidaktik (Forum Classicum 3/2016, 156-157). ''Forum Classicum'', 59(4): S. 231–232.]</ref> |- | |SJ 07/08 |SJ 08/09 |SJ 09/10 |SJ 10/11 |SJ 11/12 |SJ 12/13 |SJ 13/14 |SJ 14/15 |Jaarlikse groei |Groei oor agt jaar |- |Engels |70,80 |70,27 |70,71 |71,26 |71,36 |71,39 |71,51 |71,61 |0,14 |1,14 |- |Frans |16,29 |16,34 |16,01 |15,42 |15,43 |15,34 |15,23 |15,12 |<nowiki>-0,93</nowiki> |<nowiki>-7,75</nowiki> |- |'''Latyn''' |'''7,92''' |'''8,01''' |'''7,78''' |'''7,55''' |'''7,30''' |'''7,10''' |'''6,94''' |'''6,78''' |'''-1,93''' |'''-16,85''' |- |Oudgrieks |0,15 |0,15 |0,14 |0,13 |0,13 |0,12 |0,12 |0,12 |<nowiki>-3,34</nowiki> |<nowiki>-31,23</nowiki> |- |Spaans |2,74 |3,08 |3,19 |3,39 |3,54 |3,69 |3,83 |3,98 |4,77 |31,13 |- |Italiaans |0,50 |0,54 |0,53 |0,55 |0,55 |0,56 |0,52 |0,50 |0,05 |0,41 |- |Russies |0,96 |0,96 |0,96 |0,98 |1,01 |1,04 |1,05 |1,07 |1,39 |10,49 |- |Turks |0,11 |0,10 |0,10 |0,11 |0,07 |0,12 |0,12 |0,12 |0,73 |5,67 |- |Ander/Nie vermeld |0,53 |0,55 |0,58 |0,61 |0,62 |0,64 |0,68 |0,70 |3,70 |25,20 |} {| class="wikitable" | colspan="20" |'''Totale aantal Latynstudente per studiejaar aan Duitse tersiêre instellings'''<ref>{{Cite web |url=https://www-genesis.destatis.de/genesis/online/data;jsessionid=83AD9D54D6BC17E1173E57F7467EEB3C.tomcat_GO_1_2?operation=abruftabelleAbrufen&selectionname=21311-0003&levelindex=1&levelid=1491513183602&index=1 |title=Aanpassing van Tabel 21311-0003 by DeStatis. |access-date= 6 April 2017 |archive-date=20 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520102544/https://www-genesis.destatis.de/genesis/online/data;jsessionid=83AD9D54D6BC17E1173E57F7467EEB3C.tomcat_GO_1_2?operation=abruftabelleAbrufen&selectionname=21311-0003&levelindex=1&levelid=1491513183602&index=1 |url-status=dead }}</ref> |- | | |'''1998/<br />1999''' |'''1999/<br />2000''' |'''2000/<br />2001''' |'''2001/<br />2002''' |'''2002/<br />2003''' |'''2003/<br />2004''' |'''2004/<br />2005''' |'''2005/<br />2006''' |'''2006/<br />2007''' |'''2007/<br />2008''' |'''2008/<br />2009''' |'''2009/<br />2010''' |'''2010/<br />2011''' |'''2011/<br />2012''' |'''2012/<br />2013''' |'''2013/<br />2014''' |'''2014/<br />2015''' |'''2015/<br />2016''' |- | rowspan="3" |'''Duitse studente''' |Manlik |1265 |1 145 |1 101 |1 040 |1 065 |1 076 |981 |1 080 |1 207 |1 258 |1 374 |1 410 | 1 463 |1 603 |1 621 | 1 650 |1 618 |1 444 |- |Vroulik |1520 |1 395 |1 385 |1 300 |1 406 |1 409 |1 419 |1 657 |1 931 |2 102 |2 282 |2 363 |2 477 |2 561 |2 530 |2 493 |2 306 |1 957 |- |'''Altesaam''' |'''2785''' |'''2 540''' |'''2 486''' |'''2 340''' |'''2 471''' |'''2 485''' |'''2 400''' |'''2 737''' |'''3 138''' |'''3 360''' |'''3 656''' |'''3 773''' |'''3 940''' |'''4 164''' |'''4 151''' |'''4 143''' |'''3 924''' |'''3 401''' |- | rowspan="3" |'''Buitelandse''' '''studente''' |Manlik |44 |54 |47 |46 |49 |52 |33 |39 |38 |34 |39 |43 |43 |49 |50 |43 |33 |33 |- |Vroulik |56 |56 |58 |68 |69 |93 |76 |75 |78 |82 |81 |83 |81 |89 |81 |82 |86 |74 |- |'''Altesaam''' |'''100''' |'''110''' |'''105''' |'''114''' |'''118''' |'''145''' |'''109''' |'''114''' |'''116''' |'''116''' |'''120''' |'''126''' |'''124''' |'''138''' |'''131''' |'''125''' |'''119''' |'''107''' |- | rowspan="3" |'''Duitse en buitelandse studente''' |Manlik |1 309 |1 199 |1 148 |1 086 |1 114 |1 128 |1 014 |1 119 |1 245 |1 292 |1 413 |1 453 |1 506 |1 652 |1 671 |1 693 |1 651 |1 477 |- |Vroulik |1 576 |1 451 |1 443 |1 368 |1 475 |1 502 |1 495 |1 732 |2 009 |2 184 |2 363 |2 446 |2 558 |2 650 |2 611 |2 575 |2 392 |2 031 |- |'''Altesaam''' |'''2 885''' |'''2 650''' |'''2 591''' |'''2 454''' |'''2 589''' |'''2 630''' |'''2 509''' |'''2 851''' |'''3 254''' |'''3 476''' |'''3 776''' |'''3 899''' |'''4 064''' |'''4 302''' |'''4 282''' |'''4 268''' |'''4 043''' |'''3 508''' |} == Frankryk == === Latyn op skool === {| class="wikitable" | colspan="7" |'''Verdeling van leerlinge wat Latyn en Oudgrieks as tweede vreemde taal leer (aanvang van nuwe skooljaar 2015)<ref name=":0" />''' |- | rowspan="2" |'''Tipe skool''' | rowspan="2" |'''Graad''' | rowspan="2" |'''Totale aantal leerlinge per graad''' | colspan="2" |'''Latyn''' | colspan="2" |'''Oudgrieks''' |- |'''Leerlinge''' |'''%''' |'''Leerlinge''' |'''%''' |- | rowspan="9" |'''Staatskool''' |Cinquième |620 177 |115 109 |18,6 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- |Quatrième |620 850 |95 756 |15,4 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- |Troisième |634 830 |84 887 |13,4 |12 581 |2,0 |- |'''Totaal cinquième tot troisième''' |'''1 875 857''' |'''295 752''' |'''15,8''' |'''12 581''' |'''2,0''' |- |Seconde générale et technologique |448 215 |17 551 |3,9 |5 159 |1,2 |- |Première générale et technologique |391 410 |13 826 |3,5 |3 775 |1,0 |- |Terminale générale et technologique |383 753 |12 735 |3,3 |3 436 |0,9 |- |'''Totaal second cycle général et technologique''' |'''1 223 378''' |'''44 112''' |'''3,6''' |'''12 370''' |'''1,0''' |- |'''Totaal Staatskool''' |'''3 099 235''' |'''339 864''' |'''11,0''' |'''24 951''' |'''1,3''' |- | rowspan="9" |'''Privaatskool''' |Cinquième |172 667 |41 346 |23,9 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- |Quatrième |171 810 |33 072 |19,2 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- |Troisième |174 357 |30 345 |17,4 |3 161 |1,8 |- |'''Totaal cinquième tot troisième''' |'''518 834''' |'''104 763''' |'''20,2''' |'''3 161''' |'''1,8''' |- |Seconde générale et technologique |117 995 |11 159 |9,5 |2 270 |1,9 |- |Première générale et technologique |106 955 |8 893 |8,3 |1 589 |1,5 |- |Terminale générale et technologique |102 319 |8 525 |8,3 |1 514 |1,5 |- |'''Totaal second cycle général et technologique''' |'''327 269''' |'''28 577''' |'''8,7''' |'''5 373''' |'''1,6''' |- |'''Totaal Privaatskool''' |'''846 103''' |'''133 340''' |'''15,8''' |'''8 534''' |'''1,7''' |- | rowspan="8" |'''Staatskool en Privaatskool''' |Cinquième |792 844 |156 455 |19,7 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- |Quatrième |792 660 |128 828 |16,3 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- |Troisième |809 187 |115 232 |14,2 |15 742 |1,9 |- |'''Totaal cinquième tot troisième''' |'''2 394 691''' |'''400 515''' |'''16,7''' |'''15 742''' |1,9 |- |Seconde générale et technologique |566 210 |28 710 |5,1 |7 429 |1,3 |- |Première générale et technologique |498 365 |22 719 |4,6 |5 364 |1,1 |- |Terminale générale et technologique |486 072 |21 260 |4,4 |4 950 |1,0 |- |'''Totaal second cycle général et technologique''' |'''1 550 647''' |'''72 689''' |'''4,7''' |'''17 743''' |1,1 |} === Latyn steeds "die taal van die Franse bevoorregtes" === Die Franse statistiek sit spesiaal 'n tabelletjie opsy om aan te toon uit watter sogenaamde "klas" van die samelewing die meeste leerlinge van Latyn kom. Ten eerste is die leerlinge persentasiegewys nogal 'n rapsie meer in die privaatskole as in die staatskole (''veral'' in die hoër standerds). Ten tweede word 'n klasstelsel (gegrond op die beroepe van die ouers of voogde) bedink waaruit die leerlinge glo vandaan sou kom: * '''Favorisée A''' (''bevoorregtes, klas A''): hoofuitvoerende beamptes of bestuurders van 'n saak met tien of meer werknemers, hooggeskoolde beroepe, laerskoolonderwysers, hoërskoolonderwysers * '''Favorisée B''' (''bevoorregtes, klas B'') : vakspesialiste (behalwe onderwysers), afgetredenes van spesialis- of tegniese beroepe. * '''Moyenne''' (''burgerlik, gemiddeld, middelklas''): boere, ambagslui en handelslui (en ooreenkomstige gepensioneerdes), werknemers. * '''Défavorisée''' (''minderbedeeld, arm, agtergeblewe''): arbeiders, afgetrede arbeiders en werknemers, werkloses (diegene wat nog nooit gewerk het nie, of tans sonder werk sit) Die statistiekblad van die Departement van Nasionale Onderwys draai geen doekies om nie:<ref>{{Cite web |url=http://cache.media.education.gouv.fr/file/2016/97/5/depp_rers_2016_614975.pdf |title=REPÈRES & RÉFÉRENCES STATISTIQUES 2016: direction de l'évaluation, de la prospective et de la performance, p. 122 |access-date= 5 April 2017 |archive-date=20 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320041349/http://cache.media.education.gouv.fr/file/2016/97/5/depp_rers_2016_614975.pdf |url-status=dead }}</ref> {| border="0" |- | valign="top" align="left" | '''Frans''' | valign="top" align="left" | '''Afrikaans''' |- | valign="top" align="left" style="background-color:#EEEEEE" | L’étude du latin demeure fortement liée à l’origine sociale. | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | Latynonderrig staan steeds in noue samehang met die maatskaplike herkoms. |- | valign="top" align="left" style="background-color:#EEEEEE" | Ainsi, en classe de cinquième, seulement 12,6 % des élèves d’origine sociale défavorisée apprennent le latin, | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | Dus, in die ''cinquième'' (7de skooljaar; 12-jariges) leer slegs 12,6% van diegene uit 'n agtergeblewe agtergrond Latyn. |- | valign="top" align="left" style="background-color:#EEEEEE" | contre 31,8 % des élèves d’origine très favorisée. | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | Daarteenoor leer 31,8% van die leerlinge vanuit 'n gegoede agtergrond Latyn. |- | valign="top" align="left" style="background-color:#EEEEEE" | Le constat est le même en classe de troisième : | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | In die ''troisième'' (9de skooljaar; 14-jariges) lyk dit nie veel anders nie: |- | valign="top" align="left" style="background-color:#EEEEEE" | 9,0 % desélèves de milieu défavorisé étudient le latin, contre 23,2 % des élèves de milieu très favorisé. | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | daar is die syfer 9,0% by die agtergeblewenes teenoor 23,2% by diegene uit 'n baie bevoorregte agtergrond. |} Hier is die onderstaande tabel: {| class="wikitable" | colspan="7" |'''Verdeling van die studente in Latyn op “collège“ volgens maatskaplike afkoms (begin van nuwe skooljaar, 2015)'''<ref name=":0">{{Cite web |url=http://cache.media.education.gouv.fr/file/2016/97/5/depp_rers_2016_614975.pdf |title=REPÈRES & RÉFÉRENCES STATISTIQUES 2016: direction de l'évaluation, de la prospective et de la performance, p. 123 |access-date= 5 April 2017 |archive-date=20 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320041349/http://cache.media.education.gouv.fr/file/2016/97/5/depp_rers_2016_614975.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | | |'''Favorisée A''' |'''Favorisée B''' |'''Moyenne''' |'''Défavorisée''' |'''Totaal''' |- | rowspan="4" |Aantal Latynleerlinge |Cinquième |58 183 |21 491 |38 303 |38 479 |156 455 |- |Quatrième |47 938 |18 047 |31 676 |31 167 |128 828 |- |Troisième |43 125 |16 502 |28 023 |27 581 |115 232 |- |'''Totaal cinquième tot troisième''' |'''149 246''' |'''56 040''' |'''98 002''' |'''97 227''' |'''400 515''' |- | rowspan="4" |Persentasie Latynleerlinge |Cinquième |31,8 |21,6 |18,0 |12,6 |19,7 |- |Quatrième |26,1 |18,0 |14,8 |10,3 |16,3 |- |Troisième |23,2 |16,0 |12,8 |9,0 |14,2 |- |'''Totaal cinquième tot troisième''' |'''27,0''' |'''18,5''' |'''15,2''' |'''10,6''' |'''16,7''' |} == Italië == In Italië is Oudgrieks en Latyn pligvakke aan die Liceo Classico (Humanistiese Gimnasium). Die lesure is altesaam 5 ure lank per week vir Latyn en 4 uur per week vir Oudgrieks. Die Liceo Classico duur 5 jaar. In 2014/2015 was 6% van die Italiaanse leerlinge skoolgaande by die Liceo Classico (10-11% in 2003/2004). Latyn is egter ook 'n pligvak by die Liceo Scientifico (Wetenskaplike Gimnasium, 15,4% van die Italiaanse leerlinge van 2014/2015) en die Liceo delle scienze umane (Geesteswetenskaplike gimnasium, 7,4%). Altesaam leer 28,8% van die Italiaanse leerlinge Latyn.<ref>http://www.studenti.it/superiori/scuola/iscrizioni-online-2015-scuola-superiore-dati.php</ref> == Nederland == By 39 gimnasia in Nederland in die skooljaar 2022/2023 word die aantal leerlinge geraam op 177 "dubbelvakkers", dit wil sê, leerlinge wat Grieks en Latyn neem. Maar in hierdie skooljaar, uit die 4 531 kandidate wat Nederlands neem, was daar 1 639 leerlinge wat Grieks geneem het, en 3 069 Latyn. As mens die syfers van Grieks en Latyn bymekaar sou tel, is dit 177 meer as vir Nederlands. Wat mens wel moet onthou is dat daar instromelinge is wat vir hul havo-diploma (''Hoger algemeen voortgezet onderwijs'') vrystelling soek vir die ckv (''Culturele en kunstzinnige vorming''). Verdere statistiek sluit in:<ref>[https://www.stilus.nl/examen/index.htm#percentage Stilus.nl: Percentage eindexamenkandidaten met Grieks én Latijn]</ref> :2021/2022: 39 gimnasia met 4 361 eksamenkandidate Nederlands en 133 dubbelvakkers: 3,0% :2020/2021: [[Coronavirus]]. Geen sentrale eksamens is afgelê nie. :2019/2020: 35 gimnasia met 4 186 eksamenkandidaten Nederlands en 130 dubbelvakkers: 3,1% :2018/2019: 37 gimnasia met 4 278 eksamenkandidaten Nederlands en 185 dubbelvakkers: 4,3% :2017/2018: 36 gimnasia met 4 143 eksamenkandidaten Nederlands en 127 dubbelvakkers: 3,0% Sou mens egter na die geheelbeeld kyk, en kyk na die aantal eksamenkandidate oor die algemeen, wat nie noodwendig Nederlands neem nie, in die jaar 2022 vir havo en vwo onderskeidelik, lyk die syfer anders. Dit benadruk onder meer die kosmopolitiese aard van Nederland self. Maar, die ''aantal kandidate'' is gegrond op die aantal eksamens wat deur die skole bestel is. Die aantal kandidate wat in die werklikheid die eksamen aflê, is dikwels 5 tot 10 persent laer, omdat skole soms om veiligheidsredes meer aanvra (soos as 'n vraestel beskadig sou word).<ref>[https://www.stilus.nl/examen/x-0193.pdf College voor Toetsen en Examens. Persmap. Centraal Examen 2022. 12 april 2022.]</ref> Die vwo staan vir ''Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs'', dus, diegene wat universiteit toe wil gaan. {| class="wikitable" |+ Aantal eksamenkandidate vir 2022/2023 skooljaar |- ! Vak !! havo !! vwo |- | Engels || 54 966 || 41 374 |- | Nederlands || 54 956 || 40 890 |- | Duits || 15 278 || 19 830 |- | Frans || 10 080 || 15 095 |- | '''Latyn''' || '''-''' || '''7 001''' |- | Spaans || 1 283 || 2 509 |- | '''Grieks''' || '''-''' || '''3 114''' |- | Arabies || 95 || 50 |- | Fries || 55 || 35 |- | Turks || 26 || 32 |- | Russies || 15 || 40 |- |} == Oostenryk == In Oostenryk is Latyn 'n toelatingsvereiste vir baie vakrigtings en daarom by die gimnasium (maar nie by die Realgymnasium nie) 'n verpligte bestanddeel van die leerplan. Latyn kan by die gimnasium vanaf die 7de skoolvlak (3de graad in die gimnasium) onderrig word. Wanneer daar in die 7de skoolvlak reeds 'n ander vreemde taal gekies kan word, word Latyn vanaf die 9de skoolvlak (5de graad in die gimnasium) verpligtend. Die jongste ontwikkeling toon in die juniorstanderds van die gimnasium word graag 'n tweede, lewende vreemde taal gekies, naas Latyn in die seniorstanderds wat in elk geval verpligtend is. In die Realgymnasium kan vanaf die 9de skoolvlak (5de graad in die gimnasium) nog 'n vreemde taal gekies word. Dit is meestal Latyn of Frans, maar dikwels is Spaans of Italiaans ook 'n beskikbare vak. Ook by handelskole word Latyn dikwels as keusevak aangebied. Universiteite vereis minstens 10 lesure Latyn vanaf die 9de skoolvlak, waarby elkeen van die reedsvermelde vorme erken word. Andersins word die Latinum vereis. Latyn het daarom 'n stewige vastrapplek in Oostenryk. === Geskiedenis === In die Latynskole van die Middeleeue is oorwegend Latyn geleer. Met tot drie ure Latyn per dag kon 'n skoolverlater die taal byna praat, en in ieder geval vlot lees, sodat (Nieu-)latynse tekste geen hindernis gestel het nie. In die 19de eeu was Latyn steeds die kenmerkende leervak van die gimnasium en word vanaf die 5de skoolvlak (1ste graad in die gimnasium) onderrig. In die latere Realgymnasium was Latyn vanaf die 7de skoolvlak (3de graad Realgymnasium) vir ses jaar lank verpligtend. Die verskil tussen die gimnasium van die ander tipes skole soos die Realschule (wat nie met die Realgymnasium verwar moet word nie, hoewel hierdie skool na die Realgymnasium toe ontwikkel het), was die handelstale soos Frans en later Engels wat die voorgrond betree het. 'n Eerste hervorming vind in 1927 plaas toe Latyn ook in die hoofstroomskole as keusevak ingestel is om die oorgang na die Realgimnasium te vergemaklik. Die geringe aanbod word egter nie aangeneem nie. Latyn was tot in die 1960's vanaf die 5de skoolvlak (1ste graad gimnasium) 'n verpligte vak. Na die hervormings ingevolge die skoolwet is Latyn gewoonlik eers vanaf die 7de skoolvlak (3de graad gimnasium) verpligtend, terwyl vanaf die 5de skoolvlak Engels aangebied word.<ref>{{Cite web |url=http://flv.at/Fm021/latein.htm |title=argiefkopie |access-date= 9 April 2017 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030209/http://flv.at/Fm021/latein.htm |url-status=dead }}</ref> == Pole == Volgens ''[https://play.google.com/books/reader?id=RGgqAAAAYAAJ&hl=de&pg=GBS.PA1| Historya języka Łacińskiego w Polsce]'' (1833) deur Karol Mecherzyński loop die paadjie van Latyn in Pole soos volg: Latyn is volgens die Romeinse ritus in 965 saam met die Christendom in Pole ingevoer. Die eerste priesters is vernaamlik uit Duitsland en Italië gestuur om die Pole te bekeer en te bearbei. Toe die barbaarse Franke, Lombarde, Gote en Slawe ensomeer nog nie in hul eie taal kon skryf nie, word wet en orde in Latyn geskrywe en gehandhaaf. Om die Christendom (en uitlegging) verstaanbaar onder die Pole te maak, skyn dit of daar tog aanvanklik oorweeg is om die nasionale taal uit te bou, maar hierdie besluit val op dowe ore en die Poolse moedertaal bly sodoende agterweë. Die geestelikes gestuur uit die buiteland het nie die volkstaal van die kerkgangers geken nie en hul nog minder die moeite getroos om Pools aan te leer. Hul apostolaat begin en eindig gewoon by die liturgie, en dit was nou maar eenmaal in Latyn. En basta. Die Tsjeggiese priesters was veel meer toegeneë om in Tsjeggies te preek, juis omdat hierdie Slawiese taal op daardie tydstip nog veel nader op die sustertaal, Pools, gelyk het. Maar die taalinvloed op Pools was skynbaar nul. Kennis is mag, en die uitlandse geestelikes het oor al die wysheid en pag beskik, soos net verwoord kon word in Latyn. Hierdie Latyn was dié internasionale simbool van beskawing, terwyl Pools (en alles wat daarmee vereenselwig word) beskou is alles wat onbeskaafd en agterlik is: wild, barbaars, en bowenal, vatbaar vir die heidendom. 'n Suiwer [[dichotomie]] is daargestel om Latyn as die verhewe taal van die inligting (kerklik, wêreldlik en wetenskaplik) die volk te probeer oorhaal deur die aanloklike voordele van Latyn soos glinsterende sierade aan te bied; iets wat die volkstaal natuurlik nog nie kon nie. Op hierdie wyse het Latyn 'n noodsaaklike en onmisbare behoefte in Pole geword, die taal van vooruitgang. Maar vir 'n lang tyd kon geen landgenoot as priester of amptenaar dien of kroniek uitgee nie; diegene wat opgang wou maak, of hulself bo die gepeupel wou laat uitstyg, moes Latyn ken. Daar was reeds Latynse skole met die invoer van die Christendom vanaf 950 tot 1100, nog lank voor die eerste kloosters opgerig is. Deur Pole se betrekking met Italië word heelwat leesstof ingevoer. Tussen 983 en 1005 sorg Urban, die tweede Biskop van Wrocław, dat kinders en jongmense in Latyn geletterd sou word; en daarvoor sou 'n skool in Smogorzów gebou word. Kloosters en abdye het egter apart van hierdie skole gebly, hoewel eersgenoemdes oor die algemeen die gewildste vorm was om Latyn aan die leek oor te dra. In hierdie eeu het die Italianers en Duitsers onder die bewind van Mieszko I die grondslag van die Poolse opvoeding gelê; talryke manuskripte is vanuit Italië na Pole ingevoer. Maar Pole is nie in een dag bekeer nie, en die aanleer van Latyn groei maar stadig saam met die Christendom. Eers onder Kazimierz I is die Christendom gevestig en konstant aanwesig in die land; die gebruik van die Latynse taal word sodoende verder uitgebrei. Eers toe Latyn op skool en aan die hof nou ongetwyfeld gevestig was, ontwikkel die nasionale taal baie stadig deur die vertaling uit Latyn. In 2009 leer sowat 35 000 leerlinge Latyn. Daar was sprake van om Latyn by die seniorstanderds by die Lyzeums uit te brei.<ref>Renata Czeladko, Łacina powraca do szkół, Rzeczpospolita, 21. März 2008</ref> == Rusland == In die jare voor [[Pieter I van Rusland|tsaar Pieter die Grote]] het Latyn maar 'n skrale bydrae tot die diplomasie, geneeskunde en onderrig onder die hoëlui gelewer. Bewerings dat die Russiese diplomate gedurende die 16de tot 17de eeu in hul amp op die ambassades in Wes-Europa Latyn op die een of ander wyse aangeleer het, bly in onsekerheid gehul. Lesmateriaal en onderwysverwante tekste is wel uit Latyn in Russies vertaal, net soos daar ook uit Duits en Frans in Russies vertaal is. Russies was ook die voertaal waarmee Latyn aangeleer is; tekste is oor en weer uit Russies in Latyn en ''vica versa'' vertaal. As voertaal is elke Russiese universiteit ''carte blanche'' gegee: party kursusse was in Latyn aangebied, ander kursusse het weer slegs Russies as voertaal gehad, en ander het parallelmedium in sowel Latyn as Russies gevolg. Net soos party kursusse of lesmateriaal ook in Duits en Frans aangebied is. Onder die bewind van [[Katharina II van Rusland|Katharina die Grote]] is Latyn nog verder na die kantlyn geskuif: Rusland het meer volksbewus geword, Frans het as prestigetaal onder die hoogadellikes en die diplomasie geskitter [dikwels omrede die uitspraak van Latyn as lingua franca onverstaanbaar geword het, omrede elke volk Latyn anders leer uitspreek het], die reaksionêre groep wat hul betoë en pleidooie in Latyn gelewer het was al hoe meer slegs in Wes-Europa gesentreer - al hierdie faktore [maar ook die Verligting] het die moedertaal as onderrigtaal in Rusland geregverdig. Rusland was geen uitsondering op die reël nie; menige Europese lande het dieselfde hervormingspaadjie geloop. Toe Josef II in 1784 Duits die uitsluitlike amptelike taal in Oostenryk-Hongarye gemaak het en Latyn verban het, het Russies in dieselfde dekade nuwe status begin kry. Hierdie agteruitgang van Latyn is nie noodwendig toe te skryf aan die afwesigheid van die eeue-oue tradisie van Latyn as leertaal soos in Wes- en Sentraal-Europa die geval was nie. Teen die 18de eeu was Latyn tog geen nuutjie in Rusland meer nie. Nog minder was die debat rondom Latyn wat in Wes-Europa gewoed het (en in Rusland aangehoor is), wat later ook teen die laaste helfte van die agttiende eeu onder die hoogadel 'n besprekingpuntjie sou word en die toekomstige taalbeleid sou skaaf. In die koningshuis self het die onderwyser (Frédéric-César de La Harpe) van die kleinkinders ([[Aleksander I van Rusland|Aleksander I]] en Konstantyn Pawlowitsj) van Katharina II aangevoer Latyn is oorbodig - die tsarin het hom gelyk gegee. Nietemin het van die adel hul kinders in Duitsland en Frankryk laat leer - en hierdie instansies het dikwels steeds Latyn as pligvak gestel, of as voertaal laat dien. Selfs al het Frans ook baie van die oorspronklike funksies van Latyn oorgeneem, het heelwat Franse handboeke die leser aangeraai om Latyn as byvak te neem om die geskiedenis van Frans ten volle te begryp en waardeer. Dit het Latyn opnuut onder die aandag van die adel gebring.<ref>{{Cite web |url=https://vivliofika.library.duke.edu/article/download/16036/7094 |title=Ржеуцкий, B. 2017. О латыни в России, и не только. ''Вивлioѳика: E-Journal of Eighteenth-Century Russian Studies'' (5): 143-148. |access-date=31 Julie 2018 |archive-date=22 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422052634/http://vivliofika.library.duke.edu/article/download/16036/7094 |url-status=dead }}</ref> == Suid-Afrika == In Suid-Afrika was Latyn aanvanklik een van die verpligte [[matriek]]vakke. Goewerneur De Chavonnes het in 1714 gepoog om die skoolstelsel te verbeter en die eerste Latynse skool is gestig. Daar is ook voorts bepaal dat alle onderwysers, ook dié wat van plaas tot plaas getrek het, getoets moes word. Die Latynse skool in die Kaap het egter nie lank bestaan nie, omdat welgestelde ouers hul kinders vir verdere opleiding na Europa gestuur het. Hierdie Latynskool, onder leiding van Ds. Slicken, bestaan vanaf 1714 tot 1728. Eers teen 1793 maak 'n Latynskool weer sy deure oop.<ref>{{Cite web |url=http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/63726 |title=Du Toit, P S 1937. ''Onderwys aan die Kaap onder die Kompanjie, 1652–1795''. Kaapstad en Johannesburg: Juta en Kie. |access-date=11 Maart 2016 |archive-date=20 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520102610/http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/63726 |url-status=dead }}</ref> Tog was daar privaat-Latynonderwysers wat gereeld gekom en gegaan het. Een voorbeeld is [[Otto Mentzel]] (geskool te Joachimsthal Gimnasium in Berlyn) wat in 1733 in die Kaap aangekom en die kroos van Paul Keyser, die seun van eks-Goewerneur Jan de la Fontaine asook die kinders van Luitenant Rudolph Siegfried Alleman onderrig het. Predikante kon ook Latynonderrig gee, waar nodig. Van die eerste Latynse tekste in en oor Suid-Afrika uit Suid-Afrika self sluit in dié van Willem ten Rhyne ([https://play.google.com/store/books/details?id=uXdVAAAAcAAJ&rdid=book-uXdVAAAAcAAJ&rdot=1 ''Schediasma de Promontorio Bonae Spei''], 1686), Johannes Guilihelmus De Grevenbrouk ('n privaatversameling van 81 boeke in Latyn, asook sy eie briewe geskrewe in "woordeboeklatyn"), en Gijsbert Hemmy (''Oratio Latina de Promontorio Bonae Spei'', 1767). Meestal handel hierdie werke oor die KhoiKhoin, maar ook die klimaat, omgewing, plante- en dierelewe.<ref>[http://akroterion.journals.ac.za/pub/article/download/102/114 Van Stekelenburg, A.V. 2003. The Cape in Latin and Latin in the Cape in the 17th and 18th Centuries. Arranged and edited by J M Claassen. ''Akroterion'' 48:89-109.]</ref> Op 5 Julie 1822 het lord Charles Somerset 'n proklamasie uitgevaardig dat Engels die enigste amptelike taal in die Kaapkolonie is. Engels en Latyn was die enigste tale wat in die staatskole onderrig kon word.<ref>[https://ujdigispace.uj.ac.za/bitstream/handle/10210/1849/bHOOFSTUK1en2en3.pdf?sequence=2&isAllowed=y Van Zyl, R. 2002. 'n Ondersoek na taalhoudings en persepsies van graad 12 leerders in drie Afrikaanse hoërskole in Johannesburg. Ongepubliseerde proefskrif, Randse Afrikaanse Universiteit.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bl. 31-33</ref> Vroeër jare is Latyn as vak aangebied in omtrent elke skool. [[T.J. Haarhoff]] het reeds in ''[[Die Klassieke in Suid-Afrika (T.J. Haarhoff)|Die Klassieke in Suid-Afrika]]'' (1931) gewaarsku teen die verswakking van die posisie van die derde taal op skool en dat dit nie in die eerste plek die Engelse skole is wat Latyn uitskakel nie, maar "ons eie Afrikaanse skole, en dit is die Afrikaner-kind wat sal ly". Skaars 40 jaar later (1971) sou die plattelandse prokureurs en ouers wat hul kinders in die regsberoep wou sien, Latyn as 'n struikelblok beskou.<ref>[https://journals.co.za/docserver/fulltext/akro/16/4/56.pdf?expires=1569611278&id=id&accname=guest&checksum=378D136D7298260F6EA3E43B417A22B5 Smuts, F. 1971. In Piam Memoriam Theodori J. Haarhoff 30.IV.1892 - 30.VIII.1971 ''Akroterion'' 16 (4), bl. 30]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In die 1940's het belangstelling in Latyn as 'n matriekvak verder begin daal, veral by Afrikaanse skole (wat later deur Duits Derde Taal vervang sou word as universiteitstoelatingsvak tot in die vroeë 1970's; lees [[Duits as vreemde taal#Suid-Afrika|Duits as vreemde taal]]), wat daarop dui dat Latyn moontlik nie meer 'n verpligte toelatingsvak tot universiteit was nie. In die Staatskoerant van 22 April 1955 word Latyn slegs as 'n keusevak gelys wat toelating kan gee tot die matrikulasiesertifikaat en moontlike universiteitstoelating.<ref>Aangehaal:<br /> <br /> „REGULASIES VIR DIE SKOOLEIND-EN MATRIKULASIESERTIFIKAAT.<br /> <br /> [L.W. - Kandidate wat van voorneme is om hul studie aan 'n Suid-Afrikaanse Universiteit voort te sit wanneer hulle in die eksamen slaag, moet by die keuse van hul vakke spesiale aandag gee aan die vereistes van die betrokke universiteit (kyk Afdeling F van hierdie Handboek).] M1.<br /> ''Die lys van goedgekeurde vakke is soos volg'': - AFDELING A.<br /> 1. Afrikaans (Hoër of Laer Graad) (mag nie met Nederlands geneem word nie).<br /> 2. Engels (Hoër of Laer Graad).<br /> 3. Nederlands (Hoër of Laer Graad).*<br /> 4. Duits (Hoër of Laer Graad).<br /> 5. Alle Bantoetale (Hoër Graad) waarin die Raad eksamen afneem.<br /> 6. Latyn.<br /> 7. Grieks.<br /> 8. Frans.<br /> 9. Hebreeus.<br /> 10.Portugees.<br /> 11.Matesis.†<br /> 12.Natuur- en Skeikunde †(mag nie met Natuurkunde of Skeikunde geneem word nie).<br /> 13.Natuurkunde † (mag nie met Meganika geneem word nie).<br /> 14.Skeikunde. †<br /> 15.Biologie † (mag nie met Plantkunde of Dierkunde geneem word nie).<br /> 16.Plantkunde. †<br /> 17.Dierkunde.†<br /> 18.Geologie. †<br /> 19.Aardrykskunde.<br /> 20.Geskiedenis. AFDELING B.<br /> 21. Alle Bantoetale (Laer Graad) waarin die Raad eksamen afneem.<br /> 22. Landbou.<br /> 23. Huisvlyt en Gesondheidsleer.<br /> 24. Boekhou en Handelsrekene.<br /> 25. Meetkundige Tekene.<br /> 26. Handel.<br /> 27. Snel-en Tikskrif.<br /> 28. Addisionele Matesis (mag nie sonder Matesis geneem word nie).<br /> 29. Meganika (mag nie met Natuurkunde of sonder Matesis geneem word nie).<br /> 30. Kuns.<br /> 31. Musiek. <br /> <br /> [L.W.-In die geval van Frans en Duits moet kandidate op hul inskrywingsvorm vermeld waar hulle hul mondelinge onderrig in die vak ontvang het; en in die geval van natuurwetenskapvakke moet kandidate op hul inskrywingsvorms vermeld waar hulle hul praktiese (proefondervindelike) onderrig in die vak ontvang het. Vakke erken as natuurwetenskapvakke word met 'n kruisie † aangedui.]<br /> <nowiki>*</nowiki> Eksamens in die hoër en laer grade in Nederlands sal nie meer na Maart 1957 afgeneem word nie. Vanaf November 1957 sal Nederlands saam met Frans, Duits, ens., gegroepeer. word. 1. SKOOLEINDSERTIFIKAAT.<br /> (a)<br /> 'n Skooleindsertifikaat sal uitgereik word aan 'n kandidaat wat nie minder as ses en nie meer as sewe vakke, gekies uit Afdeling A en B, by een en dieselfde eksamen geneem het nie, en wat in ten minste vyf vakke geslaag het, waarvan twee tale moet wees, die een Engels of Afrikaans in die Hoër Graad, of tot en met Maart 1957, Nederlands in die Hoër Graad. … II. MATRIKULASIESERTIFIKAAT.<br /> <br /> (a) 'n Matrikulasiesertifikaat sal uitgereik word aan 'n kandidaat wat voldoen het aan die vereistes van die Skooleindsertifikaat, asook-<br /> <br /> 1) 'n Minimum van 40 persent behaal het in elk van vier vakke gekies uit Afdeling A, soos volg: -<br /> <br /> (i) Engels (Hoër Graad) of Afrikaans (Hoër Graad) of tot en met Maart 1957, Nederlands (Hoër Graad).<br /> <br /> (ii) Engels of Afrikaans of Nederlands (Hoër of Laer Graad) of Latyn of Grieks of Frans of Duits of Xhosa (Hoër Graad) of Zoeloe (Hoër Graad) of Noord-Sotho (Hoër Graad) of Suid-Sotho (Hoër Graad) of Tswana (Hoër Graad) of Tsonga (Hoër Graad) of Venda (Hoër Graad).<br /> <br /> (iii) 'n Wetenskapvak uit Afdeling A (nl. Natuur en Skeikunde, Natuurkunde, Skeikunde, Biologie, Plantkunde, Dierkunde, Geologie) of Matesis.<br /> <br /> (iv) 'n Vak gekies uit (ii) (wat nie reeds genoem is nie), of Hebreeus of Portugees of Matesis [indien nie onder (iii) genoem nie] of Geskiedenis of Aardrykskunde.<br /> <br /> 2)<br /> óf<br /> <br /> (i) By die vier vakke minstens een van die vakke Matesis, Latyn, Grieks, Frans of Duits (of tot en met Maart 1960, enigeen van die volgende vakke, Hoër of Laer Graad: Xhosa, Zoeloe, Tswana, Noord-Sotho, Suid-Sotho, Tsonga, Venda) ingesluit het;<br /> <br /> óf<br /> (ii) as 'n vyfde vak, ten minste een van die vakke Matesis, Latyn, Grieks, Frans of Duits (of tot en met Maart 1960, enigeen van die volgende vakke, Hoër of Laer Graad: Xhosa, Zoeloe, Tswana, Noord-Sotho, Suid-Sotho, Tsonga, Venda) geneem het, en nie minder as 33 1/3 persent van die totale aantal punte daarin behaal het nie.<br /> <br /> ...”</ref> [[C.M. van den Heever]] merk die tanende belangstelling reeds teen 1935 op:<ref>[https://wikisource.org/wiki/Die_Afrikaanse_gedagte/Kwasstrepe#Waarde_van_die_Klassieke. Van den Heever, C.M. 1935. ''Die Afrikaanse gedagte'']</ref> {{cquote| Daar heers 'n koppige misverstand in sekere sleg ingeligte kringe dat die Klassieke „dood” is. Meer as een, wat hom graag daarop beroem dat hy in alle opsigte „modern” is, kyk vreemd op as hy die naam van 'n mitologiese god hoor, hy gebruik miskien dit soms selfs verkeerd by wyse van geleerdheidsuitstalling wanneer hy 'n artikel moet skrywe en beeldspraak as 'n noodsaaklike euwel gevoel word, of hy voel dalk weersin in hom opstyg as daar gepraat word oor Grieks en Latyn, oor deegliker onderwys in hierdie vakke, oor hul humanistiese waarde, oor hul algemeen vormende draagkrag, oor hul onmisbaarheid vir taal- en letterkundige kennis. Hy voel dat dit „dooi” vakke is wat sy lewe stelselmatig verpes het op skool en later miskien 'n rukkie ook nog aan die universiteit … Sommige het al begin wanhoop aan die „herstel” van die Klassieke... }} Ten spyte van die tanende belangstelling kon Latyn nou vir die eerste keer volgens die Suid-Afrikaanse Staatskoerant van 21 Junie 1951 aan Suid-Afrikaanse universiteite tot op meestersgraadvlak bestudeer word, soos bepaal op bl. 34: {{cquote| Onder die sub-titel: "REGULASIES VIR DIE GRAAD MAGISTER IN LETTERE EN WYSBEGEERTE":<br /> … <br /> In paragraaf 2: "Vakke waarin die graad M.A. toegeken word", voeg die woord „Latyn” na die woord "Geskiedenis" in. }} Nietemin was die medium van onderrig op Afrikaanse skole in hierdie vak hoofsaaklik in Engels, weens 'n gebrek aan Afrikaanse handboeke, en verder het dit moeiliker geword om bevoegde onderwysers vir die vak te kry (terwyl onderwysers uit Nederland en België voor die erkenning van Afrikaans hierdie leemte maklik sou kon vul). Die hulp van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] is ingeroep om praktiese wenke aan die hand te doen wat betref die onderrig van Latyn op skool. 'n Memorandum is opgestel wat by voltooiing in 1961 aan die verskillende onderwysdepartemente en belangstellendes gestuur is, wat op hul beurt weer ernstige aandag aan die saak gegee het.<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1968. Die onderrig van Latyn op skool. In: ''Wat doen die Akademie?''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel. pp. 41-42.</ref> Die afwesigheid van Latynhandboeke in Afrikaans, maar ook sy nou fakultatiewe aard as universiteitstoelatingvak, is maar enkele van die redes wat daartoe gelei het dat meer Engelstalige as Afrikanerskoolverlaters in Suid-Afrika 'n beter en konserwatiewer vakkeuse in die vroeë 1960's kon uitoefen om eindelik geneeshere, ingenieurs, regsgeleerdes en soortgelyke professionele werkers deur tersiêre instellings te word.<ref>Van Wyk, S. 1968. ''Die Afrikaner in die beroepslewe van die stad''. Kaapstad: Academica, bl. 231-232: ''Vergelykende statistiek van die Departement van Onderwys, Kuns en Wetenskap bring aan die lig dat die Afrikaanse hoërskoolleerling 'n verontrustende agterstand in vergelyking met sy Engelstalige eweknie het. In die Transvaal het byvoorbeeld slegs 53 persent van die Afrikaanse matrikulante in 1962 wiskunde geneem teenoor 82 persent van die Engelstalige matriekleerlinge. In die Kaapprovinsie was die verhouding 44 persent teenoor 65 persent, in Natal 66 persent teenoor 87 persent en in die Oranje-Vrystaat 47 teenoor 64 persent onderskeidelik. Ook wat Latyn betref, was die bevinding dat die Engelstalige die vak baie meer neem as Afrikaanstalige leerlinge. Dit was onder andere aan die '' verkeerde vakkeuse '' van Afrikaanse kinders te wyte dat daar 'n wanverhouding in die getalle Afrikaans- en Engelstalige geneeshere, ingenieurs, regsgeleerdes en verwante professionele werkers bestaan het wat deur die universiteite gelewer is. So was van die studente wat by die mediese fakulteite van al die universiteite in 1963 ingeskryf was, slegs 27 persent Afrikaanssprekend. Van die ingenieurstudente was slegs 34 persent Afrikaanssprekend en in die regsfakulteite, waar kennis van Latyn 'n voorvereiste was, was slegs ongeveer 42 persent Afrikaanssprekend.''</ref><br />Skoolhoofde het self ook tot die agteruitgang van Latyn bygedra. In 'n huldeblyk ter viering van Henri Gonin se 70ste verjaarsdag, skryf Piet Meiring op 2 Desember 1976 in ''Die Beeld'' hoe skoolhoofde Latyn afkeur (ten gunste van 'n vak soos kriminologie) bloot omdat dit die eksamenprestasies van die skool laat daal.<ref>Meiring, P. 1976. Latyn het Henri Gonin jonk gehou. ''Die Beeld'', 2 Desember.</ref> In 1980 het daar nog slegs 18,1% skole in Suid-Afrika Latyn aangebied, en slegs 1,6% leerlinge het Latyn as een van hulle vakke gehad.<ref>Fick, P.H. Die Klassieke vandag - Klassiek of Modern? In: ''Gedenkskrif ter nagedagtenis aan Willem Nicolaas Coetzee (1910-1980).'' p. 49; ook [https://literator.org.za/index.php/literator/article/view/933/1105 ''Literator'']. 1985. Jaargang 6, Nommer 4, p. 49</ref> Vanaf 1983 tot einde 1988 het die getal Latynmatrikulante in Transvaal van 305 tot 252 gedaal. In 1988 was daar in die Kaapprovinsie 260 Latynmatrikulante, Oranje-Vrystaat 38, Natal 64, Gemeenskaplike Matrikulasieraad 35 en Onderwys en Opleiding 25. Na raming het daar jaarliks nie meer as omtrent 10 universiteitstudente in die Vakdidaktiek Latyn klaargemaak nie. Die Universiteit van Pretoria het toe kragte saamgespan met Unisa en ander vrywilligers om elementêre Latynklasse vir standerd 4 en 5 leerlinge op vrywillige basis aan te bied.<ref>[http://akroterion.journals.ac.za/pub/article/download/566/629 Schumann, C. 1989. Latinae Linguae Hereditas Gentium – strategieë uit die V.S.A. vir 'n renaissance in Latyn. ''Akroterion'', p. 136-137]</ref> Vanaf 1994 het die Suid-Afrikaanse prokureursorde egter verklaar dat dit nie meer nodig is om Latyn op sekondêre of universiteitsvlak te neem nie. Afrikaans gebruik Latyn nog grootliks in die vaktaal van die wetenskap. Benewens formele skool- en universiteitsopleiding bestaan daar wel die ''Schola Scripta''-kursus wat deur afstandonderrig geskied. Meer as 700 studente uit alle ouderdomme, vanaf Graad 6, van regoor Suid-Afrika heen het die kursus tussen 2000–2010 voltooi.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2010/02/15/B1/6/tarlatyn.html |title=Rademeyer, Alet. 2010. Citius, altius, fortius vir kursus in Latyn aan UP. ''Beeld'', 16 Februarie:6 |access-date=11 September 2014 |archive-date=11 September 2014 |archive-url=https://archive.ph/20140911111831/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2010/02/15/B1/6/tarlatyn.html |url-status=dead }}</ref> Ouderdom is egter 'n relatiewe begrip: omstreeks 2021 was die oudste student wat op daardie stadium by die [[Afrikaanse Protestantse Akademie]] besig was om kursusvlak III [uit IV] te voltooi 82 jaar oud.<ref>[https://web.archive.org/web/20240304014558/https://kragdag-gemeenskap.co.za/die-apa-en-die-wyse-weste/ Swanepoel, A. 2021. Die APA en die wyse Weste. Kragdag-gemeenskap: 6 Oktober.]</ref> Volgens 'n lesersbrief van 'n privaatskool-Latynonderwyser gerig aan ''Volksblad'', het 2015 waarskynlik slegs een matrikulant in Suid-Afrika opgelewer wat Latyn geneem het. Die leerling het die vak met 'n onderskeiding geslaag.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/01/23/VB/StoryHz_33_0_515386685.html |title=Fourie, J. 2016. Hoekom leer kinders nie meer Latyn op skool nie? ''Volksblad'': 23 Januarie |access-date= 7 Maart 2016 |archive-date= 7 Maart 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160307220418/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/01/23/VB/StoryHz_33_0_515386685.html |url-status=live }}</ref> Tussen 23 Januarie en 25 Februarie 2016 het die ''Volksblad'' heelwat opinies gekry omtrent die waarde van Latyn as skoolvak.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/02/25/BL/bmboekelatyn_25_0_68796051.html |title=''Volksblad''. 2016. Lesersbriewe: Was Latyn as vak Grieks? 25 Februarie |access-date= 7 Maart 2016 |archive-date= 7 Maart 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160307220409/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/02/25/BL/bmboekelatyn_25_0_68796051.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/02/24/VB/vbbrief5feb24_33_0_717488968.html |title=Fourie. J. 2016. Baie mediese terme ook uit Latyn afkomstig. ''Volksblad'':24 Februarie |access-date= 7 Maart 2016 |archive-date= 7 Maart 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160307220409/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/02/24/VB/vbbrief5feb24_33_0_717488968.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/02/04/VB/vbbrief5feb4_33_0_585885721.html |title=Cilliers, L. 2016. Beskawing op pad terug na die Middeleeue? ''Volksblad'':4 Februarie |access-date= 7 Maart 2016 |archive-date= 7 Maart 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160307220409/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/02/04/VB/vbbrief5feb4_33_0_585885721.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/02/01/VB/vbbrief5feb1-015_33_0_560877212.html |title=Botha, J. 2016. Dit is ‘Onse Vader wat in die hemel is’, mense! ''Volksblad'':1 Februarie |access-date= 7 Maart 2016 |archive-date= 7 Maart 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160307220418/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/02/01/VB/vbbrief5feb1-015_33_0_560877212.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/01/28/VB/vbbrief5jan28_33_0_542216918.html |title=Pistorius, G. 2016. Latyn sleutel tot beter begrip van ‘Anglo-tale’ |access-date= 7 Maart 2016 |archive-date= 7 Maart 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160307220408/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/01/28/VB/vbbrief5jan28_33_0_542216918.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/01/23/VB/zaza23jan_33_0_498608948.html |title=Pieterse, Z. 2016. Vergete is die wonder van goeie ou taalwerk. ''Volksblad'':23 Januarie |access-date= 7 Maart 2016 |archive-date= 7 Maart 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160307220410/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2016/01/23/VB/zaza23jan_33_0_498608948.html |url-status=live }}</ref> In 2016 het net twee leerlinge in die [[Wes-Kaap]] Latyn as tweede addisionele taal geneem en wel in matriek aan die [[Rynse Hoër Meisieskool]] op [[Stellenbosch]] en in gr. 11 aan die Privaat Skool Curro op [[Langebaan]].<ref>{{en}} [http://wcedemis.pgwc.gov.za/wced/findaschool.html Find a School van die WKOD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414055823/http://wcedemis.pgwc.gov.za/wced/findaschool.html |date=14 April 2016 }}. URL besoek op 26 Julie 2016.</ref> === Stand van Latyn in Suid-Afrikaanse regsopleiding === In Duitsland is Latyn derde op die ranglys van vreemdetaalkeusevakke by die skole van algemene onderwys (naas Engels en Frans), hoewel sewende by die ambagskole.<ref>{{Cite web |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/BildungForschungKultur/Schulen/Tabellen/AllgemeinBildendeBeruflicheSchulenFremdsprachUnterricht.html |title=Statistisches Bundesamt: Allgemeinbildende und berufliche Schulen, Schüler/innen mit fremdsprachlichem Unterricht |access-date=21 Februarie 2016 |archive-date= 5 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012244/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/BildungForschungKultur/Schulen/Tabellen/AllgemeinBildendeBeruflicheSchulenFremdsprachUnterricht.html |url-status=dead }}</ref> Terwyl Europese lande, soos Duitsland, grootliks nog Latyn doseer omrede Latyn jare lank die beskawings-, regs- en godsdienstaal was (en daarom ook in die oudste geskrifte gevind kan word as die voertaal), sien Suid-Afrika anders daaruit. 'n Hewige debat of Latyn in die kurrikulum van voornemende regsgeleerdes behoue moes bly, het teen die middel van die 20ste eeu ook sy beslag gekry en met elke dekade verder in sy felheid toegeneem, tot en met die afskaffing daarvan in 1994. Volgens twee Suid-Afrikaanse beroepsgidse van 1937<ref>Jansen van Rensburg, Jurgens Anthonie. 1937. ''Wat gaan jy word? 'n Boek oor beroepe.'' Kaapstad: Nasionale Pers, bl. 93.</ref> en 1962<ref>Swanepoel, Frank & De Villiers, Johannes Frederik van Koppe. 1962. ''Beroepe vir die Suid-Afrikaanse jeug: 'n alfabetiese gids''. Nasionale boekhandel, bl. 4 & 196.</ref> (voor en ná die republiekwording van Suid-Afrika) was die matrikulasievrystelling met Latyn 'n voorvereiste vir die advokaat sowel as prokureur; indien Latyn nie op skool tot Standerd 10 geneem is nie, moes dit op universiteit begin word. '''1950's'''<br> In 1956 het 'n komitee onder die voorsitterskap van advokaat A.A. Roberts bevind Latyn is nie in belang van die prokureursberoep nie.<ref name="Mellet" /> En in 1957 is daar ook gepoog om Latyn as vereiste by prokureurs af te skaf. Die rede wat die Minister van Justisie en die Gemeenskaplike Komitee vir Professionele Eksamens hiervoor aangevoer het, is: daar is te min geleentheid op die platteland vir skoliere om dosering in Latyn te ontvang, omrede daar 'n gebrek aan bevoegde onderwysers is om hierdie vak aan te bied, met dien gevolge dat die stedelike leerling in hierdie opsig onregverdige voorkeur sou kry.<ref>''De Rebus Procuriis''. 1956. Latin. November (3):7</ref><ref name="DeRebus1957.11" /> Kansgelykheid was daarmee die oogmerk. 'n Wetsontwerp is sodoende ingedien en voorgelê om hierdie wetgewing te bekragtig. Maar die wetsontwerp het hewige teenkanting gekry, en 'n konferensie van universiteitsdosente in die regte, het op 24 Julie 1957 vergader en hierdie spesifieke bepaling in die wetsontwerp eenparig teengestaan.<ref name="Mellet">Mellet, H.F. 1973. Latyn - 'n oorsig. ''De Rebus, Procuratoriis'', Maart (63): 89-91</ref> Van die redes sluit in: :1. Latyn is noodsaaklik aangesien die regsgeleerde tradisioneel die klassieke bestudeer het as voorspel tot die regsopleiding.<ref name="Mellet" /> :2. Latyn was die taal van die Romeins-Hollandse skrywers en 'n tegniese hulpmiddel vir die beroep, "net soos wiskunde vir die ingenieur en fisikus" is.<ref name="Mellet" /> :3. Destyds was die akademiese peil van die prokureursopleiding maar laag, en daarom moes Latyn behou word.<ref name="Mellet" /> Die Raad van die Transvaalse Wetsgenootskap het in Junie aangevoer: indien Latyn afgeskaf sou word, dan moes hierdie verlaging van standaard ongetwyfeld verbeter word deur gevorderde eksamens in sowel Afrikaans en Engels in te voer: die tweetaligheid van die meerderheid matrikulante wat in die regte wou studeer was "baie swak".<ref name="DeRebus1957.11" /> Die ongelukkigheid het onder andere ook geheers omdat die regering besluit het om Latyn as 'n vereiste vir die Prokureurstoelatingseksamen te skrap, sonder dat die Prokureursorde hieroor geraadpleeg is, moontlik omdat die Vereniging van Wetsgenootskappe op meer as een geleentheid die afskaffing afgekeur het. Dit was egter sterk te betwyfel of enige universiteit, in sy eie hoedanigheid, vir sy eie diploma- of graadkursus Latyn sou uitskakel, want geen universiteit by die betrokke konferensie was daarvoor te vinde nie.<ref name="DeRebus1957.11">''De Rebus Procuratoriis''. 1957. Afskaffing van Latyn. Junie, 2 (10):11</ref> Die Minister van Justisie het die wetsontwerp teruggetrek, en geen haan het vir die volgende 10 jaar daarna gekraai nie, maar "op versoek van die Departement van Justisie het verskeie universiteite egter in die sestigerjare grade in die regte (B. Iuris) sonder Latyn ingestel."<ref name="Mellet" /> '''1960's'''<br> In 1968 dreig die wending weer teen Latyn, toe die Sekretaris van Justisie in sy jaarverslag van 1967 'n pleidooi lewer om Latyn af te skaf - wat ook die LL.B.-graad insluit. Maar die Algemene Balieraad, Vereniging van Wetsgenootskappe en die pers was sterk gekant teen die afskaffing daarvan, en het eerder vir sy behoud gestry. In die daaropvolgende jaarverslag van 1968 wys die Sekretaris van Justisie daarop dat "moontlik 80% van alle regspraak in die Republiek in die landdroshowe verrig word, vir die behartiging waarvan geen Latyn van die regsprekendes vir daardie howe vereis word nie." En kom tot die slotsom dat daar nou finaliteit oor hierdie saak bereik moet word wat Latyn se plek in die regsopleiding is.<ref name="Mellet" /><ref name="Mellet" /> Dit het weer 'n hewige reaksie uitgelok, en hierdie maal het die vaktydskrif ''De Rebus'' 'n meningsopname van stapel gestuur onder prokureurs en leerklerke. Die vraag is gestel:<ref name="DeRebus1969">''De Rebus Procuratoriis''. 1969. Latin. Oktober (22), pp. 398-401</ref> "Is u ten gunste van Latyn as voorvereiste vir prokureurs wat ::1) afgeskaf word ::2) behou word op die voorgeskrewe matriekstandaard soos op hede ::3) strenger word, soos tot op universiteitsvlak?" Die eerste 800 vraelyste wat teen Augustus 1969 terugontvang is, lyk so: '''614''' is beantwoord deur '''prokureurs''' en '''186''' deur '''leerklerke/kandidaatprokureurs'''. Omrede die Republiek van Suid-Afrika op daardie stadium byna 3 700 prokureurs gehad het en omtrent 1 000 leerklerke, is dit 'n steekproef van om en by 16% van die teikengroep.<ref name="DeRebus1969" /> :'''32,5%''' (260) het gestem ten gunste van die afskaffing van Latyn<ref name="DeRebus1969" /> :'''44,5%''' (356) het gestem ten gunste van die huidige matriekstandaard<ref name="DeRebus1969" /> :'''23%''' (184) het gestem ten gunste van 'n strenger Latynstandaard op universiteitsvlak.<ref name="DeRebus1969" /> Uit die '''prokureurs''' was daar<ref name="DeRebus1969" /> :'''30,0%''' (184) ten gunste van die afskaffing :'''46,2%''' (284) ten gunste van die behoud van die matriekstandaard :'''23,8%''' (146) ten gunste van 'n strenger standaard, dus, op universiteitsvlak. Onder die '''leerklerke''' was daar<ref name="DeRebus1969" /> :'''40,8%''' (76) ten gunste van die afskaffing van Latyn as voorvereiste om prokureur te word :'''38,6%''' (72) ten gunste van die behoud van die matriekstandaard :'''20,6%''' (38) ten gunste van 'n strenger standaard, dus, op universiteitsvlak. Verdere statistiek word na gekyk, onder andere op grond van die kwalifikasie van die respondente, maar wat jaartal betref onder prokureurs is dit duidelik:<ref name="DeRebus1969" /> Die '''prokureurs''' wat hul opleiding '''voor 1939''' gekry het...<ref name="DeRebus1969" /> :'''32,2%''' (38) was ten gunste van die afskaffing van Latyn :'''47,4%''' (56) was ten gunste van die huidige matriekstandaard :'''20,4%''' (24) was ten gunste van 'n strenger universiteitstandaard Die '''prokureurs''' wat hul opleiding tussen '''1940 en 1959''' gekry het...<ref name="DeRebus1969" /> :'''33,8%''' (86) was ten gunste van die afskaffing van Latyn :'''44,0%''' (112) was ten gunste van die huidige matriekstandaard :'''22,2%''' (56) was ten gunste van 'n strenger universiteitstandaard Die prokureurs wat hul opleiding '''ná 1960''' gekry het...<ref name="DeRebus1969" /> :'''24,9%''' (60) was ten gunste van die afskaffing van Latyn :'''48,0%''' (116) was ten gunste van die huidige matriekstandaard :'''27,1%''' (66) was ten gunste van 'n strenger universiteitstandaard '''De Rebus''' maak die volgende opmerkings:<ref name="DeRebus1969" /> * 'n Mens kan nie sommer die aanname wil maak dat die ouer garde die meeste vir die behoud van Latyn sal stry nie, net so min dat die huidige leerklerke, wat die "prokureurs van môre is", Latyn afgeskaf wil sien.<ref name="DeRebus1969" /> * Dit is wel duidelik dat diegene met 'n LL.B.-graad die meeste ten gunste van die behoud van Latyn is of selfs 'n strenger voorvereiste bepleit. Hoe hoër die opleiding van die prokureur, hoe meer sal die geneigdheid daar wees om Latyn te behou. Maar, aan die ander kant word aangevoer as die minimumstandaarde by die opleiding van die regslui verskerp word, sal Latyn nie meer nodig wees om die koring van die kaf te skei nie.<ref name="DeRebus1969" /> * Dit is opvallend hoeveel regslui in Johannesburg ten gunste van die afskaffing van Latyn was; en daarteenoor hoe min Pretoriaanse regslui Latyn afgeskaf wou sien. Dit is juis Pretoria waar die meerderheid juis verskerpte standaarde in Latynonderrig wil sien - op universiteitsvlak. Oor die algemeen het die prokureurs op die platteland geen probleem met Latyn gehad nie, maar wél dié regslui op die platteland van die Oranje-Vrystaat.<ref name="DeRebus1969" /> {| class="wikitable" | rowspan="2" |Plek | rowspan="2" |Aantal respondente | colspan="2" |Ten gunste van afskaffing | colspan="2" |Ten gunste van Matrieklatyn | colspan="3" |Ten gunste van Universiteitslatyn |- |Aantal |% |Aantal |% |Aantal | colspan="2" |% |- |Johannesburg |142 |60 |42,2 |50 |35,2 |32 | colspan="2" |22,6 |- |Pretoria |100 |19 |19,0 |40 |40,0 |41 | colspan="2" |41,0 |- |Transvaalse platteland |164 |42 |25,6 |82 |50,0 |40 | colspan="2" |24,4 |- |'''Totaal vir Transvaal''' |'''406''' |'''121''' |'''29,8''' |'''172''' |'''42,3''' |'''113''' | colspan="2" |'''27,9''' |- | colspan="9" | |- |Bloemfontein |29 |6 |20,7 |16 |55,1 | colspan="2" |7 |24,2 |- |Vrystaatse platteland |47 |24 |51,0 |18 |38,3 | colspan="2" |5 |10,7 |- |'''Totaal vir die Oranje-Vrystaat''' |'''76''' |'''30''' |'''39,4''' |'''34''' |'''44,7''' | colspan="2" |'''12''' |'''15,9''' |- | colspan="9" | |- |Kaapstad en Port-Elizabeth |92 |30 |32,6 |44 |47,8 | colspan="2" |18 |19,6 |- |Kaaplandse platteland |106 |40 |37,7 |52 |49,0 | colspan="2" |14 |13,3 |- |'''Totaal vir Kaapprovinsie''' |'''198''' |'''70''' |'''35,3''' |'''96''' |'''48,4''' | colspan="2" |'''32''' |'''16,3''' |- | colspan="9" | |- |Durban en Pietermaritzburg |84 |28 |33,3 |34 |40,9 | colspan="2" |22 |25,8 |- |Natalse platteland |27 |11 |40,7 |12 |44,4 | colspan="2" |4 |14,9 |- |'''Totaal vir Natal''' |'''111''' |'''39''' |'''35,1''' |'''46''' |'''41,4''' | colspan="2" |'''26''' |'''23,5''' |- | colspan="9" | |- |'''Suidwes-Afrika en Rhodesië''' |'''9''' |'''-''' |'''-''' |'''8''' |'''88,8''' | colspan="2" |'''1''' |'''11,2''' |- | colspan="9" | |- |'''Totaal''' |'''800''' |'''260''' |'''32,5%''' |'''356''' |'''44,5%''' | colspan="2" |'''184''' |'''23%''' |} '''1970's'''<br/> Dit wou voorkom of daar 'n ommeswaai begin plaasvind het teen 1973. Want nie alleen van die akademici nie, maar ook uit die geledere van die georganiseerde prokureursberoep het nou die Latynvereiste vir die toelating as prokureur sterk bevraagteken. Die Transvaalse én Kaaplandse Prokureursordes het albei in hul jaarverslae aangedui "dat komitees aangestel is om die noodsaaklikheid van Latyn as verpligte vak by die opleiding van prokureurs te ondersoek". En nie alleen verskyn daar 'n hoofartikel in Januarie 1973 in ''De Rebus Procuratoriis'' wat die vraag opper of die Latynvereiste die beroep in sy geheel benadeel nie, maar volgens 'n berig in ''[[Hoofstad (dagblad)|Hoofstad]]'' (17 Januarie 1973) "was die oorgrote meerderheid van prokureurs wat gevra is om 'n mening uit te spreek, asook 'n regsakademikus, prof. M. L. Benade, nie ten gunste van die behoud van Latyn nie."<ref name="Mellet" /> ==== Retensioniste ==== Die sogenaamde "retensioniste", wat vir die behoud van Latyn stry, voer die volgende argumente aan: [[Lêer:Latynse leerboeke.JPG|300px|duimnael|regs|Regslatynboeke: binnekort by toonaangewende museums naby jou?]] * Net omdat Latyn nie op skool aangebied word nie, is dit geen rede waarom dit nie aan universiteite kan geskied nie - spesiale of voorbereidende kursusse kan aangebied word. 'n Taal soos Frans en Portugees word nie by elke staatskool aangebied nie, maar dit keer nie die studente om hierdie vakke aan die universiteite te studeer nie.<ref name="Mellet" /> * Die Engelse vertalings uit Latynse regsbronne is interpretasies vir die Britse en Amerikaanse reg en nie geskik vir die Suid-Afrikaanse milieu nie.<ref name="Dircksen" /> * Sekere regsbegrippe soos ''peculium'', ''fideicommissum'', ''actiones utiles'' en ''litis contestatio'' is moeilik om juis te vertaal en moet binne konteks begryp word. Enige vertaling kan subjektief wees (en dus onvolmaakte vertalings) en die kennis van Latyn kan die regstudent help om krities die gebruik daarvan te beoordeel. Op sy beurt kan eerstens die regskenner dan nie 'n rat voor die oë gedraai word nie en tweedens kan 'n beskuldigde op hierdie fyn, kritiese interpretasie loskom of aan die pen gery word.<ref name="Dircksen" /> * Dit is onbillik om voortdurend terug na vorige hofbeslissings of gevallestudies te gryp. Eerstens misken dit die grondliggende regsbron, die Romeins-Hollandse reg (die kern van die Suid-Afrikaanse regswese), tweedens maak dit alle belangrike historiese navorsing ongedaan en irrelevant, en derdens skeer so 'n benadering maklik beskuldigdes oor dieselfde kam. Deur elke saak egter op eie meriete te beskou, word ook verhoed dat die regter onbillik "voorbeelde" van beskuldigdes probeer maak (en dienooreenkomstig vonnis) as 'n soort "verwysing" vir toekomstige vonnisse.<ref name="Dircksen" /> * Latyn leer die student om gedissiplineerd te wees (selfs by iets so eenvoudig soos spelreëls), en probleme stelselmatig te ontleed en op te los. Die ''gehalte'' van studente kry voorkeur bo die ''hoeveelheid'' van studente wat slaag.<ref name="Dircksen" /> Die studie van Latyn bevorder 'n ordelike en logiese denkwyse, algemene taalkennis en begrip van die Romeinse reg.<ref name="Mellet" /> * "Latyn sou ook as "siftingsproses" dien en die luiaards en passasiers uit die regsberoep hou".<ref name="Dircksen" /> Die studente wat nie bereid is om Latyn te studeer nie, is nie 'n verlies vir die beroep nie.<ref name="Mellet" /> * Latyn is 'n nugtere taal, met sy eie kultuur, wat die student kan help om sonder emosionele en persoonlike vooroordeel te kan praat oor omstrede sake.<ref name="Dircksen" /> ==== Abolisioniste ==== Die sogenaamde "abolisioniste", wat vir die afskaffing van Latyn stry, het op die volgende argumente gesteun: * In 'n koerant het een briefskrywer 'n Afrikaanstalige universiteit daarvan beskuldig dat die streng Latynvereistes nie genoeg Afrikaanse prokureurs lewer nie.<ref name="Mellet" /> * Wat betref die leer van Latyn is die kool die sous nie werd nie: dit is te moeilik, te duur (weens langer studiejare), die gebruik van vertalings is goed genoeg vir die gemenereg en Latynse regsbronne is moeilik bekombaar.<ref name="Dircksen" /> (Laasgenoemde is vandag natuurlik 'n drogredenasie: [https://archive.org/details/corpusjuriscivil00krueuoft ''Corpus Iuris Civilis''], Gaius se [http://latin.packhum.org/loc/1251/1/0#0 ''Institutiones''] en Justinianus se [http://droitromain.upmf-grenoble.fr/Corpus/iust_institut.html ''Institutiones''] is vryelik toeganklik op die Internet. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00004464-001 Ou] [https://archive.org/details/van-wageningen-4e-1929 Latyn-Nederlandse] [https://archive.org/details/axters-scholastiek-lexicon-1937 woordeboeke] kan ook gratis afgelaai word.) * Die Romeins-Hollandse reg koolstofdateer uit 'n tydperk voor "versekering" en "standaardkontrakte" bestaan het. Deur terug te delwe in die ou stelsel, word nie tred gehou met moderne ontwikkeling nie en word gesag uitgeoefen met verstokte denke. So byvoorbeeld is dit in die 21ste-eeuse Suid-Afrika ondenkbaar dat 'n buite-egtelike kind vir die buite-egtelike geboorte gestraf moet word deur as volwassene van die meeste openbare ampte uitgesluit te word, soos dit wel in die 17de-eeuse Europa was. Ook het die vader destyds 'n onderhoudsplig teenoor hierdie buite-egtelike kind gehad, maar geen regsband (en dus, ouerlike gesag of 'n toegangsreg tot die kind) nie – d.w.s. sou die ouers nie in staat wees om vir die kind te sorg nie, moes die grootouers aan moederskant verantwoordelikheid vir die onderhoud aanvaar.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/06/17/SA/20/01.html |title=Van Wyk, Andreas. 2004. Mag Suid-Afrikaanse howe ook reg skep? ''Die Burger'', 17 Junie:20 |access-date=17 Oktober 2014 |archive-date=17 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141017204438/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/06/17/SA/20/01.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Dircksen" /> * Hoe ideaal dit ook al klink dat regslui die Latynse bronne uit hoofde sal ken, regter V.G. Hiemstra stel in 1968 vas dat Latyn feitlik nooit in die regspleging gebruik is nie:<ref name="Mellet" /> {{cquote| In elf jaar (1957-1967) is 'n Romeinsregtelike teks ''net twee keer'' woordeliks in Latyn aangehaal. Romeins-Hollandse bronne is ses keer in Latyn aangehaal. In 'n verdere tien uitsprake word verwys na die ''Corpus Iuris'' of ander ou skrywers in Latyn, maar die teks word nie aangehaal nie. Dit is egter duidelik dat 'n leeskennis van Latyn daarby te pas gekom het. Daar was altesame 762 gerapporteerde appèlsake en daar kan dus gesê word dat die regters in 2,5% daarvan 'n leeskennis van Latyn aangewend het. Van hulle het een-derde, dit wil sê 0,8% 'n ondersoek van die Romeinse reg geverg. Die ander het net Romeins-Hollandse bronne vermeld.<br/> Prof. Lee het uitsluitend na Romeinse reg gekyk en in tien jaar 37 sake gevind wat die teks in die oorspronklike aanhaal. Ek vind in elf jaar 18 sake waarby Latyn gelees is, Romeins plus Romeins-Hollands, en in net 8 daarvan word Latynse teks in die oorspronklike aangehaal. In die laaste vyf jaar was daar net ses uitsprake waarin Latyn hoegenaamd gelees is... Van die 18 uitsprake waarby 'n leeskennis van Latyn ingespan is, was 14 afkomstig van een besondere regter, 'n voortreflike kenner van die ou bronne. As dié een daar dus toevallig nie was nie, kon ons moontlik 'n toestand gehad het dat uit 762 uitsprake, gelewer oor elf jaar, in slegs vier gevalle 'n leeskennis van Latyn ingespan is! }} * In 'n ontwikkelende land soos Suid-Afrika is dit onbillik om elitisties die getal regspraktisyns te beperk. Swart studente, so is in 1982 aangevoer, sou dus drie tale moes leer: die twee amptelike tale, Afrikaans en Engels, asook Latyn. Dus, drie tale van vreemde kulture.<ref name="Dircksen" /> * Omrede baie van die ou tradisionele inheemse regte, wat vroeër deel was van die tuislande se eie afsonderlike regstelsels, by die post-Apartheid regstelsel ingelyf is, sou kennis van 'n Afrikataal eerder meer waardevol wees.<ref name="Dircksen" /> * Die regsgebied is eenvoudig te groot – Latyn sal moet plek maak vir ander vakke soos Europese tale, belasting- en patentereg, regsteorie, arbeidsreg, menseregte en die inheemse reg. Hierdie vakke het nie eens bestaan in die tyd toe Latyn verpligtend was nie.<ref name="Dircksen" /> Prof. W.A. Joubert, wat tevore aan Unisa se regsfakulteit dekaan was, het reeds in Mei 1968 aangevoer dat die leeskennis wat by Latyn in die regstudie vereis word, 'n fiksie geword het. Hy stel voor dat regstudente liewer hul tyd beter bestee deur in plaas van Latyn te leer en tog nie daarin te slaag nie, binne een jaar 'n praktiese leeskennis van Frans of Duits probeer op te doen, of "in gepaste gevalle, 'n Bantoetaal op te doen".<ref name="Dircksen" /> :'n LL.B.-graad sonder Latyn kon in 1973 juis die ruimte laat vir ander verpligte eksamenafleggings in byvoorbeeld praktiese kursusse, soos aktebesorging en notariaatreg. 'n LL.B.-graad kan sonder Latyn steeds toegang verleen tot ander vertakkinge. Daar bestaan reeds drie groepe wat elkeen sy eie funksie in die regswêreld het, soos justisie-amptenare (regsdiplomas sonder Latyn), prokureurs (B. Proc. met Matrieklatyn asook LL.B.) en advokate (LL.B. met Universiteitslatyn). Slegs 'n klein persentasie van die LL.B.-gegradueerdes praktiseer dus as advokate, en net hulle het eintlik Latyn nodig. Die voorstel is dat almal eers LL.B. sonder Latyn moet klaarmaak, en as die balierade die vereiste stel dat die voornemende advokate opleiding in Latyn moet hê, dan kon die taal altyd ná die verkryging van die LL.B. "bygewerk" word.<ref name="Mellet" /> * Die regstelsel moet gebruikersvriendelik wees – die regstelsel moet daarom verstaanbaar wees vir die gewone burger. Die gereelde gebruik van volksvreemde regsterme maak die regstelsel ''[[casus belli]]''.<ref name="Dircksen" /> * Dit is nie slegs Latyn wat algemeen-vormende waarde soos "ordelike en logiese denke" bied nie: ander tale en vakke kan dit ook doen. Die vraag moet eerder gestel word hoe relevant die taal nog is, aangesien sekere staatsamptenare Romeinse regskursusse reeds slaag sonder Latyn.<ref name="Mellet" /> * Om Latyn, dus 'n "nie-regsvak", as "sif" te wil gebruik om die koring van die kaf te skei, toon dat die regstudie of kursus nie op peil is om sélf as sif te dien nie. Latyn het dus eerder 'n simbool geword. Die prokureursberoep moet ander metodes gebruik, net soos die mediese skole van die begin af streng keuringsvereistes stel.<ref name="Mellet" /> * Die kansongelykheid duur steeds voort op universiteit, want vyf jaar hoërskoolkennis moet ingehaal word binne 'n jaar, wat 'n agterstand meebring. :Juris Hennopsmeer skryf in 1991 aan ''Beeld'' se briewerubriek dat daar op die Vrystaatse platteland slegs vier skole oor is wat Latyn as matriekvak aanbied weens die vernouing van die vakkeuses aan skole. "Dit is onder meer gewyt aan dalende getalle, ontvolking (ontblanking) van die platteland en ekonomiese faktore wat mekaar in 'n bose kringloop met wisselwerking stimuleer." Leerlinge, soos hy, wat in die verlede sonder Matrieklatyn gematrikuleer het, moes binne één akademiese jaar (ongeveer sewe en 'n half kalendermaande) Latyn gelykstaande aan matrikulasiestandaard (d.w.s. vyf skooljare) slaag. Hierdie spesiale Latynkursus is egter nie as erkende akademiese eerstejaarskursus aanvaar nie. Die student moes nog, benewens die spesiale Latynkursus, ook die volle spektrum van die ander eerstejaarsvakke slaag. Hierdie "papegaai-Latyn" het die student so besig gehou soos twee of meer ander gewone eerstejaarsvakke. Dit het veroorsaak dat die ander regsvakke en "stopvakke" afgeskeep word: {{quote| Gevolglik skeep hy sy regsvakke en ander ''stopvakke'' af en word van die eerste klastoets of eksamen af geëtiketteer, gebrandmerk en getakseer as 'n ''vyftig-persenter''. Slaag hy die spesiale Latyn, wonder bo wonder in sy eerste akademiese jaar, moet hy Latyn I in sy tweede jaar as vak neem. En weer eens is dit 'n herhaling van die eerstejaar se geskiedenis. Die regsvakke, wat nou al die pitkos-stadium bereik, word steeds afgeskeep en die regsdosent se eerste indrukke van die student se vermoë uit die eerstejaar word herbevestig, en siedaar! ons ''Latynlose matrikulant'' van weleer het finaal sy lot verseël met die ''vyftigpersenter-etiket'' aan sy baadjie. }} :Indien die student in sy tweede akademiese jaar Latyn I wel slaag, gaan hy drie jaar lank sukkel om die etiket af te skud. Hierdie ''Latynlose matrikulant'' word dus onherroeplik benadeel en sy klasmaat met matrieklatyn slaag die eksamens sonder probleme. Volgens hom is die verpligte "Latyn" slegs 'n egoïstiese manier van die prokureursorde om hul ''porsie van die professionele koek'' te beskerm en ''skuil agter 'n deursigtige rookskerm van hebsug, egosentrisiteit en selfvoldaanheid.''<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/10/24/999/15.html |title=JURIS, Hennopsmeer. 1991. Besin oor regs-Latyn in die 'nuwe SA' . ''Beeld'', 24 Oktober:15 |access-date=22 Julie 2015 |archive-date=22 Julie 2015 |archive-url=https://archive.ph/20150722145534/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/10/24/999/15.html |url-status=dead }}</ref> ==== Wetsvereistes ==== Volgens die ''Amptelike Jaarboek van die Republiek van Suid-Afrika'' (1986) word die onderskeid en (voor)vereistes wat betref die onderwys en opleiding van advokate en prokureurs onderskeidelik, só uiteengesit:<ref>Buro vir Inligting. 1986. ''Amptelike Jaarboek van die Republiek van Suid-Afrika''. Pretoria: Staatsdrukker, bl. 291.</ref> {| class="wikitable" |'''Advokaat''' |'''Prokureur''' |- |Die toelating van 'n advokaat word deur die ''Wet op die Toelating van Advokate'', 1964 (Wet 74 van 1974) beheer. Die aansoeker moet ouer as 21 jaar wees en geskik en bevoeg om toegelaat te word. Hy moet 'n Suid-Afrikaanse burger wees of wettiglik vaste verblyf in Suid-Afrika verkry het, en hy moet bowendien normaalweg in die land woon. Hy moet in besit wees van die voorgeskrewe akademiese bevoegdhede - die graad LL.B. van 'n Suid-Afrikaanse universiteit wat behaal is ná 'n studiekursus van nie minder nie as vyf jaar, '''en wat nie minder nie as een kursus in elk van die volgende tale insluit: Afrikaans, Engels en Latyn'''. |Die toelating van 'n prokureur word deur die ''Wet op Prokureurs'', 1979 (Wet 53 van 1979) beheer. Die kandidaat moet ouer as 21 jaar wees, en geskik en bevoeg om toegelaat te word. Hy moet 'n Suid-Afrikaanse burger wees of wettiglik permanent in die land kan woon, en moet bowendien normaalweg in die land woon. Hy moet die voorgeskrewe eksamens met goeie gevolg aflê en aan die bepalings van sy leerkontrak voldoen. Die vereiste akademiese bevoegdheid vir toelating as prokureur is die graad ''baccalaureus legum'' of ''baccalaureus procurationis'' van enige Suid-Afrikaanse universiteit. '''Daarbenewens moet die kandidaat voorgeskrewe eksamens in Afrikaans en Engels aflê''', asook 'n praktiese eksamen in die prokureurspraktyk. Die voorgeskrewe tydperk van die leerkontrak is minstens twee jaar. Die prokureur moet voorgeskrewe praktiese eksamens aflê voordat hy as notaris en aktebesorger kan praktiseer. |} Die [[Universiteit van Kaapstad]] het in 1986 appèl aangeteken nadat die Kaapse Hooggeregshof bevind het dat die intensiewe kursusse in Afrikaans en Latyn van die betrokke universiteit niks hoër as matriekvlak is nie. Die appèl het misluk: die Appèlhof het beslis dat Afrikaans en Latyn op tersiêre vlak 'n vereiste tot die toelating van advokate tot die balie is – die UK se kursusse was substandaard.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/05/3/2.html |title=''Die Burger''. 1986. Taalkursusse aan UK-regstudente onvoldoende: hof. 05 Maart:3 |access-date=11 Oktober 2014 |archive-date=11 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141011211031/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/05/3/2.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/06/19/7.html |title=''Die Burger''. 1986. Ikeys sukkel nie met toelating tot Balie'. 06 Maart:19 |access-date=11 Oktober 2014 |archive-date=11 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141011211031/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/06/19/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/07/13/10.html |title=''Die Burger''. 1986. Uitspraak was hieroor. 07 Maart:13 |access-date=11 Oktober 2014 |archive-date=11 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141011211033/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/07/13/10.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/11/13/11.html |title=''Die Burger''. 1986. UK na Appèlhof oor regstudente se taalkursusse. 11 Maart:13 |access-date=11 Oktober 2014 |archive-date=11 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141011211022/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/11/13/11.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/09/05/3/4.html |title=''Die Burger''. 1986. UK se appèl misluk oor regsvakke. 5 September:3 |access-date= 5 Oktober 2014 |archive-date= 5 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141005202421/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/09/05/3/4.html |url-status=live }}</ref> Volgens De Villiers (in 1988) verskil die prokureurs se siening van Latyn noodwendig van advokate s'n, omrede die prokureur nie oor dieselfde kennis van Latyn hoef te beskik as 'n advokaat nie. "'n Advokaat moet bevoeg wees om aan so 'n debat [in die Appèlhof] te kan deelneem en sy deel by te dra. As hy nie daartoe in staat is nie, sal sy opponent hom die loef kan afsteek".<ref>{{Cite web |url=http://www.sabar.co.za/law-journals/1988/october/1988-october-vol001-no2-pp05-06.pdf |title=De Villiers, I.W.B. 1988. Die standpunt vir die behoud van Latyn. ''Consultus'', Oktober:5-6. |access-date=21 Februarie 2016 |archive-date=19 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170519184614/http://www.sabar.co.za/law-journals/1988/october/1988-october-vol001-no2-pp05-06.pdf |url-status=dead }}</ref> In 1988 het die Minister van Justisie daarop gewys dat Latyn in wese slegs van belang is indien die betrokke persoon 'n advokaat wil word. Reeds in 1988 het die Algemene Balieraad van Suid-Afrika al besluit om hierdie Latynvereiste te skrap. In 1988 het sowat 75 persent van Suid-Afrika se advokate gestem vir die afskaffing van Latyn as 'n voorvereiste vir toelating tot die Balie of as advokaat: "'n Belangrike rede vir dié verandering in die Balie se houding is dat Latyn as voorvereiste 'n groot struikelblok is vir swartmense wat tot die Balie toegelaat wil word"<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/07/25/15/9.html |title=''Die Burger''. 1988. Balieraad wil Latyn nie as vereiste hê. 25 Julie:15 |access-date=11 Oktober 2014 |archive-date=11 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141011211030/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/07/25/15/9.html |url-status=live }}</ref> Dit beteken dat die skrapping van die genoemde vereiste bloot die ''status quo ante'' sou teweegbring, dus, voor 1964. Die verordening van artikel 3(2) van Wet 74 van 1964 het die Latynvereiste vir die eerste keer op die wetboek geplaas, wat die outonomie van die universiteite se leerplanne beïnvloed het. Nietemin is geglo dat die universiteite steeds Latyn sal behou as vereiste ter verwerwing van die LLB-graad, selfs al sou die wet geskrap word.<ref>{{Cite web |url=http://www.sabar.co.za/law-journals/1988/october/1988-october-vol001-no2-pp02-03.pdf |title=''Consultus''. 1988. Redaksioneel: Latynvereiste ter ruste? Oktober:2-3 |access-date=21 Februarie 2016 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203153/http://www.sabar.co.za/law-journals/1988/october/1988-october-vol001-no2-pp02-03.pdf |url-status=dead }}</ref> Die Balies van Bloemfontein, Kimberley en Pretoria het egter teen die mosie gestem. Sowat die helfte van die Kaapse advokate het in die plaaslike stemming teen die afskaffing van Latyn gestem.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/07/26/6/7.html |title=''Die Burger''. 1988. Latyn vir advokate: regslui verskil. 26 Julie:6 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194303/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/07/26/6/7.html |url-status=dead }}</ref> Regstudente van die Universiteit van die Noorde het ook beswaar gemaak teen die motivering van die Algemene Balieraad, omdat dit die indruk geskep het dat swart studente nie Latyn onder die knie kan kry nie; uit die statistiek is bewys dat die swart studente nie meer met Latyn sukkel as hul blanke medestudente nie, selfs al het die meeste swart hoërskole nie Latyn aangebied nie.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/07/28/9/4.html |title=''Die Burger''. 1988. Studente verskil met Balieraad oor Latyn. 28 Julie:9 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194314/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/07/28/9/4.html |url-status=live }}</ref> Verskeie lesersbriewe aan ''Die Burger'' het hierdie voorgestelde afskaffing beskou as paternalisties, kortsigtig, 'n afskaling van standaarde, 'n leerplan wat die pad van die minste weerstand volg, asook 'n bedekte innuendo dat swartmense nie skrander genoeg is om Latyn baas te raak nie; buitendien was Latyn vir die studente van vroeër geen struikelblok nie – dit sou so goed wees om ander vakke af te skiet, soos die wetenskap vir 'n voornemende ingenieur.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/08/02/10/4.html |title=Potgieter, F. Du T. 1988. Afskaffing van Latyn verkeerde oplossing. ''Die Burger'', 02 Augustus:10 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194314/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/08/02/10/4.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/08/08/6/16.html |title=Du Toit, J.T. 1988. Afskaffing van Latyn paternalisties. ''Die Burger'', 08 Augustus:6 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194319/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/08/08/6/16.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/12/27/10/6.html |title=Van Stekelenburg, A.V. 1988. Afskaffing van Latyn is 'kortsigtig'. ''Die Burger'', 27 Desember:10 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194257/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/12/27/10/6.html |url-status=live }}</ref> ==== Afskaling sedert 1990's ==== In 1989 het die Minister van Justisie, Kobie Coetsee, aangekondig dat Latyn nie afgeskaf kan word as toelatingsvereiste vir advokate nie. Coetsee het ook gesê die bewering dat Latyn vir swart studente moeilik is, "smaak na paternalisme", omrede Latyn ook vir baie Afrikaans- en Engelssprekendes moeilik is.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/29/5/3.html |title=''Die Burger''. 1989. Tekens is dat Latyn moet bly. 29 April:5 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194308/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/29/5/3.html |url-status=live }}</ref> In 1990 het die minister die volgende voorwaardes vir voornemende advokate as wetsontwerp tydens 'n Parlementsitting ingedien: * Matrikulasie-Latyn op die hoër graad soos deur die Gemeenskaplike Matrikulasieraad vereis; of * 'n Spesiale universiteitskursus in Latyn wat van 'n hoër standaard is as dié wat vir die matrikulasie-eksamen in die standaard-graad vereis word. Hierdie kursus moes algemene grammatikale beginsels, regsfrases en -uitdrukkings, en 'n Romeinse regs- en kulturele oorsig bevat. Wat dus nou gebeur het is dat dit nie meer nodig was vir die voornemende advokaat om Latyn op ná-matrikulasievlak te slaag nie – voorbereidende Latyn was nou as voldoende beskou vir toelating tot die Balie.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/01/19/7/6.html |title=''Die Burger''. 1990. Latyn as regsvak: wysigings kom. 19 Januarie:7 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194329/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/01/19/7/6.html |url-status=live }}</ref> Hierdie wetgewing wat ingestel is het nie die teenstanders of voorstanders van die afskaffing van Latyn as vereiste vak tevrede gestel nie. Die Raad van die Vereniging van Prokureursordes het saam met die Balierade die siening gedeel dat Latyn heeltemal geskrap moet word as 'n vereiste tot die toelating van advokate.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/02/01/17/16.html |title=''Die Burger''. 1990. Raad steun skrap van Latyn. 01 Februarie:17 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194341/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/02/01/17/16.html |url-status=dead }}</ref> Die dekaan van die regsfakulteit aan die Universiteit van Stellenbosch het in Februarie 1990 gesê dat die wegdoen van Latyn beslis 'n leemte in die regsopvoeding sal laat. In die fakulteit self het die meerderheid van twee derdes die vorige jaar ten gunste van die behoud van die vak gestem, selfs al sou wetgewing verander.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/02/08/4/39.html |title=''Die Burger''. 1990. Wegdoen met Latyn sal 'leemte laat'. 08 Februarie:4 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194307/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/02/08/4/39.html |url-status=dead }}</ref> In dieselfde maand nog was al die Afrikaanse universiteite (met die uitsondering van die Universiteit van Wes-Kaapland) feitlik die enigstes in die land oor wat besluit het om Latyn I nog as voorvereiste vir die regsgraad LL.B. te behou. Die Universiteit van Zoeloeland was die eerste Suid-Afrikaanse universiteit wat Latyn as voorvereiste vak afgeskiet het. Die Afrikaanse universiteite wat die behoud van die regsvak voorgestaan het was die Universiteite van Stellenbosch, Pretoria en Potchefstroom, die Randse Afrikaanse Universiteit en die Universiteit van die Oranje-Vrystaat.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/02/21/7/2.html |title=''Die Burger''. 1990. LL.B: Latyn net nodig by Afrikaanse universiteite. 21 Februarie:7 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194312/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/02/21/7/2.html |url-status=dead }}</ref> In April 1990 het die staat besluit om die taalvereistewet nie te skrap nie, maar te verslap. Die sekere minimum standaarde is ingestel as oorgangswet wat "onder die bestaande bedeling afgehandel moet word".<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/04/27/6/4.html |title=''Die Burger''. 1990. Latyn vir regte: Wet dalk verslap. 27 April:6 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194308/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/04/27/6/4.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/05/25/5/1.html |title=''Die Burger''. 1990. Vraetyd. 25 Mei:5 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194312/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/05/25/5/1.html |url-status=live }}</ref> Binne 'n bestek van vyf maande het die Afrikaanse regsfakulteite 'n ander deuntjie begin sing: daar was nou geen regverdiging meer vir die verpligte studie van Latyn deur regstudente nie – die mosie is unaniem aanvaar op 'n konferensie van die Vereniging van Universiteitsdosente. Die rede: die statutêre vereiste dat studente Latyn moet slaag, het ingedruis teen die selfstandigheid van regsfakulteite se besluit oor watter vakke studente moes slaag.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/07/17/3/1.html |title=''Die Burger''. 1990. Dekane besluit teen Latyn. 17 Julie:3 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194320/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/07/17/3/1.html |url-status=live }}</ref> Nietemin het die staat in Mei 1991 volgehou dat Latyn moet bly.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/05/18/7/8.html |title=''Die Burger''. 1991. Latyn bly vereiste vir advokate. 18 Mei:7 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194309/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/05/18/7/8.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/07/10/8/16.html |title=''Die Burger''. 1991. Tersiêre Latyn vir regslui nie meer nodig. 10 Julie:8 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194320/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/07/10/8/16.html |url-status=dead }}</ref> In 1991 het die Wet no. 106 van 1991, wat oor die toelating van advokate tot die Balie handel, vereis dat die aansoeker, benewens universiteitskursusse in Afrikaans en Engels (destyds die twee amptelike landstale), óf in matrieklatyn, óf in 'n spesiale universiteitskursus in Latyn moes geslaag het ten einde toegelaat te word tot die Balie.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/08/26/8/5.html |title=Kriel, D.M. 1991. Latyn op skool vir dié leerlinge 'n voordeel. ''Beeld'', 26 Augustus:8 |access-date=11 September 2014 |archive-date=11 September 2014 |archive-url=https://archive.ph/20140911111825/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/08/26/8/5.html |url-status=dead }}</ref> In Augustus 1994 het die Minister van Justisie, [[Dullah Omar]], bevestig dat wetgewing ingedien gaan word om Latyn as voorvereiste vir regspraktisyns af te skaf.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/08/3/2/18.html |title=Kruger, Peet. 1994. Reaksie gemeng op Dullah Omar se voorstel. ''Beeld'', 3 Augustus:2 |access-date=11 September 2014 |archive-date=11 September 2014 |archive-url=https://archive.ph/20140911111830/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/08/3/2/18.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/08/03/9/2.html |title=''Die Burger''. 1994. Minister sê prokureurs kan binnekort in Hooggeregshof verskyn. 03 Augustus:9 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194318/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/08/03/9/2.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/14/2/19.html |title=''Beeld''. 1994. Politieke redaksie. 14 November:2 |access-date=11 September 2014 |archive-date=11 September 2014 |archive-url=https://archive.ph/20140911111814/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/14/2/19.html |url-status=dead }}</ref> In vroeg-Augustus 1994 het die Universiteit van Kaapstad dit reeds oorweeg om Latyn vir LL.B. af te skaf. Agt ander universiteite het Latyn reeds opsioneel verklaar, maar het die studente gewaarsku dat die wet steeds geld dat hulle nie sonder Latyn mag praktiseer nie.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/08/04/6/2.html |title=''Die Burger''. 1994. Afskaffing van Latyn vir LL.B. aan UK voorgestel. 04 Augustus:6 |access-date=11 September 2014 |archive-date=11 September 2014 |archive-url=https://archive.ph/20140911111825/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/08/04/6/2.html |url-status=live }}</ref> Teen laat-Augustus 1994 was Omar besig om wetgewing op te stel om die verskyningsbevoegdheid aan prokureurs in die Hooggeregshof te verleen en om Latyn as toelatingsvereiste vir regspraktisyns af te skaf.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/08/27/11/3.html |title=''Die Burger''. 1994. Leke-landdroste vir SA oorweeg. 27 Augustus:11 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194301/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/08/27/11/3.html |url-status=dead }}</ref> Tydens die tweejaarlikse dinee van die Bloemfonteinse Prokureursvereniging, in September 1994, het die oudpresident [[Nelson Mandela]] gesê dat die voorvereiste van Latyn, "wat so baie jong swart regstudente kniehalter", heroorweeg moet word.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/09/19/4/2.html |title=''Beeld''. 1994. Regstelsel moet oop vir almal wees, sê Mandela. 19 September:4 |access-date=11 September 2014 |archive-date=11 September 2014 |archive-url=https://archive.ph/20140911111814/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/09/19/4/2.html |url-status=live }}</ref> In die middel van November 1994 is die wetsontwerp, wat voorsiening daarvoor maak dat Latyn nie meer in Suid-Afrika 'n vereiste vir die toelating van prokureurs en advokate nie, deur die Senaat aanvaar.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/11/16/2/12.html |title=''Die Burger''. 1994. Latyn-wetsontwerp deur Senaat aanvaar. 16 November:2 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023194319/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/11/16/2/12.html |url-status=dead }}</ref> Op 23 November 1994 teken Mandela as president die Engelse teks van Wet No. 55 van 1994, wat op 2 Desember 1994 in werking tree. Die [http://www.gov.za/sites/www.gov.za/files/Act55of1994.pdf Wysigingswet op die Toelating van Advokate]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} lui: ''To amend the Admission of Advocates Act, 1964, so as to abolish the requirement that must be complied with by persons in respect of the Latin language in order to be admitted to practise as advocates;'' Die reëls wat geskrap is dui uit die [http://www.gov.za/sites/www.gov.za/files/a106_1991.pdf vorige Wysigingswet op die Toelating van Advokate, No. 106 van 1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221175025/http://www.gov.za/sites/www.gov.za/files/a106_1991.pdf |date=21 Februarie 2016 }} dat die voornemende advokaat vroeër in sy matriekjaar Latyn HG moes geslaag het of op naskoolse vlak minstens een kursus in Latyn wat van 'n gelykstaande of hoër standaard was. Teen 1996 het die nuwe Suid-Afrikaanse skoolwet van die Minister van Onderwys, prof. Sibusiso Bengu, voorgestel die leerling/onderwyser-verhouding moet landwyd 40 tot 1 vir laerskole en 35 tot 1 vir hoërskole wees. Oortollige onderwysers kon kies om af te tree, of na 'n ander provinsie verplaas te word. Op daardie tydstip was die Wes-Kaapse leerling/onderwyser-verhouding 26 leerlinge per onderwyser. ''Rapport'' van 28 Mei 1996 stel die volgende probleem:<ref>''Rapport''. 1996. Waarom onderwysers nou genoeg gehad het. 26 Mei:11</ref> {{cquote| Een van die noodwendige gevolge is dat van die keusevakke aan hoërskole sal wegval. Die toekoms van vakkeuses soos kuns en musiek is in gedrang. So ook derde tale, soos Duits, Latyn en inheemse swart tale. }} Die afskaling van Latyn en die klassieke erfenis aan staatsinstansies word onder andere ook deur party as die doelbewuste aftakeling van die Westerse waardestelsel beskou, ten gunste van die Afrikaniseringsbeleid, wat vervreemding veroorsaak.<ref>Maninger, S. 1997. Botsende waardes: Afrikaners pas nie in nuwe Suid-Afrika. ''Afrikaner'' Maart:16</ref> 'n Senior politieke joernalis van ''Rapport'' skryf in 1999 eksplisiet in sy boek rondom Afrikaneridentiteit: "Die Afrikaner, gedra deur 'n nuwe Afrikaner-nasionalisme, is die produk van sy volledige Europese geskiedenis. Dit behels sy erfenis van die klassieke beskawings, onder meer die Romeinse reg, die Griekse filosofie en [[rasionalisme]], Latyn en die Christendom en die Renaissance."<ref>Du Toit, Z.B. 1999. ''Die nuwe toekoms: 'n Perspektief op die Afrikaner by die eeuwisseling''. Pretoria: J.P. van der Walt. bl. 363</ref> Luidens die Kwalifikasieraamwerk vir Hoër Onderwys, soos gewysig op Januarie 2013 (maar reeds aangedui in die Staatskoerant van 5 Oktober 2007<ref>[http://www.education.gov.za/Portals/0/Documents/Legislation/Call%20for%20Comments/HEQF%20DOCUMENT.pdf?ver=2008-03-05-111834-000 ''Staatkoerant'',5 Oktober 2007]</ref>), word Latyn op die sertifikate van Suid-Afrikaanse instansies ook nie deur die Staat aangemoedig nie:<ref>[http://www.unisa.ac.za/static/corporate_web/Content/Colleges/CGS/documents/ANNEXURE-2-HEQSF.pdf The Higher Education Qualifications Sub-Framework as revised January 2013]</ref> {{cquote| The use of Latin in certificates and transcripts has been practised by some South African institutions as an historical legacy. Its continued use for this purpose is not encouraged but is left to the discretion of individual institutions. A certificate in Latin must also be in English in addition to any other official language. }} In Junie 2003 het die [[Vryheidsfront]] in die parlement voorgestel Latyn moet deur [[Pansat]] bevorder word. Die Grondwet stipuleer spesifiek die tale Arabies, Hebreeus en Sanskrit, asook "other languages used for religious purposes in South Africa", maar nie Latyn nie.<ref>Grobler, C. 2003. VF wil hê Pansat moet Latyn ook bevorder. ''Die Burger'', 11 Junie: 14</ref> Die aansoek is verwerp. ==== Hersiening van gehalte van gegradueerdes ==== Omdat Matrieklatyn sedert 1965 binne 'n jaar se tyd aangeleer moes word (as die student nie met Latyn gematrikuleer het nie), het die [[Universiteit van Stellenbosch]] die '''Consensus'''-rekenaarprogram ontwikkel wat aanvanklik ontwerp is vir die gebruik van Afrikaanssprekende studente. Later is die program ook uitgebrei na drietaligheid (Afrikaans, Engels en Xhosa). Die programmatuur was in Turbo Pascal geskryf en die antwoorde het geen uitsondering toegelaat nie – selfs 'n spasiebalk wat per ongeluk ingetik is, sou as 'n fout geregistreer word. Die voordeel was weer om die student bewus te maak van die noodsaaklikheid om presies en absoluut akkuraat te werk. Die program het gefokus op woordeskat (gegrond op die ''Lexis Latina''-kernwoordelys deur Van Stekelenburg (1985), wat uit omtrent 1 500 inskrywings bestaan), vervoeging, veelkeuse morfologie, woorduitgange, sinsbou en uitbou van die selfstandige naamwoord (verbuigings). Hoewel van die studente nie ewe konsekwent gewerk het nie, het uit 480 eerstejaars (in die jaar 1991) 141 nie van die programmatuur gebruik gemaak nie. Uit 313 het slegs 43 die vereiste totale tyd ingesit (30 minute per week) of selfs meer. Die verskille tussen die gemiddelde prestasies van studente wat glad nie die programmatuur gebruik het en diegene wat langer as die vereiste minimum gewerk het, was 11,5%. Waar meer as 28% van die eerste groep uitgesak het, het geen van die "ywerige" werkers gesak nie. Diegene wat baie meer as die vereiste tyd ingesit het, het in November gemiddeld 64% behaal, geeneen het gesak nie, 17,4% het met lof geslaag. Wat toon: gemiddelde prestasie het tred gehou met toewyding. In 1992, 1993 en 1994 het die patroon hom naastenby herhaal. In 1994 is 'n wortel voor sommige studente se neus gehou om deelname aan te spoor; hier het die toewyding voor die rekenaar veel groter vrugte afgewerp. Selfs met die onmiddellike daling van Latynstudente in 1995, het Claasen en Brand gehoop op beter kwaliteit bo kwantiteit in die toekoms.<ref>[http://akroterion.journals.ac.za/pub/article/download/498/564 Claasen, J-M. & Brand, N. 1995. Rekenaar-onderrigprogramme vir Latyn vir Regstudente: teorie en praktyk. ''Akroterion''(XL):163-177]</ref> In 2010 uiter Dircksen haar kommer oor die kwyning van Latyn by die Suid-Afrikaanse regsopleiding.<ref name="Dircksen">[http://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/11237/2010Latynindieopleiding_De%20Jure_2010_v.43%281%29_117-128.pdf?sequence=2 Dircksen, Marianne. 2010. Latyn en die opleiding van regstudente in Suid-Afrika: 'n Nuwe relevansie. ''De Jure'', 43(1):117-128]</ref> Op 29 Mei 2013 is 'n spoedberaad gehou deur die Wetgenootskap van Suid-Afrika (LSSA), die Algemene Balieraad (ABR) en regsdekane en -dosente. Die swakker gehalte van die LLB-graad wat die land uitlewer aan swakker opgeleide regslui is bespreek. Eerstens is bevind dat daar gebreke in die regsgegradueerdes se geletterdheid en syfervaardighede bestaan. Tweedens was almal by die beraad dit eens dat die huidige LLB onvoldoende is. Prof. [[Marinus Wiechers]], voormalige regsdosent en rektor aan Unisa, het tydens 'n onderhoud aan ''Beeld'' sy kommer uitgespreek oor die regters van die toekoms wat met geen behoorlike regsopleiding die bewakers van die reg gaan wees. Hy noem onder meer dat regstudente vroeër eers 'n ander B-graad moes behaal het, soos BA Regte of BCom Regte, voordat die LL.B. aangepak is. Dit is tydens laasgenoemde dat ook Latyn en Romeinse reg as vereistes gestel is: "As ’n mens nie Latyn ken nie, kan jy ook nie die Romeinse reg bestudeer nie. Jy kan dus nooit ’n begrip vorm van die regsreëls waarop ons huidige reg gegrond is nie." Die uiteinde hiervan is dat jong advokate en prokureurs pleitstukke in die howe indien wat "amper kinderagtig naïef is".<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2013/05/29/B1/15/gvflip.html |title=De Bruin, Philip. 2013. Nuwe LLB kan reg kelder. ''Beeld'', 29 Mei:15 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023202647/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2013/05/29/B1/15/gvflip.html |url-status=dead }}</ref> Sowel Dircksen<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2013/06/06/B1/17/pdllbee.html |title=Dircksen, Marianne. 2013. Latyn help studente op talle maniere. ''Beeld'', 06 Junie:17 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023202643/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2013/06/06/B1/17/pdllbee.html |url-status=live }}</ref> as Schumann <ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2013/06/07/B1/10/pdrelelb.html |title=Schumann, Corrie. 2013. Latyn grondig nodig vir regsbegrip. ''Beeld'', 07 Junie:10 |access-date=23 Oktober 2014 |archive-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://archive.ph/20141023202718/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2013/06/07/B1/10/pdrelelb.html |url-status=dead }}</ref> beaam in hul briewe dat die waarde van Latyn in die regswese beslis nie onderskat moet word nie. === (Voorgestelde) vertalings van Afrikaanse romans in Latyn === In navolging van [[:la:Libri_Latine_redditi|veral die Europese tale]] wat hul uiters gewilde romans en blitsverkopers in Neolatyn onsterflik maak, ten einde die aanleer van Latyn sowel te vergemaklik en ook prettig te maak vir die Afrikaanse leerling, is daar ook al aan die hand gedoen dat [[C.J. Langenhoven]] se wetenskapsfiksieroman, ''Loeloeraai'' uit Afrikaans in Latyn vertaal moet word.<ref name="Suidpunt10Julie2021">[https://web.archive.org/web/20210710140832/http://praag.co.za/?p=47837 Suidpunt. 2021. Waarom Loeloeraai in Latyn vertaal moet word. ''PRAAG''. 09 Julie.]</ref> Vermoedelik is ''Elegans et accurata gentis Africanae circa Promontorium Capitis Bonae Spei vulgo Hottentotten nuncupata Descriptio epistolaris'' deur De Grevenbroek (1695) die eerste werk uit Latyn wat in Kaaps-Hollands vertaal is ([https://www.dbnl.org/tekst/gode006reiz04_01/gode006reiz04_01_0010.php gepubliseer Januarie/Februarie 1886]); maar die 19de en 20ste eeu het geen noemenswaardige werke ''uit Afrikaans'' in Latyn opgelewer nie.<ref name="Suidpunt10Julie2021" /> Die grootste werk in Afrikaans ''uit Latyn'' is die sesdelige ''Voorlesinge oor die hedendaagse reg na aanleiding van De Groot se 'Inleiding tot de Hollandse Rechtsgeleerdheyd''' van professor D. G. van der Keessel se ''Praelectiones Iuris Hodierni ad Hugonis Grotii Introductionem ad Iurisprudentiam Hollandicam'' - 'n projek wat in 1939 begin het by die sameroeping van 'n komitee. Die eerste boekdeel is in 1961 uitgegee, gevolg deur die tweede (1963), derde (1964), vierde (1966) en vyfde (1967), met die sesde en laaste deel eers in 1975. Van die redes wat aangevoer word dat juis ''Loeloeraai'' die eerste geskikte vertaalde werk in Latyn moet wees, is omrede die vertaling in Latyn ook 'n pluimpie vir Afrikaans sal wees, omrede die Latiniste op sowel die bronteks as die vertaling sal fokus. Voorts bly die temas wat in die roman aangeroer word 'n eeu later steeds aktueel, van universele aard en humanisties. Die boek is meermale herdruk en vir sowel matrikulante as tweedejaarstudente voorgeskryf, en is in 'n proefskrif ondersoek. Die boek is sowel toeganklik vir die gewone mens as vir die akademici. Enkele Afrikaanse woorde in die roman is reeds verouderd, maar Latyn kan 'n makliker verklaring en standhoudende vertaling bied. ''Loeloeraai'' is ook deurspek van Latynse begrippe in vertaalde vorm. Die boek word veral in 2021 as relevant beskou in die tydperk wat Langenhoven sou beïnvloed het toe die boek geskryf is 'n eeu tevore - die Groot Griep het juis Oudtshoorn in daardie dekade getref. Boonop was Langenhoven self versot op Latyn.<ref name="Suidpunt10Julie2021" /> == Literatuur == * Friedrich August Eckstein: ''Lateinischer Unterricht. Geschichte und Methode''. 2. Auflage, Beffer, Gotha 1880 (Separatabdruck aus ''Schmid's Encyklopädie des gesamten Erziehungs- und Unterrichtswesens'', [http://www.bbf.dipf.de/cgi-opac/catalog.pl?t_allegro=x&f_PPN=101689071 Artikel digitalisiert] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050322041524/http://www.bbf.dipf.de/cgi-opac/catalog.pl?t_allegro=x&f_PPN=101689071 |date=22 Maart 2005 }}). * Friedrich August Eckstein: ''Lateinischer und griechischer Unterricht''. Fues, Leipzig 1887. * Nils Wilsing: ''Die Praxis des Lateinunterrichts'', Tübingen 1951; erw.: 2 Teile, Stuttgart 1964 * Max Krüger/Georg Hornig: ''Methodik des altsprachlichen Unterrichts'', Frankfurt/M. 1959 * Hans-Joachim Glücklich: ''Lateinunterricht, Didaktik und Methodik'', 2. Aufl., Göttingen 1993. {{ISBN|3-525-33592-X}} * Friedrich Maier: ''Lateinunterricht zwischen Tradition und Fortschritt'', 3 Bände, 3. Aufl., Bamberg 1993ff. {{ISBN|3-7661-5653-5}} * Rainer Nickel: ''Lexikon zum Lateinunterricht'', Bamberg 2001. {{ISBN|3-7661-5691-8}} * Manfred Fuhrmann: ''Latein und Europa, Die fremdgewordenen Fundamente unserer Bildung, Geschichte des gelehrten Unterrichts in Deutschland von Karl dem Großen bis Wilhelm II.'', 2. Aufl., Köln 2001. {{ISBN|3-8321-7948-8}} * Stefan Kipf: ''Altsprachlicher Unterricht in der Bundesrepublik Deutschland. Historische Entwicklung, didaktische Konzepte und methodische Grundfragen von der Nachkriegszeit bis zum Ende des 20. Jahrhunderts'', Bamberg 2006. {{ISBN|978-3-7661-5678-5}} * Wilfried Stroh: ''Latein ist tot, es lebe Latein! Kleine Geschichte einer großen Sprache'', Berlin 2007. {{ISBN|978-3-471-78829-5}} * Peter Kuhlmann: ''Fachdidaktik Latein kompakt'', Göttingen 2009 {{ISBN|978-3-525-25759-3}} * Magnus Frisch (Hrsg.): ''Alte Sprachen – neuer Unterricht'' (= ''Ars Didactica.'' Bd. 1). Kartoffeldruck-Verlag, Speyer 2015, {{ISBN|978-3-939526-24-7}}. == Verwysing == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.altphilologenverband.de/ www.altphilologenverband.de]&nbsp;– Deutscher Altphilologenverband * [http://www.forum-classicum.de/ www.forum-classicum.de]&nbsp;– Forum Classicum, Vaktydskrif vir die vakke Latyn en Grieks * [http://latein.eduhi.at/ Lateinunterricht in Österreich] * [http://philologia.ch/fasz/medien/docs/nzzas_2.pdf Theo Wirth am 16. Dezember 2007 in der NZZ über Lateinunterricht in der Schweiz] (pdf-Datei; 46&nbsp;kB) * [http://www.pegasus-onlinezeitschrift.de/ Pegasus online]&nbsp;– Fachdidaktische Zeitschrift online * [http://www.circe.be/content/view/47/279/lang,de/ Circe&nbsp;– Übersicht über alte Sprachen in Europa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529231852/http://www.circe.be/content/view/47/279/lang,de/ |date=29 Mei 2016 }} * {{en}} [https://lithub.com/look-latin-is-not-useless-neither-is-it-dead/ Uittreksels van'' Long Live Latin: The Pleasures of a Useless Language'' deur Nicola Gardini.] {{Normdata}} [[Kategorie:Latyn| ]] s6sb5m4t88ony2hh8bocqv9ckdsia1p 0 108078 2978731 2902097 2026-10-14T02:58:35Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978731 wikitext text/x-wiki {{Gaan taal na}} {| class="toccolours" style="float: right; clear: right; margin: 0px 0px 10px 1em; font-size: 0.85em; width: 400px;" | style="background:#0000cc; text-align:center; color: white; font-size: 1.2em;" |'''Energie-ontwikkeling''' |- | [[Lêer:World energy consumption by fuel 1990-2041 EIA 2017.png|alt=Wêreld energieverbruik per brandstof 1990-2041 OIE 2017|raamloos|375x375px]] <div style="background:#0000cc; text-align:center; color: white; font-size: 1.2em;"> '''Amerikaanse energiegebruik/vloei in 2011''' </div> [[Lêer:LLNLUSEnergy2011.png|raamloos|375x375px|alt= Geskatte Amerikaanse energiegebruik/vloei in 2011. Energievloeidiagramme toon die relatiewe grootte van primêre energiebronne en eindgebruike in die Verenigde State; die brandstowwe word op 'n algemene energie-eenheidbasis vergelyk.]] <div style="font-size: 0.9em;">Energie vloei-diagramme toon die relatiewe grootte van primêre energiehulpbronne aan asook die eindgebruike daarvan in die VSA; brandstowwe is op 'n gemene energie-eenheidsbasis vergelyk. (2011: 97.3 quads).<ref>Lawrence Livermore National Laboratory–[http://flowcharts.llnl.gov/content/energy/energy_archive/energy_flow_2011/LLNLUSEnergy2011.png Energy flow chart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131001021151/https://flowcharts.llnl.gov/content/energy/energy_archive/energy_flow_2011/LLNLUSEnergy2011.png |date= 1 Oktober 2013 }}, 2011</ref> </div> <div style="padding-left: 30px;"> {| style="width: 90%; text-align: left; font-size: 0.9em; margin-bottom: 10px;" | colspan="3" style="" |''Saamgestelde – en stralingsenergie skep elektriese strome / benut werking wat vrygestel word.'' |} </div> |} '''Energie-ontwikkeling'''<ref>The Federal nonnuclear energy research and development act (Public Law 93-577) section 11, environmental evaluation: report to the President and Congress.</ref><ref>The Social impacts of energy development on national parks: final report By United States National Park Service, University of Denver.</ref><ref>Assessment of Energy Resource Development Impact on Water Quality, Volume 1.</ref> is die pogings wat daarop fokus om voldoende primêre energiebronne <ref>Resources for the twenty-first century: proceedings of the international centennial symposium of the United States Geological Survey, held at Reston, Virginia, 14–19 Oktober 1979 .</ref> en sekondêre energievorms beskikbaar te stel om aan die behoeftes van die samelewing te voldoen.<ref>The Homeowner's Guide to Renewable Energy: Achieving Energy Independence.</ref><ref>Renewable Energy Sources for Sustainable Development.</ref><ref>Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation: Summary for Policymakers and Technical Summary: Special Report of the [[Interregeringspaneel oor klimaatverandering|Intergovernmental Panel on Climate Change]].</ref><ref>Solar Energy and Nonfossil Fuel Research.</ref><ref>Final Report of the Task Force on the Availability of Federally Owned Mineral Lands, Volumes 1-2.</ref> Dit sluit die pogings in wat voorsien in die produksie van konvensionele, alternatiewe en [[hernubare energie|hernubare]] bronne van energie, asook die [[herwinning]] en [[hergebruik]] van energie wat andersins verlore sou gaan. Energiebewaring en effektiwiteitsmaatreëls verminder die impak van energie-ontwikkeling en hou voordele in vir die samelewing met verandering in ekonomiese koste asook verandering in omgewingsake.<ref group="note">See also: Fuel efficiency and Energy efficiency in transportation</ref> Kontemporêre [[industriële samelewing]]s gebruik primêre en sekondêre energiebronne vir vervoer en die produksie van vele vervaardigde produkte. Groot industriele populasies beskik oor verskeie ontwikkelings– en afleweringsdienste vir verspreiding en benutting van energie deur die eindgebruiker. Hierdie energie word gebruik deur mense wat dit kan bekostig om in verskeie klimaatstoestande te leef deur die benutting van [[verwarming]], [[ventilasie]] en/of [[lugversorging|lugverkoeling]].  Die mate waartoe eksterne energiebronne gebruik word, verskil tussen gemeenskappe afhanklik van die vlakke van [[verkeersopeenhoping]] en bronne van besoedeling, <ref>Hydrocarbon Bioremediation, Volume 2 edited by Robert E. Hinchee</ref> en beskikbaarheid van [[huishoudelike energie bronne]]. Die konvensionele energie-industrie bestaan uit die [[petroleum]]industrie  <ref group="note">Insluitend oliemaatskappye, petroleumraffinaderye, brandstofvervoer en eindgebruikers by vulstasies</ref><ref group="note">Insluitend [[aardgas]]ontginning, en steenkoolgasvervaardiging, sowel as verspreiding en verkoop</ref> [[elektrisiteitsindustrie]] <ref group="note">Insluitend [[kragopwekking]], kragverspreiding en -verkoop</ref> die [[steenkool]]industrie en die [[kernkrag]]industrie. Nuwe energie-industrieë sluit in die [[hernubare energie]]-industrie. Dit behels die alternatiewe en volhoubare vervaardiging, verspreiding en verkoop van alternatiewe brandstowwe. Tesame met die ontwikkeling van nuwe koolwaterstofbronne <ref>Exploitation of Hydrocarbon Resources: New Solutions in Energy Supply : Overview 1995–1998.</ref> asook diep water / horisontale boorwerk, is daar toegewyde pogings om bronne van alternatiewe en hernubare energie te ontwikkel om sodoende 'n vermindering in [[klimaatsverandering]] te bewerkstellig. == Soorte energie == Die natuurelemente <ref group="note">Sien ook: [[Materie]] en [[Energie]]</ref> van die materiële wêreld bestaan in vorme wat verwerk kan word na bruikbare energie. Dit is die [[Natuurlike hulpbron|hulpbronne]] waarvan die samelewing energie verkry om hitte, lig en beweging te vervaardig (as voorbeelde van vele aanwendings). Volgens hul eienskappe, kan kragstasies soos volg geklassifiseer word: * ''Primêr:'' Dit word gevind in die natuur: ''[[wind]]'', ''[[water]]'', [[son]],<ref group="note">Of dié met betrekking tot die [[kosmos]].</ref> ''[[hout]]'', [[steenkool]], ''[[aardolie]]'', ''[[kernkrag]]''. * ''Sekondêr'' : Dit word verkry uit primêre energie bronne: [[elektrisiteit]], [[gas]]. Geklassifiseer volgens die energiereserwes van die bron wat gebruik word en die [[regenerasie kapasiteit]] waaroor dit beskik: * ''hernubaar'': Wanneer die energie bron vryelik kan regenereer en daar feitlik onbeperkte reserwes is. 'n Voorbeeld hiervan is die energie afkomstig van die son of van die wind'' '' wat gebruik word as 'n energiebron. Hernubare energie is: ** oorspronklike son ** natuurlike wind (atmosferiese vloei) ** natuurlik [[geotermies]] ** oseaan [[getye]] ** natuurlike [[waterval]] ([[waterkrag]]) ** natuurlik [[plantaardig]]: [[papier]], [[hout]] ** natuurlike diere: was, ghries, [[pakdiere]] en bronne van [[meganiese energie]]. ** <ref group="note">[[mens]], [[donkie]], [[muil]], [[olifant]].</ref> * ''onhernubaar'': Dit is afkomstig van beperkte energiebronne op aarde. Wat die bronne se kwantiteit betref, is dit uitputbare bronne. Die onhernubare energiebronne sluit in: ** ''Fossiele bronne'': [[Ru-olie|petroleum]], [[aardgas]], steenkool ** oorspronklike minerale/''chemikalie'': [[uraan]], [[skalie]]-gas. Voorbeeld: skalie-gas is 'n sekondêre onhernubare bron. Wind is 'n primêre hernubare bron. Die wet wat [[Antoine Lavoisier| Lavoisier]] voorgestel het oor die [[behoud van massa]] is van toepassing op energie-ontwikkeling:<ref group="note">Of eintlik die [[Massa-energieverband]], wat [[Albert Einstein]] voorgestel het: [[Energie|<math>E =</math>]] [[Massa|_{<math>m</math>}]][[Ligsnelheid|<math>\cdot c^{2}</math>]].</ref> "niks word geskep nie." Enige energie "skepping" is dus eintlik die ontginning en omvorming van die energievorme wat hul oorsprong in die heelal het. Hierdie omvorming volg die wette van die [[termodinamika]] wat sê dat nie alle energie ook ''vrye'' energie is nie. Vry om as werk te gebruik. == Fossielbrandstowwe == [[Lêer:Moss Landing Power Plant p1270026.jpg|regs|duimnael|DIE [[:en:Moss Landing Power Plant|Moss Landing kragstasie]] in California is 'n [[:en:Fossil-fuel power station|fossielbrandstof kragstasie]] wat aardgas in 'n turbine verbrand om elektrisiteit te produseer.]] Bronne van fossiele brandstof (veral onhernubare fossiele) behels die verbranding van steenkool of 'n ander [[koolwaterstof]]. Dit is brandstowwe wat die oorblyfsels is van ontbinde plante en diere. Daar is hoofsaaklik drie tipes fossielbrandstowwe: steenkool, [[Ru-olie|petroleum]] en [[aardgas]]. 'n Ander fossielbrandstof, [[vloeibare petroleumgas]], is hoofsaaklik afkomstig van die produksie van aardgas. Die hitte afkomstig uit die verbranding van fossielbrandstowwe word direk gebruik vir verwarming van ruimtes of in prosesse – dit kan ook (gedeeltelik) omgesit word in meganiese energie vir voertuie, [[industriële prosesse]] of [[elektriese kragopwekking]]. Fossiele energie kom van herwonne [[koolwaterstof|koolwaterstowwe]] (soos [[bruinkool]], [[antrasiet]], turfkool, aardgas en ruolie) en die oorsprong is in die oorblyfsels van dooie plante en diere. Hierdie fossielbrandstowwe is gebaseer op die [[koolstofkringloop]] en bevat gestoorde energie uit tydperke lank gelede soos die [[karboon]], wat vandag herwin kan word. Dit verteenwoordig koolstof wat lank gelede uit hierdie kringloop ontneem is. In 2005 het fossielbrandstowwe aan 81% van die wêreld se energiebehoeftes voorsien.<ref>International Energy Agency: Key World Energy Statistics 2007.</ref> [[Biomassa]] is ook afkomstig van hout en ander organiese afvalstowwe en moderne oorblyfsels. Die tegniese ontwikkeling van fossielbrandstowwe gedurende die 18de en 19de eeu het die weg berei vir die Industriële Revolusie. Die meerderheid van die wêreld se huidige primêre energiebronne bestaan uit fossielbrandstowwe.  Daar is bestaande [[tegnologie]] en [[infrastruktuur]] vir die gebruik van fossielbrandstowwe. [[Ru-olie|Petroleum]] se energiedigtheid in terme van volume (kubieke ruimte) en massa (gewig) is veel hoër as die van alternatiewe energiebronne (of energiebergingstoestelle soos bv. 'n battery) Fossielbrandstowwe is tans ekonomies en geskik vir gedesentraliseerde energiegebruik. == Nukleêr == === Splyting === Kernkrag of kernenergie is die gebruik van [[kernreaksie]]s vir die opwekking van bruikbare hitte en elektrisiteit. Hierdie term sluit [[kernsplyting]], kernverval en [[kernfusie]]. [[Kernkrag]]stasies (splyting) het in 2012 omtrent 5,7% van die wêreld se energie en 13% van die wêreld se elektrisiteit gelewer. <ref>[https://www.iea.org/publications/freepublications/publication/kwes.pdf "Key World Energy Statistics 2012"] (PDF).</ref> In 2013 het die Internasionale Atoom Energie Agentskap ([[:en:International Atomic Energy Agency|IAEA]]) berig dat daar 437&nbsp;&#x6F;&#x70;&#x65;&#x72;&#x61;&#x73;&#x69;&#x6F;&#x6E;&#x65;&#x6C;&#x65;&#x20;&#x6B;&#x65;&#x72;&#x6E;&#x6B;&#x72;&#x61;&#x67;&#x72;&#x65;&#x61;&#x6B;&#x74;&#x6F;&#x72;&#x73;<ref name="iaea.org">[http://www.iaea.org/pris/ "PRIS – Home"].</ref> in 31 lande is,<ref name="UIC">[https://web.archive.org/web/20080303234143/http://www.uic.com.au/reactors.htm "World Nuclear Power Reactors 2007-08 and Uranium Requirements"].</ref> alhoewel nie elke reaktor elektrisiteit opwek nie.<ref>[http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2012/06/17/2003535527 "Japan approves two reactor restarts"].</ref> Daarby is daar nagenoeg 140 vlootvaartuie in gebruik  met atoomaandrywing wat deur sowat 180 reaktors van krag voorsien word.<ref>[http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 "What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#x7C; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors"].</ref><ref>[http://www.world-nuclear.org/info/Non-Power-Nuclear-Applications/Transport/Nuclear-Powered-Ships/#.UV5yQsrpyJM "Nuclear-Powered Ships &#x7C; Nuclear Submarines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612204746/http://www.world-nuclear.org/info/Non-Power-Nuclear-Applications/Transport/Nuclear-Powered-Ships/#.UV5yQsrpyJM |date=12 Junie 2013 }}.</ref><ref>http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf Naval Nuclear Propulsion, Magdi Ragheb.</ref> Daar is 'n voortslepende debat rondom kernkrag.<ref>Union-Tribune Editorial Board (27 Maart 2011).</ref><ref name="jstor.org">James J. MacKenzie.</ref><ref name="A Reasonable Bet on Nuclear Power">In February 2010 the nuclear power debate played out on the pages of the ''[[The New York Times|New York Times]]'', see [http://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&st=cse A Reasonable Bet on Nuclear Power] and [http://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html Revisiting Nuclear Power: A Debate] and [http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ A Comeback for Nuclear Power?]</ref> Voorstanders soos die [[:en:World Nuclear Association|World Nuclear Association]], die [[:en:International Atomic Energy Agency|IAEA]] en [[:en:Environmentalists for Nuclear Energy|Environmentalists for Nuclear Energy]] voer aan dat kernkrag 'n veilige, volhoubare energiebron is wat steenkool besoedeling/vrystellings beperk.<ref name="bloomberg.com">[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&sid=aXb5iuqdZoD4&refer=us U.S. Energy Legislation May Be 'Renaissance' for Nuclear Power].</ref> Teenstanders soos [[Greenpeace|Greenpeace International]] en [[:en:Nuclear Information and Resource Service|NIRS]] voer aan dat kernkrag baie gevare inhou vir [[mense en die omgewing]].<ref name="Share">Share.</ref><ref name="NC WARN">[http://www.ncwarn.org/?cat=18 "Nuclear Power"].</ref><ref name="Sturgis">Sturgis, Sue.</ref> Kernkrag is 'n lae-koolstof metode van elektrisiteitsopwekking. 'n Analise van die literatuur oor die [[uitstralingsintensiteit]] in die totale lewenssiklus  toon aan dat dit soortgelyk is aan ander hernubare bronne in die vergelyking van [[kweekhuisgas]] (KHG) vrystelling per eenheid energie gegenereer.<ref>[http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html "Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions.'&#x27;"]</ref><ref>"Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power – global nuclear power has prevented an average of 1.84 million air pollution-related deaths and 64 gigatonnes of CO2-equivalent (GtCO2-eq) greenhouse gas (GHG) emissions that would have resulted from fossil fuel burning".</ref> Volgens die [[IAEA]] is daar vanaf  2012 wêreldwyd 68 siviele kernkragreaktors onder konstruksie in 15 lande.<ref name="iaea.org"/> Ongeveer 28 hiervan is in die Republiek van Sjina. 'n Nuwe reaktor is op 17 Februarie 2013 gekoppel aan die elektrisiteitsnetwerk in die [[:en:Hongyanhe Nuclear Power Plant|Hongyanhe kernkragstasie]] in Sjina.<ref>[http://www.worldnuclearreport.org/Worldwide-First-Reactor-to-Start.html "Worldwide First Reactor to Start Up in 2013, in China – World Nuclear Industry Status Report"].</ref> In die VSA is daar twee nuwe Generasie – III reaktors onder konstruksie in  [[:en:Vogtle|Vogtle]]. Amptenare van die Amerikaanse kernindustrie verwag dat vyf nuwe reaktors in gebruik geneem sal word teen 2020 – almal by bestaande aanlegte.<ref name="us12">Ayesha Rascoe (9 Februarie 2012).</ref> Die 2011 ongeluk by Japan se [[:en:Fukushima Daiichi nuclear accident|Fukushima Daiichi]] kernkragstasie, wat plaasgevind het in 'n reaktor met 'n ontwerp uit die 1960's, het daartoe aanleiding gegee dat baie lande hul kernveiligheid en kernenergie beleid in heroorweging geneem het.<ref name="sciamer2011">Sylvia Westall and Fredrik Dahl (June 24, 2011).</ref> Duitsland het besluit om al sy reaktors te sluit teen 2022 en Italië het kernkrag verban.<ref name="sciamer2011">Sylvia Westall and Fredrik Dahl (June 24, 2011).</ref> Na afloop van Fukushima het die [[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]] in 2011 sy beraamde kapasiteit gehalveer van addisionele kernopwekking wat gebou sou moes wees teen 2035.<ref name="economist-20110428">[http://www.economist.com/node/18621367?story_id=18621367 "Gauging the pressure"].</ref><ref name="late">European Environment Agency (23 Januarie 2013).</ref> == Hernubare bronne == [[Lêer:Alternative Energies.jpg|duimnael|300x300px|[[Windenergie|Wind]], [[Sonenergie|son]], en  [[biomassa]] is drie hernubare energiebronne.]] [[Hernubare energie]] word algemeen beskryf as energie wat afkomstig is van hulpbronne wat op natuurlike wyse aangevul word – soos [[sonlig]], wind, [[reën]]; getye, golwe en [[Geotermiese energie|geotermiese hitte]].<ref>[http://thebulletin.org/myth-renewable-energy "The myth of renewable energy &#x7C; Bulletin of the Atomic Scientists"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007161531/http://thebulletin.org/myth-renewable-energy |date= 7 Oktober 2013 }}.</ref> Hernubare energie vervang konvensionele brandstowwe in vier areas: elektrisiteitsopwekking, warm water/ [[ruimte verwarming]], motor brandstowwe en landelike ('[[off-grid]]' /alternatiewe) energiedienste. Ongeveer 16% van die wêreld se energieverbruik is afkomstig van hernubare bronne, met 10% <ref>http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/cooking.pdf</ref> van alle energie afkomstig van tradisionele [[biomassa]] wat hoofsaaklik gebruik word vir [[verwarming]] en 3.4% van [[hidroëlektrisiteit]]. Nuwe hernubare bronne (klein-hidro aanleg,  moderne biomassa, wind, son, geotermie en biobrandstof) dra 'n verdere 3% by en groei vinnig.<ref name="ria21">REN21 (2011).</ref> Op nasionale vlak beskik 30 nasies in die wêreld reeds oor hernubare energie wat meer as 20% bydra tot energie verskaffing. [[Windenergie|Windkrag]] groei byvoorbeeld teen 'n jaarlikse tempo van  30% met 'n wêreldwye [[geïnstalleerde kapasiteit]] van 282,482 [[:en:Megawatt|megawatt]] (MW) teen die einde van 2012. Hernubare eneregiebronne is beskikbaar oor 'n wye geografiese gebied, teenoor ander energiebronne wat gekonsentreerd is in 'n beperkte aantal lande. Vinnige ontplooiing  van hernubare energie en [[energie-effektiwiteit]] bring beduidende voordele mee in terme van [[energie-sekuriteit]], tempering in klimaatsverandering en ekonomie.<ref>International Energy Agency (2012).</ref> Internasionale publieke meningsopnames toon sterk steun vir die bevordering van hernubare energiebronne soos wind – en sonkrag.<ref name="UNEP">United Nations Environment Programme [http://sefi.unep.org/fileadmin/media/sefi/docs/publications/SEFI_Investment_Report_2007.pdf ''Global Trends in Sustainable Energy Investment 2007: Analysis of Trends and Issues in the Financing of Renewable Energy and Energy Efficiency in OECD and Developing Countries''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325060117/http://sefi.unep.org/fileadmin/media/sefi/docs/publications/SEFI_Investment_Report_2007.pdf |date=25 Maart 2009 }} (PDF), p. 3.</ref> Alhoewel vele hernubare energieprojekte op groot skaal bedryf word, is hernubare tegnologie ook geskik vir [[landelike]], afgeleë areas waar energie dikwels deurslaggewend is vir [[menslike ontwikkeling]].<ref>World Energy Assessment (2001).</ref> == Verhoogde energie doeltreffendheid == Alhoewel 'n verhoging in die effektiwiteit van energiegebruik nie beskou kan word as energie-ontwikkeling per se nie, kan dit deel van die onderwerp gereken word omdat beskikbare energiebronne daardeur beskikbaar gemaak word om te werk.<ref>Richard L. Kauffman [http://environment.research.yale.edu/documents/downloads/0-9/03-Kauffman.pdf Obstacles to Renewable Energy and Energy Efficiency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624132903/http://environment.research.yale.edu/documents/downloads/0-9/03-Kauffman.pdf |date=24 Junie 2010 }}. in: From Silos to Systems: Issues in Clean Energy and Climate Change.</ref> Energie-effektiwiteit is die einddoel van al die pogings om minder energie te gebruik in die lewering van produkte en dienste. 'n Voorbeeld hiervan is die [[isolasie]] van 'n woonhuis wat tot gevolg het dat minder energie verbruik word om die huis te verkoel en te verwarm ten einde 'n gemaklike temperatuur te handhaaf. Die gebruik van [[fluoresseerlig]] of natuurlike lig deur dakligte verminder die hoeveelheid energie wat nodig is om dieselfde beligting te verskaf as wat met tradisionele [[gloeilamp]]e verkry sou word. Kompakte fluoresseerlig gebruik twee-derdes minder energie en kan 6 – 10 keer langer hou as gloeilampe. Verbetering in energie-effektiwiteit is meestal die gevolg van 'n meer effektiewe tegnologie of produksieproses.<ref>Diesendorf, Mark (2007).</ref> Die vermindering in die gebruik van energie bring 'n verlaging in energiekoste mee. Die  verbruiker kan bespaar indien die energiebesparings vergoed vir enige addisionele koste ten opsigte van die implementering van energie-effektiewe tegnologie. Vermindering van energiegebruik word ook beskou as 'n oplossing vir die vermindering van uitlaatgasse. Volgens die International Energy Agency kan verbeterde energie-effektiwiteit in [[Gebou|geboue]], [[industriële prosesse]] en [[vervoer]] daartoe bydra om die wêreld se energie behoeftes met 'n derde te verlaag teen 2050 – asook bydra tot die beheer van  aardgas uitlatings.<ref>Sophie Hebden (2006-06-22).</ref> == Geskiedenis van energie-ontwikkeling == [[Lêer:Doel Kerncentrale.JPG|regs|duimnael|Verlede en hede: Energieopwekkers by [[:en:Doel|Doel]], België: S''cheldemolen'' windmeul uit 17de eeu  [[:en:Doel Nuclear Power Station|Doel kernkragstasie]] uit 20ste eeu.]] Sedert prehistoriese tye toe die mens vuur ontdek het om kos gaar te maak; die Middeleeue toe windmeule gebou is om graan te maal en die moderne era van atoomsplitsing, het die mens gesoek na energiebronne waaruit hy kon voordeel trek.<ref group="note">Alle aardse energiebronne behalwe kernenergie, aardhitte en gety-energie is afkomstig van sonlig wat vandag op die aarde val of van fossieloorblyfsels van plant- en dierelewe wat lank gelede daarop staat gemaak het.</ref> Dit het gekom van fossielbrandstowwe; steenkool  wat die stoomenjins aangedryf het en huishoudings ondersteun het; asook olie vir die voertuigindustrie. Mense het ook op 'n kleiner skaal gebruik gemaak van wind- en waterkrag asook biomassa.  Fossielbrandstowwe is egter 'n uitputbare bron. Die soeke na energiebronne wat onuitputbaar is en die benutting van energie deur geïndustrialiseerde moondhede wat poog om hul nasionale ekonomieë te bevorder deur minder staat te maak op die fossielbrandstowwe,<ref group="note">Dikwels gekonsentreer in vreemde gebiede ná die ontginning en uitputting van hul eie hulpbronne.</ref> het aanleiding gegee tot die ontwikkeling van kernenergie. Lande met voldoende waterbronne kon intensief gebruik maak van waterkrag uit hul waterweë. === Volhoubaarheid === [[Lêer:Energy-consumption-World2.png|regs|duimnael|400x400px|Energieverbruik van 1989 tot 1999]] Die [[Omgewingsbewustheid|omgewingsbeweging]] het begin klem lê  op die [[volhoubaarheid]] van energiegebruik- en ontwikkeling.<ref>Sustainable Development and Innovation in the Energy Sector.</ref> Die produksie van hernubare energie is volhoubaar; die beskikbare voorraad sal nie verminder binne die afsienbare toekoms nie – wat oor miljoene jare kan strek. "Volhoubaarheid" verwys ook na die omgewing se vermoë om afvalprodukte te hanteer – veral [[lugbesoedeling]]. Bronne wat geen direkte afvalprodukte oplewer nie (soos wind, son en waterkrag) kom nou ter sprake. Saam met die groeiende vraag na energie is daar 'n behoefte om verskeie energiebronne  te benut.  [[Energiebewaring]] is 'n aanvullende proses tot energie ontwikkeling. Die effektiewe gebruik van energie verminder die vraag na energie. === Hede en toekoms === [[Lêer:World energy consumption by region 1970-2025.png|regs|duimnael|400x400px|Groeiende energie verbruik deur ontwikkelende nasies<ref>Source: Energy Information Administration – [http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/index.html International Energy Outlook 2004]</ref><br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Geïndustrialiseerde nasies]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ontwikkelende nasies]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Voormalige Sowjetunie]]]] Energieproduksie vereis ook 'n energiebelegging. Wanneer daar bv. geboor word vir olie of 'n windplaas word gebou, word daar energie benodig. Dit word moeiliker om die fossielbrandstowwe wat nog oor is te ontgin, omdat die maklikste bronne reeds uitgeput is.  Bronne wat moeilik is om te ontgin verg dikwels 'n hoër energiebelegging en wanneer die belegging groter word as die energie wat verkry word uit die hulpbron, is dit nie meer 'n effektiewe energie bron nie. Nuwe tegnologie kan hierdie probleem verlig wanneer dit die energiebelegging verminder wat benodig word om die hulpbron te ontgin en te omskep. 'n Ander faktor wat nuwe tegnologie vereis, het in 2023 gelei tot 'n uitspraak van die wêreldleiers oor die oorskakeling weg van fossielbrandstowwe op die COP28-klimaatgesprekke. Hierdie faktor is die [[Klimaatverandering|klimaatprobleem]] wat veroorsaak word deur koolstof wat lank in die aarde opgesluit was, weer in die atmosfeer en die koolstofkringloop vry te stel. <ref>{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20231205IPR15686/cop28-climate-talks-agree-on-transitioning-away-from-fossil-fuels#:~:text=%E2%80%9CThis%20outcome%20is%20really%20historic,%2Dout'%20of%20fossil%20fuels.|title=COP28 climate talks agree on transitioning away from fossil fuels|publisher=EU|year=2023}}</ref> == Sien ook == * [[Regverdige energieoorgangsvennootskap]] == Notas == {{Verwysings|2|group=note}} == Verwysings == {{Verwysings|2|30em}} == Addisionele bronne == * [https://vuphong.vn/ban-do-buc-xa-mat-troi-tai-viet-nam/ intensity of solar radiation in vietnam] {{Normdata}} [[Kategorie:Energie]] if6baer6wh2vxnypc0dxjo2df48l504 0 109709 2978637 2978380 2026-10-13T19:19:18Z Pynappel 70858 /* Fakulteit Geesteswetenskappe */ 2978637 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Afrikaanse universiteit. Vir die instelling in Antieke Griekeland, sien [[Akademeia]].'' {{Inligtingskas Universiteit |naam = Akademia |beeldgrootte = 250px |beeld = Akademia Logo.png |beeldbyskrif = |latyn_naam = |leuse = AD FUTURUM PER FONTES |leuseafr = ''Na die toekoms deur die bronne'' |gestig = {{begin datum en ouderdom|2011}} |gesluit = |tipe = Privaat |affiliasie = |befondsing = Studiegeld<ref>{{Cite web| title = Betalingsopsies| work = Akademia| access-date = 2026-08-16| url = https://akademia.ac.za/betalingsopsies/}}</ref><br>Begiftigings<ref>{{Cite web| title = Kampusskenkings| work = Akademia| access-date = 2026-08-16| url = https://akademia.ac.za/kampusskenkings/}}</ref><br/>Geen staatsbefondsing<ref name="van der merwe 2026">{{Cite web |last=Van der Merwe |first=Linette |title=Akademia nie die grondwetlike probleem wat Naledi Pandor dink nie |work=[[Die Papier]] |access-date=2026-08-14 |date=2026-08-11 |url=https://diepapier.co.za/akademia-nie-die-grondwetlike-probleem-wat-naledi-pandor-dink-nie/}}</ref><ref name="De Villiers, 2018">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2018/v58n1a2| issn = 0041-4751| volume = 58| issue = 1| pages = 17-35| last = De Vllliers| first = Bertus| title = Selfbestuur in diep verdeelde samelewings - die kaleidoskoop van Afrikaanse pogings tot 'n model vir selfbestuur| journal = [[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | access-date = 2026-08-16| date = 2018 |url=https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512018000100002&lng=en&nrm=iso&tlng=af}}</ref> |amptenaar_in_beheer = |besturende_direkteur = Marthinus Visser |voorsittende beampte = |kanselier = |president = |visie-president = |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = |prinsipaal = |dekaan = Dr. Rachel Maritz<br />Prof. Johnnie Hay<br />Prof. Danie du Plessis<br />Dr. Piet Pretorius<br />Prof. Hermie Coetzee |direkteur = Dr. [[Dirk Hermann]]<ref name="Maree, 2021" /><br />Henk Schalekamp<br />Piet Steyn<br />[[Flip Buys]]<br/>JD Symington |fakulteit = |personeel = 294 voltyds (2026) |studentetal = meer as 3&nbsp;800 studente (2026)<ref name="di-260706" /> |voorgraadse studente = |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Centurion]], [[Pretoria]], [[Gauteng]]<br/>[[Paarl]], [[Wes-Kaap]] |stad = <!-- [[Pretoria]], [[Paarl]] .........reeds hierbo getoon--> |land = [[Suid-Afrika]] |coor = |kampus = |voormalige_name = |free_label = |free = |sport = |kleure = {{kleurkas|#121e39}} Blou<br />{{kleurkas|#8b6032}} Goud |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = |webtuiste = {{URL|https://akademia.ac.za}} |logo = |voetnotas = }} '''Akademia''' is ’n [[Suid-Afrikaanse]] privaatverskaffer van hoëronderwys in [[Afrikaans]].<ref>{{Cite journal |publisher=[[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n1a22| issn = 0041-4751| volume = 65| issue = 1| pages = 472-483| last = Eloff| first = Kobus| title = Die rol van die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie (SATNT) in die ontginning van die natuurwetenskappe in Afrikaans die afgelope honderd jaar. |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |access-date = 2026-07-28| date = 2025-03-01| url = https://research.ebsco.com/plink/ed74eed9-7b8e-3b54-8c87-e93e2bf19c60}}</ref><ref name="malan-2026">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi=10.17159/tgw.2026.66.1.3832 |issn = 2224-7912| volume = 66| issue=1 |last = Malan| first = Koos| title = Afrikaans het wesenlik as amptelike taal verval |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-10| date = 2026| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512026000100009&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref> https://universities.co.za/places/akademia/ Opgespoor en besoek op 16 Maart 2024</ref><ref name="van der merwe 2026" /><ref>{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n2a2| issn = 2224-7912| volume = 65| issue = 2| last1 = Wolhuter| first1 = Charl| last2 = Carstens |first2 = W. A. M. |authorlink2=Wannie Carstens |title = 'n Ondersoeksambreel vir die benadering tot Afrikaans in die onderwysomgewing |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |location=Pretoria |access-date = 2026-08-10| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000200004&script=sci_arttext}}</ref><ref name="Correia et al., 2025" /><ref name="Steyn, 2016" /> Dit is in 2011 deur [[Solidariteit]] gestig.<ref name="bornman-et-al-2025" /><ref name="Correia et al., 2025">{{Cite journal| volume = 30| issue = 1| pages = 43-69| last1 = Correia| first1 = Julia| last2 = Larey| first2 = Desireé| last3 = Hanie| first3 = Chris-Mari| last4 = Steyn| first4 = Hennie| last5 = Teise| first5 = Kevin L. G. |title=Exploring contributions to the development of comparative education from new and established higher education institutions in South Africa| journal = Southern African Review of Education| date = 2025-06-01 |url=https://www.researchgate.net/publication/403772096_Exploring_contributions_to_the_development_of_comparative_education_from_new_and_established_higher_education_institutions_in_South_Africa_Southern_African_Review_of_Education |lang=en-za}}</ref><ref name="van der merwe 2026" /><ref name="Brink, 2025">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2025/v65n1a24| volume = 65| issue = 1| last = Brink| first = Linda| title = Hoogtepunte van die SA Akademie gedurende die tydperk 2009-2025| journal = [[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000100024&script=sci_arttext}}</ref><ref name="Durand, 2019">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2019/v59n4a10| issn = 2224-7912| volume = 59| issue = 4| last = Durand| first = François| title = Verskuif die klaskamer ter wille van die oorlewing van Afrikaans as wetenskapstaal| journal = Tydskrif vir Geesteswetenskappe| location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2019| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512019000400010&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref name="Steyn, 2016">{{Cite journal| publisher = Routledge| doi = 10.1080/02533952.2016.1259792| issn = 0253-3952| volume = 42| issue = 3| pages = 481-503| last = Steyn| first = Adriaan S.| title = Afrikaans, Inc.: the Afrikaans culture industry after apartheid| journal = Social Dynamics| access-date = 2026-08-15| date = 2016-09-01| url = https://doi.org/10.1080/02533952.2016.1259792 |lang=en-za}}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.19108/koers.81.3.2258 |issn=2304-8557 | volume = 81| issue = 3| pages = 1-9| last1 = Eloff| first1 = Theuns| last2 = Greffrath| first2 = Wynand N. |title = Die universiteitswese in Suid-Afrika: 'n bestekopname van huidige tendense en die vooruitsig vir Afrikaans| journal = Koers| access-date = 2026-08-15| date = 2016| url = https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S2304-85572016000300007}}</ref><ref name="Brink, 2025" /><ref name="Knack, 2015" /> Marthinus Visser dien as die besturende direkteur van Akademia<ref name="Maree, 2021">{{Cite thesis| publisher = [[Universiteit Stellenbosch]] | last = Maree| first = Lizán| title = Faktore wat studente motiveer om by 'n Afrikaanse privaat hoëronderwysinstelling te studeer| access-date = 2026-08-16| date = 2021 | url = http://hdl.handle.net/10019.1/109907}}</ref><ref name="Visser, 2026">{{Cite web| last = Visser| first = Marthinus| title = Wat is ʼn universiteit veronderstel om te wees?| work = [[Maroela Media]] | access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-03| url = https://maroelamedia.co.za/debat/diskoers/wat-is-n-universiteit-veronderstel-om-te-wees/}}</ref> en prof. [[Danie Goosen]] as akademiese hoof.<ref name="Maree, 2021" /><ref>https://akademia.ac.za/personeel/akademie/bestuur/#_bestuurspan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094806/https://akademia.ac.za/personeel/akademie/bestuur/#_bestuurspan |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> Weens druk op voormalige Afrikaanse tersiêre instellings om [[Engels]] in plek van Afrikaans as voertaal aan te neem<ref name="malan-2026" /><ref name="Botha, 2020">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi = 10.17159/2224-7912/2020/v60n4-2a9| volume = 60| issue = 4-2| last = Botha| first = Willem J.| title = Afrikaansontmagtiging |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] | location = Pretoria| access-date = 2026-08-15| date = 2020| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512020000500010&lng=en&nrm=iso&tlng=af}}</ref><ref>{{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2016-02-17-afrikaans-must-fall-at-tuks-eff/ |title=Afrikaans must fall at Tuks - EFF |access-date=15 Augustus 2026 |work=[[IOL]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704180154/http://www.iol.co.za/news/politics/afrikaans-must-fall-at-tuks---eff-1985652 |archive-date=4 Julie 2017 |url-status=live |last = Makhetha| first = Tankiso}}</ref><ref name="Knack, 2015" /> het die Afrikaanse hoëronderwysaanbod in Suid-Afrika drasties<ref name="malan-2026" /> gekrimp<ref name="bornman-et-al-2025" /><ref name="malan-2026" /> en Akademia poog om hierdie gaping te vul.<ref name="bornman-et-al-2025">{{Cite journal |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |doi=10.17159/2224-7912/2025/v65n1a13 |issn = 2224-7912| volume = 65| issue = 1| last1 = Bornman| first1 = Elirea| last2 = Steenkamp| first2 = Conrad| last3 = Wierenga| first3 = Roné| last4 = Carstens| first4 = W. A. M. |authorlink4=Wannie Carstens |title = Afrikaans in die hoër onderwys: Enkele tendense uit die ondersoeke Staat van het Nederlands en Stand van Afrikaans |journal=[[Tydskrif vir Geesteswetenskappe]] |location=Pretoria |access-date = 2026-08-10| date = 2025| url = https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-47512025000100013&script=sci_arttext&tlng=af}}</ref><ref name="Botha, 2020" /><ref name="Knack, 2015">{{Cite web |title = Zuid-Afrika: Afrikaans verdwijnt stilaan uit het openbare leven| work = Knack| access-date = 2026-08-11| date = 2015-04-28| url = https://www.knack.be/nieuws/wereld/zuid-afrika-afrikaans-verdwijnt-stilaan-uit-het-openbare-leven/ |lang=nl-be}}</ref> Dit is deur die Hoëronderwyskwaliteitskomitee van die Raad op Hoëronderwys in Suid-Afrika geakkrediteer.<ref name="De Villiers, 2018" /><ref name="volledige-registrasie">{{Cite web| title = [Video] Volledige registrasie amptelik aan Akademia toegeken| work = [[Maroela Media]] |access-date = 2026-08-11| date = 2017-06-14 |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/volledige-registrasie-amptelik-aan-akademia-toegeken/}}</ref> Die instelling bestaan tans uit vyf fakulteite wat verskeie grade, hoërsertifikate en nagraadse en gevorderde diplomas aanbied.<ref name="De Villiers, 2018" /><ref name="Maree, 2021" /> Dit geskied deur middel van die nauurse [[Afstandsonderrig|afstandmodel]], waar studente nauurs lesings bywoon of aanlyn via e-leer studeer, en sedert 2021 ook deur middel van die voltydse kontakmodel,<ref name="du preez 2023">{{Cite thesis| publisher = [[Universiteit Stellenbosch]]| last = Du Preez| first = Daniëlla| title = Kritiese suksesfaktore vir werkende studente in ʼn aanlyn leeromgewing| date = 2023 |url=https://scholar.sun.ac.za/server/api/core/bitstreams/4562b88d-857f-4696-8d2c-162131071d91/content}}</ref> waar studente tradisionele lesings bywoon.<ref name="onderrigleermodelle">{{Cite web| title = Onderrigleermodelle| work = Akademia| access-date = 2026-08-15| url = https://akademia.ac.za/onderrigleermodelle/}}</ref> Akademia bou tans 'n nuwe residensiële kampus van sowat R3,2&nbsp;miljard in die ooste van Pretoria, die grootste projek wat die Afrikaanse gemeenskap sedert die bou van die [[Voortrekkermonument]] in 1949 sonder staatshulp onderneem het,<ref name="di-260706">{{Cite web |last=Neethling |first=Bianke |title=South Africa’s new R3.2 billion private Afrikaans university being built from scratch in Pretoria |work=Daily Investor |access-date=11 Oktober 2026 |date=6 Julie 2026 |url=https://dailyinvestor.com/south-africa/141828/south-africas-new-r3-2-billion-private-afrikaans-university-being-built-from-scratch-in-pretoria/ |lang=en-za}}</ref> en het in 2026 'n tydelike voltydse kampus in die Wes-Kaap in gebruik geneem, waar 'n permanente kampus in die Paarl beplan word.<ref name="mybroadband-261010">{{Cite web |last=Labuschagne |first=Hanno |title=Photos show site of new Afrikaans university coming to the Western Cape |work=[[MyBroadband]] |access-date=12 Oktober 2026 |date=10 Oktober 2026 |url=https://mybroadband.co.za/news/technology/671464-photos-show-site-of-new-afrikaans-university-coming-to-the-western-cape.html |lang=en-za}}</ref> Die instelling se eentalige Afrikaanse aard het al kritiek van politici en akademici uitgelok.<ref name="Martins, 2014" /><ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="Croucamp, g.d." /> == Geskiedenis == === Agtergrond === Suid-Afrika het teen 2000 ses openbare universiteite gehad wat in Afrikaans klas gegee het: die [[Universiteit Stellenbosch]], die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], die [[Universiteit van Suid-Afrika]], die [[Randse Afrikaanse Universiteit]], die [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]] en die [[Universiteit van Pretoria]]. Drie van hulle, naamlik Stellenbosch, Potchefstroom en die Randse Afrikaanse Universiteit, is met skenkings van Afrikaanssprekende burgers gestig.<ref name="LitNet, 2015">{{Cite web| title = Afrikaanse universiteit is haalbaar, sê Solidariteit| work = [[LitNet]]| access-date = 2015-12-04| archive-date = 2016-01-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20160101181724/http://www.litnet.co.za/afrikaanse-universiteit-is-haalbaar-se-solidariteit/| url = https://www.litnet.co.za/afrikaanse-universiteit-is-haalbaar-se-solidariteit/| url-status = live}}</ref> Onder die beleid van transformasie, wat vereis dat openbare instellings die land se demografie weerspieël, is van die Afrikaanse universiteite verwag om met Engelse universiteite saam te smelt of te verengels, en het die ruimte vir Afrikaans as onderrigtaal al hoe kleiner geword. Teen 2010 het net die Universiteit Stellenbosch, die Universiteit van die Vrystaat, die Universiteit van Suid-Afrika en die Potchefstroom-kampus van die [[Noordwes-Universiteit]] nog programme in Afrikaans aangebied.<ref name="LitNet, 2015" /> Ondanks dié afname was daar in die Afrikaanse gemeenskap steeds 'n behoefte aan universiteitsonderrig in Afrikaans, en dit het die Solidariteit Beweging laat besluit om 'n private Afrikaanse universiteit te stig. Die beweging het reeds voorheen die beroepsgerigte opleidingskool [[Sol-Tech]] gestig.<ref name="LitNet, 2015" /> === Stigting en groei === Akademia is in 2011 gestig en het in 2012 met onderrig begin, met 'n BCom-graad in ondernemingsbestuur as sy eerste program.<ref>{{Cite web| title = Gereelde vrae: Akkreditasie| work = Akademia| access-date = 2015-12-04| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208095450/https://akademia.ac.za/gereelde-vrae/| url = https://akademia.ac.za/gereelde-vrae/| url-status = dead}}</ref> Dit is in Januarie 2012 as hoëronderwysinstelling geregistreer, en by die eerste kontaksessies daardie jaar was 42 studente in vier programme ingeskryf.<ref name="di-260706" /> Nadat die Universiteit van die Vrystaat en die Universiteit Stellenbosch aangekondig het dat hulle heeltemal sou verengels, het Akademia in 2014 'n uitbreiding van sy studieaanbod bekendgemaak en sy fokus van werkende studente na voltydse studente uitgebrei.<ref name="LitNet, 2015" /> Die Solidariteit Beweging het terselfdertyd aangekondig dat dit meer in Akademia sou belê om die instelling tot 'n volwaardige Afrikaanse universiteit uit te bou, en in 2016 is drie verdere baccalaureusprogramme bygevoeg.<ref>{{Cite web| title = Akademia gaan volstoom voort| work = Solidariteit Beweging| access-date = 2015-12-04| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208054950/https://solidariteit.co.za/akademia-gaan-volstoom-voort/| url = https://solidariteit.co.za/akademia-gaan-volstoom-voort/| url-status = live}}</ref> Akademia het in 2017 ná 'n proeftydperk van ses jaar volledige registrasie as hoëronderwysinstelling ontvang<ref name="volledige-registrasie" /> en sy eerste graadkwalifikasies toegeken.<ref name="eerste-grade">{{Cite web| title = Akademia ken sy eerste grade toe| work = Akademia| access-date = 2017-04-07| archive-date = 2017-04-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20170408011728/https://akademia.ac.za/akademia-ken-sy-eerste-grade-toe/| url = https://akademia.ac.za/akademia-ken-sy-eerste-grade-toe/| url-status = dead}}</ref> Die studentetal het van sowat 750 in 2017<ref name="eerste-grade" /> tot ongeveer 1&nbsp;000 in 2019 gegroei.<ref>{{Cite web| title = Akademia: 'n onderhoud met Danie Goosen| work = [[LitNet]]| access-date = 2019-10-22| date = 2019-10-18| archive-date = 2019-10-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20191022184502/https://www.litnet.co.za/akademia-n-onderhoud-met-danie-goosen/| url = https://www.litnet.co.za/akademia-n-onderhoud-met-danie-goosen/| url-status = live}}</ref> In 2018 is Akademia se eerste graad in die geesteswetenskappe, BSocSci (Politiek, Filosofie en Ekonomie), geakkrediteer<ref>{{Cite web| title = Akademia bied eerste graad in geesteswetenskappe| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2018-09-18| date = 2018-08-31| archive-date = 2021-12-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20211219152048/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/akademia-bied-eerste-graad-in-geesteswetenskappe/| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/akademia-bied-eerste-graad-in-geesteswetenskappe/| url-status = live}}</ref> en is verdere fakulteite gestig.<ref>{{Cite web| title = Vakante poste: dekane| work = Akademia| access-date = 2018-08-15| archive-date = 2018-08-15| archive-url = https://web.archive.org/web/20180815182147/https://akademia.ac.za/index.php/vakante-poste/| url = https://akademia.ac.za/vakante-poste/| url-status = dead}}</ref> Teen die einde van 2019 is 'n akkreditasieproses vir 23 nuwe voor- en nagraadse programme begin, wat na verwagting tot 2023 sou duur.<ref name="toekomsberaad-2019">{{Cite web| title = Bou om te bly: op pad na 2030| work = Solidariteit Beweging| access-date = 2019-11-23| date = 2019-10-03| archive-date = 2019-11-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20191123155328/https://beweging.co.za/wp-content/uploads/2019/10/2019-10-03_TOEKOMSBERAAD_Volledig_web.pdf| url = https://beweging.co.za/wp-content/uploads/2019/10/2019-10-03_TOEKOMSBERAAD_Volledig_web.pdf| url-status = live}}</ref> By Akademia se gradeplegtigheid in Mei 2026 is 747 kwalifikasies toegeken.<ref name="akademia-260507">{{Cite web| last = Muller| first = Neil| title = Akademia lê nuwe boustene vir onderwys neer met eerste BEd-graduandi| work = Akademia| access-date = 2026-08-11| date = 2026-05-07| url = https://akademia.ac.za/akademia-kwalifikasieplegtigheid-2026/}}</ref> Die oudste afgestudeerde student was 62 terwyl 49 studente ouer as 40 en 108 studente ouer as 30 was.<ref name="akademia-260507" /> == Fakulteite == === Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe === Die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe bied BCom-grade, hoërsertifikate, nagraadse diplomas en gevorderde diplomas aan.<ref name="De Villiers, 2018" /> 'n Honneursgraad in ondernemingsbestuur<ref>https://akademia.ac.za/2023/01/04/bcomhons-2023/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111212235/https://akademia.ac.za/2023/01/04/bcomhons-2023/ |date=11 Januarie 2023 }} Besoek op 11 Januarie 2023</ref> en 'n meestersgraad in besigheidsadministrasie word beplan.<ref>https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ekonomiese-bestuurswetenskappe/#fakulteitgroei {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094804/https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ekonomiese-bestuurswetenskappe/#fakulteitgroei |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> Dr. Rachel Maritz is die dekaan van die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. === Fakulteit Geesteswetenskappe === Die Fakulteit Geesteswetenskappe bied [[Baccalaureus Artium|BA]]-, BSocSci- en BAHons-grade aan.<ref>https://www.bfnafrkultuur.org.za/index.php/component/k2/item/50-akademia-universiteit {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240315192721/https://www.bfnafrkultuur.org.za/index.php/component/k2/item/50-akademia-universiteit |date=15 Maart 2024 }} Besoek op 16 Maart 2024.</ref><ref>{{Cite web| last = Steyn-Bezuidenhout| first = Christa| title = Groot vreugde oor Akademia se Taalstudie-kwalifikasie| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-10| date = 2024-03-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/groot-vreugde-oor-akademia-se-taalstudie-kwalifikasie/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Persverklaring: Akademia se tweede honneursprogram in 2025 aangebied |work=[[LitNet]] |access-date = 2026-07-28 |date = 2024-09-02| url = https://www.litnet.co.za/persverklaring-akademia-se-tweede-honneursprogram-in-2025-aangebied/}}</ref> Prof. Danie du Plessis is die dekaan van die Fakulteit Geesteswetenskappe. === Fakulteit Natuurwetenskappe === Die Fakulteit Natuurwetenskappe bied BSc-grade aan.<ref name="mybroadband-2021">{{Cite web| last = Labuschagne| first = Hanno| title = Private Afrikaans university Akademia to offer tech degrees| access-date = 2026-08-11| date = 2021-09-27| url = https://mybroadband.co.za/news/technology/415162-private-afrikaans-university-akademia-to-offer-tech-degrees.html |lang=en-za}}</ref> 'n BScHons-graad in rekenaarwetenskap word beplan.<ref name="toekomsmusiek">{{Cite web| title = Toekomsmusiek| work = Akademia| access-date = 2026-08-15| url = https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/}}</ref> Die fakulteit het hul eerste kwalifikasie, BSc (Wiskundige Wetenskappe), in 2021 bekendgestel.<ref>{{Cite web| last = Kruger| first = Carien| title = Akademia smee bande in Europa vir landbougraad| work = Landbou| access-date = 2026-08-11| date = 2023-02-03| url = https://www.landbou.com/nuus/akademia-smee-bande-in-europa-vir-landbougraad-20230203}}</ref> Prof. Jaco du Toit is die dekaan van die Fakulteit Natuurwetenskappe. === Fakulteit Regsgeleerdheid === Die Fakulteit Regsgeleerdheid bied 'n Baccalaureus Legum (LLB)-graad aan. 'n BA (Regte) word beplan. Prof. Hermie Coetzee dien tans as die dekaan van die Fakulteit Regsgeleerdheid. === Fakulteit Opvoedkunde === Die Fakulteit Opvoedkunde bied tans drie kwalifikasies aan, naamlik die Nagraadse Onderwyssertifikaat (NGOS) - Senior Fase- en VOO-onderwys, en BEd-kwalifikasies vir Grondslag- en Intermediêre Fase. Prof. Gawie du Toit is die dekaan van die Fakulteit Opvoedkunde. === Toekomstige Fakulteite === Daar word beplan dat die Fakulteit Gesondheidswetenskappe BNur (Verpleegkunde) sal aanbied sodra die nodige akkreditasie verkry is. Verder word daar beplan dat die Fakulteit Ingenieurswese teen 2026 twee kwalifikasies, BIng (Elektroniese Ingenieurswese) en BIng (Elektriese Ingenieurswese), sal aanbied.<ref>https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ingenieurswese/#fakulteitgroei {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527094815/https://akademia.ac.za/toekomsmusiek/ingenieurswese/#fakulteitgroei |date=27 Mei 2021 }}. Akademia. Besoek op 27 Mei 2021.</ref> == Studiesentrums == Akademia se studiesentrums verskil effens van die tradisionele universiteitskampus deurdat dit hoofsaaklik van tegnologie en [[Afstandsonderrig|afstandleer]] gebruik maak. Studente het by hierdie studiesentrums toegang tot gratis [[internet]] om van die aanlyn geriewe soos "Die Spens" (Akademia se aanlyn stelsel) gebruik te maak. Verder kan die studente ook by hierdie sentrums konferensies en klasse digitaal bywoon. Die lesings word uit een sentrale punt met 'n videokonferensiestelsel na die studiesentrums uitgesaai, en studente kan tydens 'n lesing vrae stel wat ook die studente in die ander sentrums hoor.<ref name="Solidariteit, 2015">{{Cite web| title = Akademia: 2015 in 'n neutedop| work = Solidariteit Beweging| access-date = 2015-12-04| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208072346/https://solidariteit.co.za/akademia-n-2015-neutedop/| url = https://solidariteit.co.za/akademia-n-2015-neutedop/| url-status = live}}</ref> Die eerste ses studiesentrums is in 2012 geopen: in [[Boksburg]], Centurion, Die Moot, [[Roodepoort]], [[Stellenbosch]] en Vanderbijlpark.<ref name="di-260706" /> Akademia het tans 'n landswye netwerk van studiesentrums en het in 2018 ook sy eerste studiesentrum buite Suid-Afrika, in die Namibiese hoofstad [[Windhoek]], geopen.<ref>{{Cite web| title = Namibië kry virtuele universiteit| work = [[Republikein]]| access-date = 2017-09-12| date = 2017-09-11| archive-date = 2017-09-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20170912192037/https://www.republikein.com.na/nuus/namibi-kry-virtuele-universiteit/| url = https://www.republikein.com.na/nuus/namibi-kry-virtuele-universiteit/| url-status = live}}</ref> ;Studiesentrums volgens plek {| class="wikitable sortable" ! Naam ! Stad ! Provinsie ! Besonderhede |- ! Bellville | [[Kaapstad]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Bloemfontein | [[Bloemfontein]] | [[Vrystaat]] | |- ! Centurion | [[Centurion]] | [[Gauteng]] | Die oorspronklike studiesentrum asook die hoofkantoor van Akademia |- ! George | [[George]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Krugersdorp | [[Krugersdorp]] | [[Gauteng]] | |- ! Paarl | [[Paarl]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Pretoria-Lynnwood | [[Pretoria]] | [[Gauteng]] | |- ! Pretoria-Die Moot | [[Pretoria]] | [[Gauteng]] | |- ! Somersetwes | [[Kaapstad]] | [[Wes-Kaap]] | |- ! Vanderbijlpark | [[Vanderbijlpark]] | [[Gauteng]] | |} == Kampusse == Akademia beskik oor 'n kampus en administratiewe hoofkantoor in Centurion, 'n tydelike kampus in die Wes-Kaap, vier koshuise en twee daghuise.<ref name="di-260706" /><ref name="mybroadband-261010" /> === Centurion-kampus === Akademia se eerste kampus, op die hoek van Von Willichlaan en Suidstraat in [[Centurion]], is in 2016 geopen.<ref>{{Cite web| title = Nuwe Akademia-kampus geopen| work = eNCA| access-date = 2019-11-23| date = 2016-02-29| archive-date = 2021-12-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20211219151928/https://www.youtube.com/watch?v=QU3UCS-jZzc| url = https://www.youtube.com/watch?v=QU3UCS-jZzc| url-status = live}}</ref> Weens die groei in studentegetalle is die lesinglokale in 2019 na 'n hoërskool in Gerhardstraat verskuif, en is daar beplan dat studente van 2021 af die nuwe kampus van Solidariteit se opleidingskool Sol-Tech tydelik sou gebruik.<ref name="toekomsberaad-2019" /> Akademia het op 15 Maart 2021 'n tussentydse kampus in Centurion in gebruik geneem waar voltydse studente klasse bywoon.<ref name="du preez 2023" /> Die Centurion-kampus beskik oor 'n kafeteria, kliëntedienssentrum, biblioteek en behuising vir voltydse studente.<ref name="mybroadband-2021" /> === Pretoria-Oos-kampus === Akademia besit 'n gebied van ongeveer 220&nbsp;hektaar in die ooste van Pretoria, aan Boschkopweg sowat 8&nbsp;km van Solomon Mahlangu-rylaan, waar 'n nuwe residensiële kampus gebou word.<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=F3zj-I51MWc. Morning Shot. Onderhoud oorspronklik in Engels. Besoek op 27 Mei 2021.</ref><ref name="di-260706" /> Die ontwikkeling is in Augustus 2024 die eerste keer aangekondig<ref name="di-260706" /> en is die ontwikkelaar Kanton se omvangrykste projek tot op hede.<ref name="mybroadband-261010" /> Dit sal Akademia se kapasiteit met 5&nbsp;000 studente vergroot, met koshuisgeriewe vir tot 1&nbsp;500 studente,<ref name="di-260706" /> en sal uiteindelik tot 6&nbsp;500 voltydse en deeltydse studente kan ondersteun.<ref name="mybroadband-261010" /> Meer as R3&nbsp;miljard moet vir die kampus ingesamel word, waarvan R1,8&nbsp;miljard vir die eerste fase alleen benodig word.<ref name="di-260706" /> Die hoofboukontrakteur is JC van der Linde and Venter Projects, wat ook die Sol-Tech-kampus in Centurion vir Kanton gebou het.<ref name="mybroadband-261010" /> Die bouwerk het teen Oktober 2026 al sowat nege maande lank behoorlik gevorder, en ongeveer 600 bouers en kontrakteurs het daagliks op die terrein aangemeld, 'n getal wat na verwagting tot omtrent 1&nbsp;000 op die hoogtepunt van die bouwerk sal styg.<ref name="mybroadband-261010" /> Verskeie geboue was byna voltooi, met die binnemure, loodgieterswerk en elektriese installasies klaar of goed gevorder, en die mans- en dameskoshuise, die studentesentrum, die biblioteek, die kafeteria, die personeelkantore, die administrasiegebou en die lesinglokale was die verste gevorderd.<ref name="mybroadband-261010" /> Die kampus kry ook sy eie rioolsuiweringsaanleg, met 'n dam wat die gesuiwerde water sal opgaar om hoofsaaklik vir besproeiing gebruik te word.<ref name="mybroadband-261010" /> Dit word na verwagting in die derde kwartaal van 2027 aan Akademia oorhandig, met volle okkupasietoestemming teen die einde van daardie jaar, sodat dit betyds vir die eerstejaarstudente van 2028 gereed sal wees.<ref name="mybroadband-261010" /><ref name="di-260706" /><ref name="toekomsmusiek" /> Anders as by die meeste kampusse kry geen fakulteit sy eie gebou nie; studente van al die fakulteite woon klasse in al die geboue by, sodat daar deurgaans wisselwerking tussen studente en dosente op die kampus sal wees.<ref name="di-260706" /> Die kafeteria en 'n amfiteater kom in die middel van die kampus te staan, wat dié wisselwerking verder moet aanmoedig.<ref name="di-260706" /> === Wes-Kaapse kampus === Planne vir 'n kampus in die Wes-Kaap is in Mei 2024 die eerste keer bekend gemaak, met 2026 as die beoogde openingsjaar.<ref name="mybroadband-261010" /> Volgens Akademia het die Wes-Kaapse gemeenskap, waarin 'n groot konsentrasie moedertaalsprekers van Afrikaans voorkom, die instelling genader om die kampus te vestig.<ref name="mybroadband-261010" /> In 2026 het Akademia voltydse studente by 'n tydelike kampus in Bredastraat 1 in Esterville begin inneem.<ref name="mybroadband-261010" /> Kanton het in Mei 2026 aangekondig dat dit die Vêrgesig-terrein in die Paarl vir 'n permanente voltydse kampus bekom het, wat uiteindelik sowat 3&nbsp;000 studente sal huisves.<ref name="mybroadband-261010" /> Die stuk grond van 105&nbsp;hektaar lê naby die voet van die [[Wemmershoekberge]], en Marthinus Visser beskou die topografie as uitstekend geskik vir 'n geïntegreerde kampusontwikkeling: 'n waterweg wat in die [[Bergrivier]] invloei, sal die terrein se toekomstige waterbehoeftes bykomend ondersteun, en op helder dae strek die uitsig tot by [[Tafelberg]] en die [[Afrikaanse Taalmonument|Afrikaanse Taalmuseum en -monument]].<ref name="mybroadband-261010" /> Kanton was in Mei 2026 nog met die voorgeskrewe stadsbeplanningsprosesse besig om ontwikkelingsregte vir die terrein te bekom.<ref name="mybroadband-261010" /> Akademia moet 'n beoogde openingsdatum nog aankondig, en dit sal na verwagting nie binne die volgende twee tot drie jaar wees nie, aangesien Kanton se aandag by die Pretoria-Oos-kampus lê.<ref name="mybroadband-261010" /> == Befondsing == Akademia ontvang geen staatsbefondsing nie en is daarom grootliks op studiegeld en op skenkings uit die Solidariteit Beweging aangewese.<ref name="van der merwe 2026" /><ref name="Solidariteit, 2015" /> Die beweging het in 2015 sowat 330&nbsp;000 lede gehad, van wie elkeen R15 per maand van sy ledegeld aan Akademia afgestaan het.<ref name="LitNet, 2015" /><ref name="Solidariteit, 2015" /> Die Solidariteit Boufonds, wat in 2014 gestig is, samel geld in om geboue vir Akademia en Sol-Tech te koop of op te rig. Met dié fonds is die Centurion-kampus in 2015 aangekoop, sodat Akademia van 2016 af ook studierigtings kon aanbied wat nie deur afstandsonderrig moontlik is nie, soos verpleegkunde.<ref name="Solidariteit, 2015" /> == Buitelandse studente == Vanaf 2021 kan Afrikaanssprekendes in die buiteland ook aan Akademia studeer.<ref>{{Cite web| title = Wêreldgehalte onderrig, wêreldwyd in Afrikaans| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-10| date = 2020-10-21| url = https://maroelamedia.co.za/leefstyl/goeie-nuus/wereldgehalte-onderrig-wereldwyd-in-afrikaans/}}</ref> == Akademia et al. == Akademia et al., gesetel onder die Akademia-vaandel, is in 2022 gevestig om praktykgerigte kortkursusse met ʼn akademiese onderbou aan individue en/of ondernemings te bied. Dié kortkursusse word aangebied deur uitgesoekte akademici en kundiges en word verpak om te fokus op die behoeftes van die werksplek asook akademiese verdieping. Akademia et al. is daargestel om kortkursusse vir sertifikaatdoeleindes aan te bied bo en behalwe die Raad op Hoëronderwys (RHO)-geakkrediteerde kwalifikasies wat tans deur Akademia aangebied word. Die opleidingsplatform bied die geleentheid aan individue om hulleself te ontwikkel, kennis te verdiep en hulleself beter toe te rus vir die werksplek (ongeag of hulle ʼn formele RHO-geakkrediteerde kwalifikasie vooraf voltooi het). == Kritiek == In 2014 het [[Blade Nzimande]], minister van hoëronderwys, gedreig om Akademia se registrasie in te trek en die instelling sodoende te sluit, omdat dit eentalig Afrikaans is en hy dit as "[[Rassisme|rassisties]]" beskou het.<ref name="Martins, 2014">{{Cite web| last = Martins| first = Du P| title = Nzimande "soek skoor met Afrikaans"| work = Rekord| access-date = 2026-08-11| date = 2014-12-04| url = https://www.citizen.co.za/rekord/news-headlines/2014/12/04/nzimande-soek-skoor-met-afrikaans/}}</ref><ref name="Van der Elst, 2014">{{Cite web| last = Van der Elst| first = Jacques| title = Heksejag op Afrikaans duur voort: Afdreiging van Minister is ongepas| work = LitNet| access-date = 2026-08-11| date = 2014-12-01| url = https://www.litnet.co.za/heksejag-op-afrikaans-duur-voort-afdreiging-van-minister-is-ongepas/}}</ref><ref name="Steward, 2015">{{Cite web| publisher = FW de Klerk-Stigting| last = Steward| first = Dave| title = Blade Nzimande se ongrondwetlike veldtog om Afrikaans as universiteitstaal te verwyder| access-date = 2026-08-11| date = 2015-12-08| url = http://www.fwdeklerk.org/index.php/afr/nuus/342-article-blade-nzimande-se-ongrondwetlike-veldtog-om-afrikaans-as-universiteitstaal-te-verwyder| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208094520/http://www.fwdeklerk.org/index.php/afr/nuus/342-article-blade-nzimande-se-ongrondwetlike-veldtog-om-afrikaans-as-universiteitstaal-te-verwyder| url-status = dead}}</ref><ref name="Taalraad, 2015">{{Cite web| last = FW de Klerk-Stigting| title = Die FW De Klerk-Stigting verwys Minister Blade Nzimande se opmerkings betreffende Akademia na KGT‐Kommisie| access-date = 2026-08-11| date = 2015-12-08| url = http://afrikaansetaalraad.co.za/die-fw-de-klerk-stigting-verwys-minister-blade-nzimande-se-opmerkings-betreffende-akademia-na-kgt%E2%80%90kommissie/| publisher = Afrikaanse Taalraad| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208154308/http://afrikaansetaalraad.co.za/die-fw-de-klerk-stigting-verwys-minister-blade-nzimande-se-opmerkings-betreffende-akademia-na-kgt%E2%80%90kommissie/| url-status = dead}}</ref><ref name="enca-2015">{{Cite web| title = Afrikaans university in minister's sight| work = eNCA| access-date = 2015-12-05| archive-date = 2015-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20151208070619/https://www.enca.com/south-africa/afrikaans-university-ministers-sight| url = https://www.enca.com/south-africa/afrikaans-university-ministers-sight| url-status = dead |lang=en-za}}</ref> Volgens hom sluit 'n eentalige Afrikaanse universiteit ander taalgemeenskappe uit en pas dit nie in 'n land met elf amptelike tale nie.<ref name="enca-2015" /><ref name="Knack, 2015" /> Dieselfde argument het by al die histories Afrikaanse universiteite in Suid-Afrika tot verengelsing gelei.<ref name="Knack, 2015" /> Die minister het baie kritiek ontvang, aangesien hy geen beswaar teen die oorgrote meerderheid Suid-Afrikaanse universiteite het wat eentalig Engels is nie.<ref name="Van der Elst, 2014" /> Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]],<ref name="Martins, 2014" /> die [[Afrikaanse Taalraad]]<ref name="Van der Elst, 2014" /> en die FW de Klerk-stigting<ref name="Steward, 2015" /> het daarop gewys dat Afrikaans die grootste veelrassige taal in Suid-Afrika is, met sowat 50% bruin, 40% wit en 10% swart sprekers, en dat die [[Grondwet van Suid-Afrika|Grondwet]] enkelmediuminstellings in enige van die landstale toelaat.<ref>{{Cite web| title = Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika| publisher = Departement van Justisie| access-date = 2015-12-05| archive-date = 2018-08-26| archive-url = https://web.archive.org/web/20180826182942/http://www.justice.gov.za/legislation/constitution/SAConstitution-web-afr.pdf| url = https://www.justice.gov.za/legislation/constitution/SAConstitution-web-afr.pdf| url-status = live}}</ref> Die stigting het Nzimande se uitlatings na die Kommissie vir die Bevordering en Beskerming van die Regte van Kultuur-, Godsdiens- en Taalgemeenskappe verwys.<ref name="Taalraad, 2015" /> Die skrywer Naomi Meyer het studie by Akademia met "laertrek" en om "my klein taal in 'n klein groepie mense te gaan praat en iewers op 'n soort Patmos-eiland te gaan sit" vergelyk en voer aan dat sy eerder haar kinders in skole en universiteite sal plaas wat hulle "toerus om te sukkel met die kompleksiteite van 'n multikulturele omgewing en ook die interessantheid en omvang van ander mense in hierdie land se menswees [...] leer verstaan".<ref>{{Cite web| last = Meyer| first = Naomi| title = Is Akademia die antwoord? | work = [[LitNet]] | access-date = 2026-08-11| date = 2019-10-22| url = https://www.litnet.co.za/is-akademia-die-antwoord/}}</ref> Volgens [[Jonathan Jansen]] hou Akademia 'n "gevaar" vir [[demokrasie]] in en isoleer dit sy studente.<ref name="Visser, 2026" /> [[Naledi Pandor]] het na Akademia as 'n "gevaar"<ref name="heyns-2026-pandor">{{Cite web| last = Heyns| first = Tania| title = Bou en finansier van Afrikaanse universiteit nié aanvaarbaar – Pandor| work = [[Maroela Media]]| access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-11| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/bou-en-finansier-van-afrikaanse-universiteit-nie-aanvaarbaar-pandor/}}</ref><ref name="venter-2026">{{Cite web| last = Venter| first = Isabel| title = NSFAS-krisis werp ‘onsimpatieke lig’ op Pandor se Akademia-opmerkings |work=[[Maroela Media]] | access-date = 2026-08-14| date = 2026-08-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nsfas-krisis-werp-onsimpatieke-lig-op-pandor-se-akademia-opmerkings/}}</ref><ref name="mocke 2026">{{Cite web| last = Mocke| first = Heléne| title = Afrikaans is nie ʼn weggooitaal nie’, Pandor kry kritiek |work=[[Maroela Media]] |access-date = 2026-08-14| date = 2026-08-14| url = https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/afrikaans-is-nie-n-weggooitaal-nie-pandor-kry-kritiek/}}</ref><ref name="Felix, g.d.">{{Cite web| last = Felix| first = Jason| title = Afrikaanse universiteit hou gevaar in vir demokrasie – Pandor| work = [[Netwerk24]] | access-date = 2026-08-17| url = https://www.netwerk24.com/nuus/politiek/afrikaanse-universiteit-hou-gevaar-in-vir-demokrasie-pandor-20260813-0835}}</ref> verwys en gesê [[swart mense]] moet hulle daarteen uitspreek.<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="politicsweb-2026">{{Cite web| title = Naledi Pandor on liberals, Akademia and UCT| work = Politicsweb| access-date = 2026-08-14| url = https://www.politicsweb.co.za/news/naledi-pandor-on-liberals-akademia-and-uct |lang=en-za}}</ref><ref name="briefly-2026-pandor">{{Cite web| last = Butale| first = Mbalenhle| title = ANC's Naledi Pandor Slams R3.2 Billion Afrikaans University Project, Says SA Is “Too Complacent” |work=Briefly.co.za | access-date = 2026-08-11| date = 2026-08-11| url = https://briefly.co.za/south-africa/249552-ancs-naledi-pandor-slams-r32-billion-afrikaans-university-project-sa-complacent/ |lang=en-za}}</ref> Sy het bygevoeg: "Diegene wat aan bewind was, gee nie maklik beheer prys nie. Hulle soek dus na ander maniere."<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="venter-2026" /><ref name="politicsweb-2026" /><ref name="mocke 2026" /><ref name="briefly-2026-pandor" /> Sy voer verder aan dat "hulle weier om die kapitaal te belê wat hulle besit en op onregmatige wyse deur [[kolonialisme]] en [[Imperialisme|imperiale]] oorheersing verkry het."<ref name="heyns-2026-pandor" /><ref name="politicsweb-2026" /><ref name="briefly-2026-pandor" /><ref name="Niehaus, 2026">{{Cite web| last = Niehaus| first = Carl| title = Why Afrikaans should not be weaponised in South African education| work = [[IOL]] | access-date = 2026-08-16| url = https://iol.co.za/news/opinion/2026-08-16-why-afrikaans-should-not-be-weaponised-in-south-african-education/ |taal=en-za}}</ref> Volgens [[Piet Croucamp]] is Akademia "voorskriftelik" oor "kulturele en religieuse voorkeure" en bied dit "min ruimte vir kritiese denke".<ref name="Croucamp, g.d.">{{Cite web| last = Croucamp| first = Piet| title = Piet Croucamp oor Akademia: ‘Pandor moet ’n bietjie voor ANC se eie deur vee’| work = [[Netwerk24]] |access-date = 2026-08-16| url = https://www.netwerk24.com/stemme/menings/piet-croucamp-oor-akademia-pandor-moet-n-bietjie-voor-anc-se-eie-deur-vee-20260815-0729}}</ref> Hy voer aan dat dit "byna 'n uitgemaakte saak" is dat afgestudeerde "kinders" sal sukkel om aan te pas wanneer hulle "tussen 63&nbsp;miljoen Suid-Afrikaners 'n lewensruimte moet vind".<ref name="Croucamp, g.d." /> Croucamp meen Akademia is nie slegs 'n universiteit nie, maar ook 'n politieke projek, en dat Solidariteit "Afrikaanse onderwys misbruik om hul kinders en studente in hul eie politieke vrese gevange te hou".<ref name="Croucamp, g.d." /> Hy voer verder aan dat Akademia "bevry moet word van die politieke bagasie waarmee dit nog altyd belas is" en dat hy vir "duisende [[bruin mense|bruin]] Afrikaanssprekende kinders" plek sou maak by Akademia en Sol-Tech.<ref name="Croucamp, g.d." /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse Universiteite]] * [[Solidariteit]] == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://akademia.ac.za/}} * {{Twitter|OnsAkademia}} * {{Facebook|akademiakampus}} * {{YouTube|kanaal=AkademiaSpens}} {{Universiteite in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Akademia| ]] 5p385krpr22m7l9s04k2b6bysid4yjg 0 110420 2978732 2740669 2026-10-14T02:58:57Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978732 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Gustav Zahn.jpg|duimnael|Eerw. Gustav Zahn]] [[Lêer:Gustav Zahn en sy vrou.jpg|duimnael|Gustav Zahn en sy vrou, Francina Hendrika Helena (née Vos)]] [[Lêer:Victoria-kollege eerste BA-klas 1873.jpg|duimnael|Eerw. Zahn se seun Johannes was lid van die B.A.-klas aan die Victoria-kollege. [[Adriaan Hofmeyr]] sit-lê voor in die middel. Links van hom is Johannes en regs J.M. Hoffman. Agter sit H.J. Neethling en G.W. Lückhoff.]] Eerw. '''Gustav Adolf Zahn''' ([[Wasserthaleben]], prinsdom [[Schwarzburg-Sondershausen]], [[Duitsland]], [[15 April]] [[April]] [[1808]] – Steinthal, [[Ceres]], [[Kaapkolonie]] [[8 Maart]] [[1890]]) was ’n sendeling van die [[Rynse Sendinggenootskap]] en baanbreker van die Duitse sending in [[Suid-Afrika]]. Zahn was die seun van Gottlieb Zahn en sy vrou, Amalie Koch. Hy word in [[Barmen]] aan die Rynse Sendinginstituut vir die sending opgelei. Op 5 Julie 1828 vertrek hy uit [[Düsseldorf]] oor [[Londen]] na Suid-Afrika, waar hy saam met J.G. Leipoldt (vader van [[C. Louis Leipoldt]]), P.D. Lückhoff (vader van die NG predikant [[Anton Daniël Lückhoff|P.D. Lückhoff]]) en T. von Wurmb een van die eerste vier [[Rynse sendeling]]e is. Ná oorlegpleging in Kaapstad, vertrek Zahn na [[Tulbagh]] om die bejaarde sendeling daar, Arie Vos, wie se salaris deur die Tulbaghse Hulpsendinggenootskap betaal is, by te staan. Met die aankoms van die jeugdige Zahn kom daar nuwe lewe op sendinggebied in hierdie arbeidsveld. Die werk brei uit na die nabygeleë [[Worcester]] en die omgewing van [[De Doorn 9459]]. Toe Vos in 1836 aftree, besluit die Tulbaghse Genootskap om die werk aan die [[Rynse Sendinggenootskap]] oor te dra, maar steun dit steeds geldelik. Van 1842 af neem die Rynse Genootskap die volle verantwoordelikheid oor. Deur die aankoop van 'n aangrensende plaas van 934 morg waarop Zahn erwe aan 50 bruin gesinne beskikbaarstel, ontstaan daar deur sy ywer die dorpie Steinthal. Vanweë die groot aansien wat Zahn by sy direksie geniet, word hy in 1849 tot superintendent van die Rynse sendinggemeentes in die Kaapkolonie aangestel. Hierdie pos beklee hy tot hy in 1886 aftree. Hy was dus 56 jaar lank sendeling op Tulbagh. == Gesinslewe == Op 4 Februarie 1833 is hy op [[Wupperthal]] (Kaap) in die huwelik bevestig met Francina Hendrika Helena Vos (1811–'82), 'n dogter van ds. [[Michiel Christiaan Vos]], wat hom ’n swaer gemaak het van eerw. [[Christoph Wilhelm Alheit]]. Van die 13 kinders uit die huwelik, het net vier hul vader oorlewe: Gustav Adolf Robert (10 November 1839 – 1900), wat lank geneesheer op Ceres was; Johannes Michael (23 Junie 1852 – 1929), wat van 1889 tot 1909 leraar was van die Lutherse Kerk in [[Strandstraat, Kaapstad]];<ref>{{en}}[http://www.safrika.org/Articles/Strand%20Street%20History.html Die geskiedenis van die Lutherse kerk in Strandstraat]. URL besoek op 10 Mei 2016.</ref> en daar was twee dogters, Luise (7 April 1842) en Auguste (gebore 26 Augustus 1853). == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * {{af}} De Kock, W.J. en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]]. {{DEFAULTSORT:Zahn, Gustav}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sendelinge]] [[Kategorie:Sending in Suider-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1808]] [[Kategorie:Sterftes in 1890]] 86fowd1ns270zr7dr3n95zw4arsk8be 0 112107 2978706 2976298 2026-10-14T02:13:34Z Stephan1000000 111471 509 2978706 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisiereeks | reeksnaam = NCIS | beeld = [[Lêer:NCIS (TV series) logo 2.jpg]] | onderskrif = | reeksnaam_2 = | genre = Aksie<ref>{{cite web |title=About |url=http://www.cbs.com/shows/ncis/about/ |publisher=CBS |access-date=9 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426150038/https://www.cbs.com/shows/ncis/about/ |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />drama<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.thefutoncritic.com/showatch.aspx?id=ncis&view=listings|title=Shows A-Z – ncis on cbs|work=the Futon Critic|accessdate=9 Julie 2016|publisher=Futon Media}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | formaat = | skepper = Donald P. Bellisario<br />Don McGill | ontwikkelaar = | skrywer = | regisseur = | kreatiewe regisseur = | aanbieder = | rolverdeling = [[Mark Harmon]]<br />[[Sasha Alexander]]<br />[[Michael Weatherly]]<br />[[Pauley Perrette]]<br />[[David McCallum]]<br />[[Sean Murray (akteur)|Sean Murray]]<br />[[Cote de Pablo|Coté de Pablo]]<br />[[Lauren Holly]]<br />[[Rocky Carroll]]<br />[[Brian Dietzen]]<br />[[Emily Wickersham]] | beoordelaars = | stemme = | verteller = | temamusiekkomponis = Numeriklab | openingstema = ''NCIS Theme'' | afsluitingstema = ''NCIS Theme'' | komponis = Joseph Conlan<br />Brian Kirk | oorsprongsland = {{vlagland|Verenigde State}} | taal = [[Engels]] | aantal_seisoene = 24 | aantal_episodes = 509 | episodelys = | uitvoerende_vervaardiger = Donald P. Bellisario<br />Gary Glasberg<br />Shane Brennan <small>(2007–15)</small><br />Chas. Floyd Johnson<br />Mark Horowitz<br />Mark Harmon<br />Frank Cardea<br />George Schenck | vervaardiger = David Bellisario<br />Avery C. Drewe | redigeerder = | lokasie = | kinematografie = Billy Webb | kamera = | looptydperk = 42–44 minute | maatskappy = Belisarius Productions<br />Paramount Network Television (2003–06)<br />CBS Paramount Network Television (2006–09)<br />CBS Television Studios (2009–present) | verspreider = CBS Television Distribution | netwerk = CBS | beeldformaat = 480i (SDTV)<br />1080i (HDTV) | klankformaat = Dolby Digital 5.1 stereo met klankbeskrywings op sekondêre klank (SAP op analoog) | eerste_lopie = 23 September 2003 – ''hede'' | eerste_uitsending = | laaste_uitsending = | status = | voorafgegaan_deur = JAG | opgevolg_deur = NCIS: Los Angeles | verwant = ''JAG''<br />''NCIS: Los Angeles''<br />''NCIS: New Orleans'' | webwerf = http://www.cbs.com/shows/ncis/ | produksiewebwerf = }} [[Lêer:Mark Harmon 1 edit1.jpg|duimnael|links|upright|[[Mark Harmon]]]] [[Lêer:Michael Weatherly (19 September 2008) 7.jpg|duimnael|links|upright|[[Michael Weatherly]]]] [[Lêer:Pauley Perrette (18 October 2009).jpg|duimnael|links|upright|[[Pauley Perrette]]]] '''''NCIS''''' is 'n Amerikaanse misdaad- en dramareeks. Hierdie TV-reeks volg die doen en late van die Amerikaanse Vlootspeurdiens (''Naval Criminal Investigative Service''), 'n regeringsorganisasie wat kriminele aktiwiteite rakende die [[Amerikaanse Vloot]] ondersoek. Die storie is deur Donald Bellisario geskryf en deur [[CBS]] vervaardig. Dit is deur 'n reeks genaamd JAG voorafgegaan en is later met ''NCIS: Los Angeles'' opgevolg. In episode 22 van seisoen 10 word genoem dat [[Afrikaans]] 'n amptelike taal van [[Suid-Afrika]] is. Een van die karakters, Duckie, verklaar dat hy by die [[Universiteit van Pretoria]] gedoseer het, waar die studente hom prof. Eend gedoop het. Toe hy vir 'n Afrikaanse amptenaar "baie dankie" sê, interpreteer sy kollega dit as "''buy a donkey''". 'n Leidraad in 'n ondersoek, "See Reisiger 19", word met behulp van 'n vertaalprogram van Afrikaans in [[Engels]] as "''Sea Voyager''" vertaal, die naam van 'n vragskip wat na [[Kaapstad]] onderweg was, en waarop die laaste tonele van die episode afspeel. == Rolverdeling == * [[Mark Harmon]] as Leroy Jethro Gibbs (spesiale agent en spanleier) * [[Michael Weatherly]] as Antony DiNozzo (spesiale agent) * [[Sasha Alexander]] as Caitlin "Kate" Todd (spesiale agent) * [[Cote de Pablo]] as Ziva David (aanvanklik 'n [[Mossad]]-verbindingsoffisier, later 'n spesiale agent) * [[Sean Murray (akteur)|Sean Murray]] as Timothy "Tim" McGee (spesiale agent) * [[David McCallum]] as Donald "Ducky" Mallard (patoloog) * [[Pauley Perrette]] as Abigail "Abby" Sciuto (forensiese deskundige) * [[Lauren Holly]] as Jenniffer "Jenny" Shepard (direkteur) * [[Rocky Carroll]] as Leon Vance (direkteur) * [[Brian Dietzen]] as Jimmy Palmer (Ducky se assistent) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|NCIS (TV series)}} * [http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Amptelike tuisblad] * {{IMDb title|0364845}} * {{AllMovie titel|295554}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse televisiereekse]] ahnqjb647m68ngu345hy5ci2oue13ci 0 112319 2978733 2956717 2026-10-14T02:59:18Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978733 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas siekte |naam = Bysteek |beeld = Bee-sting-abeille-dard-2.jpg |onderskrif = Die angel van 'n by (van 'n by se lyf geskeur en aan 'n beskermende bekleedsel geheg). |DiseasesDB = |ICD10 = T63.4, X23 |ICD9 = {{ICD9|989.5}}, {{ICD9|E905.3}} |ICDO = |OMIM = |MedlinePlus = |eMedicineSubj = |eMedicineTopic = |MeshID = D007299 }} 'n '''Bysteek''' word met die angel van 'n by toegedien (heuningby, hommelby, gewone by ens.). Die meeste van hierdie spesies se steke kan baie pynlik wees en word terdeë vermy deur meeste mense. Bysteke verskil van [[insek]]byte, en die gif of toksien van stekende insekte is heel anders as die van insekte. Die liggaam se reaksie op 'n bysteek kan aansienlik verskil van een [[spesie]] na 'n ander Die mees aggressiewe stekende insekte is wespe (insluitend kleinkop wit perdebye en geelbaadjie-wespe), maar nie [[perdeby]]e in die algemeen nie (die [[Europese perdeby]] is minder skadelik). Al hierdie insekte verdedig hul neste op aggressiewe wyse. Mense met 'n allergie vir bysteek kan 'n gevaarlike anafilaktiese reaksie ervaar wat potensieel dodelik mag wees. Heuningby steke stel feromone vry wat nabygeleë bye aanhits om ook aan te val. == Heuningby steek == [[Lêer:Sting of Queen Wasp.jpg|duimnael|Mikroskopies vergrote beeld van 'n koninginwesp se angel.]] [[Lêer:Thermal effects of Insect bite by Volkan Yuksel IR001666.jpg|duimnael|Die beeld links wys die ongeveer 4°C temperatuurverhoging (versadigde rooi sone) wat veroorsaak is deur 'n bysteek na ongeveer 28 uur.]] 'n Heuningby wat ver van die korf op soek is na nektar of [[stuifmeel]] sal selde steek, behalwe wanneer mens daarop trap of dit hardhandig hanteer. Heuningbye sal aktief steek wanneer hulle ervaar dat die korf bedreig word; hulle word dikwels gedryf om aan te val deur die vrystelling van feromone. Hoewel dit wyd geglo word dat 'n werkerheuningby net een keer kan steek, is dit 'n gedeeltelike wanopvatting: hoewel die angel weerhakig is sodat dit in die slagoffer se [[vel]] kan vassit, en kan losskeur van die by se agterlyf – wat binne minute tot sy dood lei – gebeur dit net in gevalle waar die slagoffer se vel dik genoeg is bv. dié van 'n soogdier.<ref name="how bees work">[http://science.howstuffworks.com/zoology/insects-arachnids/bee2.htm How Bees Work] – ''howstuffworks.com.''</ref> Heuningbye is die enigste [[vliesvlerkiges]] met 'n sterk weerhakige angel, terwyl geelbaadjies en 'n paar ander perdebye klein weerhake het. Bye met weerhakige angels kan ander insekte steek sonder om hulself te benadeel. Koninginheuningbye en die bye van talle ander spesies, insluitend hommels en alleenlewende bye, het gladde angels en kan soogdiere herhaaldelik steek.<ref name="how bees work">[http://science.howstuffworks.com/zoology/insects-arachnids/bee2.htm How Bees Work] – ''howstuffworks.com.''</ref> Die inspuiting van gif (''apitoksien'') in die slagoffer word vergesel deur die vrystelling van waarskuwingsferomone; 'n proses wat versnel as die bye noodlottig beseer is. Die vrystelling van waarskuwingsferomone naby 'n korf kan ander bye na die plek lok waar hulle beskermende gedrag sal vertoon totdat daar nie meer 'n bedreiging is nie, tipies omdat die slagoffer óf gevlug het of doodgemaak is. (Let wel: 'n swerm bye, wat gesien word as 'n massa bye wat vlieg of saamklomp, is oor die algemeen nie vyandig nie; (dit het die korf verlaat en het geen heuningkoek of kleintjies om te verdedig nie.) Hierdie feromone ontbind nie en was nie vinnig af nie, en wanneer hul teiken in water ingaan, sal bye hul aanval hervat so gou as wat die teiken die water weer verlaat. Die waarskuwingsferomoon wat afgeskei word wanneer 'n by 'n ander dier steek, ruik soos piesangs.<ref>{{cite web |url=http://labs.biology.ucsd.edu/nieh/TeachingBee/honeybee_aggession.htm |title=Analysis of Honeybee Aggression |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914072110/http://labs.biology.ucsd.edu/nieh/TeachingBee/honeybee_aggession.htm |archive-date=14 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 Julie 2016 }}</ref><ref>{{Cite book|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK200983/|title=Neurobiology of Chemical Communication|editor-first=C|editor-last=Mucignat-Caretta|first=Laura|last=Bortolotti|first2=Cecilia|last2=Costa|publisher=Taylor & Francis|year=2014|chapter=Chemical Communication in the Honey Bee Society|isbn=978-1-4665-5341-5}}</ref> By die groter [[dar]] bye, het die mannetjies nie angels nie. Die vroulike werkerbye is die enigste wat kan steek en hul angel is 'n aangepaste eierboor (ovipositor). Die koninginby het 'n gladde angel en kan diere wat met vel bedek is verskeie kere steek indien dit nodig is. Die koningin verlaat nie die korf onder normale omstandighede nie. Haar angel word nie vir die verdediging van die korf gebruik nie; sy gebruik dit slegs om mededingers dood te maak, verkieslik voordat hulle uit hul selle kom. Koningin telers wat verskeie koninginne hanteer en die koningin reuk op hul hande dra, word soms gesteek deur 'n koningin. Die belangrikste komponent van bygif wat verantwoordelik is vir die pyn in [[gewerweldes]] is die gifstof melittin; histamien en ander biogene amiene kan ook bydra tot pyn en jeuk.<ref name="white">{{Cite book|vauthors=Meier J, White J|title=Clinical toxicology of animal venoms and poisons|url=https://archive.org/details/handbookofclinic0000unse_y3l8|year=1995|publisher=CRC Press, Inc|isbn=0-8493-4489-1}}</ref> In een van die mediese gebruike van heuning bye produkte, (apitherapy), word byegif gebruik vir die behandeling van [[artritis]] en ander pynlike omstandighede.<ref>Phillip Terc.</ref><gallery perrow="5"> Lêer:Stechende Biene 12a.jpg|Bysteek. Die angel skeur uit en bly in die vel agter. Lêer:Bienenstich 20a.jpg|2 minute later Lêer:Bienenstich 25a.jpg|6 minute later, nadat die angel verwyder is. Lêer:Bienenstich 37a.jpg|27 minute later Lêer:Bee-sting-piqure-abeille-scale-2.jpg|'n Bysteek 'n dag daarna </gallery>Die angel bestaan uit drie dele: 'n stilus en twee weerhakies (of lansette), een aan weerskante van die stilus. Die by steek nie die angel in nie, maar dit word ingetrek deur die weerhakies. Die hakies beweeg om die beurt op en af teen die stilus; wanneer die een weerhakie vashaak en terugtrek, dan trek dit die stilus en die ander weerhakie in die wond in. Hierdie proses word herhaal totdat die angel ten volle in is en gaan voort selfs nadat die angel en sy meganisme losgeskeur het van die by se agterlyf. Wanneer 'n heuningby 'n mens steek, kan dit nie die angel weer uittrek nie. Die by laat nie net die angel agter nie, maar ook dele van sy buik en spysverteringskanaal, spiere en senuwee. Die by sterf weens hierdie massiewe abdominale ruptuur. Heuningbye is die enigste spesie wat sterf nadat hul 'n bysteek toegedien het.<ref>[http://nature.berkeley.edu/urbanbeegardens/general_legends.html Urban Bee Gardens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501141312/http://nature.berkeley.edu/urbanbeegardens/general_legends.html |date= 1 Mei 2010 }} Urban Bee Legends – by Jaime Pawelek</ref> == Behandeling == Die eerste stap in die behandeling van bysteek is om die angel te verwyder. Die angel moet so vinnig as moontlik verwyder word sonder om oorweging aan die metode te skenk. Navorsing het getoon dat die hoeveelheid gif wat toegedien word nie verskil wanneer die angel geknyp of geskraap word nie. Selfs 'n vertraging van 'n paar sekondes kan tot gevolg hê dat meer gif ingespuit word.<ref name="lancet1996-Visscher">{{Cite journal|vauthors=Visscher P, Vetter R, Camazine S|title=Removing bee stings.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1996-08-03_348_9023/page/301|journal=Lancet|volume=348|issue=9023|pages=301–2|year=1996|pmid=8709689|doi=10.1016/S0140-6736(96)01367-0}}</ref> Wanneer die angel verwyder is, kan die pyn en swelsel verlig word met 'n koue kompres.<ref name="balit">{{Cite journal|vauthors=Balit C, Isbister G, Buckley N|title=Randomized controlled trial of topical aspirin in the treatment of bee and wasp stings|journal=J. Toxicol. Clin. Toxicol.|volume=41|issue=6|pages=801–8|year=2003|pmid=14677790|doi=10.1081/CLT-120025345}}</ref> 'n Topikale verdowingsmiddel wat bensokaïen bevat sal die pyn verdoof terwyl [[mentol]] effektief is om jeuk te verlig.<ref>{{cite web |url=http://nasdonline.org/document/2144/d001910/bites-stings-and-venomous-things.html |title=Bites, Stings and Venomous Things |work=National Agricultural Safety Database |date=Mei 2009 |access-date=1 September 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722234423/http://nasdonline.org/document/2144/d001910/bites-stings-and-venomous-things.html |archive-date=22 Julie 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Jeuk kan ook verlig word deur orale antihistamien of 'n kortisoonroom.<ref>{{cite web |title=Insect Bites and Stings |url=http://patient.info/health/insect-bites-and-stings-leaflet |publisher=patient.info |access-date=15 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122195606/https://patient.info/health/insect-bites-and-stings-leaflet |archive-date=22 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Talle tradisionele rate word voorgeskryf vir bysteek – insluitend pasta gemaak van tabak, tandepasta, sout, [[koeksoda]], klei, [[knoffel]], [[uriene]], uie, [[aspirien]] en selfs [[koper]] muntstukke.<ref name="glaser">{{cite web |last=Glaser |first=David |title=Are wasp and bee stings alkali or acid and does neutralising their pH then give sting relief? |publisher=www.insectstings.co.uk |url=http://www.insectstings.co.uk/bee-sting-acid-or-alkali/ |access-date=5 Januarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182200/https://insectstings.co.uk/bee-sting-acid-or-alkali/ |archive-date=27 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>[http://pubs.caes.uga.edu/caespubs/pubcd/c782-w.html Beverly Sparks, "Stinging and Biting Pests of People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214061028/http://pubs.caes.uga.edu/caespubs/pubcd/c782-w.html |date=14 Februarie 2007 }} Extension Entomologist of the University of Georgia College of Agricultural & Environmental Sciences Cooperative Extension Service.</ref> Ammoniak en vloeistowwe wat ammoniak bevat  - soos vensterwasmiddel, word dikwels voorgestel as 'n manier om die vel onmiddellik te reinig en oortollige gif te verwyder. Selfs sweet, wat klein hoeveelhede ammoniak bevat – kan geringe verligting bring. Bygif is suur en alhoewel hierdie intervensies voorgeskryf word om die gif te neutraliseer, is dit onwaarskynlik dat dit effektief kan wees omdat die gif onder die vel en diep in die weefsel ingespuit word waar 'n topikale, alkaliese salf nie die gif kan bereik nie.<ref name="glaser" /> Die hoeveelheid gif wat ingespuit word is baie klein (tussen 5 en 50 mikrogram vloeistof). Dit is onwaarskynlik dat die toediening van 'n groot hoeveelheid alkali naby die steekplek 'n perfek geneutraliseerde Ph kan skep om die pyn te stop.<ref name="glaser" /> Baie mense beweer dat hierdie rate werk, maar dit is onseker of hul enige fisiese effek ervaar ten opsigte van die pyn en hoe lank die pyn voortduur. Die verligting is moontlik toe te skryf aan die vryf van die aangetaste deel of die sielkundige troos wat ervaar word.<ref name="glaser" /> Geeneen van hierdie intervensies is al ooit in wetenskaplike studies bewys as 'n effektiewe behandeling nie. Tydens 'n verewekansigde toets van aspirien pasta en yspakke is gevind dat aspirien nie effektief was om swelling en die duur van pyn te verminder nie – vir sowel bysteek as perdeby steek – en die areas het langer rooi gebly.<ref name="balit">{{Cite journal|vauthors=Balit C, Isbister G, Buckley N|title=Randomized controlled trial of topical aspirin in the treatment of bee and wasp stings|journal=J. Toxicol. Clin. Toxicol.|volume=41|issue=6|pages=801–8|year=2003|pmid=14677790|doi=10.1081/CLT-120025345}}</ref> Die studie het getoon dat ys 'n beter behandeling is as aspirien vir bysteek en perdebysteek.<ref name="balit">{{Cite journal|vauthors=Balit C, Isbister G, Buckley N|title=Randomized controlled trial of topical aspirin in the treatment of bee and wasp stings|journal=J. Toxicol. Clin. Toxicol.|volume=41|issue=6|pages=801–8|year=2003|pmid=14677790|doi=10.1081/CLT-120025345}}</ref> Die steekplek mag vir 'n paar uur seer wees. Die gejeuk en swelling kan vir 'n week voortduur. Die aangetaste area moet nie gekrap word nie aangesien dit die jeuk en swelling net sal vererger. Indien 'n reaksie vir langer as 'n week voortduur of 'n area groter as  7 – 10 sentimeter beslaan, moet mediese hulp ingeroep word. Dokters beveel dikwels 'n [[klem-in-die-kaak]] inspuiting aan. In ongeveer 2 persent van die populasie kan daar 'n hipersensitiwiteit ontwikkel na 'n bysteek, wat 'n erger reaksie tot gevolg kan hê wanneer so 'n persoon weer gesteek word. Hierdie sensasie mag voorkom na 'n enkele bysteek of na herhaalde voorvalle waarin daar normale reaskie was. 'n Hoogs allergiese persoon mag anafilaktiese skok opdoen vanweë sekere proteïen in die gif. Dit is lewensgevaarlik en benodig noodbehandeling.<ref>[http://www.beesource.com/resources/usda/hymenopterous-insect-stings/ Thor Lehnert, "Hymenopterous Insect Stings"] ''Beekeeping in the United States'' – USDA – Agricultural HandBook Number 335</ref> Mense wat allergies is behoort adrenalien by hul te dra in die vorm van 'n noodinspuiting (EpiPen) vir die behandeling van anafilaktiese skok. Vir pasiënte wat 'n ernstige of lewensbedreigende reaksie ervaar ten opsigte van inseksteke, is daar allergie inspuitings wat bestaan uit verhoogde konsentrasies van gif wat natuurlik voorkom; hierdie gif mag beskermend werk teen toekomstige inseksteke.<ref>{{Cite journal|last=Resiman|first=R|title=Insect Stings|journal=New England Journal of Medicine|volume=26|date=Augustus 1994|pages=523–7|doi=10.1056/NEJM199408253310808|pmid=8041420|issue=8}}</ref> == Verwysings == {{Commonskat|Bee stings}} {{Verwysings|30em}} [[Kategorie:Noodhulp]] lyb27rrnic7e0hlkpu61wpft6xw1wcm 0 112758 2978752 2877214 2026-10-14T03:06:03Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978752 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} [[Lêer:Storm drain pipe (crop).JPG|duimnael|Stormwaterriool met 'n gedeelte van die pyp wat uitsteek]] '''Stormwaterriole''' word ontwerp om oortollige [[reën]]- en [[grondwater]] van ondeurdringbare oppervlakke soos geplaveide strate, parkeerterreine, loopvlakke, sypaadjies en dakke te dreineer. Stormwaterriole wissel van klein residensiële wegsyferputte (''dry wells'') tot groot munisipale stelsels. Hulle ontvang water van afvoerslote langs die meeste snelweë en ander besige strate, sowel as dorpe in gebiede waar swaar reënval en [[oorstroming]]s voorkom, asook kusdorpe wat gereelde [[storm]]s ervaar. Die afvoerslote van huise en geboue kan ook aan stormwaterriole gekoppel wees. Baie stormwaterrioolstelsels is ontwerp om die stormwater onbehandeld in [[rivier]]e of strome te stort. Dit is dus onverantwoordelik om sekere soorte chemikalieë in die riole te stort. == Funksie == [[Lêer:Storm Drain.JPG|duimnael|Randsteenstormwaterriool wat stedelike afloopwater ontvang]] === Inloop === Daar is twee hooftipes riool-inlate: sy-inlate en tralie-inlate. Sy-inlate word langs randstene aangetref en is afhanklik van die vermoë van die opening onder die latei om die afloop op te vang. Hierdie inlate is gewoonlik dieper by die kanaalbodem om opvangskapasiteit te verbeter.<ref>[http://www.lgam.info/kerb-inlet Kerb Inlet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828230926/http://www.lgam.info/kerb-inlet |date=28 Augustus 2021 }}, Local Government & Municipal Knowledge Base, besoek 6 Februarie 2010</ref> Baie inlate het roosters of tralies wat verhoed dat mense, voertuie, groot voorwerpe of vullis in die stormwaterriool val. Die tralies is gespasieer sodat die vloei van water nie belemmer word nie, maar sodat [[sediment]] en klein voorwerpe ook kan deurval. Stormwaterriole in strate en parkeerterreine moet sterk genoeg wees om die gewig van voertuie te dra, en word dikwels van gietyster of gewapende beton gemaak. [[Lêer:Küstrin - alter Strassenablauf.jpg|duimnael|Ou Duitse stormwaterriool in Küstrin (nou Kostrzyn nad Odrą in Pole)]] Van die swaarder sediment en klein voorwerpe kan in 'n opvangsput of sinkput direk onder die inloop afsak waar die water by die bokant van die opvangput in die eintlike riool oorloop. Gedurende die droë tyd van die jaar sal die meeste sinkputte stagnante water bevat en in warmer lande kan dit 'n teelaarde vir muskiete word. Die suksesvolle verwydering van [[sediment]] en ander besoedelingstowwe berus op die ontwerp van die sinkput (byvoorbeeld, die grootte van die opvangsput), asook op gereelde onderhoud ten einde die sinkput se stoorkapasiteit te verseker. Munisipaliteite maak gewoonlik van groot vakuumvragmotors gebruik om hierdie taak te verrig. === Pype === In die deursnee is pype gewoonlik rond, maar hulle kan ook reghoekig, vierkantig, ovaal, omgekeerd peervormig of eiervormig wees. Rioolstelsels bevat dikwels ook verskillende kenmerke soos watervalle, trappe, balkonne en putte vir die opvangs van afval. Pype kan ook van verskillende materiale vervaardig word soos baksteen, beton, hoëdigtheidspoliëtileen of versinkte staal. Versterkte veselplastiek word toenemend vir rioolpype en toebehore gebruik. === Uitlate === [[Lêer:Storm drain discharging into the River Brent - geograph.org.uk - 1068344.jpg|duimnael|Stormwaterriool se uitlaat in die Brentrivier, [[Verenigde Koninkryk]]]] Die meeste riole het 'n enkele groot uitlaat (dikwels met 'n rooster bedek) waar hulle 'n kanaal, rivier, meer, reservoir, see of oseaan bereik. Buiten opvangsputte is daar gewoonlik nie behandelingsfasiliteite in die pypstelsel nie. Klein stormwaterriole kan stormwater na individuele wegsyferputte afvoer. Soms word daar van gleufkoppelings in pype gebruik gemaak om pype onderling te koppel ten einde 'n groter wegsyferputstelsel te vorm. Stormwaterriole kan ook in mensgemaakte uitgrawings uitloop wat uitlaatbekkens of houdamme genoem word. == Omgewingsimpakte == === Waterkwantiteit === Stormwaterriole het dikwels nie die kapasiteit vir die hoeveelheid reën wat gedurende swaar reën en/of storms val nie. Wanneer stormwaterriole oorstroom word, kan ondergrondse en straatoorstromings voorkom. Anders as katastrofiese oorstromings word hierdie soort voorstedelike vloede in beboude aangetref waar mensgemaakte rioolstelsels algemeen voorkom. Stedelike oorstromings is die hoofoorsaak van rioolverstopping en ondergrondse oorstromings wat eiendomme jaar na jaar kan beskadig.<ref>[http://www.cnt.org/media/CNT_PrevalenceAndCostOfUrbanFlooding.pdf http://www.cnt.org/media/CNT_PrevalenceAndCo] [http://www.cnt.org/media/CNT_PrevalenceAndCostOfUrbanFlooding.pdf stOfUrbanFlooding.pdf]</ref> === Waterkwaliteit === Die eerste vlaag afloopwater kan uiters vuil wees. Stormwater raak besmet wanneer dit oor paaie en ander ondeurdringbare oppervlakke loop, of van die chemiese afloop van grasperke voordat dit die riool bereik. Water wat oor hierdie ondeurdringbare oppervlakke loop, absorbeer petrol, motor-olie, swaar metale, vullis en ander besoedelingstowwe van paaie en parkeerterreine, en plaagdoders van grasperke. Ongewenste afloop kan deur middel van die installering van toestelle in die stormwaterrioolstelsel afgeskei word. Hierdie toestelle is nuut op die mark en kan slegs tydens nuwe ontwikkelings of groot verbeterings geïnstalleer word. Dit staan as olie-sediment skeiers bekend, en bestaan uit 'n gespesialiseerde mangatput en maak van watervloei en/of swaartekrag gebruik om olie en gruis af te skei.<ref>Shoemaker, Leslie; Lahlou, Mohammed; Doll, Amy; Cazenas, Patricia (2002). "Fact Sheet--Oil/Grit Separator Units". Stormwater Best Management Practices in an Ultra-Urban Setting: Selection and Monitoring. Washington, DC: U.S. Federal Highway Administration.</ref> === Vermindering van stormwatervloei === Om te voorkom dat reënwater in stormwaterriole afloop, kan die vloei van dakgeute eerder in naasliggende grond geïnfiltreer word as om in die stormwaterrioolstelsel afgevoer te word. Stormwaterafloop van geplaveide oppervlakke kan na onuitgevoerde slote herlei word voordat stormriole bereik word, weer eens om afloop in die grond te laat dreineer. Deurlatende plaveimateriale kan gebruik word om sypaadjies, opritte en in sommige gevalle, parkeerterreine, te bou sodat 'n gedeelte van die stormwatervolume geabsorbeer kan word.<ref>Brattebo, B. O.; Booth, D. B. (2003). "Long-Term Stormwater Quantity and Quality Performance of Permeable Pavement Systems" (PDF). Water Research 37: 4369–4376. doi:10.1016/S0043-1354(03)00410-X.</ref> In baie gebiede word daar vereis dat houtenks op eiendomme geïnstalleer word. Dié word gebruik om reënwaterafloop tydens swaar reën tydelik teë te hou en die uitlaatvloei in die openbare riool te beperk. Dit verminder die kans dat die openbare rioolstelsel gedurende swaar reënval oorlaai word. Soms word daar ook van 'n oorloop-uitlaat gebruik gemaak wat hoër in die uitlaatkant van die houtenk aangebring word. Hierdie oorloop voorkom dat die houtenk heeltemal vol word. Deur die watervloei op hierdie manier te beperk en die water tydelik in 'n houtenk te hou, is daar 'n baie kleiner gevaar dat openbare riole oorstroom word. === Muskiete === Opvangsputte word dikwels met 'n sinkput ontwerp wat laer as die uitlaatpypvlak is. Hierdie putte dien as 'n reservoir vir water en vullis ten einde te help voorkom dat die pyp verstop raak. Tensy dit met 'n deurlatende bodem gebou word, sodat die water in die onderliggende grond kan infiltreer, sal hierdie ondergrondse sinkput 'n ideale teelaarde vir muskiete word, want dit is koel, donker en vir lang tydperke met stagnante water gevul.<ref>Clinical Medicine & Research February 1, 2005 vol. 3 no. 1 3-12.</ref> Putte kan tot op pypvlak met beton gevul word om die vorming van hierdie reservoirs te voorkom. Sonder behoorlike instandhouding is die funksionaliteit van die put betwyfelbaar. Oor die algemeen word hierdie opvangsputte nie gereeld genoeg skoongemaak ten einde optimaal te funksioneer nie. Die opvangs van vullis dien dan geen doel nie, want sodra die put vol is, funksioneer dit asof daar in die eerste plek nie 'n put was nie. Dit bly eenvoudig 'n ruimte met vlak water waar muskiete kan teel. Selfs al word dit skoongemaak en instandgehou, bly die waterreservoir vol en 'n teelaarde vir muskiete. [[Lêer:Storm Drain Label EPA.jpg|duimnael|Teken wat teen die storting van afval in stormwaterriole waarsku.]] == Verhoudings tot sanitêre rioolstelsels == Stormwaterriole en sanitêre rioolstelsels funksioneer afsonderlik. Die skeiding van stormwaterriole van sanitêre riole help voorkom dat rioolbehandelingsaanlegte tydens swaar reën met invloei oorlaai word. Indien dit gebeur, kan onbehandelde riool in die omgewing vrygestel word. Baie stormwaterrioolstelsels is ontwerp om stormwater onbehandeld in riviere of strome te laat dreineer. Sommige plaaslike regerings hou openbare bewusmakingsveldtogte sodat afval nie in rioolstelsels gestort word nie.<ref>U.S. Environmental Protection Agency (EPA), Washington, DC. [http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=min_measure&min_measure_id=1 "Public Education and Outreach on Stormwater Impacts."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109051306/http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=min_measure&min_measure_id=1 |date= 9 November 2011 }} 2008-09-17.</ref> In Cleveland, Ohio, bevat alle nuwe opvangsputte inskripsies wat mense gewaarsku om nie afval daarin te gooi nie, dikwels ook met 'n vis-afdruk. == Verblyf == In verskeie groot Amerikaanse stede is daar hawelose mense wat in stormwaterriole woon. Minstens 300 mense woon in Las Vegas se ondergrondse stormwaterriole. Baie van hulle maak 'n bestaan deur onopgeeiste wengeld in dobbelmasjiene bymekaar te maak.<ref name=":0">Adams, Guy (14 September 2009). "Subterranean home of Las Vegas's losers". The Independent. Retrieved 21 May 2010.</ref> 'n Organisasie "Shine a Light" is in 2009 gestig om die rioolinwoners te help nadat meer as 20 persone gedurende die voorafgaande jare daar verdrink het.<ref name=":0" /><ref>O'Brien, Matt (2007). Beneath the Neon: Life and Death in the Tunnels of Las Vegas. Huntington Press. {{ISBN|0-929712-39-0}}.</ref> 'n Man in San Diego is in 1986 uit 'n stormwaterriool gesit nadat hy nege maande lank daar gewoon het. 1986.<ref>Associated Press (17 April 1986). "Sewer loser". Beaver Country Times. Retrieved 21 May 2010.</ref> [[Lêer:Ostia Antica Gully Hole 2.jpg|duimnael|Antieke Romeinse rioolput in Ostia Antica in [[Italië]].]] == Geskiedenis == Argeologiese studies dui op die gebruik van taamlik gesofistikeerde stormwaterafloopstelsels in antieke kulture. In Minoïese Kreta is stede soos Phaistos ongeveer 4 000 jaar tevore met stormwaterriole en kanale vir die opvangs van neerslagafloop ontwerp. In Knossos is daar stormwaterriole bestaande uit klipstrukture wat so groot is dat 'n persoon daardeur kan kruip.<ref>C. Michael Hogan (2007). [http://www.themodernantiquarian.com/site/10854/knossos.html#fieldnotes "Knossos fieldnotes."] ''Modern Antiquarian.''</ref> <!-- == Sien ook == * Urban runoff * Water pollution * Pervious concrete roads --> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://cfpub.epa.gov/npdes/home.cfm?program_id=5 EPA – Combined Sewer Overflows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714152339/http://cfpub.epa.gov/npdes/home.cfm?program_id=5 |date=14 Julie 2014 }} * [http://www.epa.gov/adopt/patch/html/guidelines.html EPA Storm Drain Stenciling Project Guidelines] * [http://www.glgi.org/mediawiki/index.php?title=7_Simple_Steps_to_Clean_Water 7 Steps to Clean Water] from Great Lakes Green Initiative (voorbeeld van 'n plaaslike openbare bewusmakingsprogram) [[Kategorie:Siviele ingenieurswese]] [[Kategorie:Water]] hpjtesu3fle5ec5htjn6iyxiryoc59y 0 113355 2978831 2964427 2026-10-14T03:36:08Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978831 wikitext text/x-wiki Hierdie artikel bekyk '''Duits as vreemde taal''' oor die wêreld heen. In die besonder word gefokus op die Duits wat by geregistreerde instansies en staatsinstellings aangebied word. Tans is Engels orals in die Duitstalige lande teenwoordig, maar Duits het nie daarom onbelangriker geword nie. Inteendeel, Duits het oor die afgelope jare belangriker geword in baie wêrelddele. Die aantal mense wat Duits aanleer het groter geword, moontlik weens die beeld van die Duitstalige lande. Mense leer veral Duits danksy die politiese stabiliteit en ekonomiese mag van die DACH-lande Duitsland, Oostenryk en Switserland. Hulle wil by Duitse maatskappye werk of in een van die drie lande studeer. Dikwels word Duits nie om sy "romantieke" literêre waarde – soos Goethe – geleer nie. Omstreeks 1900 is Duits toenemend aangeleer weens die Duitse Keiserryk se mag en die sukses van Duitse wetenskaplikes wat baie Nobelpryse ingepalm en tegnologiese wondere tot stand gebring het. Duits het in wese net so belangrik soos Engels en Frans geword.<ref name="Sozusagen1" /> Engels is die Westerse taal wat tans die meeste ter wêreld wydverspreid voorkom en die Duitssprekendes sal nie skroom om Engels te gebruik nie. Baie wetenskaplike werke wat oorspronklik in Duits geskrywe is, is nog nie in Engels vertaal nie. Dit skep probleme. As die wetenskaplikes ook nie hul werk in Engels skryf nie, word hulle en hul goeie werk nie in die buitewêreld raakgesien nie.<ref name="Sozusagen1" /> Taalnavorsers soos Ammon vind dit "fataal" wanneer Duitse politici in die buiteland net Engels praat, veral in lande met belangrike Duitse minderhede soos Brasilië en die VSA. Die politici sal daar tweetalig optree, in Duits en Engels. Dit sou nutteloos wees om Duits aan te leer indien die Duitse politikus, diplomaat of afgevaardigde slegs in Engels praat. Dit werk egter net so teenproduktief wanneer Duitse taalaanleerders in Engels deur Duitssprekendes beantwoord word.<ref name="Sozusagen1">{{Cite web |url=http://cdn-storage.br.de/iLCpbHJGNL9zu6i6NL97bmWH_-bP/_AES/5y8g9Abg/151002_1520_Sozusagen_Deutsche-Sprache-verbreitete-Sprache.mp3 |title=Bayern 2. 2015.''Sozusagen! Deutsche Sprache – verbreitete Sprache.'' 2. Oktober. (Potgooi) |access-date=24 Maart 2016 |archive-date=24 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324034234/http://cdn-storage.br.de/iLCpbHJGNL9zu6i6NL97bmWH_-bP/_AES/5y8g9Abg/151002_1520_Sozusagen_Deutsche-Sprache-verbreitete-Sprache.mp3 |url-status=dead }}</ref> In die jaar 2015 het daar wêreldwyd omtrent 15,46 miljoen mense Duits as vreemdetaal aan verskeie instansies geleer.<ref>[https://de.statista.com/statistik/daten/studie/155012/umfrage/deutsch-als-fremdsprache-2010/ de.Statista.com: Anzahl der Deutsch lernenden Personen in Ländern weltweit (TOP 15) im Jahr 2015]</ref> {| class="wikitable" | colspan="2" |'''Top 15 lande wat Duits as vreemde taal studeer het''' |- |[[Pole]] |2 288 125 |- |[[Groot-Brittanje]] |1 547 994 |- |[[Rusland]] |1 546 062 |- |[[Frankryk]] |1 005 444 |- |[[Oekraïne]] |715 460 |- |[[Oesbekistan]] |508 142 |- |[[Verenigde State van Amerika]] |499 846 |- |[[Turkye]] |467 813 |- |[[Italië]] |434 881 |- |[[Hongarye]] |434 761 |- |[[Nederland]] |411 895 |- |[[Tsjeggië]] |339 941 |- |[[Bosnië en Herzegowina]] |306 947 |- |[[Griekeland]] |268 530 |- |[[Slowakye]] |261 405 |} == Begrippe == : '''1.''' '''DaF''' verwys na ''Deutsch als Fremdsprache'' (Duits as Vreemde taal). Volgens die vergelykende tabel met die gestandaardiseerde [[Europese verwysingskader]] kan die TestDaF (die verskeie eksamens wat onder andere deur skole afgelê word) strek vanaf TDN3 (B2.1.-B2.2), TDN4 (B2.2-C.1.1) tot TDN5 (C1).<ref>[http://www.testdaf.de/fileadmin/Redakteur/PDF/TestDaF/Niveaustufen_GER.pdf TestDaF: GER]</ref> Kortom, tussen B2 en C1. : '''2.''' Die '''Test Deutsch als Fremdsprache''' is 'n toets wat afgelê word wat die voornemende student onder meer die vergunning kan gee om hom of haar by 'n Duitse universiteit of skool in te skryf (waar in die Duits as die onderrigtaal gebesig word), of as uitruilstudent opgeneem te word. : '''3.''' Die '''EWB''' verwys na die ''Einwandererbund'' of immigrantevereniging. == Afrika == === Kameroen === Kameroen het drie regerings agtereenvolgens gehad wat elkeen sy afsonderlike taalbeleid afgedwing het. Aanvanklik word Kameroeners na Europa self gestuur om daar as tolke opgelei te word vir die handel. Later het Engelse Baptiste in plekke soos Victoria Engels as onderrigmedium aangebied, aangesien die kinders van vrygestelde slawe uit die Amerikas, Sierra Leone en Fernando Po reeds 'n Pidginengels gepraat het. Omrede die Baptiste juis sendingwerk gedoen het, was hulle ook gretig om die volkstale te leer ken.<ref name="Todd" /> Op 12 Julie 1884 word ''Kamerun'' amptelik die protektoraat van Duitsland. Die Baptiste het teen daardie tyd reeds 24 sendingstasies gestig wat die volkstaal gebruik het, asook vyf bykomende Engelsmediumskole. Die Engelse Baptiste het nou verslag gedoen aan die Duitssprekende Basel-sendinggenootskappe. Die nuwe sendelinge het twee volkstale (Douala en Mungaka) vanuit Suid- en Wes-Kamerun gebruik om sendingwerk mee te doen. Die Amerikaanse Presbiteriane is toegelaat om in Engels en ander volkstale pleks van Duits as onderrigtaal mee voort te sit. Vir 'n tyd lank is Pidginengels toegelaat om as taal in die handel en weermag gebruik te word. Maar in 1907 besluit Goewerneur Seitz alle onderrig moet voortaan slegs in Duits geskied. Hy was wel bereid om die volkstaal toe te laat, maar het dit probeer ontmoedig: die leerlinge sou tog hul hoërskoolloopbane in Duitsland moes voortsit, want in daardie jare is slegs laerskole, handelskole en seminaarskole in Kamerun aangebied.<ref name="Todd" /> Kameroen het 'n groot verskeidenheid tale, in so 'n mate dat nie een van die volkstale algemeen in al die landstreke gepraat word nie (wat anders is as Swahili in Oos-Afrika, wat tydens kolonisering maklik as lingua franca gebruik kon word). Teen 1910 was die vrees daar dat die een volkstaal die ander sal begin oorheers, wat die een volk meer oorheersend sal maak as ander, wat konflik tot gevolg sou hê. Daarom het die Duitse owerheid op 10 April 1910 aangekondig dat slegs die Duitse taal saam met die onmiddellike volkstaal in die gebied gebruik mag word. Dit was veral gedoen om Douala in te perk wat wydverspreid in die onderrigtaal gebruik is; anders sou die voortgesette neiging meer mag en prestige aan die Doualavolk gegee het. Die daaropvolgende regerings het almal dieselfde gedoen.<ref name="Todd" /> In 1914 breek die Eerste Wêreldoorlog uit en die skole word vir twee jaar lank gesluit. Na afloop van die oorlog palm Frankryk vier-vyfdes van ''Kamerun'' in en regeer uit Parys oor die kolonie. Die Britte het die ander vyfde beheer. Sedert 1921 was Frans die enigste onderrigmedium wat toegelaat is in die Franssprekende Kameroen. Die onderwysers is verbied om die volkstale of Pidginengels te besig. Die hoërskoolloopbane is nou in Frankryk voortgesit. Voor die onafhanklikheid van Kameroen in 1960 was die handboeke op die Kameroense skoolbank presies dieselfde as dié in Frankryk. In die Engelssprekende deel het Brittanje dieselfde beleid soos in Nigerië gehandhaaf: die eerste vier skooljare in die volkstaal, die res van die skoolloopbaan in Engels.<ref name="Todd">Todd, L. 1984. Language options for education in a multilingual society: Cameroon. In: Kennedy, C. (ed.). ''Language Planning and Language Education''. London: George Allen & Unwin. pp. 160-171.</ref> Nietemin het die belangstelling in Duits sedert die jaar 2000 voortdurend bly styg. Teen 2015 het die aantal leerlinge wat Duits studeer, vergeleke met 2010 (en in ooreenstemming met die demografiese ontwikkeling), met 10% gestyg na ongeveer 230 000. Daar is altesaam 2 133 skole wat Duits aanbied. Duits moet egter ook meeding met ander tale soos Sjinees, Spaans, Arabies en Italiaans, maar het gestabiliseer en daarop uitgebou. Dit is hoofsaaklik die gevolge van die meer vrye teuels wat die skole gegee is. Voorheen kry mense die ampstale Engels en Frans as onderrigtale, met Spaans en Duits wat elk tradisioneel in die kurrikulum as die eerste nie-nasionale vreemde taal aangebied is. Maar nou is ook Italiaans, Arabies en Sjinees by die leerplan opgeneem. In party skole is ook as 'n proeflopie verskeie Kameroentale opgeneem. Duits is neffens Spaans in die Franstalige skoolstelsel, naas Engels, die eerste vreemde taal wat onderrig word wat nie die amptelike landstaal is nie. Duitse universiteite het ook heelwat voornemende studente uit Kameroen met sukses gewerf. Teen die Europese Wintersemester 2012/2013 het altesaam 5 833 Kameroense studente by die universiteite ingeskryf; ongeveer soveel as die aantal studente uit die buurland van Duitsland, Frankryk.<ref name="Goethe1" /> In 2008 en 2009 word 'n nuwe onderwysopleidingsentrum in Maroua geopen. Daar kry in die vak Duits in die reël 30 studente per jaar wat die vak studeer: 20 op die voorgraads- en 10 op die meestersgraadvlak. Intussen is daar ook ongeveer 300 voornemende onderwysers wat die vak Duits neem. Ongeveer 120 studeer Duits vanaf die eerste- tot derdejaar wat in die jaar 2012 begin het. Die aantal leerlinge en studente sien soos volg daaruit:<ref name="Goethe1">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz.html |title=Goethe-Institut: Deutsch als Fremdsprache weltweit. |access-date= 8 Julie 2017 |archive-date= 8 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708084244/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz.html |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe3">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/afr.html |title=Goethe-Institut: Afrika Deutschlerner-Zahlen. |access-date= 1 September 2017 |archive-date= 1 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901155510/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/afr.html |url-status=live }}</ref> !colspan="1"|Afdeling |- | 229 200 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 220 457 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 880 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 4 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Mosambiek === Tydens die Portugese bewind was Duits 'n keusevak in die handjievol hoërskole wat uitgesit was vir die Portugese en diegene wat hul tot die Portugese kultuur assimileer het. Sedert 1975 se onafhanklikheid was daar vir drie dekades geen sprake van Duits in die Mosambiekse klaskamer nie. Weens die besondere band tussen die Volksrepubliek Mosambiek en die DDR, is Duits vir 'n tydjie lank (omstreeks 1978 tot 1981) opsioneel aangebied aan die Univeriteit Eduardo Mondlane in Maputo (vir diegene wat moderne vreemdetale studeer (''letras modernas'').<ref name="Bornscheuer" /> In 2003 rig Mosambiekers wat teen die einde van die 1980's uit die DDR na Mosambiek teruggekeer het, die Ambassade vir die Duitse Bondsrepubliek in Maputo op. Die Deutschen Entwicklungsdienst (DED) was weer betrokke by die ''Deutsch-Mosambikanischen Freundschaftsvereines'' (''Associação de Amizade Moçambique-Alemanha''/AAMA). Later, in 2017, groei ''Centro Cultural Moçambicano-Alemão'' (CCMA) Goethe-Zentrum uit verskeie organisasies. In 2005 was daar 130, in 2010 geen en in 2015 500 volwassenes wat Duits in Mosambiek geleer het.<ref name="Bornscheuer" /> Hoewel Duits in 2017 steeds nie deel van die nasionale skoolleerplan uitmaak nie, is daar tog 'n groeiende belangstelling by beroep-, handel- en buitelandse skole, soos ''Instituto Comercial de Maputo'', ''Instituto Industrial e Comercial da Beira'', ''American International School of Mozambique'' en ''Skandinaviska Skolan i Maputo''.<ref name="Bornscheuer">[https://www.sagv.org.za/files/2019/01/eDUSA-2017-Aus-dem-DU.pdf Bornscheuer, S. 2017. Deutsch in Mosambik. ''eDUSA'', 12(1)]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die aantal leerlinge en studente sien soos volg daaruit:<ref name="Goethe1"/> {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe3"/> !colspan="1"|Afdeling |- | 700 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 200 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | (onbekend) || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 500 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Suid-Afrika === [[Lêer:OpenAfrica 15 courtyard.jpg|duimnael|350px|regs|Die binnehof van die Goethe-Institut tydens die OpenAfrica-week, 4 Desember 2015, Johannesburg]] Duitsonderrig het sedert 1830 'n amptelike skoolvak in Suid-Afrika geword; na enkele onderbrekings word eksamens vir Duits vanaf 1860 afgelê. In 1918 word leerstoele by die [[Universiteit van Stellenbosch]] en die [[Universiteit van Kaapstad]] ingerig. In die aanvang van die 1960's word aan alle blanke universiteite Duits aangebied en tot die 1970's ook aan vier nieblanke universiteite. By elke groot Afrikaanssprekende blanke skool is "Duits Derde Taal" aangebied,<ref name="edusa7.1">{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/edusa7-12-1_Gesamtausgabe.pdf |title=Augart, J. 2012. (Süd-)Afrikanische Germanistik: Zur Positionierung und Professionalisierung der Germanistik im süd-lichen Afrika. ''eDusa'' 7(1): 7-22 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527131052/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/edusa7-12-1_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> terwyl Engelse skole se derdetaal meestal Latyn en sporadies Frans was.<ref name="edusa3.2">{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_3-08-2_Gesamtausgabe.pdf |title=Rode, R. 2008. Deutschunterricht an südafrikanischen Schulen: Eine Bestandsaufnahme. ''eDusa'' (3):2: 26-28 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527124617/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_3-08-2_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> Tot aan die begin van die 1970's was die universiteitstoelatingsvakke hetsy Wiskunde of 'n derdetaal wat in matriek (Senior Sertifikaat) afgelê moes word.<ref name="edusa7.1" /><ref name="edusa3.2" /> Nederlands kon hier nie as derdetaal tel nie, omdat die Wet tot 1983 Afrikaans sinoniem met Nederlands beskou het (lees [[Erkenning van Afrikaans#Republiek van Suid-Afrika|Erkenning van Afrikaans]]). By die destydse Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys is 'n student wat byvoorbeeld Afrikaans wou neem selfs in die 1980's nog aangeraai om Latyn of Duits te ken (ten opsigte van die Afrikaanse grammatika), terwyl 'n voornemende doktorsgraadstudent in hetsy die Afrikaanse letterkundige of grammatikarigting Frans of Duits moes ken:<ref>{{Cite web |url=https://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/10988/Waarheen%20lei%20universiteitsopleiding%20-%20Fakulteit%20Lettere%20en%20Wysbegeerte.pdf?sequence=3&isAllowed=y |title=Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys, "FAKULTEIT LETTERE EN WYSBEGEERTE INLEIDING HET BETREKKING TOT DIE FAKULTEIT LETTERE EN WYSBEGEERTE", pp. 15-16 |access-date=16 September 2016 |archive-date=26 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180426183530/http://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/10988/Waarheen%20lei%20universiteitsopleiding%20-%20Fakulteit%20Lettere%20en%20Wysbegeerte.pdf?sequence=3&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref> {{cquote| Voorgraads: Daar is geen verpligte byvakke nie, maar kennis op matriekvlak van Latyn word aanbeveel en Duits is baie waardevol, omdat kennis hiervan lig op taalverskynsels werp. … Vir die doktorstudie word kennis van Frans of Duits vereis. }} Teologiese studente en alle nagraadse studente in die natuurwetenskappe aan dieselfde universiteit was verplig om minstens 'n leeskennis van Duits te verwerf. Gedurende die honneursjaar van die vakrigting Duits aan dieselfde universiteit het die leerplan onder meer bestaan uit ouer Germaanse tale soos [[Middelhoogduits]], [[Oudhoogduits]] of [[Goties]], waarvan Middelhoogduits verpligtend was. In teenstelling met die Afrikaanse meestersgraad het die student die keuse gehad om nie 'n verhandeling te skryf nie, maar in sy plek wel drie kursusse te voltooi wat afsonderlik skriftelik geëksamineer is. Verder was die algehele boodskap: <ref>[http://www.literator.org.za/index.php/literator/article/viewFile/1017/1187 ''Literator''. 1980. Kursusse in letterkunde en taalkunde aan die PU vir CHO. 10 Mei. pp. 37-51.]</ref> {{cquote| Vir die Afrikaner het Duits ’n besondere waarde omdat dit die herkoms van baie Afrikaanse en Nederlandse taalverskynsels en woorde verklaar. Terwyl Afrikaans ’n besondere eenvoudige struktuur het, aangesien feitlik alle fleksies en uitgange verdwyn het, het Duits ’n besonder sintetiese, gekompliseerde struktuur met geweldig baie vorme en uitgange. Juis daarin is die besondere vormende waarde van Duits geleë. Dit dwing die gebruiker tot presiese en suiwer gedissiplineerde uitdrukking en denke. ’n Nagraadse studie kan die student tot of ’n taal- of ’n literatuurwetenskaplike vorm wat as navorser of/en universeiteitsdosent ’n bydrae tot die geesteswetenskap kan lewer. }} Sedert die laat-1970's (veral na afloop van die Soweto-opstande), word die derdetaalvereistes toenemend afgeskaf (met die uitsondering van Latyn, [[Latynonderrig#Afskaling sedert 1990's|wat tot November 1994 kragtens die wet verpligtend was vir regstudente]], ongeag die universiteite se outonomie), wat die teruggang van Duits bewerkstellig. Ander sien weer die groot agteruitgang in die jare 1989 tot 1992, toe onderwyshulpbronne meer onder alle skole verdeel moes word en Duits as taalvak weens rasionalisering geskrap moes word. Die Duitse onderwysers en dosente is sodoende drasties verminder.<ref>[https://books.google.co.za/books?id=MZXoBQAAQBAJ&pg=PA1220&lpg=PA1220&dq=%22Deutsche+Sprache+im+Kontakt+in+S%C3%BCdwestafrika%22&source=bl&ots=ERq0CoXkOF&sig=IMUVDAAO3pcDa_JzJrLaFc8qFcU&hl=af&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Afrikaans&f=false Ammon, U. 2014. ''Die Stellung der deutschen Sprache in der Welt''. Walter de Gruyter, S. 1028]</ref><ref name="edusa7.1" /> Teen 1994 word die Europese tale oorwegend as "elitisties" beskou, met die uitsondering van die oudkoloniale tale soos Frans, Portugees en Engels wat skielik as "Afrikatale" beskou word. Teen 2007 was daar meer as 10 000 skoolleerlinge landwyd wat die taal in 89 skole kon leer; asook die drie internasionale Duitse skole in Kaapstad, Johannesburg en Pretoria. Die onderwysvlak wissel wel: Ogwini High School (in die Durbanse Township Umlazi) is byvoorbeeld die eerste townshiphoërskool in Suid-Afrika wat tot B1-vlak volgens die [[Europese verwysingskader]] aanbied, terwyl die Wartburg-Kirchdorf-Schule in KwaZulu-Natal vir sy Duitse moedertaalsprekers C1 aanbied.<ref>{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_2-07-1_Gesamtausgabe.pdf |title=Mangos, S. 2007. Südafrikas Interesse am Deutschen Sprachdiplom der KMK wächst. ''eDusa'' 1(1): 29-33 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527125206/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_2-07-1_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> Teen 2008 was daar 8 406 skoliere wat Duits as vreemde taal geleer het (vanaf Graad 1 tot Graad 12).<ref name="edusa3.2" /> Teen 2012 was daar reeds 13 universiteite in Suid-Afrika oor wat Duits aangebied het, waarvan drie egter reeds hul programme verminder het. Die [[Universiteit van Limpopo]] sluit sy Duitse Departement in 2007, die Universiteit van Johannesburg sluit sy Departement in 2012 (of, soos gestel word: ''Obwohl die Deutschabteilung nicht offiziell geschlossen wird, werden neue Studierende im Fach Deutsch nicht zugelassen.''),<ref>{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_2-07-1_Gesamtausgabe.pdf |title=Baker, A. 2012. Die Deutschabteilung der Universität Johannesburg. ''eDUSA'' 7(1):6 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527125206/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_2-07-1_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> terwyl [[Unisa]] (wat in 2004 die tweede grootste Germanistiekafdeling gehad het naas Stellenbosch, maar teen 2012 slegs eerstejaarsmodules aanbied)<ref name="edusa7.1" /> syne sluit in 2016.<ref>[https://web.archive.org/web/20160111091231/http://www.unisa.ac.za/Default.asp?Cmd=ViewContent&ContentID=97376 Afrikaans & Theory of Literature : Attention World Languages students] Dear German Student<br /> <br /> Please note that the Senate of Unisa has decided to discontinue GEM1501 and GEM502 from 2016. The offering of these two modules is not viable anymore in view of very low student enrollment figures.<br /> This descision means the following:<br /> Although students can still register for both GEM1501 and GEM1502 for the second semester of 2015, no new registrations for GEM1501 or GEM1502 will be allowed for 2016;<br /> Students who have failed the GEM1501 module during the May/June 2015 examination period and who has received admission to write a supplementary examination or has received an aegregrot examination, will get a second examination opportunity during the October/November 2015 examination.<br /> Students who fail the GEM1502 module during the October/November 2015 examination period and who has received admission to write a supplementary examination or has received an aegregrot examination, will get a second examination opportunity during the May/June 2016 examination.</ref> Die leerstoel "Germanistiek" word uit die voormalige agt slegs by twee universiteite nog aangebied: die Universiteit van Stellenbosch en die Universiteit van die Witwatersrand.<ref name="edusa7.1" /> Die Universiteit van Kaapstad het reeds sedert 2010 nog Duits in die eerste- en tweedejaar aangebied en kan daarom nie meer as hoofvak gekies word nie. Tog het die honneursjaar behoue gebly.<ref name="edusa7.1" /> Hier volg enkele tabelle volgens studentetal aan universiteite. {| class="wikitable" |Aantal studente van die Duitse Departement aan die '''Universiteit van Stellenbosch''' volgens modules |Module |'''1998''' |'''1999''' |'''2000''' |'''2001''' |'''2002''' |'''2003''' |'''2004''' |'''2005''' |'''2006''' |'''2007''' |'''2008''' |'''2009''' |- | rowspan="2" |1ste jaar |Duits 178 |130 |102 |136 |148 |128 |156 |138 |170 |141 |171 |156 |160 |- |Duits 188 |47 |37 |41 |23 |24 |34 |36 |25 |39 |32 |32 |24 |- | rowspan="2" |2de jaar |Duits 278 |28 |63 |48 |76 |49 |49 |51 |58 |70 |67 |96 |80 |- |Duits 288 | | | | |10 |13 |16 |19 |20 |22 |15 |15 |- | rowspan="2" |3de jaar |Duits 318/348 | |14 |19 |18 |16 |7 |12 |10 |12 |11 |13 |13 |- |Duits 328/358 | | | | |3 |5 |4 |11 |5 |10 |10 |13 |- |Honneursjaar 4de jaar |Duits 778 |1 |5 |1 | | | |1 |2 |2 |3 |1 |3 |- |H.O.D. 4de jaar |H.O.D. |1 |3 |1 | |2 |3 | | |2 |2 | |3 |- |5de jaar |MA | | | | | | | |1 |1 |4 |4 |1 |- |6de jaar |DLitt / PhD | | | | | | | | |1 | |2 |3 |- | |Totale aantal studente |'''221''' |'''241''' |'''261''' |'''277''' |'''236''' |'''267''' |'''258''' |'''296''' |'''291''' |'''322''' |'''331''' |'''315''' |} Die Universiteit van Stellenbosch toon in bogenoemde tabel 'n bestendige groei.<ref>{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_4-09-1_Gesamtausgabe.pdf |title=Von Maltzan, C. 2009. Die Deutschabteilung der Universität Stellenbosch. ''eDUSA'' 4(1): 42-51 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527124644/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_4-09-1_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" | colspan="2" |Aantal studente van die Duitse Departement aan die '''Universiteit van Pretoria''' volgens modules |'''2001''' |'''2002''' |'''2003''' |'''2004''' |'''2005''' |'''2006''' |'''2007''' |'''2008''' |'''2009''' |'''2010''' |'''2011''' |- | rowspan="2" |1ste jaar |DTS 104 |57 |70 |90 |89 |72 |69 |86 |64 |53 |70 |90 |- |DTS 123 | |16 |20 |14 |12 |10 |20 |15 |11 |19 | |- | colspan="2" |2de jaar |9 |14 |10 |12 |10 |8 |9 |8 |10 |11 |36 |- | colspan="2" |3de jaar |5 |4 |11 |5 |7 |2 |3 |2 |6 |6 |8 |- | colspan="2" |Vakdidaktiek |2 |2 |0 |6 |0 |2 |1 |1 |1 |2 |3 |- | colspan="2" |Honneursjaar |2 |0 |1 |2 |0 |1 |2 |0 |1 |2 |3 |- | colspan="2" |MA |1 |4 |3 |2 |0 |1 |2 |2 |1 |1 |1 |- | colspan="2" |DLitt |1 |1 |1 |1 |1 |1 |2 |2 |1 |1 |1 |- | colspan="2" |Totaal |'''77''' |'''111''' |'''136''' |'''131''' |'''102''' |'''94''' |'''125''' |'''94''' |'''84''' |'''112''' |'''142''' |} Die [[Universiteit van Pretoria]] bly ook bestendig.<ref>{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/edusa6-11-1_Gesamtausgabe.pdf |title=Mühr, S. 2011. Das Fach Deutsch an der Universität Pretoria. ''eDUSA'' 6(1):48-59 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527125415/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/edusa6-11-1_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |Aantal studente van die Duitse Departement aan die '''Universiteit van die Vrystaat''' volgens modules |'''2012''' |'''2013''' |'''2014''' |- |DTS 154 |28 |30 |21 |- |DTS 164 |18 |26 |21 |- |DTS 114 |12 |7 |8 |- |DTS 124 |12 |7 |7 |- |DTS 214 |5 |5 |4 |- |DTS 224 |5 |5 |5 |- |DTS 314 |6 |4 |5 |- |DTS 324 |4 |4 |4 |- |MDU124 (Methodik DaF) |0 |3 |0 |- |Hons |DTS 601: 2 DTS 602: 1 DTS 603: 1 |DTS602: 2 DTS 603: 2 |DTS602: 1 DTS 603: 1 DTS 604: 1 DTS 605: 1 |- |MA |0 |0 |0 |- |PhD |0 |0 |0 |} Sedert 2003 is nie een enkele MA-verhandeling in Duits aan die Universiteit van die Vrystaat geskryf nie. Die teruggang kan deels toegeskryf word aan die 14 Vrystaatse skole in die jaar 2000 wat Duits aangebied het, wat verminder het tot die enkele 4 skole in die jaar 2014. By die Universiteit van die Vrystaat was die Duitse afdeling die kleinste van die Departement Afrikaans, Nederlands, Duits en Frans in die jaar 2014. Daar is wel sedert 2013 moeite gedoen om buitelandse navorsers te lok, met werkswinkels en ander akademiese “kruisbestuiwing” wat plaasgevind het.<ref>{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/edusa9-14-1_Gesamtausgabe.pdf |title=Van den Berg, C. & Smuts, I. 2014. Deutsch an der University of the Free State. ''eDusa'' 9 (1): 25-30 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527125530/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/edusa9-14-1_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> Naas die universiteite en rasionalisering wat Duits in Suid-Afrika in die gesig gestaar het, of steeds in die gesig staar, is daar ook ander probleme: : - Voor die 1980's was die leerboeke in der waarheid grammatikaboeke wat uitsluitlik deur Suid-Afrikaanse niemoedertaalsprekers geskryf is en wat swaar op vertaling gesteun het. Voorbeelde sluit in ''Moderne Duitse Grammatika'' en '' 'n Duitse taal- en leerboek ''. Dikwels het die Suid-Afrikaanse leerling nie 'n benul gehad wat in Duitsland of die Duitse kultuur self aangaan nie. Die pligleesstof was ''Der Töpfer von Kandern'' (Hermine Villinger) of ''Emilia Galotti'' (Lessing). Die grootste onderskeid tussen die voormalige en huidige Duits as Vreemde taalonderrig was die grammatika wat baie meer sterk benadruk is as die gesproke Duits. Voorsetsels, werkwoordtye, tydvorme en alle ander grammatikareëls moes leerders in hul slaap kon opsê.<ref name="edusa3.2" /> Inderdaad kon die leerders baie formele en oudmodiese Duits skrywe, maar geen Duits praat nie. Ook baie Duitsonderwysers het nie goed Duits bemeester nie, juis omdat hulle ook volgens die Grammatika-Vertalingsmetode geleer het. Die letterkunde het dikwels wel uit die klassieke tekste bestaan, onder meer die Van Schaik-reeks, wat ''Wilhelm Tell'' insluit (leeslyste kan in die ou [http://www.sagv.org.za/publikationen-publications/edusa/dusa-inhalte/ DUSA-tydskrifte] gevind word wat jaar op jaar per provinsie verskil het). Die onderwysers het egter self nie oor baie bronne beskik nie: inligting was moeilik om te bekom en die onderwysers self was van die wêreld afgesonder. Daar was geen internet nie, die onderwysers het dikwels ver van die hoofstede gebly, daar was meestal een Duitse onderwyser per skool, die vakkolleges was nie so maklik bereikbaar nie (en probleme moes dikwels self opgelos word), resente Duitse handboeke was moeilik bekombaar, en Duitse koerante en tydskrifte het so te sê glad nie bestaan nie. Waar die Duitse onderwysers wel bymekaar kon kom, was die hooftema gewoonlik die matriekeksamen. Daar was geen tyd om die ontwikkeling van die didaktiek en landkunde en/of die Duitse taal te bespreek nie. Beurse om oorsee te gaan leer was vir die gewone onderwyser eenvoudig onbekend. Uitruilstudenteprogramme was daar ook nie. Die onderwyser en leerling kon dus nie moderne en gesproke Duits leer nie. Onsamehangende en dikwels niksseggende (maar grammatikaal-korrekte) uitdrukkings moes geleer word soos: * ''Die deutsche Sprache ist meinem Freund geläufig.'' * ''Ich bin dem Lehrer gram.'' * ''Der Wagen entschwand seinen Blicken.'' * ''Der Knabe schämt sich seines Bruders.'' Verder was spreekwoorde en uitdrukkings seer geliefd.<ref>{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_5-10-1_Gesamtausgabe.pdf |title=Immelman, B. 2010. Der fremdsprachliche Deutschunterricht – damals und heute: Entwicklungen der letzten 40 Jahre aus der Sicht einer erfahrenen DaF-Lehrerin. ''eDusa'' 5(1):49-50 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527125057/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_5-10-1_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> F.D. Du Plooy lig reeds by sy intreerede in 1976 getiteld "Het die onderrig van Duits in ons skole die breë weg betree?" die volgende probleme by Afrikaanse skole uit:<ref>[https://repository.nwu.ac.za/items/2304dc5c-31e8-42a3-b103-72e8049a09f9 Du Plooy, F.D. 1976. Het die onderrig van Duits in ons skole die breë weg betree? Intreerede. Departement Duits aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]</ref> * Dikwels word Duits op skole geneem bloot as gevolg van 'n beperkte vakkeuse, op aandrang van die ouers, of valse verwagtinge wat die studentelewe kan bied (waar Duits dikwels 'n verpligte vak was). * Die oorvol Duitse klasse lei dikwels tot minder individuele aandag van die onderwyser se kant af. * Duits kan nie binne vier jaar aan die hoërskoolleerling geleer word nie; nog minder kan skoolplanne van moedertaalsprekers uit Duitsland met derdetaalaanleerders in Suid-Afrika vergelyk word. * Duits is 'n taal wat te ingewikkeld is vir leerlinge met "'n beperkte intelligensie of 'n ondergemiddelde taalgevoel". Daarom is die "sogenaamde kultuurwaarde van Duits vir vroeë en soms gedwonge skoolverlaters […] van nul en gener waarde". Die Duitse taal behoort eintlik net vir die voornemende universiteitstudent of die linguïs toelaatbaar te wees. * Die onderwysers is so gefokus op die eindeksamen en om soveel leerlinge moontlik te laat slaag. Die voorbereiding van die eksamen, vir so 'n komplekse taal, het dikwels gepaard gegaan met drilwerk. Nadat vasgestel is wat die eksaminator verlang, word slegs daarop gekonsentreer. Die grammatika word tot in die fynste detail elkeen afsonderlik behandel. In Standerd 9 en 10 word die Nachdem-sinne in die lydende vorm en die voorwaardesinne in die konjunktief veral baie benadruk. Praatgerigtheid het in wese nie bestaan nie. * Dikwels lê die fout by die skoolhoof self wat prestasiegerig is en druk op die onderwysers uitoefen om toe te sien dat die leerlinge alle moontlike en voorgeskrewe vrae met die antwoorde bekom en soos 'n resitasie kon opsê. * Du Plooy is gekant teen "Duitse kultuurleer", waar die werk gelees word wat in Duits is, maar die vrae en antwoorde in die moedertaal van die leser voltooi word. * Die groot kopseer bly: Die een groep pedagoge beklemtoon die studie van die grammatika en die ander groep wil dat die kind die grammatika self moet ontdek. Du Plooy is van mening die leerling kan nie vanself weet hoe om 'n sin aan mekaar te timmer nie. * Die universiteite kla steen en been die eerstejaars kan geen korrekte sinne bou nie. In 1975 het 35 persent van die eerstejaarstudente in die B.A.-groep in die eenvoudigste taaltoets gedruip; ongeveer dieselfde persentasie was grensgevalle. * Die grootste probleem is die min kontak met Duitssprekendes: "Die Duitsleerling hoor by ons ongeveer 1/43ste soveel Duits soos die Duitse kleuter in sy voorskoolse jare. Waar, hoe, wanneer en met wie kan ons leerlinge op die platteland Duits leer praat soos maar net byvoorbeeld 'n tweede taal? Mens leer 'n vreemde taal nie in die klaskamer praat nie maar tussen vriende, by maats, op straat, in anderstalige gemeenskappe. Met wie moet ons plattelandse leerlinge Duits praat as daar in 'n gebied van honderde vierkante kilometers geen enkele Duitssprekende te vinde is nie?". Die wil om Duits te praat is eenvoudig net nie daar nie. Op hierdie wyse het Duits soortgelyk geword aan 'n dooie taal soos Oudgrieks en Latyn. * Die hoor-en-sê-metode gaan egter afhang van die leerder self: party sal verkies om net te kommunikeer, ander sal eers die taal verstaan indien die grammatika volledig verduidelik is. Vier jaar is ook eenvoudig te min om volgens hierdie hoor-en-sê-metode te leer. Daar moet grammatikaleer by betrokke wees. Tönsing bou verder aan sy kollega se sienings uit.<ref>[https://repository.nwu.ac.za/items/e08a002c-63e5-4d61-8f1a-fa43bb9a3e0b Duits aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys Intreerede. Departement Duits aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]</ref> * Drie belangrike verskille tussen 'n Afrikaanstalige hoërskoolleerling wat Duits wil leer en 'n Duitse kleuter, wat tot die Afrikaanstalige hoërskoolleerling se nadeel strek, is die gemotiveerdheid tot selfuiting in Duits, blootstelling aan ander tale en die ingewikkelde intrinsieke struktuur van Duits. Die vierde verskil strek wel tot die Afrikaanssprekende se voordeel: hy is al in staat om waar te neem, uit te sonder, 'n reël af te lei en toe te pas. * Die motivering van onbekwame onderwysers by die juniorklasse kan die hele klas verongeluk: "Die eise wat aan die leerlinge gestel word, is dikwels so minimaal dat ons eerder van ondervoeding as van opvoeding moet praat, en die begaafder leerling keer sy rug beledig en vol veragting op die vak, terwyl die luiaard en die onbegaafde, om minder prysenswaardige oorwegings, die vak dalk nog mag kies." * Die klaskamertyd vir Duits is te min en te veel Afrikaans word in hierdie klaskamers gebruik. Na elke lang skoolvakansie word heelwat van die woordeskat vergeet, juis omdat die omgang met Duitssprekendes meermaal afwesig is. * "Die opvatting oor die waarde van grammatika mag gedurende die laaste vyftig jaar verander het, maar die ervaring het baie duidelik geleer dat by die onderrig van Duits sonder sistematiese grammatika, die resultaat onbevredigend bly." * "In 'n toenemende mate moet die Duitsdosent die frustrerende ervaring deurmaak dat sy eerstejaarstudente nog hoegenaamd geen Duitse prosawerk selfstandig gelees het nie, dat hulle nie die eenvoudigste gedagtegang in Duits kan formuleer nie en dikwels nog nooit van 'n basiese taalreël gehoor het nie." * Die Suid-Afrikaanse student is wel in die 1970's ontvankliker vir die letterkunde wat skoonheid en waarheid betref as die Europese eweknie wat norme verwerp, anti-outoritêr is, "entoesiasme as kinderagtig verag en sinies of blasé herkoms en tradisie, die geskiedenis en sy verpligting verwerp en uit vrees vir 'n derde wereldoorlog in 'n geestelike vakuum ontvlugting soek". Aan die ander kant was die Suid-Afrikaanse student hoofsaaklik kritieklose, oordeellose napraters en aanvaarders van elke outoriteit, wat in skrille teenstelling was met die anti-outoritêre opleiding oorsee wat dikwels rewolusie bloot ter wille van rewolusie aangehang het. Teen die 1980's was die nuwer metode ingevoer om meer kommunikatief-pragmaties te wees; maar die aantal leerdergetalle word toe reeds al hoe minder (want baie universiteite stel Duits nie meer as vereiste nie). Soos die onderriggehalte verbeter het, word die staatsgeld egter minder gemaak. Teen die tyd toe die post-Apartheidregering se nuwe kurrikulum Duits weer toegelaat het, en eksamens moontlik gemaak het, was dit reeds te laat. 'n Verdere spyker in die doodskis was die post-1994 Suid-Afrikaanse onderwysstelsel wat weer teruggekeer het op die oordosis donkiewerk van huiswerk en opstelleskryf, wat glad nie kommunikatief-pragmaties is nie. Die Staat het hom ook nie sommer deur die [[Europese verwysingskader]] laat voorskryf nie. In die praktyk sou die Suid-Afrikaanse leerder hoogstens met die matrieksertifikaat Vlak-A1 in Duits kon bereik.<ref name="edusa3.2" /> : - Die Germanistiek in Suid-Afrika is nog te literêrwetenskaplik ingesteld, wat nie altyd strook met die behoeftes van die pragmatiese aanleerders wat Duits so gou moontlik wil aanleer om in 'n kits 'n goeie beroep los te slaan nie. Party universiteite bied wel blitskursusse aan, soos "Sakeduits", "Duits vir sake- en toerismepraktyk" en "Wetenskapsduits", of maak van Duits 'n pligvak by hul verskeie kursusse.<ref name="edusa7.1" /> : - Heelwat universiteite het moeite om studente sonder voorkennis en studente met matriekkennis van Duits gelyktydig te akkommodeer.<ref name="edusa6.1">{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/edusa6-11-1_Gesamtausgabe.pdf |title=Mbohwa-Pagels, K. 2011. DaF im Kontext der sich wandelnden Rahmenbedingungen für Sprach- und Literaturstudien: Lehrer- und Lernerperspektiven an der „School of Literature and Language Studies / University of the Witwatersrand“ ''eDusa'' 6 (1): 33-47 |access-date=16 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527125415/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/edusa6-11-1_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> : - Duits ding op universiteit met ander tale soos Sjinees, Frans, Zoeloe, Xhosa en selfs Afrikaans mee. Vergeleke met ander Europese tale het Duits onder Suid-Afrikaners ook dikwels 'n "beeld"-probleem: Frans en Spaans word as "sjiek" en "sexy" ervaar (en ook die lingua franca van baie lande), terwyl Duits tot die DACH-lande beperk is en steeds die verstokte beeld en assosiasie-wurgketting dra: Oktoberfest, Lederhosen, Autobahnen, motorfabrikate, voorliefde vir ordelikheid, stiptelikheid, Nazi's ens. Boonop word Duits ook as "moeilik" ervaar, om maar die „der-die-das/des/dem/den“-voorbeelde van 'n ondeursigtige grammatika te noem.<ref name="edusa6.1" /> : - 'n Verdere probleem is die kultuuragtergrond van die leerder wat nie altyd deur die merker in ag geneem word nie. Die groep wat heel goed behoort te vaar met die aanleer van Duits is diegene met Afrikaans (L1 – Moedertaal) – Engels (L2 – Tweedetaal) – Duits (L3 – Derdetaal), juis omdat Duits veel nader aan Afrikaans is wat sinsbou en woordeskat betref. Die Afrikaanse groep maak wel taalfoute deur sy Afrikanerismes en ingeburgerde Anglisismes<ref>{{Cite web |url=http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_4-09-2_Gesamtausgabe.pdf |title=Baker, A. 2009. Der Fremdheitseffekt als Faktor im Fremdsprachenunterricht. ''eDusa'' 9(2):11-16 |access-date=18 September 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527131030/http://www.sagv.org.za/files/2016/03/eDUSA_4-09-2_Gesamtausgabe.pdf |url-status=dead }}</ref> * ''Meisten Unfälle passieren'' ((Die) meeste ongelukke gebeur...) * ''Meisten Wochenende faulenzen ich zu Hause'' ((Die) meeste naweke lê ek lui by die huis rond) * ''Am Ende des Tags'' (Aan die einde van die dag*... = uiteindelik, op die ou end, per slot van rekening, ten slotte) * ''So, ich empfehle'' (So, ek groet...) * ''So, für 30 Tage'' (So, vir 30 dae...) * ''Geld / Zeit spandieren'' (geld / tyd spandeer* = geld uitgee / tyd bestee) maar ook hiperkorreksie, soos die [[Om-te-infinitiefkonstruksie|''um zu'' ("om te")]] doelbewus te vermy deur die Engelse patroon na te aap wat slegs van "to" gebruikmaak, soos byvoorbeeld te sien by: * ''Peter rennt hinterdrein, seinen Hund zurück'''zu'''bringen.'' * ''Die Mutter und Schwester kommen '''zu''' sehen was passiert ist.'' Diegene met Engels (L1) – Afrikaans (L2) – Duits (L3), put wel voordeel uit hul Germaanse taal, maar sukkel weer met die sinsbou. Dit blyk ook dat die Engelssprekendes selde of geensins van hul Afrikaanse kennis gebruik maak nie. Hulle ervaar dan ook nie die vreemdheidseffek of hiperkorreksie soos die Afrikaanssprekendes dit sal ervaar nie. 'n Soortgelyke probleem ontstaan ook onder diegene met Zoeloe (L1) – Engels (L2) – Afrikaans (L3) – Duits (L4). Al het die Zoeloesprekendes dikwels Afrikaans geleer, gebruik hulle steeds Engels as kruk. Dit word veral weerspieël in die sinsbou wat 'n duidelike Engelse patroon het (Engels is dikwels die hoërskoolonderrigstaal van die Zoeloesprekendes): * ''Die Hund ist rennen weg.'' (The dog is running away.) * ''Vater ist springen in zu die wasser.'' (Father is jumping into the water.) * ''Die hund rennen hinaus die Tür.'' (The dog runs out the door.) * ''Der Junge wache die hund springen.'' (The boy is watching the dog jump.) * ''Der Vater mangel zu gefangen die hunde.'' (The father needs to catch the dog.) * ''Die Vater und die Junge waschen die Hund zu kriege in die Wasser.'' (The father and the boy watch the dog get into the water.) * ''Die Vater kriege in die Wasser so das die Hund will kriege in die wasser mit ihm. Die Hund waschen die Vater in die wasser und kriege in die wasser zu.'' (The father gets in the water so that the dog will get in the water with him. The dog watches the father in the water and gets in the water too.) Nog 'n uitsonderlike probleem onder baie van die Zoeloesprekendes is die woordkeuse wat eerstens toon dat die Duitse woordeskat vir hulle onbekend is, en tweedens die keuse wat gemaak word so naby moontlik aan die Engelse woordeskat moet lyk: {| class="wikitable" |Foutiewe Duits |Engels |Korrekte Duits |- |''Wenn Medizin ricke nicht arbeit meine Familie nehmen ihn order er zu krankenhaus.'' |When medicine does {die Ricke = a doe} not work my family takes him or her to hospital. |· Wenn die Medizin nicht wirkt/hilft, bringt meine Familie ihn ins/zum Krankenhaus. · Meine Familie bringt ihn ins/zum Krankenhaus, wenn die Medizin nicht wirkt/hilft. |- |''Wie respekt jeden anderen.'' |We respect each other. |· Wir respektieren uns gegenseitig; · Wir achten uns gegenseitig; · Wir respektieren einander; · Wir begegnen uns mit Respekt; · Wir gehen respektvoll miteinander um; · Wir begegnen uns respektvoll |- |''Sie ist ein groß Fächer von romantisch komödie Film.'' |She is a big fan of romantic comedy films. |· Sie ist ein großer Fan von romantischen Comedy-Filmen. · Sie ist ein großer Fan von romantischen Komödien. |- |''Das ist alle etwa mein Famile.'' |That is all about my family. |· Das ist alles über/zu meine(r) Familie. · Das ist alles wichtige zu/über meine(r) Familie. |- |''Mein Vater ist arbeitet...'' |My father is working... |· Mein Vater arbeitet… |} Hier volg die aantal leerlinge en studente van die Duitse taal in Suid-Afrika:<ref name="Goethe3" /> {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal !colspan="1"|Afdeling |- | 9 879 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 7 908 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 871 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 557 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} ==== Skole ==== ===== Wes-Kaap ===== Hier volg die aantal leerlinge wat Duits leer aan enkele Wes-Kaapse skole (2016):<ref>{{en}} [http://wcedemis.pgwc.gov.za/wced/findaschool.html Find a School van die WKOD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414055823/http://wcedemis.pgwc.gov.za/wced/findaschool.html |date=14 April 2016 }}. URL besoek op 13 Januarie 2017.</ref> {| class="wikitable" |'''Skool''' |'''Vak''' |'''Graad 10''' |'''Graad 11''' |'''Graad 12''' |'''Totaal''' |- |Deutsche Internationale Schule Kapstadt |Duits Huistaal |56 |27 |46 |129 |- |Abbott's College (Milnerton) |Duits Huistaal |1 |0 |0 |1 |- |[[Paul Roos Gimnasium]] |Duits Huistaal |0 |1 |0 |1 |- |Rundle College |Duits Huistaal |0 |0 |1 |1 |- | | | | | | |- |Aurial College (Oudtshoorn) |Duits Tweede Addisionele Taal |36 |17 |34 |87 |- |Hoërskool Livingstone |Duits Tweede Addisionele Taal |36 |11 |23 |70 |- |Hoërskool Tygerberg |Duits Tweede Addisionele Taal |11 |29 |12 |52 |- |Hoërskool Bloemhof |Duits Tweede Addisionele Taal |19 |14 |14 |47 |- |Deutsche Internationale Schule Kapstadt |Duits Tweede Addisionele Taal |26 |11 |9 |46 |- |Hoërskool Oudtshoorn |Duits Tweede Addisionele Taal |21 |12 |8 |41 |- |[[Paul Roos Gimnasium]] |Duits Tweede Addisionele Taal |12 |15 |8 |35 |- |[[Hoër Meisieskool Rustenburg]] |Duits Tweede Addisionele Taal |16 |10 |7 |33 |- |Hoërskool Stellenberg |Duits Tweede Addisionele Taal |12 |13 |7 |32 |- |Hoër Meisieskool Paarl |Duits Tweede Addisionele Taal |5 |15 |11 |31 |- |[[Hoër Meisieskool La Rochelle]] |Duits Tweede Addisionele Taal |7 |11 |12 |30 |- |Hoërskool Parel Vallei |Duits Tweede Addisionele Taal |8 |5 |6 |19 |- |[[Hoërskool D.F. Malan]] |Duits Tweede Addisionele Taal |11 |6 |0 |17 |- |[[Bridge House School]] |Duits Tweede Addisionele Taal |5 |5 |6 |16 |- |Hoërskool Stellenbosch |Duits Tweede Addisionele Taal |6 |5 |5 |16 |- |Hoërskool Overberg |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |5 |8 |13 |- |Herschel Meisieskool |Duits Tweede Addisionele Taal |4 |1 |6 |11 |- |[[Rynse Hoër Meisieskool]] |Duits Tweede Addisionele Taal |1 |0 |6 |7 |- |Abbott's College (Kaapstad Middestad) |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |2 |4 |6 |- |[[Hoërskool Strand]] |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |4 |2 |6 |- |Hoërskool Kampsbaai |Duits Tweede Addisionele Taal |2 |2 |1 |5 |- |Hoërskool Vishoek |Duits Tweede Addisionele Taal |1 |1 |3 |5 |- |Abbott's College (Milnerton) |Duits Tweede Addisionele Taal |1 |0 |1 |2 |- |Summit House – Tuine (Kaapstad) |Duits Tweede Addisionele Taal |2 |0 |0 |2 |- |Hoër Jongenskool Paarl |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |1 |1 |2 |- |Somerset-Wes Privaatskool |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |1 |1 |2 |- |Hoërskool Westerford |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |1 |1 |2 |- |Curro Durbanville |Duits Tweede Addisionele Taal |1 |0 |0 |1 |- |Hoërskool Hermanus |Duits Tweede Addisionele Taal |1 |0 |0 |1 |- |Hoër Jongenskool Rondebosch |Duits Tweede Addisionele Taal |1 |0 |0 |1 |- |Hoërskool York (George) |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |1 |0 |1 |- |St. George's Grammar School |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |1 |0 |1 |- |Mountain View Akademie |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |1 |0 |1 |- |Silvermine Akademie |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |1 |0 |1 |- |Hoërskool Fairmont |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |0 |1 |1 |- |Hoërskool Gimnasium  (Paarl) |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |0 |1 |1 |- |Worcester Gimnasium |Duits Tweede Addisionele Taal |0 |0 |1 |1 |} == Europa == In Europa is die aantal Duitslerendes altesaam 9 395 401 mense in 2015. Dit is sowat 60,79% van die totale aantal Duitslerendes wêreldwyd. Vergeleke hiermee was die aantal Duitslerendes in 2010 8 036 768, wat op 'n groeikoers toon van '''16,91%+'''<ref name="GoetheEUR">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/eur.html |title=Goethe-Institut: Europa Deutschlerner-Zahlen. |access-date= 6 April 2016 |archive-date= 6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406151326/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/eur.html |url-status=live }}</ref> === België === [[Lêer:Lille - Goethe-Institut.JPG|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in Rysel, België]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 128 316 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 110 350 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 11 720 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 5 100 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Bosnië en Herzegowina === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 306 947 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 268 359 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 30 588 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 5 324 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Bulgarye === [[Lêer:Гьоте институт, София, България.JPG|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in Sofia, Bulgarye]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 99 784 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 97 958 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Denemarke === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 219 474 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 218 982 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 492 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Estland === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 17 520 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 16 011 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 209 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 300 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Finland === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 47 724 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 37 697 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 9 716 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Frankryk === [[Lêer:Goethe-Institut, Bordeaux, July 2014 (02).JPG|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in Bordeaux, Frankryk]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 005 444 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 998 749 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 2 168 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Griekeland === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 268 530 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 236 142 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 2 723 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 27 976 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Groot-Brittanje === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 547 994 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 533 840 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 11 000 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Hongarye === [[Lêer:Goethe-Institut Hungary.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in Boedapest, Hongarye.]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 434 761 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 426 570 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 5 613 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Ierland === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 60 554 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 54 964 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 4 200 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 400 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Italië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 434 881 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 398 483 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 30 000 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Kosovo === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 2 600 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 2 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 600 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Kroasië === [[Lêer:Goethe Institut 17 lipnja 2008.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in Kroasië]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 170 000 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 170 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Letland === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 24 724 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 22 337 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 039 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Litoue === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 34 328 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 28 715 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 4 833 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 780 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Malta === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 646 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 171 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 475 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Masedonië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 63 598 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 61 257 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 2 341 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Montenegro === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 6 524 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 6 164 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 360 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Nederland === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 411 895 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 380 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 29 308 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 300 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Noorweë === [[Lêer:Goethe Institut Oslo.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in Oslo, Noorweë.]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 73 864 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 73 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 617 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Pole === [[Lêer:Goethe Institut Krakau Bibliothek Rafal Sosin.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institutbiblioteek in Krakau, Pole.]] [[Lêer:Now33DSC 1120.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in Warskou, Pole.]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 2 288 125 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 2 139 070 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 96 555 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 49 400 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Portugal === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 12 273 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 4 467 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 2 032 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 2 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Roemenië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 205 462 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 173 168 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 30 455 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Swede === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 96 888 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 91 368 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 934 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 3 426 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Serwië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 139 067 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 135 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 2 291 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Siprus === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 699 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | Onbekend || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 418 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 740 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Slowakye === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 261 405 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 253 759 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 506 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 4 805 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Slowenië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 63 867 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 63 728 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Spanje === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 153 076 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 87 758 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 5 626 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 51 347 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Tsjeggië === [[Lêer:Praha 2005-09-20 Goethe Institut-00.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in Praag, Tsjeggië.]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 339 941 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 316 409 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 20 694 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 220 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Turkye === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 467 813 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 450 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 8 705 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Ysland === In die skooljare 2015-2017 is Spaans en Duits op skool die geliefdste derdetaal naas Deens en Engels (laasgenoemde twee is dikwels pligvakke). Duits het egter veld teen Spaans begin verloor, en in die skooljaar 2012-2013 het die aantal leerlinge wat Spaans leer die Duitsleerlinge uiteindelik verbygesteek. Hierdie volgehoue tendens duur die afgelope jare steeds voort. In die skooljaar 2016-2017 leer 4 200 leerlinge Spaans, en 3 837 Duits. Die skooldogters is meer geneig om Spaans te leer: daar was jaarliks vanaf 2015 tot 2017 omtrent 2 500 ingeskrewe dogters in die Spaanse klas; maar wel 1 900 in die Duitse klas. Duits is gewilder onder die seuns in dieselfde skooljare (2015-2017): omtrent 1 900 leer Duits, meer as 1 600 leer Spaans.<ref>{{Cite web |url=https://www.statice.is/publications/news-archive/education/foreign-language-study-in-upper-secondary-education-2015-2017/ |title=Statice.is: "Slightly fewer students at the upper secondary level learn foreign languages" (14 March 2018) |access-date=23 Januarie 2019 |archive-date=23 Januarie 2019 |archive-url=https://archive.ph/20190123165205/https://www.statice.is/publications/news-archive/education/foreign-language-study-in-upper-secondary-education-2015-2017/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.statice.is/publications/news-archive/education/foreign-language-study-in-upper-secondary-education-2014-2015/ |title=Statice.is: Almost three out of four students at the upper secondary level learned foreign languages in 2014–2015 (23. November 2016 ) |access-date=23 Januarie 2019 |archive-date=23 Januarie 2019 |archive-url=https://archive.ph/20190123164648/https://www.statice.is/publications/news-archive/education/foreign-language-study-in-upper-secondary-education-2014-2015/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheEUR" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 4 677 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 4 547 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 87 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 43 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} == Midde-Ooste == In die Midde-Ooste is die aantal Duitslerendes in 2015 altesaam 310 904 mense. Dit beslaan sowat 2,01% van die totale aantal Duitslerendes wêreldwyd. Vergeleke hiermee was die aantal Duitslerendes in 2010 wel 212 570, wat op 'n groeikoers toon van '''46,26%+''' die afgelope 5 jaar.<ref name="GoetheMO">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/nam.html |title=Goethe-Institut: Naher und Mittlerer Osten Deutschlerner-Zahlen. |access-date= 4 Februarie 2016 |archive-date= 4 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204193928/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/nam.html |url-status=live }}</ref> === Afghanistan === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 10 064 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 7 777 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 700 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Bahrein === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 224 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | Onbekend || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 990 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 234 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Egipte === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 251 467 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 229 420 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 12 078 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 3 500 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Irak === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 2 116 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 565 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 525 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 26 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Iran === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 12 300 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 300 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 6 000 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 6 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Israel === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 2 995 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 300 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 687 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Jemen === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 7 419 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 4 967 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 171 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 2 281 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Jordanië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 9 013 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 600 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 4 270 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 1 500 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Katar === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 998 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 422 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 0 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 576|| DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Koeweit === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 105 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 80 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 0 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 25|| DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Libanon === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 2 335 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 2 335 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Oman === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 461 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 280 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 755 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Pakistan === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 689 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | Onbekend || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Saoedi-Arabië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 503 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 0 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 103 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 400 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Staat Palestina === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 4 272 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 3 442 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 355 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Verenigde Arabiese Emirate === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheMO" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 3 943 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 887 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 247 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 50 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} == Gemenebes van Onafhanklike State == In die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] is die aantal Duitslerendes altesaam 13 098 174 mense in 2015. Dit is sowat 20,05% van die totale aantal Duitslerendes wêreldwyd. Vergeleke hiermee was die aantal Duitslerendes in 2010 4 332 582, wat op 'n afname toon van '''-28,49%'''.<ref name="GoetheGUS">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/gus.html |title=Goethe-Institut: Gemeinschaft Unabhängiger Staaten Deutschlerner-Zahlen. |access-date= 6 April 2016 |archive-date= 6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406200634/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/gus.html |url-status=live }}</ref> === Armenië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 31 809 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 29 808 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 871 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 130 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Aserbaidjan === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 19 006 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 16 835 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 380 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 1 791 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Georgië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 31 376 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 29 638 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Kazakstan === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 27 313 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 20 134 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 795 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 3 871 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Kirgisië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 28 272 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 20 975 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 6 767 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 530 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Moldowa === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 8 669 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 7 469 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 200 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 0 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Rusland === [[Lêer:Consulate of Germany in Moscow, Goethe-Institut.jpg|duimnael|350px|regs|Duitse Konsulaat in Moskou, saam met die Goethe-Institut.]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 546 062 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 129 018 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 400 000 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 9 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Tadjikistan === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 36 596 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 32 030 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 3 786 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 780 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Turkmenistan === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 226 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | Onbekend || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | Onbekend || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 226 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Oekraïene === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 715 460 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 639 043 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 67 417 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 4 136 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Oesbekistan === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 508 142 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 472 368 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 32 000 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Wit-Rusland === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheGUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 145 243 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 125 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 17 674 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} == Oos-, Suidoos- en dele van Suid-Asië == In die Oos-, Suidoos- en dele van Suid-Asië is die aantal Duitslerendes altesaam 793 531 mense in 2015. Dit is sowat 5,13% van die totale aantal Duitslerendes wêreldwyd. Vergeleke hiermee was die aantal Duitslerendes in 2010 585 831, wat op 'n groeikoers toon van '''35,45%+'''.<ref name="Goethe2" /> === Bangladesj === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 4 046 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 688 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 425 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 1 500 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Filippyne === [[Lêer:Goethe-Institut Philippinen Bibliothek.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institutbiblioteek in Makati, Filippyne]] [[Lêer:Goethe-Institut Philippines.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institutgebou in Makati, Filippyne]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 5 729 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 066 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 450 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 208 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Indië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 154 300 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 107 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 2 300 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 29 287 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Indonesië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 187 308 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 152 500 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 3 349 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 25 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Japan === [[Lêer:Goethe-Institut Tokyo.jpg|350px|duimnael|regs|Die Goethe-Institut in Tokio, Japan]] Soos in die geval van Nederland is daar geen wet in die Grondwet van Japan wat die Japannese taal afdwing of beskerm nie. Japannees is, weens sy groot Japanneessprekende bevolking, die de facto taal van Japan.<ref name="Gottlieb" /> Terwyl die Japannese tydens die Meiji-era (1868–1912) ywerig aan Engels, Duits, Frans en Russies geleer het om soveel kennis moontlik uit die Weste so vinnig as moontlik op te neem, is veral groot ophef van Engels as dié vreemde taal gemaak (met Frans en Duits as keuses). In die jare net voor en tydens die Tweede Wêreldoorlog is Engels toenemend as die taal van die vyand beskou, sodat meer aandag aan Sjinees en Maleisies bestee en toenemend by die middelbare skoolleerplan ingevoer is; na afloop van die oorlog is daar veral op Engels op skool gekonsentreer, terwyl die ander Westerse tale ondertussen na die universiteitsvlak geskuif is. Maar later het Frans en Duits as voormalige pligvakke op universiteit eenvoudig keusevakke geword, veral na die jaar 2000, toe opnuut die belang van Engels as internasionale kommunikasiemiddel benadruk is.<ref name="Gottlieb" /> Op die universiteit in die jaar 2009–2010 bied uit die 747 Japannese universiteite omtrent 715 Engels aan, 610 Sjinees, 531 Frans, 528 Duits en 429 Koreaans. Die standvastigheid van Frans en Duits kan moontlik toegeskryf word aan die assosiasie met die moderniteitsperiode in die Japannese geskiedenis. Die openbare uitsaaier Nippon Hoso Kyokai het wel ook taalklasse elke week aangebied in Engels, Sjinees, Frans, Italiaans, Koreaans, Duits, Spaans, Russies en Arabies wat verdere belangstelling kon geprikkel het. Hier het Koreaans veral skoonskip gemaak deur sy sepies en die 2002 Wêreldbeker (in 1994 is slegs 80 000 lestekste verkoop, teenoor 2005 se 220 000).<ref name="Gottlieb" /> In 1988 het die toenmalige Eersteminister Takeshita steun aan Frans en Duits verleen vir die onderwyseruitruilstudente (Japan Exchange and Teaching Program), hoofsaaklik om Japan se spektrum verder as die Verenigde State te verbreed en die Europese mark te benader. In die praktyk was daar weinig Japannese skole wat hierdie tale aangebied het. Dit het dan ook dikwels so uitgedraai dat die Franse en Duitse student op die lange duur Engels in 'n Japannese skool aangebied het. Dikwels is die uitruilstudente van die JET-Program uit die Engelssprekende lande ook eentalig Engels (en power wat Japannees betref), sodat herhaaldelik die stereotipe van "Engelssprekende buitelander" aan die lewe gehou word. Dit is wat betref die '''staatsdiens'''.<ref name="Gottlieb" /> Met die gebrek aan die nodige taalbeleid het 'n ware privaattaalskoolsakesektor ontstaan waar die Japannese die tale kan studeer wat hulle nie op skool kon leer nie. In die 1980's was Engels, Frans en Duits (in daardie volgorde) die mees gesogte vreemdetale. Later het die opkoms van die Asiatiese mark in die vroeë 1990's die Asiatiese tale soos Sjinees en Thai en Indonesies weer veel aantrekliker gemaak. Maar die tersiêre onderwys het egter ook minder klem begin plaas op die aanleer van 'n tweede vreemde taal. By die universiteitstoelatingseksamen van 2009 het slegs 106 voornemende studente 'n vraestel oor die Duitse taal geskryf, teenoor Frans se 149, Koreaans 136 en Sjinees se 409 studente. Die res (99,84%) het almal 'n vraestel oor die Engelse taal afgelê.<ref name="Gottlieb" /> Teen 1999 bly die aandag steeds gespits op Engels, hoewel die '''sakesektor''' toenemend begin insien het dat ander vreemdetale broodnodig is. Engels word nie meer as 'n kuns beskou nie: Spaans, Frans, Duits, Italiaans, Russies en Sjinees (sowel Mandaryns as Kantonees) of Indonesies word as 'n bate beskou.<ref name="Gottlieb" /> Na afloop van die 2008 Wêreldwye Ekonomiese Insinking het ook die taalmark afgeneem. Op daardie stadium was Sjinees, Koreaans, Frans en Duits (in daardie volgorde) die gesogte tale.<ref name="Gottlieb">Gottlieb, N. 2011. Foreign languages other than English in education and the community. In: ''Language Policy in Japan: The Challenge of Change''. Cambridge University Press, pp. 64-97</ref> Hier volg die aantal leerlinge en studente van die Duitse taal in Japan:<ref name="Goethe2">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/sas.html |title=Goethe-Institut: Ost-, Südost- und teile Südasiens Deutschlerner-Zahlen. |access-date= 6 April 2016 |archive-date= 6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406200952/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/sas.html |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal !colspan="1"|Afdeling |- | 235 055 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 3 348 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 224 000 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 3 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Kambodja === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 718 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 0 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 0 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 718 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Laos === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 38 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 0 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 38 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 0 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Maleisië === [[Lêer:Goethe Institut Kuala Lumpur Dec. 2006 002.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institutnaambord in Kuala Lumpur, Maleisië]] [[Lêer:Goethe Institut Kuala Lumpur Dec. 2006 003.jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institutgebou in Kuala Lumpur, Maleisië]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 8 544 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 3 600 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 3 928 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 250 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Mianmar === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 590 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | Onbekend || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 278 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Mongolië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 3 768 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 2 670 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 449 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 143 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Nepal === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 747 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | Onbekend || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 625 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 122 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Sjina === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 117 487 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 12 200 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 44 945 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 52 839 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Singapoer === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 5 360 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 090 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 910 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 234 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Sri Lanka === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 4 121 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 2 400 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 600 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Suid-Korea === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 25 061 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 11 658 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 8 846 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Taiwan === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 16 561 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 5 360 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 4 400 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 2 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Thailand === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 12 779 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 3 641 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 646 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 700 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Viëtnam === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="Goethe2" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 11 319 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 959 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 921 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 120 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} == Australasië == In Australasië is die aantal Duitslerendes altesaam 120 700 mense in 2015. Dit is sowat 0,78% van die totale aantal Duitslerendes wêreldwyd. Vergeleke hiermee was die aantal Duitslerendes in 2010 wel 125 021, wat op 'n daling toon van '''-3,46%'''<ref name="GoetheAUS">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/aus.html |title=Goethe-Institut: Australien und Neuseeland Deutschlerner-Zahlen. |access-date= 6 April 2016 |archive-date= 6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406162253/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/aus.html |url-status=live }}</ref> === Australië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheAUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 105 599 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 100 500 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 2 949 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 231 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Nieu-Seeland === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheAUS" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 15 101 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 13 935 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 684 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 150 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} == Noord-Amerika == In Noord-Amerika is die aantal Duitslerendes altesaam 535 415 mense in 2015. Dit is sowat 3,46% van die totale aantal Duitslerendes wêreldwyd. Vergeleke hiermee was die aantal Duitslerendes in 2010 wel 534 799, wat op 'n skrale groeikoers toon van '''0,12%%+'''<ref name="GoetheUSA">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/usa.html |title=Goethe-Institut: USA/Kanada Deutschlerner-Zahlen. |access-date= 6 April 2016 |archive-date= 6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406212229/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/usa.html |url-status=live }}</ref> === Kanada === [[Lêer:Goethe-Institut, 1626, boulevard Saint-Laurent.JPG|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in boulevard Saint-Laurent, Montréal, Kanada]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheUSA" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 35 569 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 15 800 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 18 223 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | Onbekend || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Verenigde State van Amerika === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheUSA" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 499 846 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 400 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 96 349 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 759 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} == Sentraal- en Suid-Amerika == In die Midde-Ooste is die aantal Duitslerendes in 2015 altesaam 352 009 mense. Dit beslaan sowat 2,28% van die totale aantal Duitslerendes wêreldwyd. Vergeleke hiermee was die aantal Duitslerendes in 2010 wel 251 590, wat op 'n groeikoers toon van '''39,91%+''' die afgelope 5 jaar.<ref name="GoetheSAM">{{Cite web |url=https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/sam.html |title=Goethe-Institut: Mexiko, Karibik, Mittel- und Südamerika Deutschlerner-Zahlen. |access-date= 6 April 2016 |archive-date= 6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406152657/https://www.goethe.de/de/spr/eng/dlz/sam.html |url-status=live }}</ref> === Argentinië === [[Lêer:GIBuenosAires.jpg|350px|duimnael|regs|Die Goethe-Institut in Buenos Aires, Argentinië]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 34 700 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 25 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 3 300 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 2 954 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Barbados === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 53 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | - || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | - || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | - || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Bolivië === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 11 764 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 8 157 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 191 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 1 958 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Brasilië === [[Lêer:X_Fassade_-_GI_São_Paulo_(Foto_Jochen_Weber).jpg|duimnael|350px|regs|Die Goethe-Institut in São Paulo, Brasilië.]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 134 588 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 79 541 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 12 910 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 33 014 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Chili === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 24 116 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 20 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 750 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 400 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Colombia === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 16 729 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 7 338 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 5 000 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 1 531 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Costa Rica === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 3 192 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 149 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 450 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 1 593 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Dominikaanse Republiek === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 2 000 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 0 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | - || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 2 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Ecuador === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 6 100 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 4 700 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 500 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 900 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === El Salvador === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 299 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 944 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 0 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 355 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Guatemala === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 5 957 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 3 761 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 1 496 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 700 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Honduras === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 737 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 250 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 203 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 284 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Jamaika === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 32 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | - || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 0 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 32 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Kuba === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 1 730 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | - || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 530 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 1 200 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Mexiko === [[Lêer:GoetheRomaMexico.JPG|duimnael|350px|Die Goethe-Institut in Mexiko]] {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 75 176 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 27 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 18 000 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 25 000 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Nicaragua === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 2 184 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 937 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 798 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 449 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Panama === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 580 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 500 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 35 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 45 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Paraguay === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 5 487 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 5 000 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 71 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 416 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Peru === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 17 363 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 9 250 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 135 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 3 935 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Trinidad en Tobago === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 70 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | - || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 70 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | - || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Uruguay === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 3 310 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 1 621 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 150 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | 269 || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} === Venezuela === {| class="wikitable" !colspan="1"|Aantal<ref name="GoetheSAM" /> !colspan="1"|Afdeling |- | 4 842 || Totale aantal persone wat Duits studeer |- | 2 785 || Aantal DaF-leerlinge in die skole |- | 267 || Aantal studente wat op universiteit of buitemuurs Duits studeer het in 2015 |- | - || DaF-leerlinge aan die EWB (sonder die Goethe-Institut) |} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Duits]] 7eavr9kvj8wv4ne4yyo3yh9sc5k9xty 0 114327 2978753 2832217 2026-10-14T03:06:24Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978753 wikitext text/x-wiki '''Manga''' (漫画 ''Manga'') is [[strokiesverhaal|strokiesprente]] wat in [[Japan]] of deur skeppers in die [[Japannees|Japannese taal]] geskep is, en stem ooreen met 'n styl wat in die laat 19de eeu ontwikkel is.<ref>Lent 2001, bl. 3–4, Gravett 2004, bl. 8</ref> Dit het 'n lang en komplekse voorgeskiedenis in vroeëre Japanse kuns.<ref>Kern 2006, Ito 2005, Schodt 1986</ref> Die term ''manga'' ([[kanji]]: <span lang="ja">漫画</span> <nowiki>;</nowiki> [[hiragana]]: <span lang="ja">まんが</span> <nowiki>;</nowiki> [[katakana]]: <span lang="ja">マンガ</span> <nowiki>;</nowiki> <span class="unicode haudio"><span class="fn">[[Lêer:Loudspeaker.svg|skakel=File:Ja-Manga.oga|11x11px]]&nbsp;luister</span>&nbsp;<small class="metadata audiolinkinfo" style="cursor:help;">([[Wikipedia:Mediahulp|hulp]]·inligting)</small> </span>; <span class="nowrap"><small>Engels </small><span class="IPA nopopups">/<span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ</span><span title="'m' in 'my'">m</span><span title="/æ/ short 'a' in 'bad'">æ</span><span title="/ŋ/ 'ng' in 'sing'">ŋ</span><span title="'g' in 'guy'">ɡ</span><span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə</span>/</span></span> of <span class="nowrap"><span class="IPA nopopups">/<span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ</span><span title="'m' in 'my'">m</span><span title="/ɑː/ 'a' in 'father'">ɑː</span><span title="/ŋ/ 'ng' in 'sing'">ŋ</span><span title="'g' in 'guy'">ɡ</span><span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə</span>/</span></span>) in Japan is 'n woord wat gebruik word om te verwys na sowel strokiesprentboeke as spotprente. "Manga", as 'n term wat buite Japan gebruik word, verwys na strokiesboeke wat oorspronklik in Japan gepubliseer is.<ref name="Merriam-Webster">Merriam-Webster 2009</ref> In Japan lees mense van alle ouderdomme manga. Die medium sluit werk in 'n wye verskeidenheid van genres in: onder meer aksie-avontuur, besigheid en handel, komedie, speurverhale, historiese drama, gruwel, raaiselverhale, romanse, wetenskapfiksie en fantasie, seksualiteit, sport en speletjies en spanning. Baie manga is in ander tale vertaal.<ref name="Gravett">Gravett 2004 bl. 8</ref> Sedert die 1950's het manga 'n al hoe groter deel van die Japanse uitgewersbedryf geword,<ref>Kinsella 2000, Schodt 1996</ref> wat 'n mark van [[Jen|¥]]406 miljard in Japan in 2007 (ongeveer [[Amerikaanse dollar|$]]3.6 miljard) en ¥420 miljard (ongeveer $5.5 miljard) in 2009 behels.<ref>Saira Syed (18 Augustus 2011).</ref> Manga het ook 'n beduidende wêreldwye gehoor verwerf.<ref name="Wong 2006">Wong 2006, Patten 2004</ref> In Europa en die Midde-Ooste was die mark in 2012 $250 miljoen werd.<ref name="Danica Davidson">Danica Davidson (26 Januarie 2012).</ref> In die VSA en Kanada was die mangamark in 2008 $175 miljoen werd; en die markte in Frankryk en die VSA is ongeveer dieselfde grootte. Mangastories word gewoonlik in swart-en-wit gedruk,<ref>Katzenstein & Shiraishi 1997</ref> hoewel daar ook volkleurmanga bestaan. In Japan is manga gewoonlik vervolgverhale in groot mangatydskrifte, dikwels met baie stories wat elkeen 'n enkele episode is wat in die volgende uitgawe voortgesit sal word. As die reeks suksesvol is, kan die versamelde hoofstukke heruitgegee word in ''tankōbon-''volumes, wat gewoonlik, maar nie uitsluitlik nie, slapbandboeke is.<ref name="GravettSchodt">Gravett 2004, bl. 8, Schodt 1986</ref> 'n Mangakunstenaar (''mangaka'' in Japannees) werk gewoonlik met 'n paar assistente in 'n klein ateljee en in vennootskap met 'n kreatiewe redakteur van 'n kommersiële uitgewersmaatskappy.<ref name="Kinsella">Kinsella 2000</ref> As 'n mangareeks gewild genoeg is, kan dit na of selfs tydens die reeks geanimeer word.<ref>Kittelson 1998</ref> Soms handel manga oor voorheen bestaande lewendige-aksie- of animasie-rolprente.<ref>Johnston-O'Neill 2007</ref> Strokiesboeke wat deur manga beïnvloed is, waarvan party oorspronklike werke is, bestaan in ander dele van die wêreld, veral in [[Volksrepubliek China|China]], [[Hongkong]], [[Republiek China|Taiwan]] ("manhua") en Suid-Korea ("manhwa").<ref>Webb 2006</ref><ref name="Wong 2002">Wong 2002</ref> == Etimologie == Die woord "manga" kom van die Japannese woord 漫画,<ref>Rousmaniere 2001, bl. 54, Thompson 2007, bl. xvi, Prohl & Nelson 2012, bl. 596, Fukushima 2013, bl. 19</ref> saamgestel uit die twee woorde [[kanji]] 漫 (man), wat "grappig of impromptu" beteken, en 画 (ga), wat "foto's" beteken.<ref>Webb 2006, Thompson 2007, bl. xvi, Onoda 2009, bl. 10, Petersen 2011, bl. 120</ref> Die woord het die eerste keer algemeen gebruik geword in die laat 18de eeu<ref>Prohl & Nelson 2012, bl. 596, McCarthy 2014, bl. 6</ref> met die publikasie van werke soos Santō Kyōden se prenteboek ''Shiji no yukikai'' (1798),<ref>[http://heartland.geocities.jp/hamasakaba/44kyoden/ "Santō Kyōden's picturebooks"].</ref><ref>[http://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/2534277/5?contentNo=5&itemId=info%3Andljp%2Fpid%2F2534277&__lang=en "Shiji no yukikai(Japanese National Diet Library)"].</ref> en in die vroeë 19de eeu met werke soos Aikawa Minwa se ''Manga hyakujo'' (1814) en die beroemde ''Hokusai Manga-''boeke (1814–1834) met verskillende tekeninge van die sketsboeke van die bekende ukiyo-e-kunstenaar [[Katsushika Hokusai|Hokusai]].<ref name="Hokusai">Bouquillard & Marquet 2007</ref> Rakuten Kitazawa (1876–1955) het die eerste keer die woord "manga" in die moderne betekenis daarvan gebruik.<ref name="Manga no Jiten">Shimizu 1985, bl. 53–54, 102–103</ref> In Japannees verwys "manga" na alle vorme van spotprente, strokiesprente en animasie. Onder Engelssprekendes het "manga" die enger betekenis van "Japanse strokiesprente", soortgelyk aan die gebruik van "[[anime]]" binne en buite Japan. Die term "ani-manga" word gebruik om strokiesprente te beskryf wat van animasiesellofaan gemaak is.<ref>[http://www.animecornerstore.com/inuyaanno.html "Inu Yasha Ani-MangaGraphic Novels"].</ref> == Geskiedenis en eienskappe == Moderne manga het sy oorsprong in die Besetting- (1945–1952) en post-Besettingjare (1952-vroeg 1960's), terwyl 'n voorheen militaristiese en ultra-nasionalistiese Japan sy politieke en ekonomiese infrastruktuur herbou het. Skrywers oor mangageskiedenis beskryf twee breë en aanvullende prosesse in die vorming van moderne manga. Een siening beklemtoon die gebeure wat plaasgevind het tydens en na afloop van die [[Besetting van Japan|Amerikaanse besetting van Japan]] (1945–1952), en beklemtoon die Amerikaanse kulturele invloede, insluitend Amerikaanse strokiesboeke (deur GI's na Japan gebring) en beelde en temas van Amerikaanse televisie, rolprente en strokiesprente (veral Disney).<ref>Kinsella 2000, Schodt 1986</ref> Die ander siening, gehuldig deur ander skrywers soos Frederik L. Schodt, Kinko's Ito en Adam L. Kern, beklemtoon die kontinuïteit van die Japanse kulturele en estetiese tradisie, insluitend vooroorlogse, Meijise en voor-Meijise kultuur en kuns.<ref>Schodt 1986, Ito 2004, Kern 2006, Kern 2007</ref> Wat die oorsprong ook al was, 'n ontploffing van artistieke kreatiwiteit het beslis in die naoorlogtydperk plaasgevind,<ref>Schodt 1986, Schodt 1996, Schodt 2007, Gravett 2004</ref> met mangakunstenaars soos Osamu Tezuka (''Astro Boy'') en Machiko Hasegawa (''Sazae-san'') wat daarby betrokke was. ''Astro Boy'' het vinnig geweldig gewild in Japan en elders geword, en is dit steeds,<ref>Kodansha 1999, bl. 692–715, Schodt 2007</ref> en die [[anime]]-aanpassing van ''Sazae-san-''tekeninge het in 2011 meer kykers as enige ander anime op Japanse televisie gelok. Tezuka en Hasegawa het albei stilistiese vernuwings teweeg gebring. In Tezuka se "kinematografiese" tegniek is die panele soos 'n rolprent wat die besonderhede van die aksie onthul wat soortgelyk is aan stadige beweging of 'n vinnige zoem van 'n afstand af tot nabyskote. Hierdie soort visuele dinamika is algemeen deur latere mangakunstenaars gebruik.<ref name="Schodt 1986">Schodt 1986</ref> Hasegawa se fokus op die daaglikse lewe en op vroue se ervaring was eienskappe van latere ''shōjo-manga''.<ref>Gravett 2004, bl. 8, Lee 2000, Sanchez 1997–2003</ref> Tussen 1950 en 1969 het 'n al hoe groter leserstal vir manga in Japan ontstaan, met twee van die belangrikste bemarkinggenres, ''shōnen manga,'' gemik op seuns, en ''shōjo manga,'' gemik op meisies, wat navore gekom het.<ref>Schodt 1986, Toku 2006</ref> [[Lêer:Figure in Manga style.png|links|duimnael|'n Figuur wat in die mangastyl geteken is – soos gewoonlik vereenvoudig tot swart en wit en verskillende patrone om te vergoed vir die gebrek aan kleur]] In 1969 het 'n groep vroulike mangakunstenaars (later genoem die ''Jaar 24 Groep'', ook bekend as die ''Manjifieke 24's'') hul ''shōjo''-manga-debuut gemaak ("die jaar 24" kom van die Japanse naam vir die jaar 1949, die geboortejaar van baie van hierdie kunstenaars).<ref>Gravett 2004, bl. 78–80, Lent 2001, bl. 9–10</ref> Die groep het Moto Hagio, Riyoko Ikeda, Yumiko Ōshima, Keiko Takemiya en Ryoko Yamagishi ingesluit.<ref name="GravettSchodt">Gravett 2004, bl. 8, Schodt 1986</ref> Daarna sou hoofsaaklik vroulike mangakunstenaars ''shōjo'' vir 'n lesersgehoor van meisies en jong vroue teken.<ref>Schodt 1986, Toku 2006, Thorn 2001</ref> In die volgende dekades (1975 tot nou) het ''shōjo''-manga stilisties al hoe meer ontwikkel terwyl verskillende maar oorvleuelende subgenres terselfdertyd ontstaan het.<ref name="Ogi">Ōgi 2004</ref> Belangrike subgenres sluit romanse, superheldinne en "damestrokiesboeke" in (in Japannees ''redisu'' <span lang="ja">レディース</span> , ''redikomi'' <span lang="ja">レディコミ</span> en ''josei'' <span lang="ja">女性</span> ).<ref>Gravett 2004, bl. 8, Schodt 1996</ref> Moderne ''shōjo''-manga-romanse bevat liefde as 'n belangrike tema wat in emosioneel intense verhale van selfverwesenliking afspeel.<ref name="Drazen">Drazen 2003</ref> Met die superheldinne het ''shōjo-''manga gelei tot uitreikings soos Pink Hanamori se ''Mermaid Melody Pichi Pichi Pitch, ''Reiko Yoshida se ''Tokio Mew Mew'', en Naoko Takeuchi se ''Pretty Soldier Sailor Moon'', wat internasionaal gewild geword het in sowel manga- as anime-formate.<ref>Allison 2000, bl. 259–278, Schodt 1996, bl. 92</ref> Groepe (of ''sentais'') van meisies wat saam werk, het ook gewild geword in hierdie genre. Soos Lucia, Hanon en Rina wat saam sing, en Sailor Moon, Sailor Mercury, Sailor Mars, Sailor Jupiter en Sailor Venus wat saam werk.<ref name="Poitras">Poitras 2001</ref> Manga vir manlike lesers is onderverdeel volgens die ouderdom van die beoogde lesers: seuns tot 18 jaar oud (''shōnen''-manga) en jong mans van 18 tot 30 jaar oud (''seinen-''manga);<ref>Thompson 2007, bl. xxiii–xxiv</ref> asook volgens die inhoud, insluitend aksie-avontuur wat dikwels manlike helde behels, verspotte humor, temas van eer en soms eksplisiete seksualiteit.<ref name="Brenner">Brenner 2007, bl. 31–34</ref> Japannese gebruik verskillende kanji vir twee nou verwante betekenisse van "seinen" - <span lang="ja">青年</span> vir "die jeug, jong man" en <span lang="ja">成年</span> vir die "volwasse, meerderheid" - die tweede verwys na seksueel openlike manga gemik op volwasse mans en ook genoem ''seijin-'' ("volwasse"- <span lang="ja">成人</span> ) manga.<ref>Schodt 1996, bl. 95, Perper & Cornog 2002</ref> ''Shōnen-'', ''seinen''- en ''seijin''-manga het baie kenmerke in gemeen. Seuns en jong mans was van die vroegste lesers van manga na die Tweede Wêreldoorlog. Vanaf die 1950's het ''shōnen-''manga gefokus op die onderwerpe wat beskou is dinge waarin die tipiese seun sal belangstel, insluitend onderwerpe soos robotte, ruimtereise en heldhaftige aksie-avontuur.<ref>Schodt 1986, bl. 68–87, Gravett 2004, bl. 52–73</ref> Die gewilde temas sluit [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]], tegnologie, sport en bonatuurlike situasies in. Manga met gekostumeerde superhelde wat alleen optree soos Superman, Batman, en Spider-Man was oor die algemeen nie so gewild nie.<ref>Schodt 1986, bl. 68–87</ref> Die rol van meisies en vroue in manga vir manlike lesers het mettertyd aansienlik ontwikkel om werke met enkellopende mooi meisies (''bishōjo'') in te sluit,<ref>Perper & Cornog 2002, bl. 60–63</ref> soos Belldandy van ''Oh My Goddess!'', stories waar sulke meisies en vroue die held omring, soos in ''Negima'' en ''Hanaukyo Maid Team'', of groepe swaar gewapende vroulike krygers (''sentō bishōjo).''<ref>Gardner 2003</ref> Met die verslapping van sensuur in Japan in die 1990's het 'n wye verskeidenheid van eksplisiete seksuele temas in manga gemik op manlike lesers verskyn, en gevolglik in Engelse vertalings.<ref name="PCmono">Perper & Cornog 2002</ref> In 2010 het die Tokyo- metropolitaanse regering egter 'n wetsontwerp goedgekeur om skadelike inhoud te beperk.<ref>http://www.yomiuri.co.jp/dy/national/T101213003771.htm</ref> Die ''gekiga''-styl van teken – emosioneel donker, dikwels strak realisties, soms baie gewelddadig – fokus op die daaglikse meedoënlose realiteite van die lewe, dikwels in grinterige en nie-mooi maniere geteken.<ref>Schodt 1986, bl. 68–73, Gravett 2006</ref> ''Gekiga'' soos Sampei Shirato se ''Chronicles of a Ninja's Military Accomplishments (Ninja Bugeichō) ''van 1959–1962 het in die laat 1950's en 1960's ontstaan deels uit linkse studente- en werkersklas- politieke aktivisme<ref name="SchodtG">Schodt 1986, bl. 68–73, Gravett 2004, bl. 38–42, Isao 2001</ref> en deels uit die estetiese ontevredenheid van jong mangakunstenaars soos Yoshihiro Tatsumi met bestaande manga.<ref>Isao 2001, bl. 147–149, Nunez 2006</ref> == Publikasies en uitstallings == [[Lêer:Delegates of 3rd Asian Cartoon Exhibition.JPG|links|duimnael|Afgevaardigdes van die derde Asiatiese Spotprentuitstalling wat by die jaarlikse mangauitstalling in Tokio deur die Japan-stigting gehou is <ref>''Manga Hai Kya'', Comics : Shekhar Gurera [http://www.readwhere.com/read/154198/g4u-MEDIA/Manga-Hai-Kya-Comics-#page/1/2 The Pioneer, New Delhi]</ref>]] [[Lêer:MangaStoreJapan.jpg|duimnael|'n Manga-winkel in Japan]] In Japan in 2007 was die mangauitgewersbedryf vir die jaar ¥40.6 miljard (sowat $395 miljoen) werd.<ref name="IndustrySize">Cube 2007</ref> In 2006 het die verkope van mangaboeke ongeveer 27% van die totale boekverkope uitgemaak, en die verkope van mangatydskrifte 20% van die totale tydskrifverkope.<ref name="mangatrends">[https://web.archive.org/web/20120406232125/http://www.jetro.org/trends/market_info_manga.pdf Manga Industry in Japan]</ref> Die mangabedryf het wêreldwyd uitgebrei, waar die verspreidingsmaatskappye manga in hul inheemse tale lisensieer en laat herdruk. Bemarkers klassifiseer manga hoofsaaklik volgens die ouderdom en geslag van die teikenlesers.<ref name="Schodt 1996">Schodt 1996</ref> Boeke en tydskrifte wat onderskeidelik op seuns (''shōnen'') en meisies (''shōjo'') gerig is, het kenmerkende omslagkuns, en die meeste boekwinkels plaas hulle op verskillende rakke. As gevolg van oorkruislesers is verbruikerreaksie nie beperk tot die demografie nie. Manlike lesers kan byvoorbeeld inskryf vir 'n reeks bedoel vir vroulike lesers, en andersom. Japan het mangakafees, of ''manga kissa'' (''kissa'' is 'n afkorting vir ''kissaten''). By 'n ''manga kissa ''drink mense [[koffie]], lees manga en oornag soms. Die Kioto Internasionale Mangamuseum het 'n groot webwerf wat 'n lys het van manga wat in Japannees gepubliseer is.<ref name="KyMM">Manga Museum 2009</ref> === Tydskrifte === Mangatydskrifte het gewoonlik baie vervolgverhale wat gelyktydig verskyn, met ongeveer 20-40 bladsye per uitgawe wat aan elke verhaal toegeken word. Ander tydskrifte soos die anime-aanhangerstydskrif ''Newtype'' het enkele hoofstukke binne hul maandelikse tydskrifte. Ander tydskrifte soos ''Nakayoshi'' het baie stories wat deur baie verskillende kunstenaars geskryf word; hierdie tydskrifte, of "bundeltydskrifte" soos hulle ook bekend staan (in die volksmond "telefoonboeke"), word gewoonlik op laegehalte-koerantpapier gedruk en kan enigiets wees van 200 tot meer as 850 bladsye dik. Mangatydskrifte bevat ook alleenstaande strokiesverhale (''one-shot comics'') en verskeie vierpaneel-''yonkoma'' (soos strokiesprente). Mangareekse kan vir baie jare verskyn as hulle suksesvol is. Mangakunstenaars begin soms met 'n paar alleenstaande mangaprojekte net om te probeer naam maak. Indien dit suksesvol is en goeie resensies ontvang, word die verhaal voortgesit. Tydskrifte het dikwels 'n kort lewensduur.<ref>Schodt 1996, bl. 101</ref> === Versamelbundels === Nadat 'n reeks 'n ruk lank verskyn het, bring die uitgewers dikwels die episodes byeen en druk dit as 'n toegewyde boek-grootte bundels, wat ''tankōbon ''genoem word. Dit kan hardebandboeke wees, of meer gereeld sagtebandboeke, en is soortgelyk aan die Amerikaanse "trade"-sagtebandboeke of grafiese romans. Hierdie volumes gebruik dikwels hoërgehalte-papier, en is nuttig vir diegene wat wil inhaal met 'n vervolgverhaal, sodat hulle dit in die tydskrifte kan volg of as hulle vind die koste van die week- of maandblaaie is te veel. Deesdae word daar ook "deluxe"-weergawes gedruk namate lesers ouer geword het en die behoefte vir iets spesiaals toegeneem het. Ou manga is ook al herdruk op effens laergehalte-papier en word vir ¥100 (ongeveer $1) verkoop, om te kan meeding met die mark vir gebruikte boeke. ==== Geskiedenis ==== Kanagaki Robun en Kawanabe Kyōsai het die eerste mangatydskrif in 1874 geskep: ''Eshinbun Nipponchi''. Die tydskrif was sterk beïnvloed deur ''Japan Punch'', wat in 1862 deur Charles Wirgman, 'n Britse spotprenttekenaar, begin is. ''Eshinbun Nipponchi'' het 'n baie eenvoudige styl van teken en was nie baie gewild nie. ''Eshinbun Nipponchi'' is ná drie uitgawes gestaak. Die tydskrif ''Kisho Shimbun'' van 1875 is geïnspireer deur ''Eshinbun Nipponchi'', wat gevolg is deur ''Marumaru Chinbun'' in 1877, en ''Garakuta Chinpo'' in 1879.<ref>Eshinbun Nipponchi</ref> ''Shōnen Sekai'' was die eerste ''shōnen-''tydskrif, wat in 1895 geskep is deur Iwaya Sazanami, destyds 'n bekende skrywer van Japannese kinderliteratuur. ''Shōnen Sekai'' het 'n sterk fokus gehad op die Eerste Sino-Japannese Oorlog.<ref name="JapanFocus">Griffiths 2007</ref> In 1905 het die opbloei in die publisering van mangatydskrifte begin met die Russies-Japannese Oorlog,<ref name="Poten">Poten</ref> toe ''Tokio Pakku ''geskep  is. Dit het 'n groot treffer geword.<ref name="Pakku">Shonen Pakku</ref> Na ''Tokio Pakku'' is 'n vroulike weergawe van ''Shōnen Sekai'' in 1905 geskep en ''Shōjo Sekai'' genoem, wat beskou word die eerste ''shōjo-''tydskrif.<ref name="Wartime Asia">Lone 2007, bl. 75</ref> ''Shōnen Pakku'' het daarna verskyn en word beskou as die eerste mangatydskrif vir kinders. Kinders se demografie was in 'n vroeë stadium van ontwikkeling in die Meiji-tydperk. ''Shōnen Pakku'' is beïnvloed deur buitelandse kindertydskrifte soos ''Puck,'' wat 'n werknemer van Jitsugyō no Nihon (die uitgewer van die tydskrif) gesien en besluit het om na te boots. In 1924 is ''Kodomo Pakku'' uitgebring as nog 'n mangatydskrif vir kinders na ''Shōnen Pakku''.<ref name="Pakku">Shonen Pakku</ref> Tydens die opbloei is ''Poten'' (afgelei van die Franse "potin", wat skinder beteken) in 1908 gepubliseer. Al die bladsye was in volkleur met invloede van ''Tokio Pakku'' en ''Osaka Puck''. Dit is onbekend of daar ander uitgawes behalwe die eerste een was.<ref name="Poten">Poten</ref> ''Kodomo Pakku'' is in Mei 1924 begin deur Tokyosha met hoëgehalte-kuns deur baie lede van die mangakunsbedryf soos Takei Takeo, Takehisa Yumeji en Aso Yutaka. Sommige van die manga het spraakballonne gehad, terwyl manga van die vorige eras dit nog nie gebruik het nie.<ref name="Pakku">Shonen Pakku</ref> Gepubliseer vanaf Mei 1935 tot Januarie 1941, het ''Manga no Kuni'' saamgeval met die tydperk van die [[Tweede Sjinees-Japannese Oorlog|Tweede Sino-Japannese Oorlog]] (1937–1945). ''Manga no Kuni'' het inligting bevat oor hoe om 'n mangaka te word, asook besonderhede oor ander strokiesprentbedrywe regoor die wêreld. ''Manga no Kuni'' het sy titel in Augustus 1940 aan ''Sashie Manga Kenkyū'' oorhandig.<ref name="MangaKuni">Manga no Kuni</ref> === ''Dōjinshi'' === ''Dōjinshi'', wat deur klein uitgewers buite die hoofstroom- kommersiële mark geskep is, was in hulle manier van uitgee soortgelyk aan die klein, onafhanklike uitgewers van strokiesboeke in die VSA. Comiket, die grootste strokiesboekkonferensie in die wêreld met sowat 500,000 besoekers wat vir drie dae byeenkom, word gewy aan ''dōjinshi''. Hoewel hulle dikwels oorspronklike verhale bevat, is baie parodieë of sluit karakters in van gewilde manga- en animereekse. Party ''dōjinshi'' gaan voort met 'n reeks se verhaal of skryf 'n nuwe een wat die karakters gebruik, baie soos aanhangerfiksie. In 2007 was ''dōjinshi'' se verkope ¥27.73 miljard ($245 miljoen).<ref name="IndustrySize">Cube 2007</ref> In 2006 het hulle sowat 'n tiende van mangaboeke en -tydskrifte se verkope verteenwoordig.<ref name="mangatrends">[https://web.archive.org/web/20120406232125/http://www.jetro.org/trends/market_info_manga.pdf Manga Industry in Japan]</ref> == Internasionale markte == Teen 2007 het die invloed van manga op internasionale strokiesboeke aansienlik toegeneem oor die voorafgaande twee dekades.<ref>Pink 2007, Wong 2007</ref> "Invloed" word hier gebruik om te verwys na die uitwerking van die strokiesprentmark buite Japan en estetiese uiwerking wat dit internasioaal op strokiesprentkunstenaars gehad het. [[Lêer:Manga reading direction.svg|duimnael|Die rigting waarin mens tradisionele manga lees]] Tradisioneel vloei mangastories van bo na onder en van regs na links. Party uitgewers van vertaalde manga hou by hierdie oorspronklike formaat. Ander uitgewers maak 'n horisontale spieëlbeeld voordat hulle die vertaling druk, wat die leesrigting na 'n meer "Westerse" manier van links na regs verander sodat dit nie buitelandse lesers of tradisionele strokiesprentkopers verwar nie. Dié gebruik staan bekend as "flipping".<ref name="Farago">Farago 2007</ref> Daar is kritiek daarteen dat die omswaai nie strook met die oorspronklike bedoeling van die skepper nie (byvoorbeeld, as die karakter 'n hemp aan het met die woord "MAY" daarop en dit word omgeswaai, word die woord verander na "YAM"). Die skepper is dalk nie bewus van hoe ongemaklik dit is om strokiesprente te lees wanneer jou oog in die teenoorgestelde rigting deur die blaaie en teks moet vloei nie, wat kan lei tot 'n ervaring wat heel anders is as iets wat egalig vloei. As die vertaling nie versigtig by die omgeswaaide kunswerk aangepas is nie, is dit moontlik dat die teks die prent weerspreek, soos iemand wat na iets aan sy linkerkant in die teks verwys, maar na die regtekant van die tekening wys. Waar 'n karakter gewys word wat met sy regterhand skryf, wat in die meerderheid is, sal hy linkshandig word as die prente omgeswaai word. Dit kan ook vreemdhede skep met bekende asimmetriese voorwerpe of uitleg, soos 'n kar wat getoon word met die petrolpedaal links en die rem regs, of 'n hemp met die knope aan die verkeerde kant, maar hierdie kwessies is nietig as dit vergelyk word met 'n onnatuurlik leesvloei, en van hulle kan opgelos word met 'n aangepaste werk wat verder gaan as blote vertaling en die omswaai wat voor die voet gedoen word. <ref>Randal, Bill (2005).</ref> === Europa === Manga het Europese strokiesprentkuns op 'n manier beïnvloed wat effens anders as in die VSA is. Uitgesaaide anime in Frankryk en Italië het die Europese mark vir manga in die 1970's oopgemaak.<ref name="Euromanga">Fishbein 2007</ref> Franse kuns het sedert die 19de eeu van Japan geleen  (Japonisme)<ref name="Japonisme">Berger 1992</ref> en het sy eie soort hoogs ontwikkelde tradisie van bande dessinée-strokiesprentkuns.<ref name="VollBD">Vollmar 2007</ref> Vanaf die middel-1990's was manga baie gewild by 'n groot leserstal in Frankryk,<ref name="mahousu">Mahousu 2005</ref> wat sedert 2004 sowat een derde van die verkope van strokiesprente in Frankryk uitgemaak het.<ref>Mahousu 2005, ANN 2004, Riciputi 2007</ref> Volgens die Japanse buitelandse handelsorganisasie het die verkope van manga in 2006 $212.6 miljoen net in Frankryk en Duitsland gehaal.<ref name="Euromanga">Fishbein 2007</ref> Frankryk verteenwoordig sowat 50% van die Europese mark en is die grootste wêreldwye mark naas Japan.<ref name="Danica Davidson" /> In 2013 was daar 41 uitgewers van manga in Frankryk en saam met ander Asiatiese strokiesboeke verteenwoordig manga sowat 40% van nuwe strokiesboeke wat in die land uitgereik word,<ref>Brigid Alverson (12 Februarie 2014).</ref> en het só Frans-Belgiese strokiesboeke vir die eerste keer oortref.<ref>Rich Johnston (1 Januarie 2014).</ref> Die manga wat Europese uitgewers bemark het wat in Frans vertaal is, is onder meer Asuka, Casterman, Glénat, Kana and Pika Édition. Europese uitgewers het manga ook in Hollands, Duits, Italiaans en ander tale vertaal. In 2007 was manga sowat 70% van alle strokiesboeke wat in Duitsland verkoop is.<ref>Jennifer Fishbein (27 Desember 2007).</ref> Manga-uitgewers in Brittanje sluit Gollancz en Titan Books in. Manga-uitgewers van die VSA het 'n sterk bemarkingsteenwoordigheid in Brittanje, soos die Tanoshimi-boeke van Random House. === Die VSA === Manga het geleidelik hul weg in die Amerikaanse mark gebaan, eers in samewerking met anime en later onafhanklik.<ref name="Patten">Patten 2004</ref> Party Amerikaanse aanhangers het in die 1970's en vroeë 1980's bewus geword van manga.<ref name="Patten2">In 1987, ".</ref> Anime was egter aan die begin meer toeganklik as manga vir Amerikaanse aanhangers,<ref>Napier 2000, bl. 239–256, Clements & McCarthy 2006, bl. 475–476</ref> waarvan baie jong mense van kollege-ouderdom was vir wie dit makliker was om videobande van anime in die hande te kry, onderskrifte en gee en te vertoon, as om ''tankōbon''-styl manga-boeke te vertaal, te kopieer en te versprei.<ref>Patten 2004, Schodt 1996, bl. 305–340, Leonard 2004</ref> Een van die eerste manga wat in Engels vertaal is en in die VSA bemark is, was Keiji Nakazawa se ''Barefoot Gen'', 'n outobiografiese storie oor die atoombomontploffing in Hiroshima wat deur Leonard Rifas en Educomics (1980–1982) uitgegee is.<ref>Schodt 1996, bl. 309, Rifas 2004, Rifas het bygevoeg dat die oorspronklike EduComics-titels ''Gen of Hiroshima'' en ''I SAW IT'' ([[sic]]) was.</ref> Nog manga is tussen die middel-1980's en 1990's vertaal, insluitend ''Golgo 13'' in 1986, ''Lone Wolf and Cub'' van First Comics in 1987, en ''Kamui'', ''Area 88 en'' ''Mai the Psychic Girl'', ook in 1987, en al die werke van Viz Media-Eclipse Comics.<ref>Patten 2004, bl. 37, 259–260, Thompson 2007, bl. xv</ref> Ander het vinnig gevolg, insluitend ''Akira'' van [[Marvel Comics]] se Epic Comics-drukkersnaam, ''Nausicaä of the Valley of the Wind'' van Viz Media, en ''Appleseed'' van Eclipse Comics in 1988, en later ''Iczer-1'' (Antarctic Press, 1994) en Ippongi Bang se ''F-111 Bandit'' (Antarctic Press, 1995). In die 1980's tot die middel-1990's het Japannese animasie, soos ''Akira'', ''[[Dragon Ball]]'', ''Neon Genesis Evangelion en'' ''Pokémon'', 'n groter impak gemaak op die aanhangerervaring en in die mark as manga.<ref>Leonard 2004, Patten 2004, bl. 52–73, Farago 2007</ref> Dinge het egter verander toe die vertaler-entrepreneur Toren Smith in 1986 Studio Proteus op die been gebring het. Smith en Studio Proteus het as 'n agent en vertaler vir baie Japannese manga opgetree, insluitend Masamune Shirow se ''Appleseed''  en Kōsuke Fujishima se ''Oh My Goddess!'', vir Dark Horse en Eros Comix, wat dit onnodig gemaak het vir hierdie uitgewers om hul eie kontakte in Japan op te bou.<ref>Schodt 1996, bl. 318–321, Dark Horse Comics 2004</ref> Terselfdertyd het die Japanse uitgewer Shogakukan 'n VSA-markinisiatief begin met hul filiaal Viz, wat Viz in staat gestel het om regstreeks uit Shogakukan se katalogus en vertaalvaardighede te put.<ref name="Farago">Farago 2007</ref> [[Lêer:Young boy reading manga.jpg|links|duimnael|'n Jong seun wat ''Black Cat ''lees]] Japanse uitgewers het in die middel-1990's begin om te fokus op die VSA-mark weens 'n stilstand in die binnelandse mark vir manga. <ref name="Brienza2009">Brienza, Casey E. (2009).</ref> Die Amerikaanse mangamark het 'n styging getoon met anime- en mangaweergawes van Masamune Shirow se ''Ghost in the Shell'' (vertaal deur Frederik L. Schodt en Toren Smith) in die middel-1990's, wat baie gewild onder aanhangers geword het.<ref>Kwok Wah Lau, Jenny (2003). "4".</ref> 'n Baie suksesvolle manga- en anime-stuk wat in die middel-1990's vertaal en oorgeklank is, was ''Sailor Moon''.<ref>Patten 2004, bl. 50, 110, 124, 128, 135, Arnold 2000</ref> Teen 1995–1998 is die ''Sailor Moon-''manga al na 23 lande uitgevoer, insluitend China, Brasilië, Mexiko, Australië, Noord-Amerika en die grootste deel van Europa.<ref>Schodt 1996, bl. 95</ref> In 1997 het Mixx Entertainment begin om ''Sailor Moon'' uit te gee, saam met CLAMP se ''Magic Knight Rayearth'', Hitoshi Iwaaki se ''Parasyte'' en Tsutomu Takahashi se ''Ice Blade'' in die maandelikse mangatydskrif ''MixxZine''. Twee jaar later is ''MixxZine'' hernoem na ''Tokyopop'', voordat dit in 2011 gestaak is''. ''Mixx Entertainment, wat later na Tokyopop herdoop is, het ook manga in "trade"-sagtebandboeke uitgegee, en soos Viz begin om manga aggressief te bemark aan sowel jong manlike as jong vroulike demografieë.<ref>Arnold 2000, Farago 2007, Bacon 2005</ref> In die daaropvolgende jare het manga al hoe gewilder geword, en nuwe uitgewers het in die bedryf betrokke geraak terwyl die gevestigde uitgewers hul kataloguste aansienlik uitgebrei het<ref>Schodt 1996, bl. 308–319</ref> en teen 2008 het die Amerikaanse en Kanadese mangamark $175 miljoen in jaarlikse verkope gehaal.<ref>Reid 2009</ref> Terselfdertyd het die hoofstroom- Amerikaanse media begin om manga te bespreek in artikels in ''[[The New York Times]]'', die tydskrif [[Time (tydskrif)|''Time'']], ''[[The Wall Street Journal]] ''en die tydskrif ''Wired''.<ref>Glazer 2005, Masters 2006, Bosker 2007, Pink 2007</ref> == Manga vir die plaaslike mark == 'n Aantal kunstenaars in die VSA het strokiesboeke en -prente geteken wat deur manga beïnvloed is. As 'n vroeë voorbeeld het Vernon Grant strokiesboeke geteken wat deur manga beïnvloed is terwyl hy in die laat 1960's en vroeë 1970's in Japan gewoon het.<ref name="Stewart">Stewart 1984</ref> Ander sluit in Frank Miller se ''Ronin ''van die middel-1980's, Adam Warren en Toren Smith se ''The Dirty Pair ''van 1988,<ref name="DirtyPair">Crandol 2002</ref> Ben Dunn se ''Ninja High School'' van 1987 en ''Manga Shi 2000'' van Crusade Comics (1997). Teen die 21ste eeu het etlike manga-uitgewers begin om werk van Amerikaanse kunstenaars uit te gee onder die algemene bemarkingswoord manga.<ref name="Tai">Tai 2007</ref> In 2002 het I.C. Entertainment, voorheen Studio Ironcat, wat toe nie meer bestaan het nie, 'n reeks manga deur Amerikaanse kunstenaars uitgegee wat ''Amerimanga ''genoem is.<ref name="Amerimanga">ANN 2002</ref> In 2004 het eigoMANGA die ''Rumble Pak-'' en Sakura Pakk-bundelreekse bekendgestel. Seven Seas Entertainment het hulle voorbeeld gevolg met ''World Manga''.<ref name="SSE1">ANN 10 May 2006</ref> Terselfdertyd het TokyoPop oorspronklike Engelstalige manga bekend gestel, wat later na ''Global Manga ''hernoem is.<ref name="TPopOEL">ANN 5 May 2006</ref> Franssprekende kunstenaars het ook hulle eie weergawe van manga ontwikkel (''manfra''), soos Frédéric Boilet se ''la nouvelle manga''. Boilet het in Frankryk en Japan gewerk, en soms met Japanse kunstenaars meegewerk.<ref name="Boilet">Boilet 2001, Boilet & Takahama 2004</ref> == Toekennings == Die Japanse mangabedryf ken 'n groot heoveelheid trofeë toe, wat meestal deur uitgewers geborg word, met die wenprys wat gewoonlik die publisering van die wenverhale insluit in 'n tydskrif wat deur die borg uitgegee word. Voorbeelde van hierdie toekennings is onder meer: * Die Akatsuka-toekenning vir humoristiese manga * Die Dengeki Comic Grand Prix vir enkelverhaalmanga * Die Japan Cartoonists Association-toekenning (verskeie kategorieë) * Die Kodansha Manga-toekenning (verskeie genretoekennings) * Die Seiun-toekenning vir die beste wetenskapfiksiestrokiesboek van die jaar * Die Shogakukan Manga-toekenning (verskeie genres) * Die Tezuka-toekenning vir die beste vervolgverhaalmanga * Die Tezuka Osamu-kultuurprys (verskeie genres) Die Japanse departement van buitelandse sake ken sedert Mei 2007 die International Manga-toekenning jaarliks toe.<ref>ANN 2007, Ministry of Foreign Affairs of Japan 2007</ref> == Universiteitsopleiding == Die [[Kioto]] Seika-universiteit bied sedert 2000 'n uiters mededingende kursus in manga aan.<ref>Obunsha Co.,Ltd. (2014-07-18). [https://web.archive.org/web/20140717165416/http://passnavi.evidus.com/search_univ/3940/bairitsu1.html <bdi lang="ja">京都精華大学、入試結果 (倍率)、マンガ学科。</bdi>] (in Japannees).</ref><ref>Kioto Seika University.</ref> Sedertdien het etlike gevestigde universiteite en vakleerlingskole (専門学校: Semmon gakkou) 'n opleidingkurrikulum opgestel. Shuho Sato, wat ''Umizaru'' en ''Say Hello to Black Jack ''geskryf het, het 'n mate van omstredenheid op [[Twitter]] veroorsaak. Sato sê: "Mangaskole is nutteloos omdat hierdie skole 'n baie lae suksessyfer het. Ek kan beginners wat vaardighede wil leer binne drie maande by die werk leer. Intussen bestee hierdie kollegestudente etlike miljoene jen en vier jaar, maar steeds is hulle niks werd nie. Byvoorbeeld, Keiko Takemiya, wat toe professor was by Seika-universiteit, het in die regeringsraad opgemerk dat ' 'n totale beginner in die vier jaar sal kan verstaan wat "Tachiri" (dus die kantlyndeel) is'. Aan die ander kant kan ek my voorstel dit sal omtrent dertig minute neem om dit ten volle te verstaan by die werk.<ref>Shuho Sato; et al. (2012-07-26). [http://togetter.com/li/345327 <bdi lang="ja">漫画を学校で学ぶ意義とは</bdi>] (in Japannees).</ref> == Voorbeelde van suksesvolle mangas == * ''[[Dragon Ball]]'' * ''[[Naruto]]'' * ''[[Death Note]]'' * ''[[One Piece]]'' * ''[[My Hero Academia]]'' * ''[[Tokyo Ghoul]]'' * ''[[Yu-Gi-Oh!]]'' * ''[[Bleach]]'' * ''[[The Seven Deadly Sins]]'' * ''[[Attack On Titan]]'' * ''[[The Promised Neverland]]'' * ''[[Black Butler]]'' == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * [http://comipress.com/news/2007/03/10/1622 "Japanese Manga Market Drops Below 500 Billion Yen"]. ComiPress. 10 Maart 2007. * [http://www.metalchroniques.fr/guppy/articles.php?lng=fr&pg=437 "Un poil de culture – Une introduction à l'animation japonaise"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108163613/http://www.metalchroniques.fr/guppy/articles.php?lng=fr&pg=437 |date= 8 Januarie 2008 }} (in Frans). 11 Julie 2007. * Hattie Jones, "Manga girls: Sex, love, comedy and crime in recent boy's manga and anime," in Brigitte Steger en Angelika Koch (2013 reds.): Manga Girl Seeks Herbivore Boy. Studying Japanese Gender at Cambridge. Lit Publisher, bl.&nbsp;24–81. * (Italiaans) Marcella Zaccagnino en Sebastiano Contrari. "[http://limes.espresso.repubblica.it/wp-content/uploads/2007/10/manga-giapponeallaconquistadelmondo.pdf Manga: il Giappone alla conquista del mondo]" ([http://www.webcitation.org/6P2CA2j7h Archive]) ''Limes, rivista italiana di geopolitica''. 31/10/2007. == Sien ook == * [[Anime]] == Eksterne skakels == * [https://www.dmoz.org/Arts/Comics/Manga Manga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001051601/http://www.dmoz.org/Arts/Comics/Manga/ |date= 1 Oktober 2016 }} op DMOZ {{Commons-kategorie inlyn|Mange}} {{Normdata}} [[Kategorie:Manga| ]] hn9oihfph03xxmvvmjdhljy70q1ph7y 0 119697 2978885 2958546 2026-10-14T07:35:28Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978885 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Waterliggaam | Naam = Straat van Dover | Beeld = Strait of Dover MODIS.jpg | Beeld_byskrif = [[Nasa]]-Satellietbeeld van die Straat van Dover | Kaart = Strait of Dover map.png | Kaart_byskrif = Kaart van die Straat van Dover | Koördinate = {{Koördinate|51|0|N|1|27|O|type:waterbody_scale:5000000|aansig=inlyn,titel}} | Ligging = [[Frankryk]], [[Verenigde Koninkryk]] | Soort = [[Seestraat]] | Oppervlakte = | Gem_diepte = 30&nbsp;meter (98&nbsp;voet) | Maks_diepte = | Volume = | Oppervlakhoogte = 0&nbsp;meter (0&nbsp;voet) | Lengte = | Breedte = 33,3&nbsp;km (20,7&nbsp;myl) | Opvangsgebied = | Omtrek = | Invloei = | Uitvloei = | Eiland = | Nedersettings = | Gevries = | Rangorde_volume = }} [[Lêer:White cliffs of dover 09 2004.jpg|duimnael|links|Dower se wit klowe]] Die '''Straat van Dover''' of '''Straat van Calais''' ([[Frans]]: ''Pas de Calais'' [pɑ d(ə)‿kalɛ], [[Nederlands]]: ''Nauw van Calais'' [nʌu̯ vɑn kaːˈlɛː] of Straat van Dover) is die punt waar die [[Engelse Kanaal]] op sy nouste is. Aan die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] kant is [[Dover, Engeland|Dover]] en aan die [[Frankryk|Franse]] kant is ''Cap Gris Nez'' naby [[Calais]]. Hier is die [[seestraat]] slegs 33,3&nbsp;km breed. Dit is ook die grens tussen die Engelse Kanaal en die [[Noordsee]]. == Agtergrond == Die seestraat vorm die maritieme verbinding tussen die vasteland van Europa en Groot-Brittanje. In Frans word dit die Pas de Calais genoem; in Engels die Strait of Dover. Die Pas de Calais verbind die res van die [[Engelse Kanaal]] met die [[Noordsee]] en is die besigste seeroete ter wêreld. Tot 800 skepe kan per dag daardeur vaar. Daarbenewens is daar besige veerbootdienste tussen beide oewers van die Pas de Calais. Sedert 1994 het baie van die verkeer tussen die vasteland en Engeland deur die [[Kanaaltonnel]] gegaan wat onder die seestraat loop. Nietemin bly die hawens van [[Calais]] (Frankryk) en [[Dover, Engeland|Dover]] (Engeland) onder die besigste passasiershawens ter wêreld.<ref>{{cite book|editor1-last=Crystal|editor1-first=David|title=Cambridge Paperback Encyclopedia|url=https://archive.org/details/cambridgepaperba0003unse|date=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521668002|pages=1080|edition=3rd|language=en|chapter=English Channel}}</ref><ref name="AnaLM">{{cite book|last1=López Martín|first1=Ana G.|title=International Straits: Concept, Classification and Rules of Passage|url=https://archive.org/details/internationalstr0000lope|date=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783642129063|page=[https://archive.org/details/internationalstr0000lope/page/95 95]& 102|edition=Illustrated|language=en}}</ref><ref name="MarinePB">{{cite journal|last1=Glegg|first1=G|last2=Jefferson|first2=R|last3=Fletcher|first3=S|editor1-last=Sheppard|editor1-first=Charles|editor2-last=Galgani|editor2-first=Francois|editor3-last=Hutchings|editor3-first=Pat|editor4-last=Quintino|editor4-first=Victor|title=Marine Governance in the English Channel (La Manche): Linking Science and Management|journal=Marine Pollution Bulletin|date=30 June 2015|volume=95|issue=2|pages=707–718|doi=10.1016/j.marpolbul.2015.02.020|pmid=25819447|language=en|doi-access=free}}</ref><ref name="Dyke">{{cite book|last1=Van Dyke|first1=Jon M.|chapter=Transit Passage Through International Strait|editor1-last=Chircop|editor1-first=Aldo|editor2-last=McDorman|editor2-first=Ted|editor3-last=Rolstons|editor3-first=Susan|title=The Future of Ocean Regime-Building|url=https://archive.org/details/futureofoceanreg0000unse|date=2009|publisher=Brill (1618)|isbn=978-9004172678|pages=[https://archive.org/details/futureofoceanreg0000unse/page/175 175]–232|language=en}}</ref> == Ligging == Volgens definisies van die Internasionale Hydrografiese Organisasie word die Pas-de-Calais in die ooste begrens deur die Frans-Belgiese grens op die vasteland, en die Kaap van North Foreland in Groot-Brittanje. In die weste is die grens by die Kaap van Cap d'Ailly (naby Dieppe) en Beachy Head (naby Eastbourne). Die afstand van oos na wes is 167 km. Sy minimum breedte is 33,1 km, tussen die rots van South Foreland naby Dover en Cap Gris-Nez in Frankryk. Die bevaarbare deel daar is egter nie breër as 28 km nie. Die seestraat is skaars 20 tot 30 meter diep. Boonop is ondersese duine op die bodem geleë, wat onder die invloed van die stroom en [[gety]] beweeg (tot 70 m per jaar). == Oorsprong == Die Pas de Calais is deur [[erosie]] geskep en is as 'n seestraat 'n jong verskynsel volgens geologiese standaarde. Geoloë is verdeel oor ouderdom; wat wissel tussen 'n halfmiljoen en sowat 130 000 jaar. Die [[Britse Eilande]] is geologies deel van die Europese vasteland. Die kalksteenkranse dateer hoofsaaklik uit die Benede Kryt – sowat 100 miljoen jaar gelede. Geologies is die bestaan ​​van 'n seestraat hier eienaardig omdat die hele gebied vir 'n baie lang tyd stadig styg. == Laaste ystydperk == Wanneer die seevlak laag genoeg is – soos die geval is tydens gletserperiodes – droog die Kanaal en die Noordsee grootliks op en word die Britse Eilande deel van die vasteland van Europa. Dit was die geval in die Straat van Calais van ongeveer 110 000 tot ongeveer 12 000 jaar gelede. Die Pas de Calais was 'n wye kloof waardeur die [[Ryn]] gevloei het. Die [[Maas]], [[Schelde]] en [[Teems]] was destyds sytakke van die Ryn. In die Kanaalgebied is die Franse riviere [[Seine]] en Somme en kleiner suidelike Engelse riviere bygevoeg. Hierdie situasie het verander toe die seevlak (weer) na die laaste ystydperk, die Weichselian, gestyg het. Ongeveer 12 000 jaar gelede het die Pas de Calais weer 'n seestraat geword. Van ongeveer 8 000 jaar gelede was die verbinding tussen die Noordsee en die Kanaal soos dit vandag is. == Vroeër ystydperk == === Die krytkranse van Dover === As 'n skakel tussen die Engelse Kanaal en die Noordsee is die Straat van Calais in vroeëre gletsers geskep. Die yskappe was toe groter as tydens die Weichselian. Tot met die groot gletsers van die Middel-Pleistoseen het die Straat van Calais nie bestaan ​​nie (ten minste nie op hierdie plek nie), maar die kalksteenkranse van Calais en Dover het voortgegaan soos 'n rant van land. Suidwes daarvan het die Kanaal soos 'n groot baai gelê waarin die Seine en Somme gevloei het. Gedurende daardie tydperk was die Britse Eilande dus permanent deel van die Europese vasteland. Op die hoogtes van hierdie gletsers het groot ysplate [[Skandinawië]], [[Skotland]] en die Noordsee tussenin bedek. Volgens een van die teorieë oor die oorsprong van die Straat van Calais het die opdam-effek van die ys en die oorvloedige smeltwater aan die einde van die Elsterian 'n groot varswatermeer in die suidelike deel, van wat nou die Noordsee is, geskep. Dié smeltwater het ’n uitweg gesoek en dit in die gebied tussen Dover en Calais gevind. Tussen 450 000 en 150 000 jaar gelede (die Saaliese en die Elsterian) sou twee katastrofiese gebeure van die landbrug as gevolg daarvan plaasgevind het (onderskeidelik 425 000 en 225 000 gelede). Dit het uiteindelik die huidige Pas de Calais geskep, met die kenmerkende wit kalksteenkranse aan beide kante. As gevolg van die werking van golwe op die sagte [[kalksteen]], het die [[Kloof|canyon]] meer en meer verbreed, 'n proses wat tot vandag toe voortduur.<ref>[http://namen.taalunie.org/streekgebonden-namen-noord-frankrijk Streekgebonden namen in Noord-Frankrijk], [[Nederlandse Taalunie]]</ref><ref>Sanjeev Gupta, Jenny S. Collier, Andy Palmer-Felgate, Graeme Potter, ''Catastrophic flooding origin of shelf valley systems in the English Channel'', Nature, vol 448, 2007, pag 342-346</ref><ref>Philip Gibbard, ''Europe cut adrift'', pp. 259-260, Nature, vol 448, 19 Julie 2007</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Seestrate|Dover]] [[Kategorie:Atlantiese Oseaan]] [[Kategorie:Geografie van Engeland]] [[Kategorie:Landvorme van Frankryk]] c3bkqgv621kgcpwlhevc9snvoytpvka 0 121854 2978817 1966116 2026-10-14T03:33:55Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978817 wikitext text/x-wiki ’n '''Breuk''' is een deel van ’n hele en word geskryf met een [[getal]] bo ’n ander getal bv. ’n Breuk is dus altyd kleiner as 1. Ons dui breuke aan deur die volgende skryfwyse te gebruik: [[Lêer:Gewone breuk skryf.png|senter|raamloos|328x328px]] In ’n breuk soos <math>\left ( \frac{3}{5} \right )</math> noem ons die syfer onder die lyn die '''noemer''' van die breuk. Dit dui aan in hoeveel '''gelyke''' dele die hele of versameling (groep) voorwerpe verdeel is: [[Lêer:Noemer-teller.png|senter|raamloos|400x400px]] Die syfer bo die lyn word die '''teller''' genoem. Dit dui aan hoeveel van die '''gelyke''' dele geneem of ingekleur word. [[Lêer:Noemer-teller2.png|senter|raamloos|400x400px]] Dus: In <math>\left ( \frac{3}{5} \right )</math> Is '''3''' die '''teller''' en '''5''' die '''noemer.''' == Vergelyk en ordening van gewone breuke == === Vergelyk breuke met dieselfde noemers === As twee breuke se noemers dieselfde is, is dit maklik om te bepaal of die eerste breuk <  (kleiner as) ;> (groter as) of = (gelyk aan) is aan die tweede breuk bv: * <math>\frac{7}{12}<\frac{11}{12}</math> (7 is kleiner as 11) * <math>\frac{6}{5}>\frac{3}{5}</math> (6 is groter as 3) * <math>\frac{3}{7}=\frac{3}{7}</math> (3=3) === Vergelyk breuke met verskillende noemers === As twee breuke se noemers verskil kan ons een van twee maniere gebruik om te bepaal of die eerste breuk <  (kleiner as) ;> (groter as) of = (gelyk aan) is aan die tweede breuk ==== Breukmuur ==== Eerste manier is om gebruik te maak van ’n breukemuur. Ons sien hieronder dat <math>\frac{1}{2}<\frac{5}{6}</math> [[Lêer:Breukmuur.png|senter|raamloos|400x400px]] Ons sien hieronder dat <math>\frac{1}{2}>\frac{4}{10}</math> [[Lêer:Breukmuur2 (2).png|senter|raamloos|400x400px]] ==== Tellers met mekaar vergelyk ==== Die tweede manier om die twee breuke se ekwivalente breuke te vind en die tellers met mekaar te vergelyk: Vergelyk die twee breuke <math>\frac{3}{4}</math> en <math>\frac{4}{6}</math> met mekaar. * Kyk na die noemers:                   Die '''noemers''' van die twee breuke '''verskil''' van mekaar. (4 en 6) * As die noemers verskil, skryf ekwivalente breuke neer waar die noemers dieselfde is. * 12 is die kleinste gemene veelvoud waarin 4 en 6 albei kan deel. * 12 gaan as gemene noemer vir albei breuke gebruik word <math>\frac{3}{3}\times\frac{4}{3}=\frac{9}{12}</math> en <math>\frac{4}{2}\times\frac{2}{6}=\frac{8}{12}</math> <math>\frac{4}{6}\times\frac{2}{2}=\frac{8}{12}</math> * Vergelyk nou die tellers: <math>8>9</math> * As die noemers dieselfde is, kan ons die twee breuke nou met mekaar vergelyk. <math>\frac{9}{12}>\frac{8}{12}</math> dus is <math>\frac{3}{4}>\frac{4}{6}</math> == Optelling en aftrekking van Breuke == === Optel en aftrek van gewone Breuke === ==== Optelling van breuke met dieselfde noemers ==== Die optelling van breuke met dieselfde noemers vind op dieselfde manier plaas as die optelling van gewone getalle. As ons byvoorbeeld <math>\frac{3}{7}+\frac{2}{7}</math>  bymekaar moet tel, tel ons '''slegs die tellers''' bymekaar en nie die noemers nie. Omdat die noemers vir ons sê in hoeveel gelyke dele die hele verdeel is, kan ons dit nie bymekaar tel nie. Die tellers sê '''hoeveel''' van die gelyke dele daar onder bespreking is en ons kan dit bymekaar tel. So:  <math>\frac{3}{7}+\frac{2}{7}=\frac{5}{7}</math>  =  (3 sewendes + 2 sewendes = 5 sewendes) Met behulp van ’n getallelyn word dit baie duidelik. [[Lêer:Getallelyn01.png|senter|raamloos|400x400px]] Ons kan die bewerking ook met 'n figuur voorstel: [[Lêer:Figuur 5 op 7 .png|senter|raamloos|400x400px]] ==== Aftrekking van breuke met dieselfde noemers ==== Soos by optelling van breuke met dieselfde noemers, geskied aftrekking van breuke met dieselfde noemers ook soos aftrekking by gewone getalle. As <math>\frac{3}{5}</math>  van <math>\frac{4}{5}</math>  afgetrek moet word, word slegs die 3 van die 4 afgetrek, terwyl die noemers dieselfde bly.  <math>\frac{4}{5}-\frac{3}{5}=\frac{1}{5}</math>(4 vyfdes – 3 vyfdes = 1 vyfde) Op ’n getallelyn lyk die bewerking so: [[Lêer:Getallelyn02.png|senter|raamloos|400x400px]] Die bewerking kan ook met behulp van ’n figuur voorgestel word [[Lêer:Figuur 1 op 5.png|senter|raamloos|400x400px]] ==== Optelling van breuke met verskillende noemers ==== Breuke waarvan die noemers nie dieselfde is nie, kan ook bymekaar getel word. Dit kan gedoen word deur die noemers van die breuke na dieselfde noemer te herlei. ===== Voorbeelde ===== Tel <math>\frac{2}{8}</math> en <math>\frac{1}{4}</math> bymekaar. ===== Oplossing ===== Herlei <math>\frac{1}{4}</math> na agtstes, want dan is albei breuke se noemer 8. Vermenigvuldig dus die teller en die noemer van <math>\frac{1}{4}</math> met 2.  <math>\frac{1}{4}=\frac{1\times2}{4\times2}=\frac{2}{8}</math> Tel die twee breuke gewoonweg bymekaar:  <math>\frac{3}{8}+\frac{2}{8}=\frac{5}{8}</math> Die bewerking kan met behulp van ’n figuur voorgestel word: [[Lêer:Figuur 5 op 8.png|senter|raamloos|400x400px]] Tel <math>\frac{2}{5}</math> en <math>\frac{1}{2}</math> bymekaar. ===== Oplossing ===== Hier moet beide die noemers van <math>\frac{2}{5}</math> en <math>\frac{1}{2}</math>  na ’n gemeenskaplike noemer herlei word. ’n Gemeenskaplike noemer kan verkry word deur die noemers met mekaar te vermenigvuldig. Die gemeenskaplike noemer is 10 (2 x 5) Beide <math>\frac{2}{5}</math> en <math>\frac{1}{2}</math> moet dus na tiendes herlei word: <math>\frac{2}{5}=\frac{2\times2}{5\times2}=\frac{4}{10}</math> en <math>\frac{1}{2}=\frac{1\times5}{2\times5}=\frac{5}{10}</math> Optelling vind nou gewoonweg plaas: <math>\frac{4}{10}+\frac{5}{10}=\frac{9}{10}</math> Die bewerking kan soos volg met behulp van ’n figuur voorgestel word: [[Lêer:Figuur 9 op 10 (2).png|senter|raamloos|460x460px]] ==== Aftrekking van breuke met verskillende noemers. ==== Soos by die optelling van breuke met verskillende noemers, moet die noemers van die breuke van ’n aftreksom ook na ’n gemeenskaplike noemer herlei word voordat daar afgetrek kan word. Trek <math>\frac{3}{8}</math> van <math>\frac{3}{4}</math> af. ===== Oplossing ===== Herlei <math>\frac{3}{4}</math> na agtstes, want dan is albei breuke se noemers 8.  <math>\frac{3}{4}=\frac{3\times2}{4\times2}=\frac{6}{8}</math> Trek nou gewoonweg af:  <math>\frac{6}{8}-\frac{3}{8}=\frac{3}{8}</math> Die bewerking kan so met behulp van ’n figuur voorgestel word: [[Lêer:Figuur 3 op 8.png|senter|raamloos|400x400px]] Trek <math>\frac{1}{3}</math> van <math>\frac{1}{2}</math> af. ===== Oplossing ===== Hier moet albei die noemers van <math>\frac{1}{3}</math> en <math>\frac{1}{2}</math>  na ’n gemeenskaplike noemer herlei word. ’n Gemeenskaplike noemer kan verkry word deur die noemers van <math>\frac{1}{3}</math> en <math>\frac{1}{2}</math> met mekaar te vermenigvuldig. Die gemeenskaplike noemer is 6 (2 x 3) Beide <math>\frac{1}{3}</math> en <math>\frac{1}{2}</math> moet dus na sesdes herlei word. <math>\frac{1}{3}=\frac{1\times2}{3\times2}=\frac{2}{6}</math> en <math>\frac{1}{2}=\frac{1\times3}{2\times3}=\frac{3}{6}</math> Trek nou gewoonweg af: <math>\frac{3}{6}-\frac{2}{6}=\frac{1}{6}</math> Die bewerking kan met behulp van ’n figuur soos volg voorgestel word: [[Lêer:Figuur 1 op 6 (2).png|senter|raamloos|400x400px]] ==== Optel van gemengde getalle ==== Wanneer gemengde getalle bymekaar getel word, word die heelgetalle eers opgetel en dan die breuke. Optelling van gemengde getalle waarvan die breuke dieselfde noemer het, sonder oordrag na heles. ===== Voorbeeld ===== Tel <math>3\frac{1}{8}</math> by <math>4\frac{3}{8}</math>. ===== Oplossing ===== <math>3\frac{1}{8}+4\frac{3}{8} =3+4+\frac{1}{8}+\frac{3}{8} </math> <math>=7\frac{4}{8}</math> <math>=7\frac{1}{2}</math> (Want <math>\frac{4}{8}=\frac{1}{2}</math> Optelling van gemengde getalle waarvan die breuke dieselfde noemer het, met oordrag van heles. ===== Voorbeeld ===== Tel <math>4\frac{5}{8}</math> by <math>3\frac{7}{8}</math> ===== Oplossing ===== <math>4\frac{5}{8}+3\frac{7}{8}=7\frac{12}{8}</math> <math>=7+1\frac{4}{8}</math> <math>=8\frac{4}{8}</math> Optelling van gemengde getalle as die noemers van die breuke verskil, sonder oordrag na heles. Tel <math>2\frac{1}{3}</math> by <math>2\frac{1}{4}</math> ===== Oplossing ===== <math>2\frac{1}{3}+2\frac{1}{4}=2+2+\frac{1}{3}+\frac{1}{4}</math> <math>=4+\frac{1}{3}+\frac{1}{4}</math> <math>=4+\frac{3}{12}+\frac{4}{12}</math> <math>=4\frac{7}{12}</math> ==== Optelling van gemengde getalle as die noemers van die breuke verskil, met oordrag na heles. ==== ===== Voorbeeld ===== Tel <math>4\frac{7}{8}</math> by <math>2\frac{3}{4}</math> ===== Oplossing ===== <math>4\frac{7}{8}+2\frac{3}{4}=4+2+\frac{7}{8}+\frac{3}{4}</math> <math>=6 +\frac{7}{8}+\frac{3}{4}</math> <math>=6+\frac{7}{8}+\frac{6}{8}</math> <math>=6\frac{13}{8}</math> <math>=6+1\frac{5}{8}</math> <math>=7\frac{5}{8}</math> [[Kategorie:Wiskunde]] p570flautwqtfvc1db293u7u2yk9i87 0 122012 2978837 2432529 2026-10-14T04:45:21Z Jcwf 4 2978837 wikitext text/x-wiki {{Mineraalkas |ns1=4 |ns2=DE |ns3=35 |formule={{chem|Zr|O|2}} |kondisie= T<1400K |digtheid=5,83 (300K), 6,10 (1400K), 6,09(2641K) |kleur=kleurloos tot geel, groen rooierig bruin tot ysterswart |streep=wit tot bruinerig wit |glans=vetagtig, glasagtig |hardheid=6,5 {{Mohs}} |dubbelbreking=tweeassig (-) |onsuiwerhede=Cd, Fe, Hf, Si, Ti<ref>{{cite web |url=https://www.mindat.org/min-480.html |title=mindat 480 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604165204/https://www.mindat.org/min-480.html |archive-date=4 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |kristallografie=q |eenheidsel=a = 5.1454, b = 5.2075, c = 5.3107, α = 99.23° |kondisie2=T= 1400–2641 K<ref>{{cite web |url=http://www.globalsino.com/EM/page2070.html |title=globalsino |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930050312/http://www.globalsino.com/EM/page2070.html |archive-date=30 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 6 Junie 2017 }}</ref> |kondisie3=T>2641K |ruimtegroep2=P4{{subb|2}}/mnm |ruimtegroep3=Fm{{bostreep|3}}m |strukturbericht=C43 |strukturbericht2= |strukturbericht3=C1 |ruimtegroep=P2{{subb|1}}/c |eenheidsel2=a = 509.4, c = 527 pm |eenheidsel3=a = 506,5 pm |struktuur=BaddeleyiteStructure.png |beeld1=Baddeleyite-md12a.jpg }} '''Baddeleyiet''' is 'n [[mineraal]] met die formule {{chem|Zr|O|2}}. Dit is die monokliniese laetemperatuurvorm van '''sirkonia'''. Teen 1400K gaan dit oor in 'n tetragonale vorm met die [[rutiel]]-struktuur wat 'n 7,5% hoër digtheid het. By 2641K word dit kubies met 'n [[fluoriet]]-stuktuur en by 2963K smelt dit. == Kristalstruktuur == Die [[kristalstruktuur]] van baddeleyiet is monoklien. Die sirkoniumatome het 'n negevoudige omringing deur suurstofatome. Dit is die argetipe van die [[strukturbericht-klassifikasie]] se C43-struktuur. By hoër temperature gaan dit oor in 'tetragonale struktuur wat 'n versteurde vorm van die C1-(fluoriet)-struktuur, en dan in die fluoriet struktuur selfs. Beide besit 'n agtvoudige omringing van die sirkoonatome . Kubiese sirkonia kan ook sinteties vervaardig word en word as kuns-diamante gebruik. Dit is harder as die monokliene vorm (8 -8,5 {{Mohs}}). == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Minerale]] [[Kategorie:Oksiedminerale]] e820y7nzdh59kwy4thmrugygq07hc3z 2978838 2978837 2026-10-14T04:46:16Z Jcwf 4 /* Kristalstruktuur */ 2978838 wikitext text/x-wiki {{Mineraalkas |ns1=4 |ns2=DE |ns3=35 |formule={{chem|Zr|O|2}} |kondisie= T<1400K |digtheid=5,83 (300K), 6,10 (1400K), 6,09(2641K) |kleur=kleurloos tot geel, groen rooierig bruin tot ysterswart |streep=wit tot bruinerig wit |glans=vetagtig, glasagtig |hardheid=6,5 {{Mohs}} |dubbelbreking=tweeassig (-) |onsuiwerhede=Cd, Fe, Hf, Si, Ti<ref>{{cite web |url=https://www.mindat.org/min-480.html |title=mindat 480 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604165204/https://www.mindat.org/min-480.html |archive-date=4 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |kristallografie=q |eenheidsel=a = 5.1454, b = 5.2075, c = 5.3107, α = 99.23° |kondisie2=T= 1400–2641 K<ref>{{cite web |url=http://www.globalsino.com/EM/page2070.html |title=globalsino |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930050312/http://www.globalsino.com/EM/page2070.html |archive-date=30 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 6 Junie 2017 }}</ref> |kondisie3=T>2641K |ruimtegroep2=P4{{subb|2}}/mnm |ruimtegroep3=Fm{{bostreep|3}}m |strukturbericht=C43 |strukturbericht2= |strukturbericht3=C1 |ruimtegroep=P2{{subb|1}}/c |eenheidsel2=a = 509.4, c = 527 pm |eenheidsel3=a = 506,5 pm |struktuur=BaddeleyiteStructure.png |beeld1=Baddeleyite-md12a.jpg }} '''Baddeleyiet''' is 'n [[mineraal]] met die formule {{chem|Zr|O|2}}. Dit is die monokliniese laetemperatuurvorm van '''sirkonia'''. Teen 1400K gaan dit oor in 'n tetragonale vorm met die [[rutiel]]-struktuur wat 'n 7,5% hoër digtheid het. By 2641K word dit kubies met 'n [[fluoriet]]-stuktuur en by 2963K smelt dit. == Kristalstruktuur == Die [[kristalstruktuur]] van baddeleyiet is monoklien. Die sirkoniumatome het 'n negevoudige omringing deur suurstofatome. Dit is die argetipe van die [[strukturbericht-klassifikasie]] se C43-struktuur. By hoër temperature gaan dit oor in 'n tetragonale struktuur wat 'n versteurde vorm van die C1-(fluoriet)-struktuur is, en dan in die fluoriet struktuur self. Beide besit 'n agtvoudige omringing van die sirkoonatome. Kubiese sirkonia kan ook sinteties vervaardig word en word as kuns-diamante gebruik. Dit is harder as die monokliene vorm (8 -8,5 {{Mohs}}). == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Minerale]] [[Kategorie:Oksiedminerale]] 4ajku0opt7fkfwvf88ywa4lynn0xg9u 2978839 2978838 2026-10-14T04:48:34Z Jcwf 4 2978839 wikitext text/x-wiki {{Mineraalkas |ns1=4 |ns2=DE |ns3=35 |formule={{chem|Zr|O|2}} |kondisie= T<1400K |digtheid=5,83 (300K), 6,10 (1400K), 6,09(2641K) |kleur=kleurloos tot geel, groen rooierig bruin tot ysterswart |streep=wit tot bruinerig wit |glans=vetagtig, glasagtig |hardheid=6,5 {{Mohs}} |dubbelbreking=tweeassig (-) |onsuiwerhede=Cd, Fe, Hf, Si, Ti<ref>{{cite web |url=https://www.mindat.org/min-480.html |title=mindat 480 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604165204/https://www.mindat.org/min-480.html |archive-date=4 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |kristallografie=q |eenheidsel=a = 5.1454, b = 5.2075, c = 5.3107, α = 99.23° |kondisie2=T= 1400–2641 K<ref>{{cite web |url=http://www.globalsino.com/EM/page2070.html |title=globalsino |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930050312/http://www.globalsino.com/EM/page2070.html |archive-date=30 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 6 Junie 2017 }}</ref> |kondisie3=T>2641K |ruimtegroep2=P4{{subb|2}}/mnm |ruimtegroep3=Fm{{bostreep|3}}m |strukturbericht=C43 |strukturbericht2= |strukturbericht3=C1 |ruimtegroep=P2{{subb|1}}/c |eenheidsel2=a = 509.4, c = 527 pm |eenheidsel3=a = 506,5 pm |struktuur=BaddeleyiteStructure.png |beeld1=Baddeleyite-md12a.jpg }} '''Baddeleyiet''' is 'n [[mineraal]] met die formule {{chem|Zr|O|2}}. Dit is die monokliniese laetemperatuurvorm van '''sirkonia'''. Teen 1400K gaan dit oor in 'n tetragonale vorm met n tetragonale struktuur wat 'n 7,5% hoër digtheid het. By 2641K word dit kubies met 'n [[fluoriet]]-stuktuur en by 2963K smelt dit. == Kristalstruktuur == Die [[kristalstruktuur]] van baddeleyiet is monoklien. Die sirkoniumatome het 'n negevoudige omringing deur suurstofatome. Dit is die argetipe van die [[strukturbericht-klassifikasie]] se C43-struktuur. By hoër temperature gaan dit oor in 'n tetragonale struktuur wat 'n versteurde vorm van die C1-(fluoriet)-struktuur is, en dan in die fluoriet struktuur self. Beide besit 'n agtvoudige omringing van die sirkoonatome. Kubiese sirkonia kan ook sinteties vervaardig word en word as kuns-diamante gebruik. Dit is harder as die monokliene vorm (8 -8,5 {{Mohs}}). == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Minerale]] [[Kategorie:Oksiedminerale]] t1x272ml87yaccgond45g5tn8u8070r 0 122016 2978587 2631764 2026-10-13T16:05:26Z JMK 649 /* Tektosilikate */ +prent, teksdetails 2978587 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Chrysocolla.jpg|duimnael|Chrysotiel]] Die '''silikaatminerale''' is 'n groep [[mineraal|minerale]] wat verbindings van silikonoksied ([[silikon]] en [[suurstof]] in variërende verhoudings en hoeveelhede) bevat. Dit bestaan uit 'n SiO₄-[[tetraëder]], wat op verskillende wyses met mekaar en ander elemente verbind word. Hierdie groep minerale is die volopste groep minerale in die [[aardkors]], en ongeveer 90% van die aardkors se minerale vorm deel van hierdie groep. Hierdie groep sluit [[minerale]] vanaf algemene [[kwarts]] tot edelstene soos [[smarag]] en [[tanzaniet]] in. Die minerale in hierdie groep het wisselende hoeveelhede SiO₄ in hulle struktuur, en gesteentes word na aanleiding van die SiO4-inhoud geklassifiseer van [[felsies]] (hoë SiO₄-inhoud), na [[mafies]] (lae SiO₄-inhoud) tot [[ultramafies]] (baie lae SiO₄-inhoud). (Vroeër was felsiese gesteentes geklassifiseer as "suur" gesteentes, en mafiese gesteentes as "basies".) Die klassifikasie van die [[silikaat|silikate]] kom van die mineraloog [[Dana]]. == Klassifikasie == Die silikaatminerale word ingedeel in die volgende groepe: * '''Tektosilikate''' * '''Nesosilikate''' * '''Sorosilikate''' * '''Siklosilikate''' * '''Inosilikate''' * '''Fillosilikate''' === Tektosilikate === Tektosilikate, of "raamwerksilikate," het 'n 3-dimensionele raamwerk van silikatetraëders, met 'n Si:O verhouding van 1:2. In hierdie raamwerk word elke suurstofatoom deur twee silikonatome gedeel. Hierdie groep verteenwoordig bykans 75% van die aardkors se minerale. Met die uitsondering van die kwarts, is die res van die tektosilikate aluminiumsilikate, waar 'n sekere persentasie van die silikonatome deur aluminiumatome vervang is. Hierdie proses is moontlik weens silikon en aluminium se soortgelyke atoomradius. [[Lêer:Petrified log, Petrified Forest National Park, Arizona.png|duimnael|regs|300px|In versteende hout word die houtweefsel molekule vir molekule deur silikadioksied vervang, wat uit grondwater neerslaan totdat die stam volledig gemineraliseer is.]] * Kwartsgroep ** [[Kwarts]] – SiO₂ ** [[Tridimiet]] – SiO₂ ** [[Cristobaliet]] – SiO₂ ** [[Coesiet]] – SiO₂ ** [[Stisjoviet]] – SiO₂ ** [[Moganiet]] – SiO₂ ** [[Kalsedoon]] – SiO₂ * [[Lêer:Veldspaat fasediagram.jpg|duimnael|400px|Veldspaatfasediagram]][[Veldspaatfamilie]] ** [[Alkaliveldspate]] ([[Kaliumveldspate]]) *** [[Mikroklien]] – KAlSi₃O₈ *** [[Ortoklaas]] – KAlSi₃O₈ *** [[Anortoklaas]] – (Na,K)AlSi₃O₈ *** [[Sanidien]] – KAlSi₃O₈ ** [[Plagioklaasveldspate]] *** [[Albiet]] – NaAlSi₃O₈ *** [[Oligoklaas]] – (Na,Ca)(Si,Al)₄O₈ (Na:Ca 4:1) *** [[Andesien]] – (Na,Ca)(Si,Al)₄O₈ (Na:Ca 3:2) *** [[Labradoriet]] – (Ca,Na)(Si,Al)₄O₈ (Na:Ca 2:3) *** [[Bytowniet]] – (Ca,Na)(Si,Al)₄O₈ (Na:Ca 1:4) *** [[Anortiet]] – CaAl₂Si₂O₈ * [[Veldspatoïedfamilie]] ** [[Noseaan]] – Na₈Al₆Si₆O₂₄(SO₄) ** [[Cancriniet]] – Na₆Ca₂(CO₃,Al₆Si₆O₂₄).2H₂O ** [[Leusiet]] – KAlSi₂O₆ ** [[Nefelien]] – (Na,K)AlSiO₄ ** [[Sodaliet]] – Na₈(AlSiO₄)₆Cl₂ *** [[Haüyn]] – (Na,Ca)_4–8Al₆Si₆(O,S)24(SO₄,Cl)_1–2 ** [[Lasuriet]] – (Na,Ca)₈(AlSiO₄)₆(SO₄,S,Cl)₂ * [[Petaliet]] – LiAlSi₄O₁₀ * [[Skapoliet]]groep ** [[Marialiet]] – Na₄(AlSi₃O₈)₃(Cl₂,CO₃,SO₄) ** [[Meioniet]] – Ca₄(Al₂Si₂O₈)₃(Cl₂CO₃,SO₄) * [[Analsiem]] – NaAlSi₂O₆·H₂O * [[Seoliet]]familie ** [[Natroliet]] – Na₂Al₂Si₃O₁₀·2H₂O ** [[Erioniet]] – (Na₂,K₂,Ca)₂Al₄Si₁₄O₃₆·15H₂O ** [[Chabasiet]] – CaAl₂Si₄O₁₂·6H₂O ** [[Heulandiet]] – CaAl₂Si₇O₁₈·6H₂O ** [[Stilbiet]] – NaCa₂Al₅Si₁₃O₃₆·17H₂O ** [[Skolesiet]] – CaAl₂Si₃O₁₀·3H₂O ** [[Mordeniet]] – (Ca,Na₂,K₂)Al₂Si₁₀O₂₄·7H₂O === Nesosilikate === Nesosilikate (vanaf die Grieks νῆσος ''nēsos'', eiland), is waar geïsoleerde SiO₄⁴⁻-tetraëders deur interstituele katione verbind word. Met ander woorde, die SiO₄⁴⁻-tetraëders is glad nie direk aan mekaar verbind nie, maar al vier bene van die SiO₄⁴⁻-tetraëder word deur middel van katione met ander [SiO₄]⁴⁻-tetraëders verbind. [[Fenakietgroep]] * [[Fenakiet]] – Be₂SiO₄ * [[Willemiet]] – Zn₂SiO₄ * [[Olivien]]groep ** [[Forsteriet]] – Mg₂SiO₄ ** [[Fayaliet]] – Fe₂SiO₄ ** [[Tefroïet]] – Mn₂SiO₄ * [[Granaatsteen|Granaatgroep]] ** [[Piroop]] – Mg₃Al₂(SiO₄)₃ ** [[Almandiet]] – Fe₃Al₂(SiO₄)₃ ** [[Spessartien]] – Mn₃Al₂(SiO₄)₃ ** [[Grossulariet]] – Ca₃Al₂(SiO₄)₃ ** [[Andradiet]] – Ca₃Fe₂(SiO₄)₃ ** [[Oewarowiet]] – Ca₃Cr₂(SiO₄)₃ ** [[Hidrogrossulariet]] – Ca₃Al₂Si₂O₈(SiO₄)_3−''m''(OH)_4''m'' * [[Sirkoongroep]] ** [[Sirkoon]] – ZrSiO₄ ** [[Toriet]] – (Th,U)SiO₄ ** [[Hafnon]] – (Hf,Zr)SiO₄ * [[Kianietkristalle]] ** [[Andalusiet]] – Al₂SiO₅ ** [[Kianiet]] – Al₂SiO₅ ** [[Sillimaniet]] – Al₂SiO₅ ** [[Dumortieriet]] – Al_6.5–7BO₃(SiO₄)₃(O,OH)₃ ** [[Topaas]] – Al₂SiO₄(F,OH)₂ ** [[Stouroliet]] – Fe₂Al₉(SiO₄)₄(O,OH)₂ * [[Humietgroep]] – (Mg,Fe)₇(SiO₄)₃(F,OH)₂ ** [[Norbergiet]] – Mg₃(SiO₄)(F,OH)₂ ** [[Chondrodiet]] – Mg₅(SiO₄)₂(F,OH)₂ ** [[Humiet]] – Mg₇(SiO₄)₃(F,OH)₂ ** [[Klinohumiet]] – Mg₉(SiO₄)₄(F,OH)₂ * [[Datoliet]] – CaBSiO₄(OH) * [[Titaniet]] – CaTiSiO₅ * [[Chloritoïed]] – (Fe,Mg,Mn)₂Al₄Si₂O₁₀(OH)₄ * [[Mulliet]] (porseleiniet) – Al₆Si₂O₁₃ === Sorosilikate === [[Sorosilikaat|Sorosilikate]] (vanaf die Grieks σωρός ''sōros'', hoop) het geïsoleerde dubbele tetraëdergroepe met Si₂O₇⁶⁻ of 'n Si:O-verhouding van 2:7. Nickel–Strunz-klassifikasie: 9.B * [[Hemimorfiet]] (kalamyn) – Zn₄(Si₂O₇)(OH)₂·H₂O * [[Lawsoniet]] – CaAl₂(Si₂O₇)(OH)₂·H₂O * [[Aksiniet]] – (Ca,Fe,Mn)₃Al₂(BO₃)(Si₄O₁₂)(OH) * [[Ilvaïet]] – CaFe^II₂Fe^IIIO(Si₂O₇)(OH) * [[Epidootgroep]] (het beide (SiO₄)⁴⁻- en (Si₂O₇)⁶⁻-groepe) ** [[Epidoot]] – Ca₂(Al,Fe)₃O(SiO₄)(Si₂O₇)(OH) ** [[Zoisiet]] – Ca₂Al₃O(SiO₄)(Si₂O₇)(OH) *** ''(Zoisietedelgesteente [[Tanzaniet]] (donkerblou))'' ** [[Klinozoisiet]] – Ca₂Al₃O(SiO₄)(Si₂O₇)(OH) ** [[Allaniet]] – Ca(Ce,La,Y,Ca)Al₂(Fe^II,Fe^III)O(SiO₄)(Si₂O₇)(OH) ** [[Dollaseïet]]-(Ce) – CaCeMg₂AlSi₃O₁₁F(OH) * [[Vesuvianiet]] (idokraas) – Ca₁₀(Mg,Fe)₂Al₄(SiO₄)₅(Si₂O₇)₂(OH)₄ === Siklosilikate === Siklosilikate (vanaf die Grieks κύκλος ''kuklos'', sirkel), het verbinde tetraëders in 'n ringvorm met (Si_''x''O_3''x'')^2''x''− of 'n Si:O-verhouding van 1:3. Hulle bestaan as 3-lid ringe (Si₃O₉)⁶⁻ of 6-lid ringe (Si₆O₁₈)¹²⁻. Nickel–Strunz-klassifikasie: 09.C * 3-lid ring ** [[Benitoïet]] – BaTi(Si₃O₉) * 6-lid ring ** [[Beril]] – Be₃Al₂(Si₆O₁₈) *** ''(Beriledelgesteentes soos [[Smarag]] (groen), [[Heliodoor]] (geel), [[Akwamaryn]] (seegroen))'' ** [[Bazziet]] – Be₃Sc₂(Si₆O₁₈) ** [[Sugiliet]] – KNa₂(Fe,Mn,Al)₂Li₃Si₁₂O₃₀ ** [[Toermalyn]] – (Na,Ca)(Al,Li,Mg)₃₋(Al,Fe,Mn)₆(Si₆O₁₈(BO₃)₃(OH)₄ *** ''(Toermalynhalfedelgesteentes soos [[Rubelliet]] (pienk), [[Elbaïet]] (Groen), [[Draviet]] (bruin), [[Schorliet]] (swart))'' ** [[Pezzottaïet]] – Cs(Be₂Li)Al₂Si₆O₁₈ ** [[Milariet]] – K₂Ca₄Al₂Be₄(Si₂₄O₆₀)H₂O ** [[Osumiliet]] – (K,Na)(Fe,Mg)₂(Al,Fe)₃(Si,Al)₁₂O₃₀ ** [[Cordieriet]] – (Mg, Fe)₂Al₄Si₅O₁₈ ** [[Sekaninaïet]] – (Fe⁺², Mg)₂Al₄Si₅O₁₈ === Inosilikate === [[Inosilikaat|Inosilikate]] (vanaf die Grieks ἴς '','' ἰνός ''inos''], vesel), is kettingsilikate, met enkel- of dubbelkettings van silikaattetraëders. Die enkelketting inosilikate het 'n Si:O-verhouding van 1:3 (SiO₃), terwyl die dubbelketting inosilikate 'n Si:O-verhouding van 4:11 het Si₄O₁₁. Nickel–Strunz-klassifikasie: 09.D ==== [[Enkelketting Inosilikate]] ==== * [[Pirokseengroep]] ** [[Enstatiet]] – [[Ortoferrosilietreeks]] *** [[Enstatiet]] – MgSiO₃ *** [[Ferrosiliet]] – FeSiO₃ ** [[Pigeoniet]] – Ca_0.25(Mg,Fe)_1.75Si₂O₆ ** [[Diopsied]] – [[Hedenbergietreeks]] *** [[Diopsied]] – CaMgSi₂O₆ *** [[Hedenbergiet]] – CaFeSi₂O₆ *** [[Ougiet]] – (Ca,Na)(Mg,Fe,Al)(Si,Al)₂O₆ ** [[Natriumpirokseenreeks]] *** [[Jadeïet]] – NaAlSi₂O₆ *** [[Aegirien]] ([[Akmiet]]) – NaFe^IIISi₂O₆ ** [[Spodumeen]] – LiAlSi₂O₆ * [[Piroxenoïed]]groep ** [[Wollastoniet]] – CaSiO₃ ** [[Rodoniet]] – MnSiO₃ ** [[Pektoliet]] – NaCa₂(Si₃O₈)(OH) ==== [[Dubbelketting Inosilikate]] ==== [[Amfiboolgroep]] * [[Antofilliet]] – (Mg,Fe)₇Si₈O₂₂(OH)₂ * [[Cummingtonietreeks]] ** [[Cummingtoniet]] – Fe₂Mg₅Si₈O₂₂(OH)₂ ** [[Gruneriet]] – Fe₇Si₈O₂₂(OH)₂ * [[Tremolietreeks]] ** [[Tremoliet]] – Ca₂Mg₅Si₈O₂₂(OH)₂ ** [[Aktinoliet]] – Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂ * [[Hoornblende]] – (Ca,Na)_2–3(Mg,Fe,Al)₅Si₆(Al,Si)₂O₂₂(OH)₂ * [[Natriumamfiboolgroep]] ** [[Gloukofaan]] – Na₂Mg₃Al₂Si₈O₂₂(OH)₂ ** [[Riebeckiet]] ([[krosidoliet]]) – Na₂Fe^II₃Fe^III₂Si₈O₂₂(OH)₂ ** [[Arfvedsoniet]] – Na₃(Fe,Mg)₄FeSi₈O₂₂(OH)₂ === [[Fillosilikaat|Fillosilikate]] === Fillosilikate (vanaf die Grieks φύλλον ''phyllon'', blaar), vorm paralelle velle (blaaie) van silikaattetraëders. Hierdie tetraëders vorm 'n 2-dimensionele raamwerk, waar die individuele tetraëders met mekaar verbind is. In hierdie 2-dimensionele raamwerk of vel, is die bindings tussen die tetraëders sterk, maar die bindings tussen die verskillende velle is swak, aangesien die SiO-tetraëders nie tussen velle met mekaar verbind is nie. Die Si:O-verhouding is Si₂O₅ of 2:5. Nickel–Strunz-klassifikasie: 09.E. Alle fillosilikate is gehidreer met of water of hidroksielgroepe aangeheg. * [[Serpentyngroep]] ** [[Antigoriet]] – Mg₃Si₂O₅(OH)₄ ** [[Chrisotiel]] – Mg₃Si₂O₅(OH)₄ ** [[Lizardiet]] – Mg₃Si₂O₅(OH)₄ * [[Kleiminerale]] ** [[Halloysiet]] – Al₂Si₂O₅(OH)₄ ** [[Kaoliniet]] – Al₂Si₂O₅(OH)₄ ** [[Illiet]] – (K,H₃O)(Al,Mg,Fe)₂(Si,Al)₄O₁₀[(OH)₂,(H₂O)] ** [[Montmorilloniet]] – (Na,Ca)_0.33(Al,Mg)₂Si₄O₁₀(OH)₂·''n''H₂O ** [[Vermikuliet]] – (MgFe,Al)₃(Al,Si)₄O₁₀(OH)₂·4H₂O ** [[Talk]] – Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂ ** [[Sepioliet]] – Mg₄Si₆O₁₅(OH)₂·6H₂O ** [[Palygorskiet]] (of attapulgiet) – (Mg,Al)₂Si₄O₁₀(OH)·4(H₂O) ** [[Pirofilliet]] – Al₂Si₄O₁₀(OH)₂ * [[Mika]]groep (glimmergroep) ** [[Biotiet]] – K(Mg,Fe)₃(AlSi₃)O₁₀(OH)₂ ** [[Fuchsiet]] – K(Al,Cr)₂(AlSi₃O₁₀)(OH)₂ ** [[Muskoviet]] – KAl₂(AlSi₃)O₁₀(F,OH)₂ ** [[Flogopiet]] – KMg₃(AlSi₃)O₁₀(OH)₂ ** [[Lepidoliet]] – K(Li,Al)_2–3(AlSi₃)O₁₀(OH)₂ ** [[Margariet]] – CaAl₂(Al₂Si₂)O₁₀(OH)₂ ** [[Gloukoniet]] – (K,Na)(Al,Mg,Fe)₂(Si,Al)₄O₁₀(OH)₂ * [[Chlorietgroep]] ** [[Chloriet (mineralogie)|Chloriet]] – (Mg,Fe)₃(Si,Al)₄O₁₀(OH)₂·(Mg,Fe)₃(OH)₆ {{Normdata}} [[Kategorie:Minerale]] qp8a6ya15tc1v72xgbika0pt5ejppzq 2978588 2978587 2026-10-13T16:08:35Z JMK 649 /* Inosilikate */ teksdetail 2978588 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Chrysocolla.jpg|duimnael|Chrysotiel]] Die '''silikaatminerale''' is 'n groep [[mineraal|minerale]] wat verbindings van silikonoksied ([[silikon]] en [[suurstof]] in variërende verhoudings en hoeveelhede) bevat. Dit bestaan uit 'n SiO₄-[[tetraëder]], wat op verskillende wyses met mekaar en ander elemente verbind word. Hierdie groep minerale is die volopste groep minerale in die [[aardkors]], en ongeveer 90% van die aardkors se minerale vorm deel van hierdie groep. Hierdie groep sluit [[minerale]] vanaf algemene [[kwarts]] tot edelstene soos [[smarag]] en [[tanzaniet]] in. Die minerale in hierdie groep het wisselende hoeveelhede SiO₄ in hulle struktuur, en gesteentes word na aanleiding van die SiO4-inhoud geklassifiseer van [[felsies]] (hoë SiO₄-inhoud), na [[mafies]] (lae SiO₄-inhoud) tot [[ultramafies]] (baie lae SiO₄-inhoud). (Vroeër was felsiese gesteentes geklassifiseer as "suur" gesteentes, en mafiese gesteentes as "basies".) Die klassifikasie van die [[silikaat|silikate]] kom van die mineraloog [[Dana]]. == Klassifikasie == Die silikaatminerale word ingedeel in die volgende groepe: * '''Tektosilikate''' * '''Nesosilikate''' * '''Sorosilikate''' * '''Siklosilikate''' * '''Inosilikate''' * '''Fillosilikate''' === Tektosilikate === Tektosilikate, of "raamwerksilikate," het 'n 3-dimensionele raamwerk van silikatetraëders, met 'n Si:O verhouding van 1:2. In hierdie raamwerk word elke suurstofatoom deur twee silikonatome gedeel. Hierdie groep verteenwoordig bykans 75% van die aardkors se minerale. Met die uitsondering van die kwarts, is die res van die tektosilikate aluminiumsilikate, waar 'n sekere persentasie van die silikonatome deur aluminiumatome vervang is. Hierdie proses is moontlik weens silikon en aluminium se soortgelyke atoomradius. [[Lêer:Petrified log, Petrified Forest National Park, Arizona.png|duimnael|regs|300px|In versteende hout word die houtweefsel molekule vir molekule deur silikadioksied vervang, wat uit grondwater neerslaan totdat die stam volledig gemineraliseer is.]] * Kwartsgroep ** [[Kwarts]] – SiO₂ ** [[Tridimiet]] – SiO₂ ** [[Cristobaliet]] – SiO₂ ** [[Coesiet]] – SiO₂ ** [[Stisjoviet]] – SiO₂ ** [[Moganiet]] – SiO₂ ** [[Kalsedoon]] – SiO₂ * [[Lêer:Veldspaat fasediagram.jpg|duimnael|400px|Veldspaatfasediagram]][[Veldspaatfamilie]] ** [[Alkaliveldspate]] ([[Kaliumveldspate]]) *** [[Mikroklien]] – KAlSi₃O₈ *** [[Ortoklaas]] – KAlSi₃O₈ *** [[Anortoklaas]] – (Na,K)AlSi₃O₈ *** [[Sanidien]] – KAlSi₃O₈ ** [[Plagioklaasveldspate]] *** [[Albiet]] – NaAlSi₃O₈ *** [[Oligoklaas]] – (Na,Ca)(Si,Al)₄O₈ (Na:Ca 4:1) *** [[Andesien]] – (Na,Ca)(Si,Al)₄O₈ (Na:Ca 3:2) *** [[Labradoriet]] – (Ca,Na)(Si,Al)₄O₈ (Na:Ca 2:3) *** [[Bytowniet]] – (Ca,Na)(Si,Al)₄O₈ (Na:Ca 1:4) *** [[Anortiet]] – CaAl₂Si₂O₈ * [[Veldspatoïedfamilie]] ** [[Noseaan]] – Na₈Al₆Si₆O₂₄(SO₄) ** [[Cancriniet]] – Na₆Ca₂(CO₃,Al₆Si₆O₂₄).2H₂O ** [[Leusiet]] – KAlSi₂O₆ ** [[Nefelien]] – (Na,K)AlSiO₄ ** [[Sodaliet]] – Na₈(AlSiO₄)₆Cl₂ *** [[Haüyn]] – (Na,Ca)_4–8Al₆Si₆(O,S)24(SO₄,Cl)_1–2 ** [[Lasuriet]] – (Na,Ca)₈(AlSiO₄)₆(SO₄,S,Cl)₂ * [[Petaliet]] – LiAlSi₄O₁₀ * [[Skapoliet]]groep ** [[Marialiet]] – Na₄(AlSi₃O₈)₃(Cl₂,CO₃,SO₄) ** [[Meioniet]] – Ca₄(Al₂Si₂O₈)₃(Cl₂CO₃,SO₄) * [[Analsiem]] – NaAlSi₂O₆·H₂O * [[Seoliet]]familie ** [[Natroliet]] – Na₂Al₂Si₃O₁₀·2H₂O ** [[Erioniet]] – (Na₂,K₂,Ca)₂Al₄Si₁₄O₃₆·15H₂O ** [[Chabasiet]] – CaAl₂Si₄O₁₂·6H₂O ** [[Heulandiet]] – CaAl₂Si₇O₁₈·6H₂O ** [[Stilbiet]] – NaCa₂Al₅Si₁₃O₃₆·17H₂O ** [[Skolesiet]] – CaAl₂Si₃O₁₀·3H₂O ** [[Mordeniet]] – (Ca,Na₂,K₂)Al₂Si₁₀O₂₄·7H₂O === Nesosilikate === Nesosilikate (vanaf die Grieks νῆσος ''nēsos'', eiland), is waar geïsoleerde SiO₄⁴⁻-tetraëders deur interstituele katione verbind word. Met ander woorde, die SiO₄⁴⁻-tetraëders is glad nie direk aan mekaar verbind nie, maar al vier bene van die SiO₄⁴⁻-tetraëder word deur middel van katione met ander [SiO₄]⁴⁻-tetraëders verbind. [[Fenakietgroep]] * [[Fenakiet]] – Be₂SiO₄ * [[Willemiet]] – Zn₂SiO₄ * [[Olivien]]groep ** [[Forsteriet]] – Mg₂SiO₄ ** [[Fayaliet]] – Fe₂SiO₄ ** [[Tefroïet]] – Mn₂SiO₄ * [[Granaatsteen|Granaatgroep]] ** [[Piroop]] – Mg₃Al₂(SiO₄)₃ ** [[Almandiet]] – Fe₃Al₂(SiO₄)₃ ** [[Spessartien]] – Mn₃Al₂(SiO₄)₃ ** [[Grossulariet]] – Ca₃Al₂(SiO₄)₃ ** [[Andradiet]] – Ca₃Fe₂(SiO₄)₃ ** [[Oewarowiet]] – Ca₃Cr₂(SiO₄)₃ ** [[Hidrogrossulariet]] – Ca₃Al₂Si₂O₈(SiO₄)_3−''m''(OH)_4''m'' * [[Sirkoongroep]] ** [[Sirkoon]] – ZrSiO₄ ** [[Toriet]] – (Th,U)SiO₄ ** [[Hafnon]] – (Hf,Zr)SiO₄ * [[Kianietkristalle]] ** [[Andalusiet]] – Al₂SiO₅ ** [[Kianiet]] – Al₂SiO₅ ** [[Sillimaniet]] – Al₂SiO₅ ** [[Dumortieriet]] – Al_6.5–7BO₃(SiO₄)₃(O,OH)₃ ** [[Topaas]] – Al₂SiO₄(F,OH)₂ ** [[Stouroliet]] – Fe₂Al₉(SiO₄)₄(O,OH)₂ * [[Humietgroep]] – (Mg,Fe)₇(SiO₄)₃(F,OH)₂ ** [[Norbergiet]] – Mg₃(SiO₄)(F,OH)₂ ** [[Chondrodiet]] – Mg₅(SiO₄)₂(F,OH)₂ ** [[Humiet]] – Mg₇(SiO₄)₃(F,OH)₂ ** [[Klinohumiet]] – Mg₉(SiO₄)₄(F,OH)₂ * [[Datoliet]] – CaBSiO₄(OH) * [[Titaniet]] – CaTiSiO₅ * [[Chloritoïed]] – (Fe,Mg,Mn)₂Al₄Si₂O₁₀(OH)₄ * [[Mulliet]] (porseleiniet) – Al₆Si₂O₁₃ === Sorosilikate === [[Sorosilikaat|Sorosilikate]] (vanaf die Grieks σωρός ''sōros'', hoop) het geïsoleerde dubbele tetraëdergroepe met Si₂O₇⁶⁻ of 'n Si:O-verhouding van 2:7. Nickel–Strunz-klassifikasie: 9.B * [[Hemimorfiet]] (kalamyn) – Zn₄(Si₂O₇)(OH)₂·H₂O * [[Lawsoniet]] – CaAl₂(Si₂O₇)(OH)₂·H₂O * [[Aksiniet]] – (Ca,Fe,Mn)₃Al₂(BO₃)(Si₄O₁₂)(OH) * [[Ilvaïet]] – CaFe^II₂Fe^IIIO(Si₂O₇)(OH) * [[Epidootgroep]] (het beide (SiO₄)⁴⁻- en (Si₂O₇)⁶⁻-groepe) ** [[Epidoot]] – Ca₂(Al,Fe)₃O(SiO₄)(Si₂O₇)(OH) ** [[Zoisiet]] – Ca₂Al₃O(SiO₄)(Si₂O₇)(OH) *** ''(Zoisietedelgesteente [[Tanzaniet]] (donkerblou))'' ** [[Klinozoisiet]] – Ca₂Al₃O(SiO₄)(Si₂O₇)(OH) ** [[Allaniet]] – Ca(Ce,La,Y,Ca)Al₂(Fe^II,Fe^III)O(SiO₄)(Si₂O₇)(OH) ** [[Dollaseïet]]-(Ce) – CaCeMg₂AlSi₃O₁₁F(OH) * [[Vesuvianiet]] (idokraas) – Ca₁₀(Mg,Fe)₂Al₄(SiO₄)₅(Si₂O₇)₂(OH)₄ === Siklosilikate === Siklosilikate (vanaf die Grieks κύκλος ''kuklos'', sirkel), het verbinde tetraëders in 'n ringvorm met (Si_''x''O_3''x'')^2''x''− of 'n Si:O-verhouding van 1:3. Hulle bestaan as 3-lid ringe (Si₃O₉)⁶⁻ of 6-lid ringe (Si₆O₁₈)¹²⁻. Nickel–Strunz-klassifikasie: 09.C * 3-lid ring ** [[Benitoïet]] – BaTi(Si₃O₉) * 6-lid ring ** [[Beril]] – Be₃Al₂(Si₆O₁₈) *** ''(Beriledelgesteentes soos [[Smarag]] (groen), [[Heliodoor]] (geel), [[Akwamaryn]] (seegroen))'' ** [[Bazziet]] – Be₃Sc₂(Si₆O₁₈) ** [[Sugiliet]] – KNa₂(Fe,Mn,Al)₂Li₃Si₁₂O₃₀ ** [[Toermalyn]] – (Na,Ca)(Al,Li,Mg)₃₋(Al,Fe,Mn)₆(Si₆O₁₈(BO₃)₃(OH)₄ *** ''(Toermalynhalfedelgesteentes soos [[Rubelliet]] (pienk), [[Elbaïet]] (Groen), [[Draviet]] (bruin), [[Schorliet]] (swart))'' ** [[Pezzottaïet]] – Cs(Be₂Li)Al₂Si₆O₁₈ ** [[Milariet]] – K₂Ca₄Al₂Be₄(Si₂₄O₆₀)H₂O ** [[Osumiliet]] – (K,Na)(Fe,Mg)₂(Al,Fe)₃(Si,Al)₁₂O₃₀ ** [[Cordieriet]] – (Mg, Fe)₂Al₄Si₅O₁₈ ** [[Sekaninaïet]] – (Fe⁺², Mg)₂Al₄Si₅O₁₈ === Inosilikate === [[Inosilikaat|Inosilikate]] (uit die Grieks ἴς '','' ἰνός ''inos'', vesel), is kettingsilikate, met enkel- of dubbelkettings van silikaattetraëders. Die enkelketting-inosilikate het 'n Si:O-verhouding van 1:3 (SiO₃), terwyl die dubbelketting-inosilikate 'n Si:O-verhouding van 4:11 het Si₄O₁₁. Nickel–Strunz-klassifikasie: 09.D ==== [[Enkelketting Inosilikate]] ==== * [[Pirokseengroep]] ** [[Enstatiet]] – [[Ortoferrosilietreeks]] *** [[Enstatiet]] – MgSiO₃ *** [[Ferrosiliet]] – FeSiO₃ ** [[Pigeoniet]] – Ca_0.25(Mg,Fe)_1.75Si₂O₆ ** [[Diopsied]] – [[Hedenbergietreeks]] *** [[Diopsied]] – CaMgSi₂O₆ *** [[Hedenbergiet]] – CaFeSi₂O₆ *** [[Ougiet]] – (Ca,Na)(Mg,Fe,Al)(Si,Al)₂O₆ ** [[Natriumpirokseenreeks]] *** [[Jadeïet]] – NaAlSi₂O₆ *** [[Aegirien]] ([[Akmiet]]) – NaFe^IIISi₂O₆ ** [[Spodumeen]] – LiAlSi₂O₆ * [[Piroxenoïed]]groep ** [[Wollastoniet]] – CaSiO₃ ** [[Rodoniet]] – MnSiO₃ ** [[Pektoliet]] – NaCa₂(Si₃O₈)(OH) ==== [[Dubbelketting Inosilikate]] ==== [[Amfiboolgroep]] * [[Antofilliet]] – (Mg,Fe)₇Si₈O₂₂(OH)₂ * [[Cummingtonietreeks]] ** [[Cummingtoniet]] – Fe₂Mg₅Si₈O₂₂(OH)₂ ** [[Gruneriet]] – Fe₇Si₈O₂₂(OH)₂ * [[Tremolietreeks]] ** [[Tremoliet]] – Ca₂Mg₅Si₈O₂₂(OH)₂ ** [[Aktinoliet]] – Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂ * [[Hoornblende]] – (Ca,Na)_2–3(Mg,Fe,Al)₅Si₆(Al,Si)₂O₂₂(OH)₂ * [[Natriumamfiboolgroep]] ** [[Gloukofaan]] – Na₂Mg₃Al₂Si₈O₂₂(OH)₂ ** [[Riebeckiet]] ([[krosidoliet]]) – Na₂Fe^II₃Fe^III₂Si₈O₂₂(OH)₂ ** [[Arfvedsoniet]] – Na₃(Fe,Mg)₄FeSi₈O₂₂(OH)₂ === [[Fillosilikaat|Fillosilikate]] === Fillosilikate (vanaf die Grieks φύλλον ''phyllon'', blaar), vorm paralelle velle (blaaie) van silikaattetraëders. Hierdie tetraëders vorm 'n 2-dimensionele raamwerk, waar die individuele tetraëders met mekaar verbind is. In hierdie 2-dimensionele raamwerk of vel, is die bindings tussen die tetraëders sterk, maar die bindings tussen die verskillende velle is swak, aangesien die SiO-tetraëders nie tussen velle met mekaar verbind is nie. Die Si:O-verhouding is Si₂O₅ of 2:5. Nickel–Strunz-klassifikasie: 09.E. Alle fillosilikate is gehidreer met of water of hidroksielgroepe aangeheg. * [[Serpentyngroep]] ** [[Antigoriet]] – Mg₃Si₂O₅(OH)₄ ** [[Chrisotiel]] – Mg₃Si₂O₅(OH)₄ ** [[Lizardiet]] – Mg₃Si₂O₅(OH)₄ * [[Kleiminerale]] ** [[Halloysiet]] – Al₂Si₂O₅(OH)₄ ** [[Kaoliniet]] – Al₂Si₂O₅(OH)₄ ** [[Illiet]] – (K,H₃O)(Al,Mg,Fe)₂(Si,Al)₄O₁₀[(OH)₂,(H₂O)] ** [[Montmorilloniet]] – (Na,Ca)_0.33(Al,Mg)₂Si₄O₁₀(OH)₂·''n''H₂O ** [[Vermikuliet]] – (MgFe,Al)₃(Al,Si)₄O₁₀(OH)₂·4H₂O ** [[Talk]] – Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂ ** [[Sepioliet]] – Mg₄Si₆O₁₅(OH)₂·6H₂O ** [[Palygorskiet]] (of attapulgiet) – (Mg,Al)₂Si₄O₁₀(OH)·4(H₂O) ** [[Pirofilliet]] – Al₂Si₄O₁₀(OH)₂ * [[Mika]]groep (glimmergroep) ** [[Biotiet]] – K(Mg,Fe)₃(AlSi₃)O₁₀(OH)₂ ** [[Fuchsiet]] – K(Al,Cr)₂(AlSi₃O₁₀)(OH)₂ ** [[Muskoviet]] – KAl₂(AlSi₃)O₁₀(F,OH)₂ ** [[Flogopiet]] – KMg₃(AlSi₃)O₁₀(OH)₂ ** [[Lepidoliet]] – K(Li,Al)_2–3(AlSi₃)O₁₀(OH)₂ ** [[Margariet]] – CaAl₂(Al₂Si₂)O₁₀(OH)₂ ** [[Gloukoniet]] – (K,Na)(Al,Mg,Fe)₂(Si,Al)₄O₁₀(OH)₂ * [[Chlorietgroep]] ** [[Chloriet (mineralogie)|Chloriet]] – (Mg,Fe)₃(Si,Al)₄O₁₀(OH)₂·(Mg,Fe)₃(OH)₆ {{Normdata}} [[Kategorie:Minerale]] bb1zk9j1wvz8223qf1asyb06c55ail2 0 122356 2978879 2927283 2026-10-14T07:34:43Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978879 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Mass Spectrometer.jpg|regs|duimnael|288x288px|'n Massaspektrometer wat gebruik word vir hoë deurset proteïen analise.]] '''Proteïensmasspektrometrie''' verwys na die toepassing van [[massaspektrometrie]] op die studie van [[proteïene]]. Massaspectrometrie is 'n belangrike metode vir die akkurate massa bepaling en karakterisering van proteïene, en 'n verskeidenheid metodes en instrumente is ontwikkel vir sy baie gebruike. Die toepassings sluit in die identifikasie van proteïene en hul post-translasie modifikasies, die opheldering van proteïenkomplekse, hul subeenhede en funksionele interaksies, sowel as die globale meting van proteïene in proteomika. Dit kan ook gebruik word om proteïene aan die verskillende organelle te lokaliseer, en bepaal die interaksies tussen verskillende proteïene sowel as met membraan lipiede.<ref name="cox">{{cite journal|url=http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-biochem-061308-093216|title=Quantitative, High-Resolution Proteomics for Data-Driven Systems Biology|journal=Annual Review of Biochemistry|volume=80|pages=273–299|date=Julie 2011|authors=Jürgen Cox and Matthias Mann|pmid=21548781|doi=10.1146/annurev-biochem-061308-093216}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-biochem-062309-093307|title=Advances in the Mass Spectrometry of Membrane Proteins: From Individual Proteins to Intact Complexes|journal=Annual Review of Biochemistry|volume=80|pages=247–71|date=Julie 2011|authors=Nelson P. Barrera and Carol V. Robinson|pmid=21548785|doi=10.1146/annurev-biochem-062309-093307}}</ref> Die twee primêre metodes wat gebruik word vir die ionisasie van proteïen in massaspektrometrie is elektrospray-ionisasie (ESI) en matriksassistente laser desorpsie / ionisasie (MALDI). Hierdie ionisasie tegnieke word gebruik in kombinasie met massa ontleders soos tandem massaspektrometrie. In die algemeen word die proteïene geanaliseer, óf in 'n "top-down" benadering waarin proteïene ongeskonde geanaliseer word óf 'n "bottom-up" benadering waarin proteïene eers in fragmente verteer word. 'N Intermediêre "middel-af" -benadering waarin groter peptiedfragmente ontleed word, kan ook soms gebruik word. == Geskiedenis == Die toepassing van massaspektrometrie om proteïene te bestudeer, het in die 1980's gewild geword na die ontwikkeling van MALDI en ESI. Hierdie ionisasie tegnieke het 'n belangrike rol gespeel in die karakterisering van proteïene. (MALDI) Matrix-bygestaan laser desorption ionisasie is in die laat 80's deur Franz Hillenkamp en Michael Karas geskep. Hillenkamp, Karas en hul mede-navorsers kon die aminosuuralanien ioniseer deur dit met die aminosuurtriptofaan te meng en bestraal met 'n pols 266 nm laser. Alhoewel belangrik, het die deurbraak nie tot 1987 gekom nie. In 1987 gebruik Koichi Tanaka die "ultra fyn metaal plus vloeibare matriks metode" en geïoniseerde biomolekules die grootte van 34,472 Da proteïenkarboxipeptidase-A.<ref>{{Cite journal|last=Karas|first=M.|year=1987|title=Matrix-Assisted Ultraviolet Laser Desorption of Non-Volatile Compounds|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-mass-spectrometry-ion-processes_1987-09-24_78/page/53|journal=International Journal of Mass Spectrometry and Ion Processes|volume=78|pages=53–68|doi=10.1016/0168-1176(87)87041-6}}</ref> In 1968 het Malcolm Dole die eerste gebruik van elektrospray-ionisasie met massaspektrometrie aangemeld. Ongeveer dieselfde tyd het MALDI gewild geword, John Bennett Fenn is aangehaal vir die ontwikkeling van elektrospray-ionisasie. Koichi Tanaka het die 2002 Nobelprys vir Chemie saam met John Fenn, en Kurt Wüthrich, ontvang vir die ontwikkeling van metodes vir identifikasie en struktuuranalises van biologiese makromolekules. Hierdie ionisasiemetodes het die studie van proteïene deur massaspektrometrie baie gefasiliteer. Gevolglik speel proteïenmassaspektrometrie nou 'n leidende rol in proteïenkarakterisering. == Metodes en benaderings == === Tegnieke === Massaspectrometrie van proteïene vereis dat die proteïene in oplossing of vaste toestand in 'n geïoniseerde vorm in die gasfase verander word voordat hulle in 'n elektriese of magnetiese veld ingespuit en versnel word vir analise. Die twee primêre metodes vir ionisasie van proteïene is elektrospray-ionisasie (ESI) en matriksassistente laser desorpsie / ionisasie (MALDI). In elektrospray word die ione uit proteïene in oplossing geskep, en dit laat breekbare molekules onvoltooid geïoniseerd word, wat soms nie-kovalente interaksies behou. In MALDI word die proteïene in 'n matriks gewoonlik in 'n vaste vorm ingebed, en ione word geskep deur pulse van laserlig. Elektrospray produseer meer vermenigvuldigde ione as MALDI, wat toelaat om met hoë massa proteïen te meet en beter fragmentering vir identifikasie te verkry, terwyl MALDI vinnig en minder geneig is om deur besoedeling, buffers en bymiddels geraak te word. Die hele proteïenmassa-analise word hoofsaaklik uitgevoer deur gebruik te maak van die TOF-MS, of Fourier-transform-ioon-siklotronresonansie (FT-ICR). Hierdie twee tipes instrumente is verkieslik hier as gevolg van hul wye massa reeks, en in die geval van FT-ICR, is die hoë massa akkuraatheid. Elektrospray-ionisasie van 'n proteïen lei dikwels tot die opwekking van meervoudige gelaaide spesies van 800 Massa-analise van proteolitiese peptiede is 'n gewilde metode van proteïenkarakterisering, aangesien goedkoper instrumentontwerpe vir karakterisering gebruik kan word. Daarbenewens is [[Monster (wetenskap)|monstervoorbereiding]] makliker sodra heel proteïene verteer is in kleiner peptiedfragmente. Die mees gebruikte instrument vir peptiedmassa-analise is die MALDI-TOF-instrumente aangesien hulle die verkryging van peptiedmassa-vingerafdrukke (PMF's) teen 'n hoë tempo toelaat (1 PMF kan in ongeveer 10 sekondes ontleed word). Veelvuldige stadium vierhoekige tyd-van-vlug en die vierhoekige ioonval kan ook in hierdie aansoek gebruik word. [[Lêer:PeptideMSMS.jpg|regs|duimnael|300x300px|Chromatografie spoor en MS/MS spektra van 'n peptied.]] Tandem-massaspektrometrie (MS / MS) word gebruik om fragmenteringsspektra te meet en proteïene teen hoë spoed en akkuraatheid te identifiseer. Botsings-geïnduseerde dissosiasie word in hoofstroomtoepassings gebruik om 'n stel fragmente van 'n spesifieke peptiedioon te genereer. Die fragmenteringsproses gee hoofsaaklik splytingsprodukte wat breek langs peptiedbindings. As gevolg van hierdie eenvoud in fragmentering, is dit moontlik om die waargenome fragmentmassa's te gebruik om ooreen te kom met 'n databasis van voorspelde massas vir een van baie gegewe peptiedvolgorde. Tandem MS van hele proteïenione is onlangs ondersoek met behulp van elektronavangassendissosiasie en het in die algemeen uitgebreide volgorde-inligting getoon, maar is nie in die algemene praktyk nie. === Benaderinge === In ooreenstemming met die prestasie en massa reeks beskikbare massaspektrometers word twee benaderings gebruik om proteïene te karakteriseer. In die eerste word ongeskonde proteïene geïoniseerd deur een van die twee tegnieke wat hierbo beskryf word, en dan na 'n massa-analiseerder ingevoer. Hierdie benadering word verwys na as 'top-down' strategie van proteïenanalise, aangesien dit behels dat die hele massa begin en dan uitmekaar getrek word. Die top-down-benadering is egter meestal beperk tot enkel-proteïenstudies met lae deurvoer weens probleme wat verband hou met die hantering van hele proteïene, hul heterogeniteit en die kompleksiteit van hul ontledings. In die tweede benadering, waarna verwys word as die "bottom-up" MS, word proteïene enzymaties verteer in kleiner peptiede deur 'n protease soos trypsien te gebruik. Vervolgens word hierdie peptiede in die massaspektrometer ingevoer en geïdentifiseer deur peptiedmassa-vingerafdrukke of tandem-massaspektrometrie. Daarom gebruik hierdie benadering identifikasie op die peptiedvlak om die bestaan van proteïene af te lei tesame met de novo herhaaldeteksie. Die kleiner en meer eenvormige fragmente is makliker om te analiseer as ongeskonde proteïene en kan ook met hoë akkuraatheid bepaal word. Hierdie "bottom-up" benadering is dus die voorkeurmetode van studie in proteomika. 'N Verdere benadering wat nuttig is, is die intermediêre "middel-af" -benadering waarin proteolitiese peptiede groter as die tipiese tryptiese peptiede ontleed word.<ref name="ann rev biochem 2011">{{Cite journal|last=Chait|first=Brian T.|date=2011|url=http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-biochem-110810-095744|title=Mass Spectrometry in the Postgenomic Era|journal=Annu Rev Biochem|volume=80|pages=239–46|doi=10.1146/annurev-biochem-110810-095744}}</ref> === Proteïen en peptied fraksionering === [[Lêer:Mass spectrometry protocol.png|regs|duimnael|Massa spektrometrie protokol]] Proteïene van belang is gewoonlik deel van 'n komplekse mengsel van veelvoudige proteïene en molekules, wat bestaan in die biologiese medium. Dit bied twee belangrike probleme. Eerstens, die twee ionisasie tegnieke wat vir groot molekules gebruik word, werk net goed wanneer die mengsel omtrent gelyke hoeveelhede bestanddele bevat. In biologiese monsters is verskillende proteïene geneig om teenwoordig te wees in wyd verskillende hoeveelhede. As so 'n mengsel geïoniseerd word met behulp van elektrospray of MALDI, het die meer oorvloedige spesies 'n neiging om te "verdrink" of onderdruk seine van minder oorvloedige mense. Tweedens, massa spektrum uit 'n komplekse mengsel is baie moeilik om te interpreteer as gevolg van die oorweldigende aantal mengsel komponente. Dit word vererger deur die feit dat ensimatiese vertering van 'n proteïen aanleiding gee tot 'n groot aantal peptiedprodukte. In die lig van hierdie probleme word die metodes van een- en tweedimensionele gelelektroforese en hoëprestasie-vloeistofchromatografie wyd gebruik vir die skeiding van proteïene. Die eerste metode fraseer hele proteïene via tweedimensionele gelelektroforese. Die eerste dimensie van 2D gel is isoektriese fokus (IEF). In hierdie dimensie word die proteïen geskei deur sy [[isoelektriese punt]] (pI) en die tweede dimensie is SDS-polyakrylamied-gelelektroforese (SDS-PAGE). Hierdie dimensie skei die proteïen volgens sy molekulêre gewig. Sodra hierdie stap voltooi is, word vertering plaasvind. In sommige situasies kan dit nodig wees om albei hierdie tegnieke te kombineer. Gel kolle wat op 'n 2D Gel geïdentifiseer word, word gewoonlik aan een proteïen toegeskryf. As die identiteit van die proteïen verlang word, word gewoonlik die metode van in-gel vertering toegepas, waar die proteïenpunt van belang uitgesny word, en proteolities verteer. Die peptiedmassa's wat uit die vertering voortspruit, kan bepaal word deur massaspektrometrie deur die gebruik van peptiedmassa-vingerafdrukke. As hierdie inligting nie ondubbelsinnige identifikasie van die proteïen toelaat nie, kan die peptiede onderhewig wees aan tandem-massaspektrometrie vir de novo-volgordebepaling. Klein veranderinge in massa en lading kan opgespoor word met 2D-PAGE. Die nadele van hierdie tegniek is sy klein dinamiese omvang in vergelyking met ander metodes. Sommige proteïene is steeds moeilik om te skei weens hul suurheid, basisiteit, hydrofobiciteit en grootte (te groot of te klein). <ref>{{Cite journal|last=Issaq, J. Haleem|year=2008|title=Two-dimensional polyacrylamide gel electrophoresis (2D-PAGE): advances and perspectives|journal=BioTechniques|volume=46|issue=5|pages=697–700|doi=10.2144/000112823}}</ref> Die tweede metode, hoëprestasie vloeistofchromatografie word gebruik om peptiede af te breek na ensiematiese vertering. Karakterisering van proteïenmengsels met behulp van HPLC / MS word ook genoem haelgeweer proteomics en MuDPIT (Multi-Dimensional Protein Identification Technology). 'N Peptiedmengsel wat voortspruit uit die vertering van 'n proteïenmengsel word gefractioneer deur een of twee stappe vloeibare chromatografie. Die eluens uit die chromatografie stadium kan óf direk by die massaspektrometer ingedien word deur elektrospray-ionisasie, of op 'n reeks klein kolle vir latere massa-analise gebruik word met MALDI. == Aansoeke == === Proteïen identifikasie === Daar is twee hoof maniere. MS word gebruik om proteïene te identifiseer. Peptiedmassa-vingerafdrukke gebruik die massas proteolitiese peptiede as insette vir 'n soektog van 'n databasis van voorspelde massas wat voortspruit uit vertering van 'n lys bekende proteïene. As 'n proteïenvolgorde in die verwysingslys aanleiding gee tot 'n beduidende aantal voorspelde massas wat ooreenstem met die eksperimentele waardes, is daar bewyse dat hierdie proteïen teenwoordig was in die oorspronklike monster. Suiweringstappe beperk dus die deurvoer van die peptiedmassa-vingerafdrukbenadering. Peptiedmassa-vingerafdrukke kan met MS / MS bereik word. <ref name="Trauger, A. Sunia and W. Webb and G. Siuzdak 2002 15–28">{{cite journal|author=Trauger, A. Sunia and W. Webb and G. Siuzdak|title=Peptide and protein analysis with mass spectrometry|year=2002|journal=Spectroscopy|volume=16|issue=1|pages=15–28|doi=10.1155/2002/320152|pmid=}}</ref> MS is ook die voorkeurmetode vir die identifisering van post-translasie-veranderinge in proteïene, aangesien dit meer voordelig is as ander benaderings soos die teenliggaampies gebaseerde metodes. === De novo (peptied) volgordebepaling === De novo-peptiedvolgorde vir massaspektrometrie word tipies uitgevoer sonder voorafgaande kennis van die aminosuurvolgorde. Dit is die proses om aminosure van peptiedfragmentmassa's van 'n proteïen toe te ken. De novo sequencing het bewys suksesvol vir die bevestiging en uitbreiding van die resultate van databasis soektogte. Soos de novo-volgordebepaling gebaseer is op massa en sommige aminosure het identiese massas (bv. Leucien en isoleusien), kan akkurate manuele volgordebepaling moeilik wees. Daarom kan dit nodig wees om 'n sekwensie-homologie-soektogtoepassing te gebruik om in tandem te werk tussen 'n databasis soek en de novo sequencing om hierdie inherente beperking aan te spreek. Databasis soek het die voordeel om vinnig sekwense te identifiseer, mits hulle reeds in 'n databasis gedokumenteer is. Ander inherente beperkings van databasis soek sluit in volgorde veranderinge / mutasies (sommige databasis soektogte gee nie voldoende rekening vir veranderinge aan die 'gedokumenteerde' volgorde, dus kan waardevolle inligting misloop), die onbekende (as 'n ry nie gedokumenteer word nie, sal dit nie gevind word nie), Vals positiewe, en onvolledige en beskadigde data.<ref name="Bret, Cooper and J. Feng and W. Garrett 2010 1534–1546">{{cite journal|author=Bret, Cooper and J. Feng and W. Garrett|title=Relative, Label-free Protein Quantitation: Spectral Counting Error Statistics from Nine Replicate MudPIT Samples|year=2010|journal=Spectroscopy|volume=21|issue=9|pages=1534–1546|doi=10.1016/j.jasms.2010.05.001}}</ref> 'N Geannoteerde peptied spektrale biblioteek kan ook gebruik word as 'n verwysing vir proteïen / peptied identifikasie. Dit bied die unieke krag van verminderde soekruimte en verhoogde spesifisiteit. Die beperkings sluit in dat spektra wat nie in die biblioteek ingesluit is nie, nie geïdentifiseer kan word nie. Spektra wat uit verskillende soorte massaspectrometers ingesamel word, kan redelik verskillende eienskappe hê, en verwysingspektra in die biblioteek kan geraaspieke bevat wat tot vals positiewe identifikasies kan lei. 'N Aantal verskillende algoritmiese benaderings is beskryf om peptiede en proteïene uit tandemmasspektrometrie (MS / MS), peptied de novo-volgordebepaling en volgorde-taggebaseerde soek te identifiseer. <ref>{{Cite journal|last=P. Hernandez, M. Müller|year=2006|title=Automated protein identification by tandem mass spectrometry: Issues and strategies|journal=Mass Spectrometry Reviews|volume=25|issue=2|pages=235–254|doi=10.1002/mas.20068}}</ref> === Proteïen kwantitasie === [[Lêer:Quantitative mass spectrometry.svg|regs|duimnael|317x317px|Kwantitatiewe Massa Spektrometrie.]] Verskeie onlangse metodes maak voorsiening vir die kwantitasie van proteïene deur massaspektrometrie (kwantitatiewe proteomika). Tipies word stabiele (bv. Nie-radioaktiewe) swaarder isotope van koolstof (13C) of stikstof (15N) in een monster geïnkorporeer, terwyl die ander een met die ooreenstemmende ligisotope (bv. 12C en 14N) gemerk is. Die twee monsters word voor die ontleding gemeng. Peptiede wat uit die verskillende monsters verkry word, kan onderskei word as gevolg van hul massaverskil. Die verhouding van hul piekintensiteite stem ooreen met die relatiewe oorvloed verhouding van die peptiede (en proteïene). Die gewildste metodes vir isotoop-etikettering is SILAC (stabiele isotoop-etikettering deur aminosure in selkultuur), trypsine-gekataliseerde 18O-etikettering, ICAT (isotoop-gekodeerde affiniteits-tagging), iTRAQ (isobariese etikette vir relatiewe en absolute kwantitasie). "Semi-kwantitatiewe" massaspektrometrie kan sonder monsterneming van monsters uitgevoer word. Tipies, dit word gedoen met MALDI analise (in lineêre modus). Die piekintensiteit, of die piekarea, van individuele molekules (tipies proteïene) word hier gekorreleer met die hoeveelheid proteïene in die monster. Die individuele sein hang egter af van die primêre struktuur van die proteïen, op die kompleksiteit van die monster en op die instellings van die instrument. Ander tipes "etiketvrye" kwantitatiewe massaspektrometrie gebruik die spektrale tellings (of peptiedgetalle) van verteerde proteïene as 'n middel om relatiewe proteïen hoeveelhede te bepaal. === Proteïen-struktuur bepaling === Kenmerke wat die 3-dimensionele struktuur van proteïene aandui, kan op verskeie maniere met massaspektrometrie ondersoek word. Deur chemiese kruisbinding te gebruik om dele van die proteïen wat in die ruimte naby is, maar ver uitmekaar in volgorde te koppel, kan inligting oor die algehele struktuur afgelei word. Deur die uitruil van amide protone met deuterium uit die oplosmiddel te volg, is dit moontlik om die oplosmiddel toeganklikheid van verskillende dele van die proteïen te ondersoek. Waterstof-deuterium-uitruilmasspektrometrie is al meer as 20 jaar gebruik om proteïene en hul konformasies te bestudeer. Hierdie tipe proteïen strukturele analise kan geskik wees vir proteïene wat uitdagend is vir ander strukturele metodes. Nog 'n interessante laan in proteïenstruktuurstudies is laser-geïnduseerde kovalente etikettering. In hierdie tegniek word oplosmiddel-blootgestelde terreine van die proteïen gewysig deur hidroksielradikale. Die kombinasie met vinnige vermenging is gebruik in proteïenvoustudies <ref>{{Cite journal|last=B. B. Stocks|year=2009|title=Structural Characterization of Short-Lived Protein Unfolding Intermediates by Laser-Induced Oxidative Labeling and Mass Spectrometry|url=https://archive.org/details/sim_analytical-chemistry_2009-01-01_81_1/page/20|journal=Anal. Chem.|volume=81|issue=1|pages=20–27|doi=10.1021/ac801888h}}</ref> === Biomerkers === Die FDA definieer 'n biomerker soos: 'n Eienskap wat objektief gemeet en geëvalueer word as 'n aanduiding van normale biologiese prosesse, patogene prosesse, of farmakologiese reaksies op 'n terapeutiese intervensie'. Daar word vermoed dat massaspektrometrie die ontdekking van kandidate vir biomarkers moontlik maak. === Proteogenomics === In wat nou algemeen bekend staan as proteogenomika, word peptiede wat met massaspektrometrie geïdentifiseer word, gebruik om geenannotasies te verbeter (byvoorbeeld geen begin sites) en proteïen annotasies. Parallelle analise van die genoom en die proteoom fasiliteer die ontdekking van post-translasie modifikasies en proteolitiese gebeure, veral wanneer veelvuldige spesies vergelyk word.<ref name="Gupta08">{{Cite journal|last=Gupta N.|year=2008|title=Comparative proteogenomics: Combining mass spectrometry and comparative genomics to analyze multiple genomes|journal=Genome Res|volume=18|pages=1133–1142|doi=10.1101/gr.074344.107}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Proteïene]] 41i6qwrf57klw9om1xxe1x6kb9rhlk6 0 124098 2978653 2957964 2026-10-13T20:06:47Z Jcwf 4 /* Definisie */ 2978653 wikitext text/x-wiki '''Coulomb se wet''', genoem na die Franse natuurkundige [[Charles Coulomb|Charles-Augustin de Coulomb]], beskryf die krag wat twee elektriese puntladings op mekaar uitoefen. == Definisie == Die elektrostatiese krag tussen twee puntladings is direk eweredig aan die produk van die ladings en omgekeerd eweredig aan die kwadraat van die afstand tussen die ladings. Die formule is: :<math>F_C = k \cdot \frac{Q_1 \cdot Q_2}{r^2}</math> waarin :''F_C'' die krag is wat die ladings op mekaar uitoefen, in [[SI]] uitgedruk in N ([[newton (eenheid)|newton]]) of {{nowrap|kg·m·s^–2}}, :''Q₁'' en ''Q₂'' beide die ladings voorstel, in SI uitgedruk in C ([[coulomb]]) of A·s ([[ampere]][[sekonde]]), :''r'' die afstand is tussen beide ladings, in SI uitgedruk in [[meter]], :<math>k = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_0 \varepsilon_r}</math> die konstante van Coulomb is, met :<math>\varepsilon_0 = 8,85\times 10^{-12} C^2 \text{m}^{-2} \text{N}^{-1}</math> die elektriese veldkonstante van vakuum. :<math>\varepsilon_r</math> is die [[permittiwiteit|relatiewe elektriese veldkonstante]] van die medium tussen die twee ladings. Indien ε_r = 1, dan :<math>k \approx 8{,}988 \times 10^9 \text{ Nm}^2 C^{-2}</math> == Bronne == * {{cite book|last=Griffiths|first=David J.|title=Introduction to Electrodynamics|edition=3rd|publisher=Prentice Hall|year=1999|isbn=978-0-13-805326-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/introductiontoel00grif_0}} * {{cite book|author=Tamm, Igor E.|author-link=Igor Tamm|title=Fundamentals of the Theory of Electricity|edition=9th|publisher=Mir|year=1979|url=https://archive.org/details/TammElectricity|pages=[https://archive.org/details/TammElectricity/page/n26 23]–27|orig-year=1976|location=Moscow}} * {{cite book|last1=Tipler|first1=Paul A.|last2=Mosca|first2=Gene|title=Physics for Scientists and Engineers|url=https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl_k2y9|edition=6th|publisher=W. H. Freeman and Company|location=New York|year=2008|isbn=978-0-7167-8964-2|lccn=2007010418}} * {{cite book|last1=Young|first1=Hugh D.|last2=Freedman|first2=Roger A.|title=Sears and Zemansky's University Physics : With Modern Physics|url=https://archive.org/details/isbn_9781269205931|edition=13th|year=2010|publisher=Addison-Wesley (Pearson)|isbn=978-0-321-69686-1}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Fisika]] [[Kategorie:Natuurwette]] facy2m87jvjscd3uni9ez2h98przekb 0 125812 2978776 2908854 2026-10-14T03:14:40Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978776 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Angelique Rockas | Beeld = Angelique Rockas - Headshot Medea.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Angelique Rockas as Medea | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = [[Universiteit van die Witwatersrand]], [[Universiteit van Kaapstad]] | Beroep = Aktrise,vervaardiger | Aktiewe jare = 1978–tans | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} [[Lêer:Angelique Rockas and Garry Cooper as Miss Julie humiliating Jean.jpg|duimnael|regs|200px|Angelique Rockas as Miss Julie verneder Garry Cooper as Jean in Strindberg se ''Miss Julie'' (Internationalist Theatre)]] '''Angelique Rockas'''<ref name="bold">{{Cite web |url=http://www.thesouthafrican.com/angelique-rockas-bold-theatre-pioneer/ |title=argiefkopie |access-date= 6 Junie 2016 |archive-date= 6 Junie 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160606160808/http://www.thesouthafrican.com/angelique-rockas-bold-theatre-pioneer/ |url-status=live }}</ref><ref>https://www.google.com/search?tbm=bks&ei=NnhYXPmrCY_CUujPrIgD&q=South+African+Digest++Internationalist+Theatre+South+African+actress+Angelique+Rockas+all+races+and+nationalities+Genet+The+Balcony+mother+courage&oq=South+African+Digest++Internationalist+Theatre+South+African+actress+Angelique+Rockas+all+races+and+nationalities+Genet+The+Balcony+mother+courage&gs_l=psy-ab.12...19940.46010.0.47929.59.43.0.0.0.0.0.0..0.0....0...1c.1.64.psy-ab..59.0.0....0.ufflBu-1sXU, Angelique Rockas founded Internationalst Theatre all races and nationalities, South African Gov Digest July1983. </ref> is 'n Grieks-Suid-Afrikaanse aktrise; 'n pionier van multirassige en multinasionale teaterproduksies in [[Londen]] gedurende die dekade van 1980. Die naam van haar teatermaatskappy was '''Internationalist Theatre'''<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/TheStageTheatreNewsOriginal |title=Multi-racial Genet |author=Stage Editorial |date=9 April 1981 |work=The Stage |via=Internet Archive}}</ref><ref>https://books.google.com/books?id=BjFaAAAAMAAJ&q=%22Internationalist+Theatre%22 , British Alternative Theatre Directory Internationalist Theatre, 1988 </ref><ref> https://books.google.co.uk/books?id=lzkOAQAAMAAJ&q=%22Angelique+Rockas%22&dq=%22Angelique+Rockas%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjg0LLdmPjXAhVjI8AKHYyIAyoQ6AEIQzAG/, British Theatre directory Internationalist Theatre Entry, 1990</ref><ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/PeterStevensonSignificantPieceOfEpicTheatreWithMultinationalCast|title=Art of Keeping alive |author=Peter Hepple |date=13 May 1982 |work=The Stage/Internrnationalist Theatre |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/BBCLatinAmericanReview1 |title=BBC Latin American The Camp by Gambaro|author=Ann Morey|date=1981|work=BBC Latin American Service page 1|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/BBCLatinAmericanReview2 |title=BBC Latin American The Camp Multi Racial And Multi National |date=1981 |work=BBC Latin American Service page2 |author=Ann Morey |via=Internet Archive}}</ref> met [[Athol Fugard]] as beskermheer.<ref name="bold" /><ref>Documents Athol Fugard in British Library ,[http://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?docId=IAMS032-003377398&fn=permalink&vid=IAMS_VU2 "Angelique Rockas Archives"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308201331/https://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?docId=IAMS032-003377398&fn=permalink&vid=IAMS_VU2 |date= 8 Maart 2022 }}, "British Library".</ref> == Bibiografie == Rockas het van die Katolieke Skool van St Dominic in [[Boksburg]] matrikuleer.[[Barbara Hogan]] was 'n tydgenoot. Sy het 'n B.A. (Hons) graad in Engelse letterkunde aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] verwerf. Een van die groot invloede in haar jeug was die legendariese [[George Bizos]],<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p03js1g3 |title=BBC World Service Interview Archive:George Bizos |date=29 Julie 2003 |via=BBC World Service |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007134202/https://www.bbc.co.uk/programmes/p03js1g3 |archive-date=7 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/GeorgeBizosAngelique001|title=Letter to Angelique from George Bizos|author=George Bizos|date=November 2002|work=|via=Internet Archive}}</ref> die Griekse prokureur van [[ Nelson Mandela]]. Rockas het toneelspel by die dramaskool van die [[Universiteit van Kaapstad]] studeer, onder die leiding van prof. [[Robert Mohr]].<ref>{{cite web |url=http://esat.sun.ac.za/index.php/Robert_Mohr |title=Robert Mohr |author=ESAT |work=University of Stellenbosch |via=esat.sun.ac.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007134209/https://esat.sun.ac.za/index.php/Robert_Mohr |archive-date=7 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Reza de Wet]] was 'n tydgenoot<ref>{{cite web |url=http://esat.sun.ac.za/index.php?title=The_Effect_of_Gamma_Rays_on_Man-in-the-moon_Marigolds |title=Die Effek van Gamma Strale directed by Robert Mohr |author=Esat |year=1976 |work=Die Effek van Gamma Strale |via=esat.sun.ac.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122248/https://esat.sun.ac.za/index.php?title=The_Effect_of_Gamma_Rays_on_Man-in-the-moon_Marigolds |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>" So onthou die inter na sio nale aktrise en filmmaker Angelique Rockas, ’n klasmaat van Reza aan die Uni ver siteit van Kaapstad, haar byvoorbeeld uit haar studente dae as ’n prag tige en eksotiese wese, “a young woman/girl who not only created poetry in her acting but who sought to create poetic moments in real life”, en “totally unbourgeois, probably Nietzschean, and a little shocking too for someone from a prim conservative Orthodox back ground like me”, https://uir.unisa.ac.za/bitstream/handle/10500/26822/Reza%20de%20Wet%20Inhoud.pdf?sequence=1, "n Huldiging Reza de Wet: die dramaturg as dromer" , Prof Marisa Keuris UNISA </ref> .Uiteindelik het Rockas met 'n verwysingsbrief van die groot Afrikaanse akteur [[Cobus Rossouw]],<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/cobusroussouwsasgreatestafrikaansactor_201912 |title=Reference Letter from Cobus Rossouw|author=Cobus Rossouw|date=Junie 1978|work=|via=Internet Archive}}</ref> Suid-Afrika vir die Verenigde Koninkryk verlaat. == Loopbaan == ===Teater=== In Londen het Rockas haar loopbaan by Theatro Technis begin. Sy het ''Medea''<ref>https://archive.org/details/ScreengrabNedChailletMedeaTheTimesReview21Jan1982Pg13, The Times review Medea,1982</ref><ref>https://ia800702.us.archive.org/1/items/Screengrab1SundayTelegraphWomenssWorldsMidPage24Januray1982/Screengrab%20%201%20Sunday%20Telegraph%20Womens%60s%20Worlds%20%20mid%20page%2024%20Januray%201982.png</ref> <ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/AngeliqueRockasMedeaCamdenSCanner|title=Medea at Theatro Technis|date=28 Februarie 1982|work=Camden SCanner|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/MedeaPerformanceAtTheatroTechnis1982PlayedByAngeliqueRockas|title=Live performance of Angelique Rockas as Medea|date=1982|work=Medea|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/MedeaSRevengeTheatroTechnis| title=Medea`s Revenge fit to stand beside the National's "Oresteia" |author=Tom Vaughan |date= 28 Jan 1982|work=The Morning Star|via=Internet Archive}}</ref> van [[Euripides]], [[Griekse teater]], en Io in ''Prometheus Geboeid''<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/TheatroTechnisLondonPrometheusBoundAeschyllusTimeOut|title=Theatro, Technis, London, Prometheus, Bound, Aeschyllus, Time, Out|date=|work=|via=Internet Archive}}</ref> van [[Aischylos]] onder die leiding van George Eugeniou vertolk. Angelique Rockas se eerste onderneming in teaterproduksie was die opvoering van ''Dis jammer sy is 'n hoer'' van John Ford, met Declan Donnellan as regisseur. Sy het ook die hoofrol van Annabella gespeel.<ref> {{cite web |url=http://theatricalia.com/play/as/tis-pity-shes-a-whore/production/pxj |title='Tis Pity She's a Whore |author=Ford, John |date=November 1980 |work=Nuwe Teater |via=theatricalia.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130536/https://theatricalia.com/play/as/tis-pity-shes-a-whore/production/pxj |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Met Internationalist Theater het Rockas die rolle van Emma in ''Die Kamp'' van Griseld Gambaro, <ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/BBCLatinAmericanReview2 |title=Angelique as Emma in The Camp by Gambaro|author=Ann Morey|date=26 Oktober 1981|work=BBC Latin American Service review of The Camp page 2|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/BBCLatinAmericanReview1 |title=Angelique as Emma in The Camp by Gambaro|author=Ann Morey|date=26 Oktober 1981|work=BBC Latin American Service review of The Camp page 1|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/SearingMorningStarOriginalCamp|author=The Morning Star|title= Searing and of great power |date=Oktober 1981|work= The Camp |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/SpareRibElCampoTheCampReview |title=El Campo (The Camp)|author=Jenny Vaughan|work= Spare Rib, Issue 115, pages 46–47 |date= Februarie 1982|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://data.journalarchives.jisc.ac.uk/britishlibrary/sparerib/view?volumeIssue=33313337323334343737%2333383234353738313239$%23313135&journal=33313337323334343737%2333383234353738313239|title=Review of ''The Camp'' (''El Campo'')|author=Jenny Vaughan|date=February 1982|work=Spare Rib|issue=115|pages=46–47|via=British Library|access-date=15 September 2017|archive-date=29 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629023136/https://data.journalarchives.jisc.ac.uk/britishlibrary/sparerib/view?volumeIssue=33313337323334343737%2333383234353738313239$%23313135&journal=33313337323334343737%2333383234353738313239|url-status=dead}}</ref> Mej. Julie van [[August Strindberg]],<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/MornigStarReviewMissJulie|title=Profound Conflict – ''Miss Julie''|author=Jo Stanley|date=January 1984|work=The Morning Star|via=Internet Archive}}</ref> en Miriam in ''In die Kroeg van 'n Tokio-Hotel'' van [[Tennessee Williams]] gespeel, en hersien deur Dirk de Villiers van [[Pretoria News]] en [[The Star]].<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/SouthAfricanPressAngeliqueRockasTokyoBar007|title=Review of `In the Bar of a Tokyo Hotel`|author=Dirk de Villiers |work=The Star |date=May 1983|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/InTheBarPretoriaNews |title=Review `IN the Bar of a Tokyo Hotel: Dynamic Rockas Hailed`|author=Dirk De Villiers|work=Pretoria News|date=17 May 1983|via=Internet Archive}}</ref> ===Rolprente=== Rockas het in die rolprente ''Die Hekse'' van Nicolas Roeg as Henrietta, Nereida in ''Oh Babylon'' van Costas Ferris<ref>{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2bb0051629 |title=Angelique Rockas film roles |work=BFI |via=bfi.org.uk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915174836/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2bb0051629 |archive-date=15 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en as die Vrou van Onderhoud in ''Buiteland'' van Peter Hyams<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=4pgf0jOz-i4 |title=Angelique Rockas Watch this |via=youtube.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525161714/https://www.youtube.com/watch?v=4pgf0jOz-i4 |archive-date=25 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> verskyn. In Griekeland het sy die hoofrol van mej. Ortiki in die Griekse televisiereeks ''Emmones Idees''<ref name="emmones">{{cite web|url=https://archive.org/details/AngeliqueRockasGreekShowReel480p |title=Angelique Rockas Greek Work-Emmones Idees|date=|work=|via=archive.org}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/GreekReviewAngeliqueTVDebutEmmonesIdees |title=Greek TV debut for Angelique|date=September 1989|work=Greek Review|via=Internet Archive}}</ref><ref name="emmones" /> met regisseur Thodoros Maragos <ref> https://greekreporter.com/2024/04/02/teacher-arcadia-rethinking-modern-greece/?utm_source=MadMimi&utm_medium=email&utm_content=GreekReporter+Daily+News%3A+Domestic+Violence%3A+Men+Are+Victims+Too&utm_campaign=20240402_m180432022_GreekReporter+Daily+News+Simple&utm_term=Read+More </ref> vertolk. Rockas werk nou aan filmprojekte met haar maatskappy "Contemptus Mundi".<ref>{{cite web |url=https://www.flickr.com/photos/angelique_rockas/albums/72157662302707901 |title=Contemptus Mundi |date=2011 |via=flickr.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428083209/https://www.flickr.com/photos/angelique_rockas/albums/72157662302707901 |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Internationalist Theatre-produksies == *''Die Balkon'' deur Jean Genet vertaal deur Bernard Frechtman (Junie​​ 1981);​<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenshotTheStagePageSecondShowByGenet|title=Second Show by Genet retrieved from British Newspaper Archive|date=9 April 1981 |work=The Stage |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenshotOfTheStageReviewByAnnMorleyPriestmanTheBalcony_201808|title=Taylormade Theatre The Balcony retrieved from British Newspaper Archive|date=23 July 1981 |author=Ann Morley-Priestman |work=The Stage |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/RosemaryBurtonCoventGardenCourrier|title=The Balcony |date=12 Julie 1981 |author=Rosemary Burton |work=The Covent Garden Courrier |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url= https://archive.org/details/TheNewStandardListingByChristopherHudsonForTheBalcony|title=The Balcony listing|date=3 July 1981 |author=Christopher Hudson |work=The New Standard |via=Internet Archive}}</ref> *Die Britse première van ''Die Kamp'' deur Griselda Ganbaro vertaal deur William Oliver (Oktober 1981)​;<ref>{{cite journal|url=https://data.journalarchives.jisc.ac.uk/britishlibrary/sparerib/view?volumeIssue=33313337323334343737%2333383234353738313239$%23313135&journal=33313337323334343737%2333383234353738313239|title=Review of ''The Camp'' (''El Campo'')|author=Jenny Vaughan|date=February 1982|work=Spare Rib|issue=115|pages=46–47)|via=British Library|access-date=15 September 2017|archive-date=29 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629023136/https://data.journalarchives.jisc.ac.uk/britishlibrary/sparerib/view?volumeIssue=33313337323334343737%2333383234353738313239$%23313135&journal=33313337323334343737%2333383234353738313239|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenshotOfTheStagePageWithTheCampReviewRetrievedFromStageMedia |title=The Camp retrieved from British Newspaper Archive|date=19 November 1981 |author=Ann Morley-Priestman |work=The Stage |via=Internet Archive}}</ref> *''Mutter Courage und ihre Kinder'' deur [[Bertolt Brecht]] vertaal deur Eric Bentley (Maart 1982)​;<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenshotArtOfFullPageArtOfKeepingAlive |title=Art of Keeping Alive retrieved from British Newspaper Archive|date=13 May 1982 |author=Peter Hepple |work=The Stage |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenshotStandardLettingMotherTakeTheLoadES1982MAY06244_201808 |title=Letting Mother Take the Load retrieved from ES Media |date= May 1982 |author=Christopher Hudson |work=TheStandard |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenshotOfMorningStarPageWithTomVaughansReviewOfMotherCourage_201808 |title=Rising to Brecht`s Heights retrieved from Morning Star paper archives |date= May 1982 |author=Tom Vaughan |work=The Morining Star |via=Internet Archive}}</ref> *Die Britse première van ''Liola'' deur Luigi Pirandello vertaal deur Fabio Perselli (Julie 1982);<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/Liola_review_corriere_della_serra_20_july_1982_Internationalist_theatre|title='piace a Londra ''Liola'' in teatro |date=1982-07-20 |work=Corriere della Serra |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url= https://archive.org/details/PdfInternationalistLiolaMultiRacialAndMultiNationalJuly1982 |title=Deceit in a Sicilian village|author=Harold Atkins|date=28 July 1982|work=The Daily Telegraph|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreengrabIrvingWardleSowingSeedsTheTimes |title=Sowing Seeds Liola retrieved from Times Digital rchive Gale Group |author=Irving Wardle|date=28 July 1982|work=The Times|via=Internet Archive}}</ref> *Die Britse première van'' In die kroeg van 'n Tokio-hotel'' deur Tennessee Williams (​Mag 1983); <ref>{{cite web|url=https://ia802903.us.archive.org/16/items/ScrrengrabBattleForRichesTheStage1983/Scrrengrab%20Battle%20for%20Riches%20The%20Stage%201983.png |title=Battle for Riches review of Tokyo Bar retrieved from British Newspaper Archives |author=Ann Nugent|date=14 July 1983|work=The Stage|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/PosterOfInTheBarOfATokyoHotelWithCastAndProductionTeamDetails_201808 |title=Poster of `In the Bar of a Tokyo Hotel` with Cast and Crew|date=8 July 1983|work=Internationalist Theatre |via=Internet Archive}}</ref> *''Mej. Julie'' deur [[August Strindberg]] vertaal deur Michael Meyer (Januarie 1984)​;<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenShotTheStageMissJulie_201808 |title=Review of Miss Julie retrieved from British Newspaper archive |author=RB Marriott|date=2 February 1984|work=The Stage|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenshotOfMorningStarPageMissJulieReview |title=Profound Conflict review of Miss Julie retrieved from Morning Star paper archives |author=Jo Stanley |date=2 February 1984|work=The Stage|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/ScreenshotSundayTelegraphMissJulieFrancisKing2_201808 |title=Miss Julie retrieved from Telegraph hisorical archive Gale |author=Franscis King |date=22 January 1984|work=The Sunday Telegraph|via=Internet Archive}}</ref> *''Vyande'' deur Maxim Gorky, 'n produksie met Ann Pennington, (Maart 1985).<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/MorningStarOrigianlEnemies|title=Review of ''Enemies''|author=Tom Vaughan|date=26 March 1985|work=The Morning Star|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/CityLimitsReviewOfGorkyEnemies |title=Review of ''Enemies''|author=Barney Bardsley |date= March 1985|work=City Limits|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/BBCRussianServiceReviewGorkyEnemiesPage1A |title=Broadcast transcript of review of ''Enemies''|author=BBC Russian Service |date= March 1985|work=BBC Russian service |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/PaulLewensteinReviewOfEnemiesCamdenNewsJournal |title=review of ''Enemies''|author=Paul Lewenstein |date= March 1985|work=Camden News Journal |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web |url=http://theatricalia.com/company/2fr/internationalist-theatre-originally-called-new-internationalist-theatre |title=Internationalist Theatre (originally called New Internationalist Theatre ) |work=theatricalia.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128152009/https://theatricalia.com/company/2fr/internationalist-theatre-originally-called-new-internationalist-theatre |archive-date=28 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Argiewe == *[https://cdm21048.contentdm.oclc.org/digital/collection/p21048coll16/search Nasionale Biblioteek van Suid-Afrika ] Angelique Rockas-Versameling *[http://searcharchives.bl.uk/IAMS_VU2:IAMS032-003377398 British Library Argiewe], Angelique Rockas/Internationalist Theatre [https://www.flickr.com/photos/angelique_rockas/albums/72157660952236708 ] *[http://www.apgrd.ox.ac.uk/productions/people/3272] ARPAD Argiewe, Sentrum van Klassieke by [[Universiteit van Oxford]] Angelique /Angeliki Rockas- ''Medea'',''Prometheus Gebonde''. *[http://collections-search.bfi.org.uk/web/Details/ChoiceArchive/110078562 British Film Institute ] Angelique Rockas Argiewe: korrespondensie met filmregisseurs :[[Elia Kazan]], Derek Jarman, Lindsay Anderson, Costas Gavras,en met aktrise [[Julie Christie]] ,Yugoslavia/Kosovo film projek *[https://archiv.adk.de/objekt/2583471] Bertolt-Brecht-Archiv Akademie der Künste == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commonscat}} *[http://www.imdb.com/name/nm0734214/ Angelique Rockas on IMDB] *[http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2bb0051629 Angelique Rockas] British Film Institute *[http://esat.sun.ac.za/index.php?title=Angelique_Rockas Angelique Rockas] ESAT:Die Ensiklopedie van Suid-Afrikaanse Teater, Film, Media *[http://www.allmovie.com/artist/p60925 Angelique Rockas] op [[AllMovie]] *[https://archive.org/details/VogueMexcoCoverJuly1992 Angelique Rockas ] Vogue Mexico : Una Actirz Multiplicada *[http://www.hellenism.net/greece/famous-greeks/interviews/angelique-rockas.html Angelique Rockas] Hellenism.net {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rockas, Angelique }} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] kj25yqx23itxt102nz8qbv8ztfopfdb 0 126768 2978793 2864044 2026-10-14T03:28:12Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978793 wikitext text/x-wiki {{versmelt|kleurstof}} '''Kleurstowwe''' is chemiese stowwe wat gebruik word om dinge soos [[papier]], [[katoen]], [[wol]] of [[leer]] te kleur. Die kleurstof dring deur die vesels en word deel van die materiaal self. '''Verfstowwe''' is chemiese stowwe wat aange­wend word om artikels te kleur wat van byvoorbeeld [[hout]], klip en metaal ge­maak is. Hulle dring in baie geringe mate deur die  oppervlak  van die stof en kleef daaraan om 'n harde, beskermende laag te vorm. == Vroeë geskiedenis == Die prehistoriese mens het [[houtskool]] en plant­sap gebruik om die grotte waarin hy geleef het, te verf. In die klassieke tydperk was helder­kleurige klere 'n teken van rykdom en hoë status, want die kleur van weefstowwe was 'n moeilike en duur proses; so was byvoorbeeld 12 000 skulpe van 'n skulpdier wat om die [[Middellandse See]] aangetref is, ''Murex brandares,'' nodig om een gram van die kleurstof, Tiriese (of koninklike) purper, te vervaardig. Dit het hierdie kleurstof te kos­baar gemaak vir almal behalwe die keiser. Romeinse legioensoldate het van [[Brittanje]] teruggekeer met stories van wilde inboorlinge, bedek met patrone in blou, swart en groen kleure. Hulle is berei uit ekstrakte van webe, 'n plant wat selfs vandag nog soms in blou kleurstowwe gebruik  word. == Kleurstowwe == Baie van die kleurstowwe wat vandag gebruik word, was 5 000 jaar gelede reeds aan die Egiptenare bekend. Natuurlike kleurstowwe is egter nie net duur om te maak nie, maar ook moeilik om aan te wend. Party daarvan kan nie deur die materiaal wat gekleur moet word, opgeneem word nie tensy 'n stof wat 'n ''bytmiddel'' genoem word (soos tannien of chemiese soute) bygevoeg word. Die ontwikkeling van die tekstielnywerheid en die vervaardiging van goedkoop materiale en mensgemaakte vesels het egter goedkoper en sterker kleurstowwe nodig gemaak. Hulle moes vinnig aangewend kon word en tog die nuwe afwerkingsprosesse wat materiale kreukeltraag en waterdig maak, kon weerstaan. Sommige natuurlike kleurstowwe wat uit minerale en plante gehaal word, word nog steeds gebruik, maar hulle word al hoe meer vervang deur kleurstowwe wat teen die werking van chemikalieë bestand is en sinteties vervaardig word. === Mineraalkleurstowwe === Mineraalkleurstowwe word hoofsaaklik in die vervaardiging van verf gebruik, maar ook vir die kleur van [[porselein]], glas en leer. Die volopste pigmente is [[kalk]], [[klei]], [[kaolien]], [[sinkoksied]], [[loodkarbonaat]] (witlood), [[sinksulfied]], [[bariumsulfaat]], kwiksulfied, rooilood, grafiet, en yster-oksied. === Plantkleurstowwe === Hierdie kleurstowwe word vir kleur van materiale en gare gebruik. Krapwortel, die gedroogde en verpoeierde wortel van ''Rubia tincotorum'', verskaf skakerings van rooi. Indigo, van ''Indigofera tinctoria'', gee blou. Hierdie twee plante kom albei uit Indië. Kleurstowwe word uit die bas, blare, blomme en sade van baie ander plante gehaal, byvoorbeeld webe (''Isatis tinctoria''), saffraan ''Crocus cativus''), gifhout, rooihout, Wes-Indiese geelhout, appelbome, swartbessies, perdeblomme, spinasie en baie meer. === Dierlike kleurstowwe === Dierlike kleurstowwe omvat purper, afkomstig van die ''Murex-''skulp, en cochenille, wat uit die droë skulpe van die vroulike kaktusinsek van Mexiko, ''Coccus cacti'', gehaal word. === Sintetiese kleurstowwe === In 1856 het die Engelse chemikus William Perkin per ongeluk die eerste sintetiese kleurstof, 'n ligpers, vervaardig terwyl hy kunsmatige tannien probeer maak het. In die sestigerjare van die 19de eeu is baie meer sintetiese kleurstowwe vervaardig, veral in [[Duitsland]]. Vandag is daar heelwat meer as duisend verskillende sintetiese kleurstowwe, wat verkry word uit produkte wat uit koolteer gedistilleer word: bensien, tolueen, naftaleen, fenol, ensovoorts. Ná 'n reeks ingewikkelde chemiese prosesse word die kleurstof as 'n pasta of in kristallyne vorm geproduseer. == Verwe == Verf verleen kleur en ook 'n mate van beskerming, na gelang van die soort oorlaag wat gebruik word. Verwe bestaan uit baie verskillende chemiese stowwe wat gemeng word sodat hulle op mekaar kan inwerk om verskillende kleure en kleureffekte voort te bring. Die vervaardiging van verf behels baie ingewikkelde chemiese prosesse, en 'n groot aantal chemici en fisici staan in diens van die nywerheid. Die onderskeie produkte in hierdie groep val in twee afdelings: verf (wat ondeursigtig is) en vernis (wat deursigtig is). === Vernis === Vernis is 'n klewerige vloeistof, bruin of gelerig, waarvan 'n dun laag met 'n kwas aangewend word. Wanneer vernis droog is, vorm dit 'n harde, byna kleurlose, deursigtige laag. Dit word hoofsaaklik op houtoppervlakke gebruik as beskerming en om 'n glansende voorkoms te verleen, terwyl geen afbreuk aan die natuurlike grein van die hout gemaak word nie. Vernis word van drie hoofbestanddele vervaardig: die ''basis'', wat kleef aan die oppervlak wat vernis word en die harde laag vorm; die ''oplosmiddel'', waarin die basis opgelos word; en die ''verdunner'' of verdunningsmiddel, wat die vernis maklik laat vloei. === Kleuring === Verf word as 'n vloeistof aangewend, gewoonlik met 'n kwas of 'n roller. Dit word droog en vorm dan 'n ondeursigtige laag wat die patroon of kleur daaronder volkome bedek. Die basiese grondstof van verf is 'n vaste pigment, wat die kleur verleen en 'n vloeibare medium (oplosmiddel plus verdunner) wat die pigment oplos of suspendeer en dit maklik maak om die verf aan te wend. Pigmente is chemiese stowwe wat in pastavorm of as 'n fyn poeier by die vloeibare medium ingevoeg word. Party pigmente kom in die natuur voor (sien Mineraal- en Plantkleurstowwe hierbo), waarvan die belangrikstes die okerstowwe (ysteroksied) is. Lood- en sinkchromaat verskaf nie net helder kleure nie, maar beskerm ook metale teen roes. Verf word vir baie verskillende doeleindes aangewend, en die vloeibare medium wissel dienooreenkomstig. Die kan vernis, olie, hars, water of 'n mengsel van die vier wees. Emalje- of glansverf vir huishoudelike gebruik bestaan uit pigment plus vernis; selluloseverf bestaan uit pigment plus sellulosevernis. In grondlaag- of emulsieverfsoorte is die medium water met 'n bietjie olie. Kunstenaarsverf bestaan uit pigment plus olie, waterverf word van pigment en water gemaak, en 'n bietjie lym word bygevoeg om dit te bind. == Die Khoi en die San == Die vroeë inwoners van Suid-Afrika het verskeie natuurlike kleurstowwe, byvoorbeeld gekleurde grond en plante en bessies, gebruik om verf te maak. Die [[Khoi]] en die [[San]] het verf gemaak deur oker, 'n besonder soort rooi klei, met 'n medium, waarskynlik dierevet, te meng. Hulle het ook oranje en geel grond verpoeier en dit met die een of ander vloeistof, waarskynlik urine of die wit van volstruiseiers, gemeng. Houtskool en voëlmis is ook gebruik. In geen van hulle skilderye is blou of groen nog gesien nie, maar dit kan ook wees dat dit van 'n stof gemaak was wat maklik verweer of verblyk het. == Bronnelys == * KENNIS, Volume 1, 1980, bl. 109, {{ISBN|0-7981-0823-1}} kjli2lx1elpzmuq7e4zgojk2jdq4pl7 0 126830 2978754 2956926 2026-10-14T03:06:46Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978754 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pegoud croix de guerre.jpg|duimnael|Die "eerste Franse bobaasvlieënier", die Fransman Adolphe Pégoud ontvang die ''Croix de guerre.'']] 'n '''Bobaasvlieënier''' is 'n [[vlieënier]] wat 5 of meer oorwinnings behaal het in luggevegte teen ander [[vegvliegtuie]]. In [[Engels]] staan dit bekend as 'n ''Ace''. Dié term is geskep tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] waar die beeld geskep is van die vlieëniers as ridders wat dapper is in 'n poging om die publiek se aandag weg te lei van die massaslagtings wat plaasgevind het op die front..<ref>Robertson, bl. 100&mdash;103.</ref> Vir 'n kort vroeë tydperk toe lug-tot-lug-gevegte pas uitgevind is, kon die besonder bekwame vlieënier die stryd in die lug bepaal. Vir die grootste deel van die oorlog het die beeld van die bobaasvlieënier egter min te doen gehad met die realiteit van lugoorlogvoering, waarin vegters in formasie geveg het en lugoormag baie afhanklik was van die relatiewe beskikbaarheid van hulpbronne.<ref>Belich 2001.</ref> Die paar bobaasvlieëniers onder vegsvlieëniers het histories verantwoordelik vir die meerderheid lug-tot-lug-oorwinnings in die militêre geskiedenis.<ref name="Dunnigan, bl. 149">Dunnigan 2003, bl. 149.</ref> == Eerste Wêreldoorlog == [[Lêer:Manfred von Richthofen.jpg|links|duimnael|Manfred von Richthofen, bekend as die "Rooi Baron", het die mees amptelik aanvaarde oorwinnings (80) in die Eerste Wêreldoorlog behaal en is waarskynlik die bekendste vlieënde bobaasvlieënier van alle tye.]] Die gebruik van die term ''Ace'' om hierdie vlieëniers te beskryf, het in die Eerste Wêreldoorlog begin, toe Franse koerante Adolphe Pégoud beskryf het as ''l'As'' (''die Ace'') nadat hy die eerste vlieënier geword het wat vyf Duitse vliegtuie afgeskiet het. Die Britte het aanvanklik die term "''star-turns''" ('n vermaaklikheidsindustrie term) gebruik. Een van die bekendste bobaasvlieëniers uit die oorlog is [[Manfred von Richthofen]], beter bekend as die ''Rooi Baron''. Die suksesse van sulke Duitse vlieëniers soos [[Max Immelmann]] en Oswald Boelcke het baie bekend geword, ten bate van die burgerlike moraal, en die ''Pour le Mérite'', [[Pruise]] se hoogste toekenning vir dapperheid, het deel geword van die uniform van 'n vooraanstaande Duitse bobaasvlieënier. In die ''Luftstreitkräfte'' het die ''Pour le Mérite'' die bynaam ''Der blaue Max'' (Die Blou Max) gekry, na Max Immelmann, wat die eerste vlieënier was wat hierdie toekenning ontvang het. Aanvanklik moes Duitse vlieëniers agt geallieerde vliegtuie afskiet om hierdie medalje te ontvang.<ref name=Payne>Payne, Dr. David. [http://www.westernfrontassociation.com/great-war-at-sea-in-air/the-aces/283-mick-mannock.html "Major 'Mick' Mannock, VC: Top Scoring British Flying Ace in the Great War."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621135215/http://www.westernfrontassociation.com/great-war-at-sea-in-air/the-aces/283-mick-mannock.html |date=2017-06-21 }} ''Western Front Association'', 21 Mei 2008.</ref> Soos die oorlog gevorder het, is die kwalifikasies vir ''Pour le Mérite'' verhoog,<ref name= Payne /> maar suksesvolle Duitse vegvlieëniers is steeds vir die res van die oorlog as nasionale helde beskou. Die eerste Britse bobaasvlieënier is [[Albert Ball]]. Aan [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] kant was dit [[Edward Rickenbacker]] en vir die Franse is dit [[Charles Nungesser]]. [[Andrew Beauchamp-Proctor]] is in [[Suid-Afrika]] gebore en het as 'n Britse vlieënier ''Bobaasvlieënier'' status verwerf. == Tweede Wêreldoorlog == [[Lêer:Erich Hartmann voor zijn Bf 109 (G-6).jpg|duimnael|Erich Hartmann, met 352 oorwinnings is die vegvlieënier met die hoogste telling vyandelike vliegtuie afgeskiet.]] [[Erich Hartmann]] is die suksesvolste bobaasvlieënier ooit met 352 oorwinnings. [[Gerhard Barkhorn]] word gekrediteer met 301 oorwinnings.<ref>{{Cite book|last=Mitcham|first=Samuel W.|title=''Eagles of the Third Reich - Men of the Luftwaffe in World War II''|publisher=Stackpole Books|year=2007|isbn=9780811734059|pages=217}}</ref> Daar was 107 Duitse vlieëniers met meer as 100 vyandelike vliegtuie afgeskiet. Die meeste hiervan was teen die [[Sowjetlugmag]] behaal.<ref>{{Cite book|last=Murray|first=Williamson|title=''The Luftwaffe, 1933-45 - Strategy for Defeat''|url=https://archive.org/details/luftwaffe193345s0000murr|publisher=Brassey's|year=1996|isbn=9781574881257|pages=[https://archive.org/details/luftwaffe193345s0000murr/page/82 82]}}</ref> Die vegterbobaasvlieënier met die hoogste telling teen Westerse geallieerde magte was Hans-Joachim Marseille (158 oorwinings)<ref>{{Cite book|last=Colin, Lewis|first=D. Heaton, Anne-Marie|title=The Star of Africa - The Story of Hans Marseille, the Rogue Luftwaffe Ace Who Dominated the WWII Skies|url=https://archive.org/details/starofafricastor0000heat|publisher=MBI Publishing Company|year=2012|isbn=9780760343937}}</ref> en Heinrich Bär (208 oorwinnings, waarvan 124 in die weste). Opmerklik is ook Heinz-Wolfgang Schnaufer, met 121 oorwinnings die hoogste telling vir ‘n nagvegterbobaasvlieënier, en Werner Mölders, die eerste vlieënier wat meer as 100 oorwinnings geëis het in die geskiedenis van lugoorlogvoering.<ref name=":1">{{Cite book|last=Sims|first=Edward H.|title=The Greatest Aces|publisher=Random House Publishing Group|year=1976|isbn=9780345253309|location=London|pages=17}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Jackson|first=Robert|title=Air Aces of World War II|url=https://archive.org/details/airacesofworldwa0000jack|publisher=Airlife|year=2003|isbn=9781840374124}}</ref> Vlieëniers van ander lede van die [[Spilmoondhede]] het ook hoë tellings behaal, soos Ilmari Juutilainen ([[Finse Lugmag]], 94 oorwinnings), Constantin Cantacuzino (Roemeense Lugmag, 69 oorwinnings) en Mato Dukovac (Kroatiese Lugmag, 44 oorwinnings). Die Japannese vegvlieënier met die hoogste telling was Tetsuzō Iwamoto, wat 216 oorwinnings behaal het. [[Sailor Malan]] is Suid-Afrika se bekendste bobaasvlieënier uit die oorlog met 35 oorwinnings. == Moderne tye == Die [[ Koreaanse Oorlog]] van 1950–53 het die oorgang van suier-skroefaangedrewe vliegtuie na meer moderne [[Straalvliegtuig|straalvliegtuie]] gemerk. As sodanig het dit die wêreld se eerste spuitvliegtuig bobaasvlieënier opgelewer. Die hoogste telling van die oorlog word beskou as die Sowjet-vlieënier Nikolai Sutyagin wat 22 oorwinnings behaal het. [[Giora Epstein]], Israeli vlieënier het 17 oorwinnings behaal. == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Bibliografie== {{Refbegin}} * Belich, Jamie. "Ace, air combat". Richard Holmes, Charles Singleton and Spencer Jones, eds. ''The Oxford Companion to Military History''. Oxford University Press, 2001 [online 2004]. * Bergström, Christer. ''Barbarossa: The Air Battle, July–December 1941''. Birmingham, UK: Classic Publications, 2007. {{ISBN|978-1-85780-270-2}}. * Crosby, Francis: ''The World Encyclopedia of Fighters and Bombers''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} * Dunnigan, James F. ''How to Make War: A Comprehensive Guide to Modern Warfare in the Twenty-first Century''. New York: HarperCollins, 2003. {{ISBN|978-0-06009-012-8}}. * Farr, Finis. ''Rickenbacker's Luck: An American Life.'' New York: Houghton Mifflin, 1979. {{ISBN|978-0-395-27102-5}}. * Franks, Norman and Frank W. Bailey. ''Over the Front: A Complete Record of the Fighter Aces and Units of the United States and French Air Services, 1914–1918''. London: Grub Street, 1992. {{ISBN|978-0-948817-54-0}}. * Franks, Norman, Frank W. Bailey and Russell Guest. ''Above the Lines: The Aces and Fighter Units of the German Air Service, Naval Air Service and Flanders Marine Corps, 1914–1918''. London: Grub Street, 1993. {{ISBN|978-0-94881-773-1}}. * {{Citation | author-mask = 3 | last1 = Franks | first1 = Norman | first2 = Russell | last2 = Guest | first3 = Gregory | last3 = Alegi | title = Above the War Fronts: The British Two-seater Bomber Pilot and Observer Aces, the British Two-seater Fighter Observer Aces, and the Belgian, Italian, Austro-Hungarian and Russian Fighter Aces, 1914–1918 | volume = 4 | series = Fighting Airmen of WWI | place = London | publisher = Grub Street | year = 1997 | isbn = 978-1-898697-56-5}}. * Galland, Adolf ''The First and the Last'' London, Methuen, 1955 (''Die Ersten und die Letzten'' Germany, Franz Schneekluth, 1953). * {{Cite book |first=Nicole-Melanie |last=Goll |chapter=Godwin von Brumowski (1889–1936): The Construction of an Austro-Hungarian War Hero during World War I |pages=139–56 |editor1= Marija Wakounig |editor2=Karlo Ruzicic-Kessler |year=2011 |title=From the Industrial Revolution to World War II in East Central Europe |publisher=LIT Verlag |isbn=978-3643901293 }} * Guttman, Jon. ''Pusher Aces of World War 1''. London: Osprey, 2009. {{ISBN|978-1-84603-417-6}}. * Hobson, Chris. ''Vietnam Air Losses, USAF, USN, USMC, Fixed-Wing Aircraft Losses in Southeast Asia 1961–1973''. North Branch, Minnesota: Specialty Press, 2001. {{ISBN|1-85780-115-6}}. * Johnson, J. E. ''Wing Leader''. London: Ballantine, 1967. * Lake, John. ''The Battle of Britain''. London: Amber Books, 2000. {{ISBN|1-85605-535-3}}. * Lee, Arthur Gould. ''No Parachute''. London: Jarrolds, 1968. * O'Connor, Martin. ''Air Aces of the Austro-Hungarian Empire 1914–1918''. Boulder, Colorado: Flying Machine Press, 1986. {{ISBN|978-1-89126-806-9}}. * Pieters, Walter M. ''Above Flanders' Fields: A Complete Record of the Belgian Fighter Pilots and Their Units During the Great War, 1914–1918''. London: Grub Street, 1998. {{ISBN|978-1-898697-83-1}}. * Robertson, Linda R. (2005). ''The Dream of Civilized Warfare: World War I Flying Aces and the American Imagination ''. University of Minnesota Press. {{ISBN|0816642710}}, {{ISBN|978-0816642717}} * Robinson, Bruce (ed.) ''von Richthofen and the Flying Circus''. Letchworth, UK: Harleyford, 1958. * Shores, Christopher. ''Air Aces''. Greenwich Connecticut: Bison Books, 1983. {{ISBN|0-86124-104-5}} * {{Citation | last1 = Shores | first1 = Christopher | first2 = Norman | last2 = Franks | first3 = Russell | last3 = Guest | title = Above the Trenches: A Complete Record of the Fighter Aces and Units of the British Empire Air Forces 1915–1920 | place = London | publisher = Grub Street | year = 1990 | isbn = 978-0-948817-19-9 | author-mask = 3}}. * Stenman, Kari and Kalevi Keskinen. ''Finnish Aces of World War 2'' (Osprey Aircraft of the Aces, number 23). London: Osprey Publishing. 1998. {{ISBN|952-5186-24-5}}. * Thomas, Andrew. ''Defiant, Blenheim and Havoc Aces''. London: Osprey Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-84908-666-0}}. * Toliver, Raymond J. and Trevor J. Constable. ''Horrido!: Fighter Aces of the Luftwaffe''. London: Bantam Books, 1979. {{ISBN|978-0-55312-663-1}}. * Toperczer, Istvan. ''MIG-17 and MIG-19 Units of the Vietnam War'' (Osprey Combat Aircraft, number 25). London: Osprey, 2001. {{ISBN|978-1-84176-162-6}}. * {{Citation | last1 = Toperczer | first1 = Istvan | title = MIG-21 Units of the Vietnam War | series = Combat Aircraft | number = 29 | place = London | publisher = Osprey | year = 2001 | isbn = 978-1-84176-263-0 | author-mask = 3}}. {{Refend}} [[Kategorie:Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Lugmagte]] [[Kategorie:Vlieëniers|*]] 364jl90frieq3vlcr78kx58s6k3qmyb 0 129397 2978639 2955837 2026-10-13T19:30:25Z SpesBona 2720 /* Stadions */ + Prent 2978639 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketwêreldbeker | naam = Krieketwêreldbeker 2003 | beeld = Krieketwêreldbeker 2003.svg | beeldgrote = 150px | onderskrif = Kenteken van die Krieketwêreldbeker 2003 | vanafdatum = 9 Februarie | totdatum = 23 Maart | bestuurder = [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) | krieketformaat = [[Internasionale eendagwedstryd|Internasionale eendagkrieket]] (EDI) | toernooiformaat = Groepfase, Super Ses en uitklopfase | gashere = {{vlagland|Suid-Afrika}}<br />{{vlagland|Kenia}}<br />{{vlagland|Zimbabwe}} | kampioen = {{Cr-AU}} | naaswenner = {{Cr-IN}} | getal = 3 | deelnemers = 14 (38 kwalifiseer) | wedstryde gespeel = 54 | bywoning = 626845 | speler van die reeks = {{vlagikoon|Indië}} [[Sachin Tendulkar]] | meeste lopies = {{vlagikoon|Indië}} [[Sachin Tendulkar]] (673)<ref name="Most_Runs">{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=865;type=tournament |title=Records / ICC World Cup, 2002/03 / Most runs |publisher=ESPNcricinfo |date=23 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> | meeste paaltjies = {{vlagikoon|Sri Lanka}} [[Chaminda Vaas]] (23)<ref name="Most_Wickets">{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=865;type=tournament |title=Records / ICC World Cup, 2002/03 / Most wickets |publisher=ESPNcricinfo |date=23 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> | vorige jaar = 1999 | vorige toernooi = Krieketwêreldbeker 1999 | volgende jaar = 2007 | volgende toernooi = Krieketwêreldbeker 2007 }} Die '''Krieketwêreldbeker 2003''' ([[Engels]]: ''2003 Cricket World Cup''; [[Swahili]]: ''Kombe la Dunia la Kriketi wa 2003'') is van 9 Februarie tot 23 Maart 2003 in [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]] en [[Kenia]] beslis. Dit was die agtste [[krieketwêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse krieketwêreldkampioenskap in [[Internasionale eendagwedstryd|internasionale eendagkrieket]] (EDI) wat deur die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangebied word en die eerste in [[Afrika]]. Ná die [[Rugbywêreldbeker 1995]] was dit die tweede [[wêreldbeker]]toernooi in een van Suid-Afrika se gewildste sportsoorte; later het dié land ook die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] aangebied. Beide Kenia en Zimbabwe het vir die eerste keer ’n wêreldbekertoernooi aangebied. Suid-Afrika sou vier jaar later ook die [[T20I-wêreldbeker 2007]] en daarna die [[Kampioenetrofee 2009]] aanbied, waarmee dit as die eerste land al drie vername kriekettoernooie gehuisves het. [[Lêer:Icc cricket world cup trophy.jpg|duimnael|links|upright|Die Krieketwêreldbekertrofee waarom meegeding is]] 14 nasionale [[krieket]]spanne het aan die Krieketwêreldbeker 2003 deelgeneem: Die destydse tien [[toetskrieket]]lande ([[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]], [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]], [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]], [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]], [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]], [[Proteas|Suid-Afrika]], [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]]), saam met die vier beste spanne van die IKK-trofee 2001 ([[Kanadese nasionale krieketspan|Kanada]], [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]], [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] en [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]]). Namibië het vir die eerste keer vir ’n krieketwêreldbekertoernooi gekwalifiseer, waardeur vir die eerste keer vier Afrikaspanne aan ’n internationale kriekettoernooi deelgeneem het. Tydens die Krieketwêreldbeker 2003 is 54 wedstryde gespeel, waaronder 42 tydens die groepfase, nege in die Super Ses, en drie in die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die spanne is in twee groepe van sewe elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep gespeel het. Die drie beste spanne van elke groep het hierna vir die Super Ses gekwalifiseer, waarvandaan die vier beste spanne vir die halfeindrondte gekwalifiseer en die wenners mekaar in die eindstryd ontmoet het. Elke wedstryd het uit 50 boulbeurte per span bestaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC03_HISTORY.html |title=The 2003 World Cup in South Africa – Superb Australia leave others trailing |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Die toernooi het talle ontwrigtings ondervind, soos die uitskakeling van Suid-Afrika, Pakistan, Wes-Indië en Engeland in die groepfase (Suid-Afrika het met slegs een lopie verloor nadat hulle die [[Duckworth-Lewis-Stern-metode|Duckworth-Lewis-metode]] misgelees het).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155875.html |title=Wisden – South Africa v Sri Lanka |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rediff.com/wc2003/2003/mar/03sa.htm |title=Rain pushes S Africa out of World Cup |publisher=Rediff |date=4 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Engeland het die wedstryd teen Zimbabwe weens die politieke onrus in dié land verbeur, waardeur Zimbabwe eindelik vir die Super Ses gekwalifiseer het.<ref name="ENGvZIM">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155838.html |title=Wisden Cricketers' Almanack 2004 |publisher=ESPNcricinfo |author=Matthew Engel |date=13 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Net só het Nieu-Seeland sy wedstryd teen Kenia om sekuriteitsredes verbeur, waardeur Kenia as die eerste assosiaatlid in dié tyd die halfeindrondte gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/6484211.stm |title=What happened to Kenya? |publisher=[[BBC]] |author=Martin Gough |date=23 Maart 2007 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Daarbenewens was Kenia ná Suid-Afrika die tweede Afrikaspan wat in ’n uitklopwedstryd verskyn het. Nog ’n skokgolf het twee dae ná die toernooi se begin gevolg, toe [[Shane Warne]], destyds een van die spel se voorste draaiers, in skande huis toe gestuur is ná ’n positiewe toets vir ’n verbode middel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/rewind-shane-warne-s-world-cup-shame-830541 |title=Warne's world cup disgrace |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=14 Februarie 2015 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Tydens die eerste wedstryd teen Namibië het beide die Zimbabwiese speler [[Andy Flower]] en die snelbouler [[Henry Olonga]] swart armbande in “rou oor die dood van demokrasie” in Zimbabwe gedra. Albei spelers is onmiddellik uit die span geskors en het oorsee om politieke asiel gevra. Hierdie openbare politieke protes het ’n aansienlike verleentheid met die medegashere veroorsaak en ook die spanharmonie ontwrig.<ref name="Protes">{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/story/_/id/22473068/henry-olonga-andy-flower-mourn-death-democracy |title=Zimbabwe's black armband protest |publisher=ESPNscrum |author=Martin Williamson |date=26 Februarie 2007 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/statement-of-andy-flower-and-henry-olonga-126517 |title=Statement of Andy Flower and Henry Olonga |publisher=ESPNcricinfo |date=27 April 2007 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Australië, Indië, Kenia en Sri Lanka het vir die halfeindrondte gekwalifiseer. Australië het Sri Lanka geklop en Indië vir Kenia, voordat die verdedigende kampioen Australië die eindstryd op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] teen Indië met 125 lopies gewen en sodoende sy derde titel ingepalm het, die eerste land wat daarin kon slaag. Hulle het tydens die toernooi al hul elf wedstryde gewen.<ref name=espncricinfo>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-rout-india-to-win-third-world-cup-130611 |title=Australia rout India to win third World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Anand Vasu |date=14 Mei 2020 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Die Pakistanse speler [[Shoaib Akhtar]] het tydens die toernooi ’n wêreldrekord opgestel en die vinnigste bouler in die krieketgeskiedenis geword, toe hy in ’n groepwedstryd teen Engeland ’n aflewering met 161,3&nbsp;km/h gestuur het.<ref name="Akhtar">{{en}} {{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/fastest-bowl-of-a-cricket-ball/ |title=Fastest delivery of a cricket ball (male) |publisher=[[Guinness World Records]] |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://tribune.com.pk/article/25921/shoaib-akhtar-the-legend-the-sensation-the-enigma/ |title=Shoaib Akhtar – the legend, the sensation, the enigma |publisher=The Express Tribune |author=Uzair Hasan Rizvi |date=11 April 2015 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.purbat.com/most-feared-fast-bowlers-cricket/ |title=10 Most feared fast bowlers in Cricket history |publisher=Purbat |author=Sardar Muhammad Rowais |date=1 Oktober 2016 |accessdate=12 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012073913/http://www.purbat.com/most-feared-fast-bowlers-cricket/ |archive-date=12 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Rudie van Vuuren]], wat vir Namibië gespeel het, het later met [[Namibiese nasionale rugbyspan|dié land se nasionale rugbyspan]] ook aan die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië deelgeneem, waardeur hy die eerste sportlui geword het wat in dieselfde jaar in twee verskillende sportkodes aan wêreldbekertoernooie deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,1383621,00.html |title=The ten greatest sporting all-rounders |publisher=[[The Guardian]] |author=Alex Gibbons |date=9 Januarie 2005 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> == Toewysing == [[Lêer:Civic Centre-2003 CWC.jpg|duimnael|Die [[Kaapstad]]se Burgersentrum adverteer vir die Krieketwêreldbeker 2003]] Die Krieketwêreldbeker 2003 is deur die IKR toegewys aan Suid-Afrika. Van die medegashere was Kenia en Zimbabwe.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/kenya-to-stage-two-matches-in-2003-world-cup-109158 |title=Kenya to stage two matches in 2003 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Bloomberg |date=19 Oktober 2001 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Terwyl die toetskrieketlande Suid-Afrika en Zimbabwe regstreeks vir die toernooi gekwalifiseer het, moes Kenia tydens die IKR-trofee 2001 vir die toernooi kwalifiseer. Saam met die [[T20I-wêreldbeker 2007]] en die [[Kampioenetrofee 2009]] was dit een van drie groot kriekettoernooie wat in die 2000’s in Suid-Afrika aangebied is. == Deelnemers == Die volgende 14 spanne het vir die Krieketwêreldbeker 2003 gekwalifiseer: Australië, Bangladesj, Engeland, Indië, Nieu-Seeland, Pakistan, Sri Lanka, Suid-Afrika (medegasheer), Wes-Indië en Zimbabwe (medegasheer) het as volle lede van die Internasionale Krieketraad met [[toetskrieket]]status regstreeks vir die Krieketwêreldbeker 2003 gekwalifiseer. Kanada, Kenia, Namibië en Nederland was spanne sonder toetsstatus en het tydens die IKR-trofee 2001 gekwalifiseer. Namibië het vir die eerste keer aan ’n krieketwêreldbekertoernooi deelgeneem, waarmee dit die eerste internationale kriekettoernooi met vier Afrikaspanne was. [[Lêer:2003 Cricket World Cup participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering; altesaam 38 spanne het deelgeneem. {{sleutel|#00f|Gekwalifiseer as ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR)}} {{sleutel|#0c0|Gekwalifiseer tydens die IKR-trofee 2001}} {{sleutel|#fc0|Nie gekwalifiseer nie}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie !Groep |- |{{Cr-ZA}} | rowspan="2" |'''Gashere''' |Vierde |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |Halfeindrondte <small>([[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]])</small> |B |- |{{Cr-ZW}} |Sesde |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |Super Ses <small>([[Krieketwêreldbeker 1999|1999]])</small> |A |- |{{Cr-AU}} | rowspan="8" |'''Volle lede''' |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1987|1987]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]])</small> |A |- |{{Cr-BD}} |Tweede |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |Groepfase |B |- |{{Cr-EN}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |Naaswenner <small>([[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]], [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]])</small> |A |- |{{Cr-IN}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1983|1983]])</small> |A |- |{{Cr-NZ}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |Halfeindrondte <small>([[Krieketwêreldbeker 1975|1975]], [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]])</small> |B |- |{{Cr-PK}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1992|1992]])</small> |A |- |{{Cr-LK}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1996|1996]])</small> |B |- |{{Cr-WI}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1975|1975]], [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]])</small> |B |- |{{Cr-CA}} | rowspan="4" |IKR-trofee 2001 |Tweede |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] |Groepfase <small>([[Krieketwêreldbeker 1979|1979]])</small> |B |- |{{Cr-KE}} |Derde |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] |Groepfase <small>([[Krieketwêreldbeker 1996|1996]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]])</small> |B |- |{{Cr-NA}} |Eerste |– |Debuut |A |- |{{Cr-NL}} |Tweede |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] |Groepfase <small>([[Krieketwêreldbeker 1996|1996]])</small> |B |} == Stadions == Suid-Afrika het 46 wedstryde op twaalf verskeie plekke gehuisves, terwyl Kenia twee wedstryde op een plek en Zimbabwe ses wedstryde op twee plekke aangebied het. In stadions buite Suid-Afrika was enkele wedstryde van die groepfase met die betrokke tuisspan beplan. Van Zimbabwe se Groep A-wedstryde is tuis gespeel en Kenia het twee van sy ses Groep B-wedstryde tuis gespeel. Daarmee het Kenia ná [[Skotland]] in 1999 die tweede assosiaatlid geword wat wedstryde tydens ’n krieketwêreldbekertoernooi aangebied het. Die Engelse nasionale krieketspan het egter die wedstryd in Harare en die Nieu-Seelandse nasionale krieketspan die wedstryd in Nairobi om beweerde veiligheidsrisiko’s verbeur. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !colspan=5|{{vlagland|Suid-Afrika}} |- ! [[Johannesburg]], [[Gauteng]] ! [[Durban]], [[KwaZulu-Natal]] ! [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]] ! [[Centurion]], Gauteng ! [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]] |- | [[Wanderersstadion]] | [[Kingsmead-stadion|Saharastadion Kingsmead]] | [[Nuweland-krieketveld]] | [[SuperSport-park|Centurionpark]] | [[Mangaung-ovaal|Goodyear-park]] |- | <small>{{Koördinate|26|7|52.17|S|28|3|26.69|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Wanderersstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|29|51|0.21|S|31|1|40.13|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Saharastadion Kingsmead}}</small> | <small>{{Koördinate|33|58|25.32|S|18|28|8.16|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Nuweland-krieketveld}}</small> | <small>{{Koördinate|25|51|35.69|S|28|11|43.35|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Centurionpark}}</small> | <small>{{Koördinate|29|7|0.04|S|26|12|18.97|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Goodyear-park}}</small> |- | Kapasiteit: '''34&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''23&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''20&nbsp;000''' |- | [[Lêer:The Wanderers 2.jpg|200px]] | [[Lêer:Kingsmead2009.jpg|200px]] | [[Lêer:Newlands.jpg|200px]] | [[Lêer:SS park.jpg|200px]] | [[Lêer:Mangaung Oval 3.jpg|200px]] |- ! [[Benoni]], Gauteng ! [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Oos-Kaap]] ! [[Potchefstroom]], [[Noordwes]] ! [[Oos-Londen]], Oos-Kaap ! [[Kimberley]], [[Noord-Kaap]] |- | [[Willowmoore-park]] | [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]] | [[JB Marks-ovaal|Noordwes-krieketstadion]] | [[Buffalopark]] | [[De Beers Diamond-ovaal]] |- | <small>{{Koördinate|26|11|42.82|S|28|19|04.70|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Willowmoore-park}}</small> | <small>{{Koördinate|33|57|59.35|S|25|36|36|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=St. Georgespark}}</small> | <small>{{Koördinate|26|41|44.37|S|27|06|2.78|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Noordwes-krieketstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|0|24.14|S|27|55|09.72|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Buffalopark}}</small> | <small>{{Koördinate|28|44|32.75|S|24|47|51.80|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=De Beers Diamond-ovaal}}</small> |- | Kapasiteit: '''20&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''43&nbsp;472''' | Kapasiteit: '''43&nbsp;713''' | Kapasiteit: '''43&nbsp;319''' | Kapasiteit: '''41&nbsp;685''' |- | | [[Lêer:Sahara Oval St George's, uploaded 2005.jpg|200px]] | | | |- !colspan=2|{{vlagland|Suid-Afrika}} !colspan=2|{{vlagland|Zimbabwe}} !colspan=1|{{vlagland|Kenia}} |- ! [[Paarl]], Wes-Kaap ! [[Pietermaritzburg]], KwaZulu-Natal ! [[Harare]] ! [[Bulawayo]] ! [[Nairobi]] |- | [[Bolandpark]] | [[Pietermaritzburg-ovaal]] | [[Harare Sportklub]] | [[Queens Sportklub]] | [[Gymkhana Klubveld]] |- | <small>{{Koördinate|33|44|28.61|S|18|59|53.69|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Bolandpark}}</small> | <small>{{Koördinate|29|36|37.17|S|30|22|50.97|O|region:ZA_source:enwiki_type:landmark|aansig=inlyn|name=Pietermaritzburg-ovaal}}</small> | <small>{{Koördinate|17|48|50.67|S|31|3|2.08|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Harare Sportklub}}</small> | <small>{{Koördinate|20|08|42.39|S|28|35|20.20|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Queens Sportklub}}</small> | <small>{{Koördinate|1|16|12|S|36|49|38.5|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Gymkhana Klubveld}}</small> |- | Kapasiteit: '''33&nbsp;061''' | Kapasiteit: '''33&nbsp;973''' | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''9&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''8&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Boland Park Cricket Ground.jpg|200px]] | [[Lêer:CityOval Pietermaritzburg.jpg|200px]] | [[Lêer:Harare sports club.jpg|200px]] | | |} {| cellpadding="0" style="border:0 solid darkgrey;" |- style="text-align:center;" |style="border:0 solid blue;"| {{Location map+|Suid-Afrika|width=280|float=left|caption=Plekke in Suid-Afrika|places= {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-26|lat_min=-7|lon_deg=28|lon_min=3|position=bottom|background=|label=[[Johannesburg]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-29|lat_min=-51|lon_deg=31|lon_min=1|position=bottom|background=|label=[[Durban]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-33|lat_min=-58|lon_deg=18|lon_min=28|position=bottom|background=|label=[[Kaapstad]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-25|lat_min=-51|lon_deg=28|lon_min=11|position=top|background=|label=[[Centurion]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-29|lat_min=-7|lon_deg=26|lon_min=12|position=bottom|background=|label=[[Bloemfontein]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-26|lat_min=-11|lon_deg=28|lon_min=19|position=right|background=|label=[[Benoni]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-33|lat_min=-58|lon_deg=25|lon_min=36|position=right|background=|label=[[Gqeberha|Port Elizabeth]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-26|lat_min=-41|lon_deg=24|lon_min=4|position=bottom|background=|label=[[Potchefstroom]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-33|lat_min=-0|lon_deg=27|lon_min=55|position=right|background=|label=[[Oos-Londen]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-29|lat_min=-36|lon_deg=30|lon_min=22|position=top|background=|label=[[Pietermaritzburg]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-28|lat_min=-44|lon_deg=24|lon_min=47|position=left|background=|label=[[Kimberley]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat_deg=-33|lat_min=-44|lon_deg=18|lon_min=59|position=right|background=|label=[[Paarl]]}} }} |style="border:0 solid #777;"| {{Location map+|Kenia|width=220|float=center|caption=Plekke in Kenia|places= {{Location map~|Kenia|lat_deg=-1|lat_min=-17|lon_deg=36|lon_min=49|position=left|background=|label=[[Nairobi]]}} }} |style="border:0 solid #2a5;"| {{Location map+|Zimbabwe|width=250|float=right|caption=Plekke in Zimbabwe|places= {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-17|lat_min=-50|lon_deg=31|lon_min=04|position=left|background=|label=[[Harare]]}} {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-20|lat_min=-10|lon_deg=28|lon_min=34|position=right|background=|label=[[Bulawayo]]}} }} |}</center> == Formaat == Die Krieketwêreldbeker 2003 is oor 44 dae tussen 14 verskillende spanne oor 54 wedstryde beslis. Dit het op 9 Februarie 2003 op Nuweland in Kaapstad met die openingswedstryd tussen die medegasheer Suid-Afrika en Wes-Indië begin. Die toernooi het geëindig op Wanderers in Johannesburg op 23 Maart met die eindstryd tussen Australië en Indië, waartydens Australië die Krieketwêreldbekertrofee verdedig het. === Kalender === Die volgende tabel dui die Krieketwêreldbeker 2003 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n siaan blokkie op die Super Ses, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />Februarie/Maart ! scope=col |Sa<br />8 ! scope=col |So<br />9 ! scope=col |Ma<br />10 ! scope=col |Di<br />11 ! scope=col |Wo<br />12 ! scope=col |Do<br />13 ! scope=col |Vr<br />14 ! scope=col |Sa<br />15 ! scope=col |So<br />16 ! scope=col |Ma<br />17 ! scope=col |Di<br />18 ! scope=col |Wo<br />19 ! scope=col |Do<br />20 ! scope=col |Vr<br />21 ! scope=col |Sa<br />22 ! scope=col |So<br />23 ! scope=col |Ma<br />24 ! scope=col |Di<br />25 ! scope=col |Wo<br />26 ! scope=col |Do<br />27 ! scope=col |Vr<br />28 ! scope=col |Sa<br />1 ! scope=col |So<br />2 ! scope=col |Ma<br />3 ! scope=col |Di<br />4 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 8 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 3 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 4 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left| Groep B <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 4 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- ! scope=col |Super Ses<br />Maart ! scope=col |Wo<br />5 ! scope=col |Do<br />6 ! scope=col |Vr<br />7 ! scope=col |Sa<br />8 ! scope=col |So<br />9 ! scope=col |Ma<br />10 ! scope=col |Di<br />11 ! scope=col |Wo<br />12 ! scope=col |Do<br />13 ! scope=col |Vr<br />14 ! scope=col |Sa<br />15 ! scope=col |So<br />16 ! scope=col |Ma<br />17 |- align=center |align=left|Super Ses <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| bgcolor=#7DF9FF| 2 <!-- 8 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#7DF9FF| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Maart ! scope=col |Di<br />18 ! scope=col |Wo<br />19 ! scope=col |Do<br />20 ! scope=col |Vr<br />21 ! scope=col |Sa<br />22 ! scope=col |So<br />23 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 18 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#7DF9FF|Super Ses}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] |- | {{Cr-AU}}<br /> {{Cr-EN}}<br /> {{Cr-IN}}<br /> {{Cr-NA}}<br /> {{Cr-NL}}<br /> {{Cr-PK}}<br /> {{Cr-ZW}} | {{Cr-BD}}<br /> {{Cr-CA}}<br /> {{Cr-KE}}<br /> {{Cr-NZ}}<br /> {{Cr-LK}}<br /> {{Cr-ZA}}<br /> {{Cr-WI}} |} Elke land moes teen 31 Desember 2002 ’n finale lys van 15 spelers vir die toernooi aan die Internasionale Krieketraad voorlê. ’n Beseerde speler kon enige tyd tot aan die einde van die toernooi vervang word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-explains-procedure-for-replacing-injured-players-at-icc-cricket-world-cup-2003-113163 |title=ICC explains procedure for replacing injured players at ICC Cricket World Cup 2003 |publisher=ESPNcricinfo |date=16 Desember 2002 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> === Groepfase en Super Ses === Die Krieketwêreldbeker 2003 is deur 14 nasionale krieketspanne beslis. Vir die groepfase is die 14 deelnemende spanne in twee groepe van sewe elk verdeel; elke span het een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep gespeel, dus het elke span ses wedstryde in die groepfase gespeel. Vier punte is vir ’n oorwinning toegeken, twee vir ’n gelykop of onbesliste wedstryd en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte geëindig het, is volgens lopietempo, dan boultempo en dan die uitslag van die direkte ontmoeting gerangskik. Die drie beste spanne van albei groepe het na die Super Ses deurgedring. In die Super Ses-rondte het elke span teen die spanne gespeel, waarteen in die groepfase geen wedstryde gespeel is nie. Spanne wat alreeds in die groepfase ontmoet het, het nie teen mekaar gespeel nie en die punte van dié wedstryde is na die Super Ses-rondte se tabel oorgedra. Die kwalifisering was gegrond op dieselfde kriterias as in die groepfase. === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af het die toernooi ’n uitklopformaat aangeneem wat uit drie wedstryde bestaan het: twee halfeindstryde en die eindstryd. Die vier beste spanne van die Super Ses het na die uitklopfase deurgedring. Die eerste span het teen die vierde span en die tweede span teen die derde span in die halfeindstryde gespeel. Elke wedstryd in die uitklopfase moes met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná albei kolfbeurte ’n gelykopuitslag was, is die wedstryd die volgende dag herhaal. == Skeidsregters en wedstrydbeamptes == ’n Paneel van 19 skeidsregters en vyf wedstrydbeamptes is vir die toernooi gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-confirms-umpires-and-referees-for-icc-cricket-world-cup-2003-113027 |title=ICC confirms Umpires and Referees for ICC Cricket World Cup 2003 |publisher=ESPNcricinfo |date=11 Desember 2002 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> === Skeidsregters === {| |- style="vertical-align:top" || * {{vlagikoon|Australië}} Darrell Hair <small>([[Krieket Australië|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} Daryl Harper <small>([[Krieket Australië|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} Simon Taufel <small>([[Krieket Australië|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Neil Mallender <small>([[Engelse en Walliese Krieketraad|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} David Shepherd <small>([[Engelse en Walliese Krieketraad|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Peter Willey <small>([[Engelse en Walliese Krieketraad|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Indië}} Srinivasaraghavan Venkataraghavan <small>([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Indië]])</small> * {{vlagikoon|Indië}} Arani Jayaprakash <small>([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Indië]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Billy Bowden <small>([[Nieu-Seeland Krieket|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Pakistan}} Aleem Dar <small>([[Pakistanse Krieketraad|Pakistan]])</small> || * {{vlagikoon|Pakistan}} Nadeem Ghauri <small>([[Pakistanse Krieketraad|Pakistan]])</small> * {{vlagikoon|Sri Lanka}} Asoka de Silva <small>([[Sri Lanka Krieket|Sri Lanka]])</small> * {{vlagikoon|Sri Lanka}} Tyron Wijewardene <small>([[Sri Lanka Krieket|Sri Lanka]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Rudi Koertzen]] <small>([[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Brian Jerling <small>([[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Dave Orchard <small>([[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Wes-Indië}} Steve Bucknor <small>([[Krieket Wes-Indië|Wes-Indië]])</small> * {{vlagikoon|Zimbabwe}} Kevan Barbour <small>([[Zimbabwe Krieket|Zimbabwe]])</small> * {{vlagikoon|Zimbabwe}} Russell Tiffin <small>([[Zimbabwe Krieket|Zimbabwe]])</small> |} === Wedstrydbeamptes === {| |- style="vertical-align:top" || * {{vlagikoon|Indië}} Gundappa Viswanath <small>([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Indië]])</small> * {{vlagikoon|Pakistan}} Wasim Raja <small>([[Pakistanse Krieketraad|Pakistan]])</small> * {{vlagikoon|Sri Lanka}} Ranjan Madugalle <small>([[Sri Lanka Krieket|Sri Lanka]])</small> || * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Mike Procter]] <small>([[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Wes-Indië}} Clive Lloyd <small>([[Krieket Wes-Indië|Wes-Indië]])</small> |} == Wedstryde == Die wedstryde is in drie fases opgedeel, naamlik die groepfase, die Super Ses en die uitklopfase. === Groepfase === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die Super Ses. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} 14 spanne het aan die groepfase deelgeneem. Die drie beste spanne in elke groep het na die Super Ses deurgedring. ==== Groep A ==== [[Lêer:Cricket ground (1).jpg|duimnael|Wedstryd tussen Engeland en Namibië op St. Georgespark]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} !width=20|{{Afkorting|P/o|Punte oorgedra (na Super Ses)}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-AU}} |6||6||0||0||0||+2.05||'''24'''||12 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-IN}} |6||5||1||0||0||+1.11||'''20'''||8 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-ZW}} |6||3||2||1||0||+0.50||'''14'''||3.5 |- |style="text-align:left;"|{{Cr-EN}} |6||3||3||0||0||+0.82||'''12'''||– |- |style="text-align:left;"|{{Cr-PK}} |6||2||3||1||0||+0.23||'''10'''||– |- |style="text-align:left;"|{{Cr-NL}} |6||1||5||0||0||−1.45||'''4'''||– |- |style="text-align:left;"|{{Cr-NA}} |6||0||6||0||0||−2.96||'''0'''||– |} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = 340/2 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NA}} | telling2 = 104/5 (25.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Craig Wishart]] 172* (151) | paaltjies1 = [[Lennie Louw]] 1/60 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Danie Keulder]] 27 (46) | paaltjies2 = [[Guy Whittall]] 2/20 (5 boulbeurte) | uitslag = Zimbabwe wen met 86 lopies ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|D/L-metode]]) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/zimbabwe-vs-namibia-2nd-match-65236/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]]<br />Bywoning: 3&nbsp;889 | skeidsregters = Dave Orchard ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en Simon Taufel ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Craig Wishart]] (Zim) | rondte = | loot = Namibië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = Wedstryd verkort weens reën; [[Duckworth-Lewis-Stern-metode|Duckworth-Lewis-metode]] hersien die teiken om te wen: 191 lopies in 25.1 boulbeurte vir Namibië. | notas = [[Jan-Berry Burger]], [[Björn Kotzé]], [[Danie Keulder]], [[Deon Kotzé]], [[Gerrie Snyman (krieketspeler)|Gerrie Snyman]], [[Gavin Murgatroyd]], [[Lennie Louw]], [[Louis Burger]], [[Morné Karg]], [[Riaan Walters]] en [[Stephan Swanepoel]] (almal Nam) het hul EDI-debuut gemaak.'' * ''Die Zimbabwiese spelers [[Andy Flower]] en [[Henry Olonga]] het tydens die wedstryd swart armbande in “rou oor die dood van demokrasie” in Zimbabwe gedra.''<ref name="Protes" /> * ''[[Craig Wishart]] (Zim) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.''<ref name="Batting">{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;runsmin1=100;runsval1=runs;template=results;type=batting;view=innings |title=Statistics / Statsguru / One-Day Internationals / Batting Records |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Craig Wishart en Grant Flower teken met 166 lopies om die derde paaltjie die hoogste Zimbabwiese paaltjievennootskap in dié tyd tydens ’n krieketwêreldbekerwedstryd aan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/fow-highest-partnerships-for-any-wicket/world-cup-12 |title=Highest partnerships for World Cup – Highest partnerships by runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 310/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 228 (44.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Andrew Symonds]] 143* (125) | paaltjies1 = [[Wasim Akram]] 3/64 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Rashid Latif]] 33 (23) | paaltjies2 = [[Ian Harvey]] 4/58 (9.3 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 82 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-pakistan-4th-match-65238/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 27&nbsp;075 | skeidsregters = Asoka de Silva ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Andrew Symonds]] (Aus) | rondte = | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Andrew Symonds]] (Aus) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.<ref name="Batting" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 204 (48.5 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NL}} | telling2 = 136 (48.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Sachin Tendulkar]] 52 (72) | paaltjies1 = [[Tim de Leede]] 4/35 (9.5 boulbeurte) | lopies2 = [[Daan van Bunge]] 62 (116) | paaltjies2 = [[Javagal Srinath]] 4/30 (9.1 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 68 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/india-vs-netherlands-7th-match-65241/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 3&nbsp;674 | skeidsregters = Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) en Peter Willey ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Tim de Leede]] (Ned) | rondte = | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Tim de Leede]] (Ned) het sy EDI-debuut gemaak. }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = Zimbabwe wen die wedstryd sonder ’n teenstander (sonder dat ’n bal geboul is) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/zimbabwe-vs-england-8th-match-66427/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en David Orchard ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = nie toegeken nie | rondte = | loot = geen loot nie | reën = | notas = Engeland verbeur die wedstryd weens veiligheidskwessies.<ref name="ENGvZIM" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/feb/11/cricketworldcup2003.cricketworldcup2 |title=England snub Zimbabwe |publisher=[[The Guardian]] |author=Sean Ingle |date=11 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 125 (41.4 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 128/1 (22.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Sachin Tendulkar]] 36 (59) | paaltjies1 = [[Jason Gillespie]] 3/13 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Matthew Hayden]] 45* (49) | paaltjies2 = [[Anil Kumble]] 1/24 (7 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met nege paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-india-11th-match-65244/full-scorecard Telkaart] | plek = [[SuperSport-park|Centurionpark]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 17&nbsp;730 | skeidsregters = Asoka de Silva ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Jason Gillespie]] (Aus) | rondte = | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = Indië teken hul laagste krieketwêreldbekertelling in dié tyd aan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-romp-home-by-nine-wickets-at-centurion-126694 |title=Australia romp home by nine wickets at Centurion |publisher=ESPNcricinfo |author=Samanth Subramanian |date=15 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref name="Lowest_totals">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/team-lowest-innings-totals/world-cup-12 |title=Lowest totals For World Cup |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-NL}} | telling1 = 142/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = 144/4 (23.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Tim de Leede]] 58* (96) | paaltjies1 = [[James Anderson]] 4/25 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Michael Vaughan]] 51 (47) | paaltjies2 = [[Daan van Bunge]] 3/16 (3 boulbeurte) | uitslag = Engeland wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/england-vs-netherlands-13th-match-65246/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 4&nbsp;840 | skeidsregters = [[Rudi Koertzen]] ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en Darrell Hair ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[James Anderson]] (Eng) | rondte = | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Nick Statham]] (Ned) het sy EDI-debuut gemaak. }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 255/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NA}} | telling2 = 84 (17.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Saleem Elahi]] 63 (100) | paaltjies1 = [[Gerrie Snyman (krieketspeler)|Gerrie Snyman]] 2/51 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Bjorn Kotze]] 24* (29) | paaltjies2 = [[Wasim Akram]] 5/28 (9 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met 171 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/namibia-vs-pakistan-14th-match-65247/full-scorecard Telkaart] | plek = [[De Beers Diamond-ovaal]], [[Kimberley]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 2&nbsp;943 | skeidsregters = Neil Mallender ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) en David Orchard ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Wasim Akram]] (Pak) | rondte = | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = Beide [[Melt van Schoor]] en [[Rudie van Vuuren]] (albei Nam) het hul EDI-debuut gemaak.'' * ''[[Wasim Akram]] (Pak) neem ’n vyf-paaltjie-oes.<ref name="Bowling">{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;qualmin1=5;qualval1=wickets;size=100;template=results;type=bowling;view=innings |title=Statistics / Statsguru / One-Day Internationals / Bowling Records |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 255/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = 172 (44.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Sachin Tendulkar]] 81 (91) | paaltjies1 = [[Grant Flower]] 2/14 (6 boulbeurte) | lopies2 = [[Guy Whittall]] 28 (26) | paaltjies2 = [[Sourav Ganguly]] 3/22 (5 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 83 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/zimbabwe-vs-india-17th-match-65250/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]]<br />Bywoning: 5&nbsp;800 | skeidsregters = [[Rudi Koertzen]] ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en Asoka de Silva ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) | speler van die wedstryd = [[Sachin Tendulkar]] (Ind) | rondte = | loot = Zimbabwe het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 272 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NA}} | telling2 = 217/9 (50 boulbeurte) | lopies1 = [[Alec Stewart]] 60 (77) | paaltjies1 = [[Rudie van Vuuren]] 5/43 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Jan-Berrie Burger]] 85 (86) | paaltjies2 = [[Ronnie Irani]] 3/30 (8 boulbeurte) | uitslag = Engeland wen met 55 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/england-vs-namibia-19th-match-65252/full-scorecard Telkaart] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 9&nbsp;511 | skeidsregters = Srinivas Venkataraghavan ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) en Simon Taufel ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Jan-Berrie Burger]] (Nam) | rondte = | loot = Namibië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Sarel Burger]] (Nam) het sy EDI-debuut gemaak.'' * ''[[Rudie van Vuuren]] word die eerste Namibiese bouler wat ’n vyf-paaltjie-oes neem.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=2;id=28;type=team |title=Records / Namibia / One-Day Internationals / Best bowling figures in an innings |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref name="Bowling" /> * <span style="color:red">''Namibië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 170/2 (36 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NL}} | telling2 = 122 (30.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Damien Martyn]] 67* (76) | paaltjies1 = [[Tim de Leede]] 2/34 (7 boulbeurte) | lopies2 = [[Tim de Leede]] 24 (38) | paaltjies2 = [[Ian Harvey]] 3/25 (4.2 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 75 lopies ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|D/L-metode]]) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-netherlands-20th-match-65253/full-scorecard Telkaart] | plek = [[JB Marks-ovaal|Noordwes-krieketstadion]], [[Potchefstroom]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 4&nbsp;376 | skeidsregters = Peter Willey ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) en David Orchard ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Damien Martyn]] (Aus) | rondte = | loot = Nederland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = Wedstryd verkort weens reën tot 36 boulbeurte per span. | notas = Nederland teken hul laagste krieketwêreldbekertelling in dié tyd aan.''<ref name="Lowest_totals" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/potchefstroom-ground-staff-help-australia-to-four-points-126848 |title=Potchefstroom ground staff help Australia to four points |publisher=ESPNcricinfo |author=Keith Lane |date=20 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Nederland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 246/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = 134 (31 boulbeurte) | lopies1 = [[Paul Collingwood]] 66* (73) | paaltjies1 = [[Waqar Younis]] 2/37 (7 boulbeurte) | lopies2 = [[Shoaib Akhtar]] 43 (16) | paaltjies2 = [[James Anderson]] 4/29 (10 boulbeurte) | uitslag = Engeland wen met 112 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/england-vs-pakistan-23rd-match-65255/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 22&nbsp;823 | skeidsregters = [[Rudi Koertzen]] en Brian Jerling ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[James Anderson]] (Eng) | rondte = | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = Die Pakistanse bouler [[Shoaib Akhtar]] boul die vinnigste aflewering in dié tyd met 161,3&nbsp;km/h (100,23&nbsp;mph).<ref name="Akhtar" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 311/2 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NA}} | telling2 = 130 (42.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Sachin Tendulkar]] 152 (151) | paaltjies1 = [[Rudie van Vuuren]] 2/53 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Jan-Berrie Burger]] 29 (30) | paaltjies2 = [[Yuvraj Singh]] 4/6 (4.3 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 181 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/india-vs-namibia-25th-match-65257/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Pietermaritzburg-ovaal]], [[Pietermaritzburg]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 4&nbsp;805 | skeidsregters = Aleem Dar ([[Pakistanse Krieketraad|Pak]]) en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Sachin Tendulkar]] (Ind) | rondte = | loot = Namibië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Burton van Rooi]] (Nam) het sy EDI-debuut gemaak.'' * ''Beide [[Sachin Tendulkar]] en [[Sourav Ganguly]] (albei Ind) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.''<ref name="Batting" /> * <span style="color:green">''Indië vorder hiermee tot die Super Ses.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/clinical-bowling-carries-india-towards-super-sixes-127000 |title=Clinical bowling carries India towards Super Sixes |publisher=ESPNcricinfo |author=Stephen Lamb |date=26 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = 246/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 248/3 (47.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Andy Flower]] 62 (91) | paaltjies1 = [[Brad Hogg]] 3/46 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Adam Gilchrist]] 61 (64) | paaltjies2 = [[Dougie Marillier]] 1/32 (10 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/zimbabwe-vs-australia-27th-match-65259/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]]<br />Bywoning: 5&nbsp;000 | skeidsregters = Billy Bowden ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en David Orchard ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Andy Blignaut]] (Zim) | rondte = | loot = Zimbabwe het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = <span style="color:green">Australië vorder hiermee tot die Super Ses.</span> }} {{Krieketwedstryd | datum = 25 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 253/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NL}} | telling2 = 156 (39.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Mohammad Yousuf]] 58 (59) | paaltjies1 = [[Daan van Bunge]] 2/27 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Daan van Bunge]] 31 (60) | paaltjies2 = [[Wasim Akram]] 3/24 (8.3 boulbeurte) | uitslag = Pakistan wen met 97 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/netherlands-vs-pakistan-28th-match-65260/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 5&nbsp;508 | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en Srinivas Venkataraghavan ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) | speler van die wedstryd = [[Mohammad Yousuf]] (Pak) | rondte = | loot = Nederland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 250/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = 168 (45.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Rahul Dravid]] 62 (72) | paaltjies1 = [[Andy Caddick]] 3/69 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Andrew Flintoff]] 64 (73) | paaltjies2 = [[Ashish Nehra]] 6/23 (10 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 82 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/england-vs-india-30th-match-65262/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Kingsmead-stadion|Saharastadion Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 18&nbsp;358 | skeidsregters = [[Rudi Koertzen]] ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en Simon Taufel ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Ashish Nehra]] (Ind) | rondte = | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Ashish Nehra]] word die eerste Indiese bouler wat ses paaltjies in ’n krieketwêreldbekerwedstryd neem; dit is ook sy beste EDI-boulsyfer in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=12;team=6;type=trophy |title=Records / World Cup / Best bowling figures in an innings |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref name="Bowling" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 301/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NA}} | telling2 = 45 (14 boulbeurte) | lopies1 = [[Matthew Hayden]] 88 (73) | paaltjies1 = [[Louis Burger]] 3/39 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Deon Kotze]] 10 (14) | paaltjies2 = [[Glenn McGrath]] 7/15 (7 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 256 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-namibia-31st-match-65263/full-scorecard Telkaart] | plek = [[JB Marks-ovaal|Noordwes-krieketstadion]], [[Potchefstroom]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 5&nbsp;966 | skeidsregters = Billy Bowden ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en Russell Tiffin ([[Zimbabwe Krieket|Zim]]) | speler van die wedstryd = [[Glenn McGrath]] (Aus) | rondte = | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Michael Bevan]] (Aus) speel in sy 200ste EDI.'' * ''[[Glenn McGrath]] (Aus) behaal die beste boulsyfer in dié tyd tydens ’n krieketwêreldbekerwedstryd.''<ref name="Bowling" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/records/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=12;type=trophy |title=World Cup / Records / Best bowling figures in an innings |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Darren Lehmann]] (Aus) teken die meeste lopies (28) in dié tyd tydens ’n krieketwêreldbekerboulbeurt aan.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rediff.com/wc2003/2003/feb/27margin.htm |title=Highest Victory Margins |publisher=Rediff |date=27 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/most-runs-off-one-over-278847 |title=Most runs off one over in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Adam Gilchrist]] (Aus) behaal die meeste paaltjiewagterstompe (6) in dié tyd tydens ’n krieketwêreldbekerkolfbeurt.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/records/engine/records/keeping/most_dismissals_innings.html?id=12;type=trophy |title=World Cup / Records / Most dismissals in an innings |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Namibië teken hul laagste EDI-telling in dié tyd aan.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-lowest-innings-totals/namibia-28/one-day-internationals-2 |title=Lowest totals by Namibia in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Australië teken die grootste krieketwêreldbekeroorwinning in dié tyd aan.<ref name="Largest">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/team-largest-margins/world-cup-12 |title=Largest margins by Innings, runs & wickets for World Cup |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = 301/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NL}} | telling2 = 202/9 (50 boulbeurte) | lopies1 = [[Andy Flower]] 71 (72) | paaltjies1 = [[Feiko Kloppenburg]] 2/40 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Daan van Bunge]] 37 (47) | paaltjies2 = [[Brian Murphy]] 3/44 (10 boulbeurte) | uitslag = Zimbabwe wen met 99 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/zimbabwe-vs-netherlands-33rd-match-65265/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]]<br />Bywoning: 4&nbsp;850 | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en Tyron Wijewardene ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) | speler van die wedstryd = [[Heath Streak]] (Zim) | rondte = | loot = Nederland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 1 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 273/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 276/4 (45.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Saeed Anwar]] 101 (126) | paaltjies1 = [[Ashish Nehra]] 2/74 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Sachin Tendulkar]] 98 (75) | paaltjies2 = [[Waqar Younis]] 2/71 (8.4 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/india-vs-pakistan-36th-match-65268/full-scorecard Telkaart] | plek = [[SuperSport-park|Centurionpark]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 19&nbsp;697 | skeidsregters = [[Rudi Koertzen]] ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Sachin Tendulkar]] (Ind) | rondte = | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Saeed Anwar]] (Pak) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.<ref name="Batting" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 2 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = 204/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 208/8 (49.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Alec Stewart]] 46 (92) | paaltjies1 = [[Andy Bichel]] 7/20 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Michael Bevan]] 74* (126) | paaltjies2 = [[Andy Caddick]] 4/35 (9 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met twee paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-england-37th-match-65269/full-scorecard Telkaart] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 15&nbsp;803 | skeidsregters = Russell Tiffin ([[Zimbabwe Krieket|Zim]]) en Aleem Dar ([[Pakistanse Krieketraad|Pak]]) | speler van die wedstryd = [[Andy Bichel]] (Aus) | rondte = | loot = Engeland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Andy Bichel]] (Aus) neem ’n vyf-paaltjie-oes.<ref name="Bowling" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-NL}} | telling1 = 314/4 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NA}} | telling2 = 250 (46.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Klaas-Jan van Noortwijk]] 134* (129) | paaltjies1 = [[Louis Burger]] 2/49 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Danie Keulder]] 52 (67) | paaltjies2 = [[Adeel Raja]] 4/42 (8.5 boulbeurte) | uitslag = Nederland wen met 64 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/namibia-vs-netherlands-39th-match-65271/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Mangaung-ovaal|Goodyear-park]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 2&nbsp;939 | skeidsregters = Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) en Nadeem Ghauri ([[Pakistanse Krieketraad|Pak]]) | speler van die wedstryd = [[Feiko Kloppenburg]] (Ned) | rondte = | loot = Nederland het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = Beide [[Feiko Kloppenburg]] en [[Klaas-Jan van Noortwijk]] (albei Ned) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.''<ref name="Batting" /> * ''Nederland teken hul hoogste EDI-telling in dié tyd aan.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-highest-innings-totals/netherlands-15/one-day-internationals-2 |title=Highest totals by Netherlands in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Namibië teken ook hul hoogste EDI-telling in dié tyd aan.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-highest-innings-totals/namibia-28/one-day-internationals-2 |title=Highest totals by Namibia in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Nederland se eerste EDI-oorwinning ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/dutch-prove-to-be-too-strong-for-brave-namibia-130169 |title=Dutch prove to be too strong for brave Namibia |publisher=ESPNcricinfo |author=Ralph Dellor |date=3 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 4 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = 73/3 (14 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = [[Saeed Anwar]] 40* (45) | paaltjies1 = [[Douglas Hondo]] 1/22 (4 boulbeurte) | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = Onbeslis | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/zimbabwe-vs-pakistan-41st-match-65273/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]]<br />Bywoning: 3&nbsp;964 | skeidsregters = Billy Bowden ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en Asoka de Silva ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) | speler van die wedstryd = nie toegeken nie | rondte = | loot = Pakistan het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = Die wedstryd se begin is weens reën vertraag en twee keer gestaak, waarna dit tot 38 boulbeurte per span verkort is.'' * ''Ná verdere reën is die wedstryd ná 14 boulbeurte afgelas. | notas = <span style="color:green">Zimbabwe vorder hiermee tot die Super Ses.''</span><ref name="PAKvZIM">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/rain-seals-pakistan-s-exit-130201 |title=Rain seals Pakistan's exit |publisher=ESPNcricinfo |author=Agha Akbar |date=4 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Engeland en Pakistan is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref name="PAKvZIM" /> }} ==== Groep B ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} !width=20|{{Afkorting|P/o|Punte oorgedra (na Super Ses)}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-LK}} |6||4||1||0||1||+1.20||'''18'''||7.5 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-KE}} |6||4||2||0||0||–0.69||'''16'''||10 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-NZ}} |6||4||2||0||0||+0.99||'''16'''||4 |- |style="text-align:left;"|{{Cr-ZA}} |6||3||2||0||1||+1.73||'''14'''||– |- |style="text-align:left;"|{{Cr-WI}} |6||3||2||1||0||+1.10||'''14'''||– |- |style="text-align:left;"|{{Cr-CA}} |6||1||5||0||0||−1.99||'''4'''||– |- |style="text-align:left;"|{{Cr-BD}} |6||0||5||1||0||−2.05||'''2'''||– |} {{Krieketwedstryd | datum = 9 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-WI}} | telling1 = 278/5 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 275/9 (49 boulbeurte) | lopies1 = [[Brian Lara]] 116 (134) | paaltjies1 = [[Makhaya Ntini]] 2/37 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Gary Kirsten]] 69 (92) | paaltjies2 = [[Vasbert Drakes]] 2/33 (8 boulbeurte) | uitslag = Wes-Indië wen met drie lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/south-africa-vs-west-indies-1st-match-65235/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 24&nbsp;222 | skeidsregters = Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) en Srinivasaraghavan Venkataraghavan ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) | speler van die wedstryd = [[Brian Lara]] (WI) | rondte = | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Brian Lara]] (WI) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.''<ref name="Batting" /> * ''Wes-Indië teken die hoogste krieketwêreldbekertelling in dié tyd teen Suid-Afrika aan.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/team-highest-innings-totals/world-cup-12?opposition=3 |title=Highest totals For World Cup – vs South Africa |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Suid-Afrika is vir ’n stadige boultempo met een boulbeurt beboet. }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 272/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 225 almal uit (45.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Sanath Jayasuriya]] 120 (125) | paaltjies1 = [[Nathan Astle]] 3/34 (7 boulbeurte) | lopies2 = [[Scott Styris]] 141 (125) | paaltjies2 = [[Russel Arnold]] 3/47 (8.3 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met 47 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/new-zealand-vs-sri-lanka-3rd-match-65237/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Mangaung-ovaal|Goodyear-park]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 3&nbsp;766 | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en Neil Mallender ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Sanath Jayasuriya]] (SL) | rondte = | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = Beide [[Sanath Jayasuriya]] (SL) en [[Scott Styris]] (NZ) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.<ref name="Batting" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-CA}} | telling1 = 180 (49.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-BD}} | telling2 = 120 (28 boulbeurte) | lopies1 = [[Ian Billcliff]] 42 (63) | paaltjies1 = [[Sanwar Hossain]] 2/26 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Sanwar Hossain]] 25 (24) | paaltjies2 = [[Austin Codrington]] 5/27 (9 boulbeurte) | uitslag = Kanada wen met 60 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/bangladesh-vs-canada-5th-match-65239/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Kingsmead-stadion|Saharastadion Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 10&nbsp;482 | skeidsregters = Aleem Dar ([[Pakistanse Krieketraad|Pak]]) en Brian Jerling ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Austin Codrington]] (Can) | rondte = | loot = Kanada het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Ashish Bagai]], [[Austin Codrington]], [[Davis Joseph]], [[Desmond Chumney]], [[Ishwar Maraj]], [[Ian Billcliff]], [[John Davison]], [[Joe Harris]], [[Nicholas de Groot]] en [[Sanjayan Thuraisingam]] (almal Can), asook [[Fazil Sattaur]] (WI) het hul EDI-debuut gemaak.'' * ''Kanada teken hul hoogste EDI-telling in dié tyd aan.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-highest-innings-totals/canada-17/one-day-internationals-2 |title=Highest totals by Canada in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Austin Codrington]] (Can) neem ’n vyf-paaltjie-oes.''<ref name="Bowling" /> * ''Bangladesj ly hul ergste krieketwêreldbekernederlaag in dié tyd.''<ref name="Largest" /> * ''Dit is Kanada se eerste EDI-oorwinning ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-overwhelm-bangladesh-in-durban-upset-126573 |title=Canada overwhelm Bangladesh in Durban upset |publisher=ESPNcricinfo |author=Samanth Subramanian |date=12 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 140 (38 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 142/0 (21.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Ravindu Shah]] 60 (87) | paaltjies1 = [[Lance Klusener]] 4/16 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Herschelle Gibbs]] 87* (66) | paaltjies2 = [[Martin Suji]] 0/21 (4 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met tien paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/south-africa-vs-kenya-6th-match-65240/full-scorecard Telkaart] | plek = [[JB Marks-ovaal|Noordwes-krieketstadion]], [[Potchefstroom]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 7&nbsp;364 | skeidsregters = Kevan Barbour ([[Zimbabwe Krieket|Zim]]) en Tyron Wijewardene ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) | speler van die wedstryd = [[Lance Klusener]] (RSA) | rondte = | loot = Kenia het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 241/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-WI}} | telling2 = 221 (49.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Nathan Astle]] 46 (70) | paaltjies1 = [[Wavell Hinds]] 3/35 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Ramnaresh Sarwan]] 75 (99) | paaltjies2 = [[Andre Adams]] 4/44 (9.4 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met 20 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/new-zealand-vs-west-indies-9th-match-65242/full-scorecard Telkaart] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 9&nbsp;427 | skeidsregters = [[Rudi Koertzen]] ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en Darrell Hair ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Andre Adams]] (NZ) | rondte = | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Ramnaresh Sarwan]] en [[Ridley Jacobs]] (albei WI) teken met 98 lopies die hoogste sewende paaltjievennootskap in dié tyd tydens ’n krieketwêreldbekerwedstryd aan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/highest-partnership-for-the-seventh-wicket-283566 |title=Highest partnership for the seventh wicket in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = 124 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 126/0 (21.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Alok Kapali]] 32 (38) | paaltjies1 = [[Chaminda Vaas]] 6/25 (9.1 boulbeurte) | lopies2 = [[Marvan Atapattu]] 69* (71) | paaltjies2 = [[Mohammad Manjural Islam]] 0/22 (6 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met tien paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/bangladesh-vs-sri-lanka-10th-match-65243/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Pietermaritzburg-ovaal]], [[Pietermaritzburg]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 2&nbsp;900 | skeidsregters = Billy Bowden ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en Russell Tiffin ([[Zimbabwe Krieket|Zim]]) | speler van die wedstryd = [[Chaminda Vaas]] (SL) | rondte = | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Chaminda Vaas]] (SL) neem ’n driekuns – die eerste tydens die 2003-toernooi – toe hy [[Hannan Sarkar]], [[Mohammad Ashraful]] en [[Ehsanul Haque]] (almal Ban) in drie agtereenvolgende aflewerings uitboul.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/chaminda-vaas-takes-hat-trick-off-the-first-three-deliveries-in-an-odi-23055 |title=Chaminda Vaas takes hat-trick off the first three deliveries in an ODI |publisher=Cricket Country |author=Nishad Pai Vaidya |date=30 Junie 2014 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Chaminda Vaas neem ’n vyf-paaltjie-oes.''<ref name="Bowling" /> * ''[[Marvan Atapattu]] word ná [[Aravinda de Silva]], [[Sanath Jayasuriya]] en Arjuna Ranatunga die vierde Sri Lankaanse kolwer wat sy 6&nbsp;000ste EDI-lopie aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-v-sri-lanka-155861 |title=Bangladesh v Sri Lanka |publisher=ESPNcricinfo |date=15 April 2004 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-CA}} | telling1 = 197 (49 boulbeurte) | span2 = {{Cr-KE}} | telling2 = 198/6 (48.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Ian Billcliff]] 71 (100) | paaltjies1 = [[Thomas Odoyo]] 4/28 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Ravindu Shah]] 61 (95) | paaltjies2 = [[John Davison]] 3/15 (6 boulbeurte) | uitslag = Kenia wen met vier paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/canada-vs-kenya-12th-match-65245/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 12&nbsp;291 | skeidsregters = Arani Jayaprakash ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) en Nadeem Ghauri ([[Pakistanse Krieketraad|Pak]]) | speler van die wedstryd = [[Thomas Odoyo]] (Ken) | rondte = | loot = Kanada het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-ZA}} | telling1 = 306/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 229/1 (36.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Herschelle Gibbs]] 143 (141) | paaltjies1 = [[Jacob Oram]] 2/52 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Stephen Fleming]] 134* (132) | paaltjies2 = [[Allan Donald]] 1/52 (5.5 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met nege paaltjies ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|D/L-metode]]) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/south-africa-vs-new-zealand-15th-match-65248/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 31&nbsp;326 | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en Peter Willey ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Stephen Fleming]] (NZ) | rondte = | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = Wedstryd verkort weens reën; [[Duckworth-Lewis-Stern-metode|Duckworth-Lewis-metode]] hersien die teiken om te wen: 226 lopies in 39 boulbeurte vir Nieu-Seeland. | notas = Beide [[Herschelle Gibbs]] (RSA) en [[Stephen Fleming]] (NZ) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.<ref name="Batting" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-WI}} | telling1 = 244/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-BD}} | telling2 = 32/2 (8.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Ricardo Powell]] 50 (31) | paaltjies1 = [[Mohammad Manjural Islam]] 3/62 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Ehsanul Haque]] 12 (24) | paaltjies2 = [[Mervyn Dillon]] 1/13 (4.1 boulbeurte) | uitslag = Onbeslis | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/bangladesh-vs-west-indies-16th-match-65249/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Willowmoore-park]], [[Benoni]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 4&nbsp;323 | skeidsregters = Russell Tiffin ([[Zimbabwe Krieket|Zim]]) en Brian Jerling ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = nie toegeken nie | rondte = | loot = Bangladesj het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = Slegs 8.1 boulbeurte van Bangladesj se kolfbeurt is gespeel voordat reën ingesak het. | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-CA}} | telling1 = 36 (18.4 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 37/1 (4.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Joseph Harris]] 9 (13) | paaltjies1 = [[Prabath Nissanka]] 4/12 (7 boulbeurte) | lopies2 = [[Marvan Atapattu]] 24* (14) | paaltjies2 = [[Sanjayan Thuraisingam]] 1/22 (2.4 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met nege paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/canada-vs-sri-lanka-18th-match-65251/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 3&nbsp;298 | skeidsregters = Neil Mallender en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Prabath Nissanka]] (SL) | rondte = | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Barry Seebaran]] (Can) het sy EDI-debuut gemaak.'' * ''Kanada teken die laagste krieketwêreldbekertelling in dié tyd aan.''<ref name="Lowest_totals" /><ref name="Sricanrec">{{en}} {{cite web |url=https://www.rediff.com/wc2003/2003/feb/19stats1.htm |title=Statistical highlights: Sri Lanka v/s Canada |publisher=Rediff |author=Mohandas Menon |date=19 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Kanada teken ook die laagste EDI-telling in dié tyd aan.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/lowest-innings-totals-283987 |title=Lowest innings totals in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Zimbabwe teken die grootste krieketwêreldbekeroorwinning in dié tyd volgens aantal oorblywende aflewerings aan (272 balle).''<ref name="Sricanrec" /><ref name="Largest" /> * ''[[Prabath Nissanka]] (SL) behaal sy beste EDI-boulsyfer in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/sri-lanka-boost-nrr-with-crushing-victory-126809 |title=Sri Lanka boost NRR with crushing victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Charlie Austin |date=19 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 21 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = Kenia wen die wedstryd sonder ’n teenstander (sonder dat ’n bal geboul is) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/kenya-vs-new-zealand-21st-match-66428/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Gymkhana Klubveld]], [[Nairobi]], [[Kenia]] | skeidsregters = Russell Tiffin ([[Zimbabwe Krieket|Zim]]) en Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = nie toegeken nie | rondte = | loot = geen loot nie | reën = | notas = Nieu-Seeland verbeur die wedstryd weens veiligheidskwessies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/jan/31/cricket.cricketworldcup20031 |title=New Zealand refuse to play in Kenya |publisher=[[The Guardian]] |date=31 Januarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = 108 (35.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 109/0 (12 boulbeurte) | lopies1 = [[Khaled Mashud]] 29 (67) | paaltjies1 = [[Makhaya Ntini]] 4/24 (7.1 boulbeurte) | lopies2 = [[Gary Kirsten]] 52* (32) | paaltjies2 = [[Mohammad Manjural Islam]] 0/26 (4 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met tien paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/south-africa-vs-bangladesh-22nd-match-65254/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Mangaung-ovaal|Goodyear-park]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 7&nbsp;672 | skeidsregters = Billy Bowden ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en Srinivas Venkataraghavan ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) | speler van die wedstryd = [[Makhaya Ntini]] (RSA) | rondte = | loot = Suid-Afrika het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = <span style="color:red">Bangladesj is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-CA}} | telling1 = 202 (42.5 boulbeurte) | span2 = {{Cr-WI}} | telling2 = 206/3 (20.3 boulbeurte) | lopies1 = [[John Davison]] 111 (76) | paaltjies1 = [[Vasbert Drakes]] 5/44 (9.5 boulbeurte) | lopies2 = [[Brian Lara]] 73 (40) | paaltjies2 = [[John Davison]] 1/36 (5 boulbeurte) | uitslag = Wes-Indië wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/canada-vs-west-indies-24th-match-65256/full-scorecard Telkaart] | plek = [[SuperSport-park|Centurionpark]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 11&nbsp;630 | skeidsregters = Asoka de Silva ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) en Darrell Hair ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[John Davison]] (Can) | rondte = | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Nicholas Ifill]] (Can) het sy EDI-debuut gemaak.'' * ''[[Brian Lara]] (WI) teken die vinnigste krieketwêreldbekervyftigtal in dié tyd aan (in 23 aflewerings).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/cricket-world-cup-fastest-fifties-1401377 |title=Cricket World Cup – Fastest fifties in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''[[John Davison]] (Can) teken die vinnigste krieketwêreldbekerhondertal in dié tyd aan (in 67 aflewerings).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/top-world-cup-performances-john-davison-s-111-flattens-west-indies-496674 |title=Davison on the rampage |publisher=ESPNcricinfo |author=Sriram Veera |date=14 Januarie 2011 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/cricket-world-cup-fastest-hundreds-1401412 |title=Cricket World Cup – Fastest Hundreds in ODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Vasbert Drakes]] (WI) neem ’n vyf-paaltjie-oes.''<ref name="Bowling" /> * <span style="color:red">''Kanada is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 210/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 157 (45 boulbeurte) | lopies1 = [[Kennedy Otieno]] 60 (88) | paaltjies1 = [[Muttiah Muralitharan]] 4/28 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Aravinda de Silva]] 41 (53) | paaltjies2 = [[Collins Obuya]] 5/24 (10 boulbeurte) | uitslag = Kenia wen met 53 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/kenya-vs-sri-lanka-26th-match-65258/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Gymkhana Klubveld]], [[Nairobi]], [[Kenia]]<br />Bywoning: 8&nbsp;218 | skeidsregters = Russell Tiffin ([[Zimbabwe Krieket|Zim]]) en Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Collins Obuya]] (Ken) | rondte = | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Collins Obuya]] (Ken) neem ’n vyf-paaltjie-oes.''<ref name="Bowling" /> * ''Dit is Kenia se eerste EDI-oorwinning oor Sri Lanka ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/kenya-stun-sri-lanka-with-electric-fielding-display-126932 |title=Kenya stun Sri Lanka with electric fielding display |publisher=ESPNcricinfo |date=24 Februarie 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = 198/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 199/3 (33.3 boulbeurte) | lopies1 = [[Mohammad Ashraful]] 56 (82) | paaltjies1 = [[Jacob Oram]] 3/32 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Craig McMillan]] 75 (83) | paaltjies2 = [[Khaled Mahmud]] 3/46 (10 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/bangladesh-vs-new-zealand-29th-match-65261/full-scorecard Telkaart] | plek = [[De Beers Diamond-ovaal]], [[Kimberley]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 3&nbsp;712 | skeidsregters = Darrell Hair ([[Krieket Australië|Aus]]) en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Craig McMillan]] (NZ) | rondte = | loot = Bangladesj het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-ZA}} | telling1 = 254/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-CA}} | telling2 = 136/5 (50 boulbeurte) | lopies1 = [[Boeta Dippenaar]] 80 (118) | paaltjies1 = [[Ashish Patel]] 3/41 (7 boulbeurte) | lopies2 = [[Ishwar Maraj]] 53* (155) | paaltjies2 = [[Makhaya Ntini]] 2/19 (10 boulbeurte) | uitslag = Suid-Afrika wen met 118 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/south-africa-vs-canada-32nd-match-65264/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 9&nbsp;279 | skeidsregters = Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) en Kevan Barbour ([[Zimbabwe Krieket|Zim]]) | speler van die wedstryd = [[Boeta Dippenaar]] (RSA) | rondte = | loot = Kanada het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Ashish Patel]] (Can) het sy EDI-debuut gemaak. }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 Februarie 2003 | tyd = | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 228/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-WI}} | telling2 = 222/9 (50 boulbeurte) | lopies1 = [[Sanath Jayasuriya]] 66 (99) | paaltjies1 = [[Vasbert Drakes]] 1/32 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Shivnarine Chanderpaul]] 65 (90) | paaltjies2 = [[Chaminda Vaas]] 4/22 (10 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met ses lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/sri-lanka-vs-west-indies-34th-match-65266/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 19&nbsp;148 | skeidsregters = Srinivas Venkataraghavan ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) en David Orchard ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Chaminda Vaas]] (SL) | rondte = | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Aravinda de Silva]] (SL) neem sy 100ste EDI-paaltjie. }} {{Krieketwedstryd | datum = 1 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 217/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-BD}} | telling2 = 185 (47.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Maurice Odumbe]] 52* (46) | paaltjies1 = [[Sanwar Hossain]] 3/49 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Tushar Imran]] 48 (81) | paaltjies2 = [[Maurice Odumbe]] 4/38 (10 boulbeurte) | uitslag = Kenia wen met 32 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/bangladesh-vs-kenya-35th-match-65267/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 17&nbsp;897 | skeidsregters = Asoka de Silva ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) en Neil Mallender ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Maurice Odumbe]] (Ken) | rondte = | loot = Kenia het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-CA}} | telling1 = 196 (47 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 197/5 (23 boulbeurte) | lopies1 = [[John Davison]] 75 (62) | paaltjies1 = [[Jacob Oram]] 4/52 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Scott Styris]] 54* (38) | paaltjies2 = [[John Davison]] 3/61 (10 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met vyf paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/canada-vs-new-zealand-38th-match-65270/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Willowmoore-park]], [[Benoni]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 5&nbsp;114 | skeidsregters = Arani Jayaprakash ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) en Brian Jerling ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[John Davison]] (Can) | rondte = | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Abdool Samad]] (Can) het sy EDI-debuut gemaak. }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 268/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = 229/6 (45 boulbeurte) | lopies1 = [[Marvan Atapattu]] 124 (129) | paaltjies1 = [[Jacques Kallis]] 3/41 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Herschelle Gibbs]] 73 (88) | paaltjies2 = [[Aravinda de Silva]] 2/36 (8 boulbeurte) | uitslag = Gelykop ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|D/L-metode]]) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/south-africa-vs-sri-lanka-40th-match-65272/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Kingsmead-stadion|Saharastadion Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 19&nbsp;744 | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en Srinivasaraghavan Venkataraghavan ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) | speler van die wedstryd = [[Marvan Atapattu]] (SL) | rondte = | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = Wedstryd verkort weens reën; [[Duckworth-Lewis-Stern-metode|Duckworth-Lewis-metode]] hersien die teiken om te wen: 230 lopies in 45 boulbeurte vir Suid-Afrika. | notas = [[Marvan Atapattu]] (SL) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.''<ref name="Batting" /> * ''Dit is slegs die tweede krieketwêreldbekerwedstryd wat in ’n gelykop geëindig het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/wc2007/engine/records/team/smallest_margins.html?id=12;type=trophy |title=World Cup / Records / Smallest Victories |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Kenia, Nieu-Seeland en Sri Lanka vorder hiermee tot die Super Ses.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/joy-for-sri-lanka-despair-for-south-africa-130177 |title=Joy for Sri Lanka, despair for South Africa |publisher=ESPNcricinfo |author=Charlie Austin |date=3 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Kenia word die eerste assosiaatlid wat die tweede rondte van ’n krieketwêreldbekertoernooi haal.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/low/newsid_2870000/newsid_2876000/2876055.stm |title=Kenya return to heroes' welcome |publisher=[[BBC]] |date=22 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Suid-Afrika en Wes-Indië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/mar/03/cricketworldcup2003.cricketworldcup7 |title=South Africa eliminated from World Cup |publisher=[[The Guardian]] |date=3 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 4 Maart 2003 | tyd = | dagnag = | span1 = {{Cr-WI}} | telling1 = 246/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-KE}} | telling2 = 104 (35.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Chris Gayle]] 119 (151) | paaltjies1 = [[Maurice Odumbe]] 2/62 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Peter Ongondo]] 24 (43) | paaltjies2 = [[Vasbert Drakes]] 5/33 (10 boulbeurte) | uitslag = Wes-Indië wen met 142 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/kenya-vs-west-indies-42nd-match-65274/full-scorecard Telkaart] | plek = [[De Beers Diamond-ovaal]], [[Kimberley]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 4&nbsp;587 | skeidsregters = David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) en Simon Taufel ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Vasbert Drakes]] (WI) | rondte = | loot = Wes-Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Chris Gayle]] (WI) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.''<ref name="Batting" /> * ''[[Vasbert Drakes]] (WI) neem sy tweede vyf-paaltjie-oes.<ref name="Bowling" /> }} === Super Ses === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Australië, Indië, Zimbabwe, Sri Lanka, Kenia en Nieu-Seeland het die Super Ses-fase gehaal. Die punte wat oorgedra is, is soos volg bereken: Vier punte vir ’n oorwinning oor ’n ander kwalifiseerder, een vir ’n oorwinning oor ’n niekwalifiseerder, twee vir ’n afgelaste of onbesliste wedstryd teen ’n ander kwalifiseerder, 0.5 vir ’n afgelaste of onbesliste wedstryd teen ’n niekwalifiseerder. {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} !width=20|{{Afkorting|P/o|Punte oorgedra (vanaf groepfase)}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-AU}} |3||3||0||0||0||+1.85||'''24'''||12 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-IN}} |3||3||0||0||0||+0.89||'''20'''||8 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-KE}} |3||1||2||0||0||+0.35||'''14'''||10 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-LK}} |3||1||2||0||0||−0.84||'''11.5'''||7.5 |- |style="text-align:left;"|{{Cr-NZ}} |3||1||2||0||0||−0.90||'''8'''||4 |- |style="text-align:left;"|{{Cr-ZW}} |3||0||3||0||0||−1.25||'''3.5'''||3.5 |} {{Krieketwedstryd | datum = 7 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 319/5 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 223 (47.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Ricky Ponting]] 114 (109) | paaltjies1 = [[Dilhara Fernando]] 3/47 (9 boulbeurte) | lopies2 = [[Aravinda de Silva]] 92 (94) | paaltjies2 = [[Brett Lee]] 3/52 (10 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 96 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-sri-lanka-1st-super-65275/full-scorecard Telkaart] | plek = [[SuperSport-park|Centurionpark]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 14&nbsp;273 | skeidsregters = Billy Bowden ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Ricky Ponting]] (Aus) | rondte = | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Ricky Ponting]] (Aus) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.<ref name="Batting" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 7 Maart 2003 | tyd = 14:30 | dagnag = ja | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 225/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 226/4 (47.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Kennedy Otieno]] 79 (134) | paaltjies1 = [[Harbhajan Singh]] 2/41 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Sourav Ganguly]] 107* (120) | paaltjies2 = [[Thomas Odoyo]] 2/27 (7 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/india-vs-kenya-2nd-super-65276/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 17&nbsp;866 | skeidsregters = Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) en Peter Willey ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Sourav Ganguly]] (Ind) | rondte = | loot = Kenia het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Sourav Ganguly]] (Ind) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.''<ref name="Batting" /> * ''[[Ravi Shah]] (Ind) teken sy 1&nbsp;000ste EDI-lopie aan. }} {{Krieketwedstryd | datum = 8 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = 252/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 253/4 (47.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Heath Streak]] 72* (84) | paaltjies1 = [[Chris Cairns]] 2/16 (4 boulbeurte) | lopies2 = [[Nathan Astle]] 102* (122) | paaltjies2 = [[Andy Blignaut]] 2/41 (10 boulbeurte) | uitslag = Nieu-Seeland wen met ses paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/new-zealand-vs-zimbabwe-3rd-super-65277/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Mangaung-ovaal|Goodyear-park]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 3&nbsp;551 | skeidsregters = Darrell Hair ([[Krieket Australië|Aus]]) en [[Rudi Koertzen]] ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Nathan Astle]] (NZ) | rondte = | loot = Zimbabwe het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Nathan Astle]] (NZ) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.<ref name="Batting" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 292/6 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 109 (23 boulbeurte) | lopies1 = [[Sachin Tendulkar]] 97 (120) | paaltjies1 = [[Muttiah Muralitharan]] 3/46 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Kumar Sangakkara]] 30 (33) | paaltjies2 = [[Javagal Srinath]] 4/35 (9 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 183 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/india-vs-sri-lanka-4th-super-65278/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 23&nbsp;050 | skeidsregters = David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) en Simon Taufel ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Javagal Srinath]] (Ind) | rondte = | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Mohammad Kaif]] (Ind) word die eerste veldwerker wat vier vangskote tydens ’n krieketwêreldbekerkolfbeurt benut.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/records/engine/records/fielding/most_catches_innings.html?id=12;type=trophy |title=World Cup / Records / Most catches in an innings |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Australië en Indië vorder hiermee tot die halfeindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/india-cruise-into-semi-finals-against-abject-sri-lanka-130340 |title=India cruise into semi-finals against abject Sri Lanka |publisher=ESPNcricinfo |author=Charlie Austin |date=10 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 208/9 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = 112 (30.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Andy Bichel]] 64 (83) | paaltjies1 = [[Shane Bond]] 6/23 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Stephen Fleming]] 48 (70) | paaltjies2 = [[Brett Lee]] 5/42 (9.1 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 96 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-new-zealand-5th-super-65279/full-scorecard Telkaart] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 11&nbsp;104 | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en Asoka de Silva ([[Sri Lanka Krieket|SL]]) | speler van die wedstryd = [[Shane Bond]] (NZ) | rondte = | loot = Nieu-Seeland het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = Beide [[Shane Bond]] (NZ) en [[Brett Lee]] (Aus) neem ’n vyf-paaltjie-oes.''<ref name="Bowling" /> * ''Nieu-Seeland teken hul laagste krieketwêreldbekertelling in dié tyd aan.<ref name="Lowest_totals" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/lee-s-bowling-blitz-scuppers-new-zealand-for-record-cup-low-130362 |title=Lee's bowling blitz scuppers New Zealand for record Cup low |publisher=ESPNcricinfo |author=Lynn McConnell |date=12 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = 133 (44.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-KE}} | telling2 = 135/3 (26 boulbeurte) | lopies1 = [[Andy Flower]] 63 (101) | paaltjies1 = [[Martin Suji]] 3/19 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Thomas Odoyo]] 43* (60) | paaltjies2 = [[Andy Blignaut]] 1/36 (9 boulbeurte) | uitslag = Kenia wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/kenya-vs-zimbabwe-6th-super-65280/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Mangaung-ovaal|Goodyear-park]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 2&nbsp;727 | skeidsregters = Aleem Dar ([[Pakistanse Krieketraad|Pak]]) en Srinivasaraghavan Venkataraghavan ([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Ind]]) | speler van die wedstryd = [[Martin Suji]] (Ken) | rondte = | loot = Zimbabwe het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = Dit is Kenia se eerste EDI-oorwinning oor Zimbabwe ooit.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/fantastic-kenya-through-after-zimbabwe-wilt-130386 |title=Fantastic Kenya through after Zimbabwe wilt |publisher=ESPNcricinfo |author=Stephen Lamb |date=5 Februarie 2008 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Kenia vorder hiermee tot die halfeindrondte.''</span><ref name="ZIMvKEN">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/fantastic-kenya-through-after-zimbabwe-wilt-130386 |title=Fantastic Kenya through after Zimbabwe wilt |publisher=ESPNcricinfo |author=Stephen Lamb |date=5 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Kenia word die eerste assosiaatlid wat ’n krieketwêreldbekerhalfeindstryd haal.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sundaytimes.lk/190512/sports/when-kenya-reached-the-semifinal-of-a-world-cup-348732.html |title=When Kenya reached the Semifinal of a World Cup |publisher=The Sunday Times |date=12 Mei 2019 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Zimbabwe is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref name="ZIMvKEN" /> }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = 146 (45.1 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 150/3 (40.4 boulbeurte) | lopies1 = [[Stephen Fleming]] 30 (59) | paaltjies1 = [[Zaheer Khan]] 4/42 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Mohammad Kaif]] 68* (129) | paaltjies2 = [[Shane Bond]] 2/23 (8 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met sewe paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/india-vs-new-zealand-7th-super-65281/full-scorecard Telkaart] | plek = [[SuperSport-park|Centurionpark]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 16&nbsp;124 | skeidsregters = Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) en Peter Willey ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Zaheer Khan]] (Ind) | rondte = | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = 256/5 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = 182 (41.5 boulbeurte) | lopies1 = [[Marvan Atapattu]] 103* (127) | paaltjies1 = [[Heath Streak]] 2/40 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Craig Wishart]] 43 (71) | paaltjies2 = [[Sanath Jayasuriya]] 3/30 (6 boulbeurte) | uitslag = Sri Lanka wen met 74 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/sri-lanka-vs-zimbabwe-8th-super-65282/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 6&nbsp;380 | skeidsregters = Brian Jerling en [[Rudi Koertzen]] ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Marvan Atapattu]] (SL) | rondte = | loot = Sri Lanka het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = [[Marvan Atapattu]] (SL) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.''<ref name="Batting" /> * <span style="color:green">''Sri Lanka vorder hiermee tot die halfeindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/sri-lanka-book-themselves-semi-final-date-with-australia-130450 |title=Sri Lanka book themselves semi-final date with Australia |publisher=ESPNcricinfo |author=Charlie Austin |date=15 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Nieu-Seeland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/india-s-seventh-win-in-a-row-achieved-with-ease-over-nz-130427 |title=India's seventh win in a row achieved with ease over NZ |publisher=ESPNcricinfo |author=Lynn McConnell |date=14 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Maart 2003 | tyd = 14:30 | dagnag = ja | span1 = {{Cr-KE}} | telling1 = 174/8 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = 178/5 (31.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Steve Tikolo]] 51 (100) | paaltjies1 = [[Brett Lee]] 3/14 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Adam Gilchrist]] 67 (43) | paaltjies2 = [[Aasif Karim]] 3/7 (8.2 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met vyf paaltjies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-kenya-9th-super-65283/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Kingsmead-stadion|Saharastadion Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 14&nbsp;769 | skeidsregters = Billy Bowden ([[Nieu-Seeland Krieket|NZ]]) en Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) | speler van die wedstryd = [[Aasif Karim]] (Ken) | rondte = | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = [[Brett Lee]] (Aus) neem ’n driekuns – die tweede ná [[Chaminda Vaas]] (SL) tydens die 2003-toernooi – toe hy [[Kennedy Otieno]], [[Brijal Patel]] en [[David Obuya]] (almal Ken) in drie agtereenvolgende aflewerings uitboul.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportskeeda.com/cricket/sk-flashback-brett-lee-s-hat-trick-karim-s-bag-of-tricks-in-the-2003-world-cup-super-six |title=SK Flashback: Brett Lee’s hat-trick, Karim’s bag of tricks in the 2003 World Cup Super-Six |publisher=Sportskeeda |author=Indra Vikram Singh |date=15 Mei 2019 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} === Uitklopfase === Die uitklopfase het bestaan uit twee halfeindstryde, waarvan die twee wenners mekaar in die eindstryd op Wanderers in Johannesburg ontmoet het. [[Lêer:Wanderers Stadium 2024.jpg|duimnael|Die eindstryd tussen Australië en Indië is op 23 Maart op Wanderers in Johannesburg beslis]] {{Tabel Beker 4 | RD1 = Halfeindrondte | RD2 = Eindrondte | RD1-hofie01 = 18 Maart – Port Elizabeth | RD1-span01 = '''{{Cr-AU}}''' | RD1-telling01 = '''212/7''' | RD1-span02 = {{Cr-LK}} | RD1-telling02 = 123/7 | RD1-hofie02 = 20 Maart – Durban | RD1-span03 = '''{{Cr-IN}}''' | RD1-telling03 = '''270/4''' | RD1-span04 = {{Cr-KE}} | RD1-telling04 = 179 | RD2-hofie01 = 23 Maart – Johannesburg | RD2-span01 = '''{{Cr-AU}}''' | RD2-telling01 = '''359/2''' | RD2-span02 = {{Cr-IN}} | RD2-telling02 = 234 }} ==== Halfeindrondte ==== {{Krieketwedstryd | datum = 18 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 212/7 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = 123/7 (38.1 boulbeurte) | lopies1 = [[Andrew Symonds]] 91* (118) | paaltjies1 = [[Chaminda Vaas]] 3/34 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Kumar Sangakkara]] 39* (70) | paaltjies2 = [[Brett Lee]] 3/35 (8 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 48 lopies ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|D/L-metode]]) | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-sri-lanka-1st-sf-65284/full-scorecard Telkaart] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 14&nbsp;458 | skeidsregters = [[Rudi Koertzen]] ([[Krieket Suid-Afrika|RSA]]) en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Andrew Symonds]] (Aus) | rondte = | loot = Australië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = Reën onderbreek die Sri Lankaanse kolfbeurt by 38.1 boulbeurte.'' * ''Ná voortgesette reën is die wedstryd eindelik afgelas en aan Australië toegeken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2860000/newsid_2860400/2860455.stm |title=Rampant Australia through to final |publisher=[[BBC]] |date=18 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Maart 2003 | tyd = 14:30 | dagnag = ja | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = 270/4 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-KE}} | telling2 = 179 (46.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Sourav Ganguly]] 111* (114) | paaltjies1 = [[Thomas Odoyo]] 1/45 (10 boulbeurte) | lopies2 = [[Steve Tikolo]] 56 (83) | paaltjies2 = [[Zaheer Khan]] 3/14 (9.2 boulbeurte) | uitslag = Indië wen met 91 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/india-vs-kenya-2nd-sf-65285/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Kingsmead-stadion|Saharastadion Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 14&nbsp;458 | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en Daryl Harper ([[Krieket Australië|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Sourav Ganguly]] (Ind) | rondte = | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste te kolf. | reën = | notas = Ná Suid-Afrika in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] en [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] het Kenia die tweede Afrikaspan en die eerste assosiaatlid ooit geword wat in ’n halfeindstryd verskyn het.'' * ''[[Sourav Ganguly]] (Ind) teken ’n krieketwêreldbekerhonderdtal aan.<ref name="Batting" /> }} ==== Eindstryd ==== {{Krieketwedstryd | datum = 23 Maart 2003 | tyd = 10:00 | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = 359/2 (50 boulbeurte) | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = 234 (39.2 boulbeurte) | lopies1 = [[Ricky Ponting]] 140* (121) | paaltjies1 = [[Harbhajan Singh]] 2/49 (8 boulbeurte) | lopies2 = [[Virender Sehwag]] 82 (81) | paaltjies2 = [[Glenn McGrath]] 3/52 (8.2 boulbeurte) | uitslag = Australië wen met 125 lopies | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-india-final-65286/full-scorecard Telkaart] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]<br />Bywoning: 31&nbsp;779 | skeidsregters = Steve Bucknor ([[Krieket Wes-Indië|WI]]) en David Shepherd ([[Engelse en Walliese Krieketraad|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Ricky Ponting]] (Aus) | rondte = | loot = Indië het die loot gewen en gekies om eerste veldwerk te doen. | reën = | notas = Australië teken die hoogste telling in dié tyd tydens ’n krieketwêreldbekereindstryd aan.''<ref name="espncricinfo" /> * ''[[Ricky Ponting]] teken ook die hoogste individuele telling in dié tyd tydens ’n krieketwêreldbekereindwedstryd aan.''<ref name="espncricinfo" /><ref name="Batting" /> * ''Ricky Ponting teken ook die hoogste individuelle telling in dié tyd deur ’n [[Kaptein (sport)|kaptein]] tydens ’n krieketwêreldbekereindstryd aan.''<ref name="espncricinfo" /> * ''Ricky Ponting word die eerste kolwer wat agt sesse in ’n enkele krieketwêreldbekerkolfbeurt aanteken.''<ref name="espncricinfo" /> * ''[[Sachin Tendulkar]] teken die meeste krieketwêreldbekerlopies in dié tyd aan (673).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-runs-series/world-cup-12 |title=Most runs in a series For World Cup |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Adam Gilchrist word die eerste [[paaltjiewagter]] wat 21 stompe in ’n enkele krieketwêreldbekertoernooi neem.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/records/engine/records/keeping/most_dismissals_series.html?id=12;type=trophy |title=World Cup / Records / Most dismissals in a series |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Ricky Ponting (Aus) word die eerste veldwerker wat elf vangskote tydens ’n enkele krieketwêreldbekertoernooi benut.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/records/engine/records/fielding/most_catches_series.html?id=12;type=trophy |title=World Cup / Records / Most catches in a series |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> * ''Australië wen die Krieketwêreldbeker 2003 sonder ’n verlore wedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2878600/2878647.stm |title=Cracks show in World Cup |publisher=[[BBC]] |author=Martin Gough |date=23 Maart 2003 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/great-world-cup-moments-gilchrist-walking-in-the-2003-semi-final-500697 |title=The Aussie who walked |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Februarie 2011 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Krieketwêreldkampioen 2003 |- |align=center|'''{{Cr-AU}}''' |} == Statistiek == === Finale puntestand === Hierdie tabel toon die finale puntestand van al 14 deelnemende nasionale krieketspanne in die Krieketwêreldbeker 2003. [[Lêer:2003 Cricket World Cup results.svg|duimnael|400px|Uitslag van die Krieketwêreldbeker 2003: {{columns-list|2| {{sleutel|#fd0|Kampioen}} {{sleutel|#777|Naaswenner}} {{sleutel|#c96|Halfeindrondte}} {{sleutel|#7ae|Super Ses}} {{sleutel|#c46|Groepfase}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=25|Rang !width=165|Span !width=25|Groep !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|LV|Lopies vir}} !width=25|{{Afkorting|LT|Lopies teen}} !width=25|{{Afkorting|LD|Lopieverskil}} !width=25|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- | colspan="12"| '''Finaliste''' |- style="background:#fd0" | 1 || style="text-align:left;"|{{Cr-AU}} || A || 11 || 11 || 0 || 0 || 2641 || 1836 || +805 || || 44 |- style="background:#777;" | 2 || style="text-align:left;"|{{Cr-IN}} || A || 11 || 9 || 0 || 2 || 2593 || 2025 || +568 || || 36 |- | colspan="12"| '''In die halfeindrondte uitgeskakel''' |- style="background:#c96;" | 3 || style="text-align:left;"|{{Cr-LK}} || B || 10 || 5 || 1 || 4 || 1799 || 2051 || +252 || || 21.5 |- style="background:#c96;" | 4 || style="text-align:left;"|{{Cr-KE}} || B || 10 || 5 || 0 || 5 || 1582 || 1734 || –152 || || 20 |- | colspan="12"| '''In die Super Ses uitgeskakel''' |- style="background:#7ae;" | 5 || style="text-align:left;"|{{Cr-NZ}} || B || 9 || 5 || 0 || 4 || 1602 || 1803 || –201 || || 20 |- style="background:#7ae;" | 6 || style="text-align:left;"|{{Cr-ZW}} || A || 9 || 3 || 1 || 5 || 1626 || 1526 || +100 || || 17.5 |- | colspan="12"| '''In die groepfase uitgeskakel''' |- style="background:#c46;" | 7 || style="text-align:left;"|{{Cr-ZA}} || B || 6 || 3 || 1 || 2 || 1315 || 1159 || +156 || +1.73 || 14 |- style="background:#c46;" | 8 || style="text-align:left;"|{{Cr-WI}} || B || 6 || 3 || 1 || 2 || 1417 || 1082 || +335 || +1.10 || 14 |- style="background:#c46;" | 9 || style="text-align:left;"|{{Cr-EN}} || A || 6 || 3 || 0 || 3 || 1034 || 951 || +83 || +0.82 || 12 |- style="background:#c46;" | 10 || style="text-align:left;"|{{Cr-PK}} || A || 6 || 2 || 1 || 3 || 1216 || 1072 || +144 || +0.23 || 10 |- style="background:#c46;" | 11 || style="text-align:left;"|{{Cr-NL}} || A || 6 || 1 || 0 || 5 || 1072 || 1322 || –250 || −1.45 || 4 |- style="background:#c46;" | 12 || style="text-align:left;"|{{Cr-CA}} || B || 6 || 1 || 0 || 5 || 947 || 1012 || –65 || −1.99 || 4 |- style="background:#c46;" | 13 || style="text-align:left;"|{{Cr-BD}} || B || 6 || 0 || 1 || 5 || 767 || 1075 || –308 || −2.05 || 2 |- style="background:#c46;" | 14 || style="text-align:left;"|{{Cr-NA}} || A || 6 || 0 || 0 || 6 || 830 || 1793 || –963 || −2.96 || 0 |} === Meeste lopies en paaltjies === {| class="toptextcells" | Meeste lopies aangeteken:<ref name="Most_Runs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ! Naam ! Lopies |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Indië}} [[Sachin Tendulkar]] | 673 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Indië}} [[Sourav Ganguly]] | 465 |- | 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Ricky Ponting]] | 415 |- | 4 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Adam Gilchrist]] | 408 |- | 5 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Herschelle Gibbs]] | 384 |} | Meeste paaltjies geneem:<ref name="Most_Wickets" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Naam ! Paaltjies |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Sri Lanka}} [[Chaminda Vaas]] | 23 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Brett Lee]] | 22 |- | 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Glenn McGrath]] | 21 |- | 4 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Indië}} [[Zaheer Khan]] | 18 |- |rowspan="2"| 5 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Shane Bond]] |rowspan="2"| 17 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Sri Lanka}} [[Muttiah Muralitharan]] |} |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Rugbywêreldbeker 2003]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Peter Murray |title=World Cup Cricket – A Complete History |year=2019 |publisher=G2 Entertainment |isbn=978-1-78281-491-7}} * {{en}} {{cite book |author=Andrew Roberts |title=A History & Guide to the Cricket World Cup |year=2019 |publisher=Pen & Sword Books Limited |isbn=978-1-5267-5361-8}} * {{en}} {{cite book |authors=Phil Walker, Reynolds Harman |title=The Official History of the ICC Cricket World Cup |year=2019 |url=https://books.google.de/books?id=pnMyxQEACAAJ&dq=The+Official+History+of+the+ICC+Cricket+World+Cup&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwieoeHQw_riAhUIa1AKHQIOD3kQ6AEIKDAA |publisher=Jellyfish Publishing Solutions |isbn=978-1-909811-47-8}} * {{en}} {{cite book |authors=Mark Browning, James Grapsas |title=A Complete History of World Cup Cricket |year=2014 |url=https://books.google.de/books?id=mQnXoAEACAAJ&dq=World+Cup+Cricket+-+A+Complete+History&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjCgpDaxPriAhU94aYKHQEpDokQ6AEIKDAA |publisher=New Holland Publishers}} * {{en}} {{cite book |author=James Alter |title=The History of World Cup Cricket |url=https://archive.org/details/historyofworldcu0000alte |year=2011 |publisher=Roli Books |isbn=978-8174368416}} * {{en}} {{cite book |author=Boria Majumdar |title=Cricketing Cultures in Conflict: World Cup 2003 |url=https://books.google.de/books?id=yX-CjX2qrzoC&redir_esc=y |year=2004 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7146-8407-9}} * {{en}} {{cite book |author=K. R. Wadhwaney |title=Scandals, Controversies & World Cup-2003|url=https://books.google.de/books?id=nfKRiqtS6eEC&pg=PA3&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |year=2003 |isbn=978-81-288-0366-6}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cricket World Cup 2003|Krieketwêreldbeker 2003}} * {{en}} [https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/ ''Australia rout India to retain World Cup''] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124 ''ICC World Cup 2002/03''] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155834.html ''The 2003 World Cup''] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/match-schedule-fixtures-and-results ''ICC World Cup 2003 – Fixtures and Results''] * {{en}} {{IMDb-titel|0421317|Cricket World Cup 2003}} {{Proteas (2003 Krieketwêreldbeker)}} {{Navigasie Krieketwêreldbeker}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Krieketwereldbeker 2003}} [[Kategorie:Geskiedenis van Kenia]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Kenia]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieketwêreldbeker|2003]] [[Kategorie:Sport in 2003]] iujotkv9xip7hqtxsctjg9dd7vty085 0 130377 2978755 2977655 2026-10-14T03:07:07Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978755 wikitext text/x-wiki Die '''geskiedenis van die filosofie''' verwys na die totaliteit van [[teorie]]ë en dokrines wat deur die eeue heen deur denkers geformuleer word. Volgens ''The Oxford Dictionary of Philosophy'' begin die [[wetenskap]] van die [[filosofie]] met die Indo-Iraniërs vanaf 1500 voor Christus. In die Weste verskyn vanaf die 6e eeu v.C. die eerste tekens van wat filosofie genoem word met die Oud-Griekse pre-Sokratiese denkers, gevolg deur [[Sokrates]], wat beskou word as die ware vader van hierdie dissipline, en wie in sy voetspore volg: [[Plato]], [[Aristoteles]], die sokratiese skole. Die filosofie as dissipline bly groei tydens die Hellenistiese tydperk, in die besonder die [[stoïsisme]], die [[Epikurus|epikurisme]], die sinisme en die skeptiese skool, wat ook in die [[Romeinse Ryk | Romeinse tyd]] voortgesit word. Vanaf die latere oudheid en die [[Middeleeue | middeleeue]] staan die neoplatonisme en die Christelike filosofie as 'n brug tussen filosofie en [[religie]], en dié is in noue verhouding met die [[teologie]] en die Grieks-Arabiese filosofie wat in die middeleeuse filosofie ontwikkel, wat blyk uit die belang van die [[skolastiek]] in hierdie periode. Probleme wat spesifiek betrekking het op die geskiedenis van die filosofie omvat onder meer: "Hoe kan veranderinge in die filosofie histories verantwoord word?" "Hoe is die ontwikkeling van die denke uiteindelik histories te verklaar?" "In welke mate kan filosofiese tekste uit voorafgaande historiese tydperke vandag nog begryp word?" Alle kulture - of hulle nou voorgeskiedenis prehistories, middeleeus of modern, oosters, westers, religieus of sekulêr is - het hul eie unieke skole van die filosofie, voortbou op vroeëre strominge of gestig vanuit 'n nuwe beginsel. Hierdie teorieë het gegroei uit verskillende voorveronderstellinge en benaderinge, byvoorbeeld vanuit die [[rasionalisme]] (teorieë wat voortspruit uit die [[logika]]), die [[empirisme]] (teorieë wat voortspruit uit waarneming), of selfs vanuit 'n geloofsbasis waarvoor dan filosofiese regverdiging gesoek word. 'n Geskiedenis van die filosofie probeer derglike ontwikkelinge te katalogiseer en klassifiseer met as doel die ontwikkeling van die filosofiese idees te begryp deur die tyd heen. == Westerse filosofie == ''Sien hoofartikel [[Westerse filosofie]]'' Die westerse filosofie het 'n lang geskiedenis, wat tradisioneel onderverdeel word in vier groot tydperke: die antieke, middeleeue, moderne en hedendaagse filosofie. Die oudheid strek tot ongeveer die val van [[Rome]] en omvat die denke van die Griekse filosowe soos Plato en Aristoteles. Die middeleeuse periode strek tot ongeveer einde 1400 en die [[renaissance]]. Die "moderne periode" omvat alle westerse filosofie vanaf die renaissance (wat daar soms by gereken word) tot die [[20ste eeu]]. Hedendaagse filosofie omvat die filosofiese ontwikkelinge van die 20ste eeu tot tans. === Antieke filosofie === [[Lêer:Carte Ionie.png|duimnael|[[Ionië]]]] Die [[antieke filosofie]] laat mens in die algemeen begin in die Griekse stede van westelike [[Klein-Asië]] ([[Ionië]]), meer in die besonder Milete. Hierdie allereerste Griekse denkers staan ook wel bekend as die Miletiese natuurfilosowe. Hul ondersoekveld was geheel gerig op die uiterlike waarneembare en die uiteindelik vind van die ''archè'', die oerbeginsel. Dit omvat nie alleen wat teenwoordig filosofie genoem word nie, maar ook alles wat teenwoordig wetenskap heet. Van geen van hierdie vroeë skrywers het 'n volledige werk bewaar gebly nie. Alle Griekse filosofie van voor die tyd van Sokrates staan bekend as die pre-Sokratiese filosofie. Hierdie filosofie was hoofsaaklik [[kosmologie]]s en [[kosmogonie]]s van aard. Die pre-Sokrate soek in die eerste plek na 'n fundamentele verklaring vir die natuurverskynsels wat hulle om hulself heen waarneem, soos die [[son]]- en [[maansverduistering]]s en die jaarlikse terugkerende oorstrominge van die [[Nyl]] nadat [[Sirius]] opgekom het. Hulle het bewustelik nie 'n beroep op die tradisionele Ou Griekse godsdiens gedoen nie. Die sleutelfiguur in die transformasie van die Griekse filosofie is Sokrates. Na ‘n besoek aan die Orakel van [[Delphi]] het hy in die strate en openbare geboue van [[Athene]] deurgebring het om te ondersoek of dit werklik so was dat niemand in die stad wyser was as hy nie. Soos voorgestel deur Plato en Xenophon, het hy krities ondersoek gedoen na 'n aantal begrippe wat gewoonlik as probleemvry beskou is. Sokrates het daarop gewys dat dit dikwels nie 'n duidelike definisie gehad het nie en dat bestaande standpunte teenstrydighede bevat of op onduidelike grondreëls en oortuigings gegrond is. Hy self skryf niks nie, maar inspireer baie volgelinge, waaronder baie seuns van vooraanstaande Atheense burgers. Sokrates se belangrikste leerling was Plato, die stigter van die [[Akademeia]] van Athene. Hy skryf baie dialoë, waarin hy filosofiese probleme ondersoek volgens die sokratiese metode. Plato se belangrikste leerling was Aristoteles, miskien die eerste ware sistematiese filosoof. Die logika van Aristoteles was die eerste vorm van logika wat gepoog het om enige geldige sillogisme te kategoriseer. 'n Student in Aristoteliaanse logika moes vooraf 'n redelike groot aantal sillogismes memoriseer. Diagramme het gehelp om hulle te memoriseer, sowel as om 'n sleutelfrases te leer waarin die eerste letter van elke woord na die naam van 'n sillogisme verwys. So het elke sillogisme 'n naam gehad, byvoorbeeld: "''Mode ponens''" het die vorm gehad van "As A waar is, dan is B waar. A is waar, so B is waar." Die meeste studente het sy 19 sillogismes vir twee onderwerpe gememoriseer, en hulle het die geleentheid gebied om onderwerp en voorwerp op 'n geldige manier te verbind. 'n Paar begaafde studente het stelsels ontwikkel met drie onderwerpe, of beskryf 'n manier om die reëls uit te werk met drie onderwerpe. Aristoteles verwerp egter die [[Ideëleer]] van Plato en daarmee ook die op hierdie leer gebaseerde verklaringe vir filosofiese vraagstukke. In die plek daarvan probeer hy deur middel van empiriese ondersoek na alternatiewe verklarings te soek. Hy analiseer voorts onder meer die [[taal]] in 'n poging die struktuur van die [[werklikheid]] te deurgrond, en lê so die eerste fondamente vir moderne wetenskappe soos die [[biologie]], die [[skeikunde]], die [[natuurkunde]] en die staatsleer. === Middeleeuse wysbegeerte === Middeleeuse filosofie was sterk betrokke by die aard van [[God]] en die toepassing van Aristoteles se logika en denke inklusief tot allerlei aanvullinge hierop op elke gebied van die lewe, iets wat beter bekendstaan as die [[skolastiek]]. Vanaf ongeveer 1200 - toe die eerste universiteite in [[Wes-Europa]] na vore gekom het - is die filosofie as dissipline aangebied, maar voorheen was daar belangrike tipiese middeleeuse filosowe soos [[Petrus Abaelardus |Pierre Abélard]]. Die mees gesaghebbende teks waarop die skolastiek gebaseer was, was die [[Openbaring]] uit die [[Bybel]]. 'n Steeds terugkerend strewe in hierdie tyd was om, so moontlik deur logika alleen, die bestaan van God te bewys. Die bedoeling van hierdie oefening was volgens kenners van die misseleeue soos Étienne Gilson nie soseer om die geloof in God te regverdig nie, aangesien dit na die oordeel van die middeleeuse christendom al vanselfsprekend was, maar om die klassieke filosofie met haar nie-Bybelse, heidense oorsprong binne 'n Christelike konteks te integreer en te laat aanvaar en aldus te verryk. Een van die eerste pogings was die kosmologiese argument, wat tradisioneel toegeskryf word aan [[Thomas van Aquino]]. Die argument verklaar rofweg dat alles wat [[bestaan]] het 'n oorsaak. Maar omdat daar in die verlede nie 'n oneindige ketting van oorsake kon wees nie, moes daar 'n onbevraagde 'eerste oorsaak' gewees het. Dit is God. Thomas van Aquino het ook hierdie argument gebruik om die goedheid van God te bewys. Alles het 'n sekere goedheid, en die oorsaak van elke ding is beter as die ding wat veroorsaak word. Daarom is die eerste oorsaak die beste moontlike ding. Soortgelyke argumente is gebruik om God se krag en uniekheid te bewys. 'n Ander belangrike argument vir die bewys van die bestaan van God is die [[ontologie]]se argument, aangevoer deur [[Anselmus van Kantelberg]]. Trouens, hy sê dat God alle moontlike goeie eienskappe het. Om te bestaan is goed, en so het God dit, en daarom bestaan Hy. Hierdie argument is deur filosowe in verskillende vorme van [[René Descartes]] gebruik. Teenstanders van Gilson sien in die Christelike konteks waarin die Middeleeuse filosofie ingebed is juis 'n ondergang van die klassieke filosofie, aangesien verstandelike denke in werklikheid geheel ondergeskik gemaak word aan teologie. Die beeld wat Gilson van die Middeleeuse filosofie gee, is in sommige opsigte duidelik onvoldoende. In die Middeleeue self is die term "Christelike filosofie" ten eerste feitlik nooit gebruik nie, behalwe met betrekking tot geestelike handelinge wat in kloosters verrig word. Verder het die filosofie van die tyd in werklikheid tog betrekking op meer as net godsdiens: ook die logika, [[taalfilosofie]] en sekere onderwerpe uit die [[metafisika]] en [[etiek]] kom aan die hand. Dat daar tydens die Middeleeue sprake was van kruisbestuiwing tussen die Griekse filosofie en Christelike wêreldbeskouing is ook te sien in die Bisantynse filosofie van die 8ste tot die 15de eeu, waar Christelike filosowe en geleerdes ook idees onttrek uit die geskrifte van Plato, Aristoteles en die neoplatoniste. === Renaissance filosofie/Moderne filosofie === {{Hoofartikel|Renaissance filosofie}} [[Lêer:Immanuel Kant (1724-1804) engraving.jpg|duimnael|[[Immanuel Kant]] ]] Soos met baie stelsels wat gebruik maak van die opdeling in periodes, is daar in die praktyk verskeie afbakeninge vir die "moderne filosofie". Volgens een oogpunt dateer die 'moderne filosofie' uit die [[Verligting]], die 'Tydperk van die rede'. In hierdie tydperk het die sistematiese filosofie alledaags geword, met [[Desiderius Erasmus]] en [[Niccolò Machiavelli]] as "moderne filosowe". Nog 'n moontlikheid is om 'n verband te vind met die manier waarop die hele moderne tydperk gedateer is, van die [[renaissance]]. Soms word "moderne filosofie" beeinding in 1800, met die opkoms van Hegelianisme en [[idealisme]]. 'n Historikus van die filosofie verkies ook soms om in sy oorsig bloot dele van die filosofie volgens eeue te bespreek, wat ook gedeeltelik in hierdie artikel gedoen word. Op hierdie manier word lang gesprekke oor tydperke vermy. Vanaf die renaissance reageer filosowe teen die skolastieke tradisie uit die middeleeue: Erasmus, [[Francis Bacon (wetenskaplike, 1561) |Francis Bacon]], Niccolò Machiavelli en filosowe wat ook natuurwetenskaplikes was soos [[Galileo Galilei]] kon in 'n oorsig voorgesteld word as verteenwoordigers van die opkoms van die [[rasionalisme]] (veral verteenwoordigd deur Galileï), die [[empirisme]] (veral verteenwoordig deur Bacon) en die [[humanisme]]. Vanaf die eerste helfte van die sewentiende eeu was sprake van 'n duidelike omekeer. In plaas dat mens mekaar op religieuse vlak betwis, word daar nou gesoek na meer verdraagsaamheid en sekerheid en onbetwistbare uitgangspunte. Hierdie tweede periode in die geskiedenis van die moderne filosofie is deur [[Michel Foucault]] later in sy doktoraatstesis ''L'âge classique'' genoem. Die 17de-eeuse filosofie word verder gedomineer deur die noodsaak om filosofie te organiseer op rasionele, skeptiese, logiese en aksiomatiese gronde, soos in die werk van René Descartes, [[Blaise Pascal]] en [[Thomas Hobbes]]. Dié tipe filosofie poog andersyds ook religieuse opvattinge te integreer binne 'n filosofiese denkraamwerk. Op die manier wil mens die ongeloof van die [[ateïsme]] en andere oortuiginge bestry deur die idee van die stofflike werklikheid te aanvaar, en die dualisme tussen gees en materie te verdedig. As reaksie hierteen, en tegelyk as uitbreiding hiervan, kan mens die monisme van [[George Berkeley]] se (idealisme) sien, en die dubbel-aspek teorie van [[Baruch Spinoza]]. Tydens hierdie periode word die empirisme deur [[John Locke]], George Berkeley en andere ontwikkel as alternatief vir die skeptisisme. Hierby moet vermeld word dat John Locke, Thomas Hobbes en [[Edmund Burke]] gedurende hierdie tyd ook hul eie bekende politieke filosofië ontwikkel. 'n Behandeling van die 18de-eeuse filosofie het dan in die algemeen weer betrekking op die vroeë tydperk, die eerste deel van die [[Verligting]], en rig dit hoofsaaklik op die opkoms van die sistematiese empirisme, volgens [[Isaac Newton]] se natuurlike filosofie. So maak enersyds [[Denis Diderot]], [[Voltaire]], [[Jean-Jacques Rousseau]], [[Charles Montesquieu]], [[Immanuel Kant]] - wie by name bygedra tot die definitiewe skeiding tussen wetenskap en godsdiens - en andersyds die politieke filosofieë beligaamd deur en beïnvloed deur die [[Amerikaanse Rewolusie]] en die Amerikaanse Verligting deel uit van die Verligting. Ander prominente filosowe van hierdie tydperk was [[David Hume]] en [[Adam Smith]], wat saam met Francis Hutcheson ook die belangrikste filosowe van die Skotse verligting was, en Thomas Paine en [[Thomas Jefferson]], die belangrikste filosowe van die Amerikaanse Verligting. In die 19de eeu - die tydperk van die [[romantiek]] - was die werk van Hegel toonaangewend. Sy Logika (''Wissenschaft der Logik'') en Fenomenologie van die Gees (''Phenomenologie des Geistes'') lewer 'n [[dialektiek |dialektiese]] raamwerk vir die filosofie om kennis - by name van die presiese wetenskap - te orden. In hierdie tyd word ook [[Schopenhauer]] se ontkenning van die [[Wil (filosofie)|wil]] as 'n begrip. Net soos in die 18de eeu al die geval was, sou dit egter veral die ontwikkelinge in die wetenskap wees wat die bewerings van die filosofiese tradisie sou uitdaag. So was die werk van [[Charles Darwin]] gebaseer op die idee van organiese selfregulering wat filosowe soos Adam Smith voorstaan, maar in wese betwis dit die gevestigde filosofiese opvattings. Filosowe soos [[Auguste Comte]] en [[John Stuart Mill]] kan as die 19de-eeuse voortsitters van die empirisme van Bacon gesien word. In die 19de eeu het die onenigheid op die teologiese gebied weer na vore gekom, nou in die sin dat die hele christendom en die bestaan van die Christelike God ter sprake gekom het. Ook in die 19de eeu het die Deense filosoof [[Søren Kierkegaard]] aan die filosofie 'n nuwe wending gegee deur minder te fokus op abstrakte begrippe en meer op wat dit beteken om 'n bestaanende persoon te wees. Kierkegaard het ook beweer dat die westerse beskawing baie ver van die "ware" christendom staan. Sy werk voorsien die basis vir baie 20e-eeuse filosofiese strominge, met inbegrip van die [[eksistensialisme]]. === Hedendaagse wysbegeerte === [[Lêer:Karl Popper.jpg|duimnael|[[Karl Popper]]]] Die 20ste-eeuse filosofie fokus in die eerste plek op die ingrypende veranderinge wat veroorsaak was deur 'n reeks van konflikte in die filosofiese diskoers oor die basis van kennis, en op nuwe sosiale, ekonomiese, wetenskaplike en logiese probleme. Die filosofie van die 20ste eeu is gekenmerk deur 'n reeks pogings tot hervorming van ouer kennisstelsels en die vraag wat dan wel van die ou stelsels behoue kon bly. Sleutelfigure hierin was [[Ludwig Wittgenstein]], [[Martin Heidegger]], [[Bertrand Russell]], [[Jean-Paul Sartre]] en [[Edmund Husserl]]. [[Epistemologie]], die teorie van die kennis, is 'n sentrale fokus, gesien vanuit die werk van Heidegger, Russell, [[Karl Popper]] en [[Claude Lévi-Strauss]]. [[Fenomenologie]]s georiënteerde [[metafisika]] verskyn in die eksistensialisme van Sartre, [[Maurice Merleau-Ponty]] en [[Albert Camus]], en later die poststrukturalisme van [[Gilles Deleuze]], [[Jean-François Lyotard]], [[Michel Foucault]] en [[Jacques Derrida]]. Pragmatis [[Richard Rorty]] het daarop gewys dat hierdie en ander skole van die 20ste-eeuse filosofie (waaronder ook sy eie skool) op 'n anti-metafisiese manier opposisie gevoer het teen die klassieke dualisme. In hierdie tydperk het ook die [[analitiese filosofie]] ontstaan, wat hom onderskei van die [[kontinentale filosofie]]. Die psigoanalitiese werk van [[Sigmund Freud]], [[Jacques Lacan]], [[Julia Kristeva]] en ander het ook 'n rol gespeel in kontemporêre kontinentale filosofie. 'n Merkwaardige verskynsel van die tweede helfte van die 20ste eeu was die opkoms van populêre filosowe wat stelsels aangebied het om beter wêreldse probleme te hanteer. Hulle is egter geïsoleer deur die akademiese filosofie. Onder hulle was [[Ayn Rand]], wat kritiek op tradisionele filosofie en sielkunde gehad het en verkies het om op onortodokse metodes staat te maak. Aan die ander kant was daar filosowe wat die ou tradisies van die filosofie probeer herondersoek en herleef het. Binne hierdie tradisie was daar byvoorbeeld [[Hans-Georg Gadamer]] en Alasdair MacIntyre, hoewel hulle op verskillende maniere die tradisie van Aristotelianisme wou laat herleef. Uit die filosofie van die 21ste eeu kan mens nie kort na die millennium 'n duidelike beeld vorm nie. Wat reeds gesê kan word (na 'n dekade) is dat in hierdie kort tydperk die vooraanstaande 20ste-eeuse filosowe wat nog lewendig is, voortgaan om hul stempel op die filosofie te druk. Hulle is mense soos [[Noam Chomsky]], Saul Kripke en [[Jürgen Habermas]], wie se werk as professore en mediafigure hulle in staat gestel het om voort te gaan om 'n leidende rol op die gebied van filosofie te speel. Die 21ste eeuse filosofie bring baie temas voort uit die filosofiese debat van die 20ste eeu, waarin deelnemers uit sowel die kontinentale as die analitiese filosofie betrokke is by die bespreking. Daar is egter 'n verskeidenheid nuwe onderwerpe na die oppervlak gekom. Opvallend is die nuwe lewendige debat oor [[etiek]] in die moderne filosofiese bespreking. Byvoorbeeld, die invloed en gevolge van die nuwe media, veral die manier om inligting via die [[internet]] uit te ruil, is in die filosofie se belang. In die algemeen is daar 'n opvallende toename in die belangstelling wat deur die filosofie vir [[tegnologie]] en [[wetenskap]] getoon word. == Oosterse filosofie == In die Weste verwys die term [[Oosterse filosofie]] breedweg na die verskillende filosofieë van die Ooste, veral uit [[Asië]], insluitend [[Volksrepubliek China | China]], [[Indië]], [[Japan]] en [[Persië]]. Dit moet in ag geneem word dat hierdie term die feit ignoreer dat hierdie lande nie deel van 'n enkele [[kultuur]] is nie. Antieke Oosterse-filosofie ontwikkel hoofsaaklik in Indië en China. [[Hindoe]]-filosofie begin met die Upanishads, wat rondom die middel van die eerste millennium v.C. gedateer kan word. Die oudste, soos die Brhadaranyaka en Chandogya Upanishads, dateer tot ongeveer die agtste eeu vC. Daardie filosofiese struktuur van die Indiese godsdienste, naamlik die Hindoeïsme, die [[Jainisme]] en die [[Boeddhisme]] is op daardie grondslag gebou, wat gelê is deur hierdie Upanishads. Hindoe-filosofie word later gevolg deur Boeddhistiese filosofieë en die Jain-filosofie. [[Konfusianisme]] kan beskou word as die oudste filosofiese skool in China. Konfusianisme in China het ongeveer dieselfde tyd ontwikkel as wat Boeddhisme en Jainisme in Indië ontwikkel het. 'n Ander filosofiese skool, [[Taoïsme]], het ongeveer 200 vC in China ontstaan. === Babiloniese filosofie === Die oorsprong van die Babiloniese filosofie kan teruggevoer word na antieke Mesopotamiese wysheidsliteratuur met tekste oor etiek in die vorm van dialektiek, dialoë, epiese poësie, volksstories, liedjies, tekste, [[prosa]] en spreuke. Hierdie verskillende vorme van [[literatuur]] is eers deur die [[Babilonië]]rs geklassifiseer, en hulle het rasionele en empiriese aard van redenasie ontwikkel. Dit is moontlik dat die Babiloniese filosofie 'n invloed op die Griekse filosofie gehad het, veral op die Hellenistiese filosofie. [[Thales van Milete]] is ook bekend dat hy filosofie in [[Mesopotamië]] bestudeer het. === Indiese filosofie === Die Indiese filosofie het ongeveer 1000 vC. begin met 'n ernstige uitbreiding en het beide ortodokse (''ástika'') stelsels soos Nyaya, Vaiśeṣika, Samkhya, Joga, pûrva-mîmâmsâ en Vedantas-skole ingesluit, sowel as onortodokse (''nástika'') stelsels soos Boeddhisme en Jainisme. Indiërs van die klassieke tydperk was óf Hindoes, Boeddhiste of Jainiste. Benewens hierdie drie godsdiensgeoriënteerde skole was daar in die klassieke tydperk 'n meer sekulêre skool ("''Lokāyata''") , met meer materialistiese en hedonistiese leerstellings. Die einde van die klassieke tydperk in die Indiese filosofie het saamgeval met die aankoms van Moslems uit [[Turkye]] en Persië aan die einde van die eerste millennium. Die Indiese Moslems het gedurende die Middeleeuse tydperk bygedra tot die diversiteit van die Indiese filosofie. === Persiese filosofie === [[Lêer:Sanzio 01 Zoroaster Ptolmey.jpg|duimnael|[[Raphael]] (tweede van regs), [[Ptolemaeus]] en Zoroaster (links) in 'n detail van ''Die Skool van Athene'', 'n fresco deur Raphael.]] Die geskiedenis van die Iraanse of Persiese filosofie gaan terug na die antieke Indo-Iraanse filosofiese tradisies en gedagtes wat sterk beïnvloed is deur [[Zoroaster]] se leerstellings. Volgens die ''Oxford Dictionary of Philosophy'' begin die wetenskap van die filosofie met die Indo-Iraniërs vanaf 1500 voor Christus, en hierdie bron stel eweneens dat Zarathustra se filosofie via die [[Judaïsme]] sy invloed op die Westerse tradisie (op die Middeplatonisme) uitgeoefen het. Dwarsdeur die Iraanse geskiedenis ontstaan as gevolg van merkwaardige politieke en sosiale veranderinge, soos die Arabiese en die Mongoolse invalle van Persië, 'n wye spektrum van skole met 'n verskeidenheid aan visies op filosofiese vrae. Daaronder val beide die ou Iraanse, hoofsaaklik [[Zoroastrisme | Zoroastriese]] tradisies as skole uit die pre-Islamitiese era, soos Manigeërs en mazdakisme, en verskeie post-Islamitiese skole. Na die Arabiese inval van Persië ontwikkel die Iraanse filosofie deur middel van verskeie interaksies met antieke Iraanse filosofie, Griekse filosofie en Islamitiese filosofie. Illuminisme en die skool van transendentale teosofie word beskou as twee van die belangrikste filosofiese tradisies van daardie tyd in Persië. === Chinese filosofie === Die mens en die samelewing staan sentraal in die Chinese filosofie, dit is dus essensieel humanisties van aard. Deur die eeue heen het Chinese filosowe hulle bemoei met etiese en politieke kwessies wat metafisiese spekulasies byna oorskadu. Die drie invloedrykste filosofiese tradisies in China is die konfusianisme, die boeddhisme - meer in die besonder die [[Zen]] - en die taoïsme. === Boeddhistiese filosofie === Boeddhistiese filosofie is die uitwerk en verduideliking van die oorlewende leerstellings van die [[Boeddha]] soos gevind in die ''Tripitaka'' en die ''Agama''. Die belangrikste konsep wat behandel moet word is dharma, oor die oorsaak van lyding in hierdie wêreld, en wat gedoen moet word, is om 'n einde te maak aan dit. Tussenin is die term waardeur Gautama Boeddha die karakter van die [[Edel Agtvoudige Pad]] beskryf wat tot verligting lei. As gevolg van die verskillende benadering tot ontologiese en metafisiese kwessies in die studie van antieke Boeddhistiese tekste, het verskillende skole ontstaan, soos dié van die Mahayana-tradisie. === Japannese filosofie === Japannese filosofie is histories 'n samesmelting van [[Japan]]ese ([[Shinto]], Zen en Boeddhisme) en vreemde elemente, soos dié van die Westerse filosofiese tradisie. Voor die Meiji-regering (vanaf [[1868]]) het een van die twee belangrikste Japannese filosofie-skole, wat godsdienstig en ietwat metafisies van aard was, uit die Boeddhisme ontstaan. Die tweede skool het ontstaan uit die Konfusianisme en was in wese 'n stelsel van morele filosofie. == Abrahamiese filosofie == Abrahamiese filosofie sluit in 'n reeks filosofiese skole wat uit die studie en kommentaar van die gemeenskaplike antieke Semitiese tradisie ontstaan het, deur sy ondersteuners teruggevoer na die patriarg [[Abraham]] wie se lewe in die Hebreeuse Bybel / [[Ou Testament]] as 'n [[profeet]] in die [[Koran]] vertel word, en wie word ook 'n profeet genoem in [[Genesis]] 20: 7. Die standaardtekste vir al hierdie latere tradisies kom uit die Hebreeuse Bybel - ongeveer die eerste vyf boeke van die Ou Testament wat begin met die boek Genesis tot en met [[Deuteronomium]]. Daar moet egter op gelet word dat elk van hierdie boeke wesenlik verskillende tekste by die kanon voeg, en die onderskeie filosofiese ontwikkelings verskil grootliks. === Joodse filosofie === Joodse filosofie is filosofiese ondersoek van tekste, tradisies en ervarings van die [[Jood | Joodse]] volk. Soos met ander filosofie, kan dit 'n verskeidenheid onderwerpe hanteer, soos kosmologiese spekulasie, etiek en politieke debat. Wat dit as 'Joods' onderskei, is die vertroue wat die praktisyns van hierdie filosofie het in die antieke tekste van die Joodse tradisie soos Genesis en die [[Pentateug]], wat hulle insigte, idees en waardes bied. So was die boeke [[Job]] and [[Prediker]] die gunstelingwerke van die Middeleeuse filosowe, wat hulle as basis vir filosofiese besprekings gebruik het. Die eerste Joodse filosoof om Griekse filosofiese idees op Joodse leerstellings toe te pas, was Philo van Alexandrië (1ste eeu). Ander belangrike Joodse filosowe was Saadia Gaon, Moses Maimonides en [[Baruch Spinoza]]. === Christelike filosofie === Christelike filosofie het ontstaan gedurende die Middeleeue, toe Middeleeuse teoloë probeer het om te wys dat die Griekse filosofie en die Christelike geloof eintlik twee verenigbare metodes was om die goddelike waarheid te ontdek. [[Aristoteles]] se metafisiese spekulasies uit die 4de eeu vC lê aan die basis van hierdie filosofie. Hy het 'n tradisie begin wat later bekend geword het as natuurlike teologie - die poging om die bestaan van God op rasionele gronde en op grond van karaktereienskappe van die natuurlike wêreld te bewys. === Islamitiese filosofie === [[Arabiese]] (Islamitiese) filosofie soos beskryf deur Henry Corbin is 'n filosofie waarvan die ontwikkeling en modaliteite in wese verband hou met die godsdienstige en geestelike realiteit van [[Islam]]. Dit verteenwoordig 'n styl van filosofie wat binne die raamwerk van die Islamitiese kultuur funksioneer. Dit impliseer nie dat dit noodwendig oor godsdienstige kwessies is nie, of selfs dat dit uitsluitlik deur [[Moslems]] geproduseer word nie. ==== Godsdienstige wortels ==== Teoretiese vrae word gestel van die begin van Islam, vrae wat in sekere mate beantwoord kon word aan die hand van Islamitiese tekste soos die Koran, die gebruike van die gemeenskap en die tradisionele verklarings van die profeet Mohammed en sy metgeselle. Trouens, rasionele beredenering oor die Islamitiese leerstellings het met die Koran self begin, en dus is ook uitdrukkings van Mohammed en veral die preke van Ali bestudeer. Dit ten spyte van die feit dat hul styl en benadering anders was as dié van Islamitiese teoloë. Die besprekings van sommige teologiese probleme wat steeds vir Moslems van toepassing was, soos die kwessie van voorspelling, vrye wil en goddelike geregtigheid het reeds in die tweede eeu van die Islam (die 8ste eeu) begin. Miskien was die eerste formele sentrum van hierdie besprekings die groep rondom Hasan al-Basri (ongeveer 728-29 oorlede). Verskeie ander teologiese skole het ontstaan in die tydperk vanaf die 8ste tot die 10de eeu. Mu'tazil-teologie het ontstaan in die 8ste eeu in [[Basra]] ([[Irak]]) deur Wasil ibn Ata (oorlede in 748). ==== Oordrag van Griekse filosofie ==== Die vroeë veroweringe van die Moslems het hulle in kontak gebring met die westelike sentra van beskawing wat sterk beïnvloed is deur die Christendom en die Griekse kultuur. Baie heersers wou Griekse kennis, beide teoreties en prakties, verstaan en gebruik. 'n Groot vertaalprojek het begin, met amptelike ondersteuning vir die assimilasie van die Griekse kultuur. Dit het 'n sterk invloed op alle elemente van die Islamitiese filosofie gehad. Neoplatonisme het die heersende ingesteldheid geword, en die kurrikulum van die Griekse filosofie is nou gevolg. Op hierdie manier het die Islamitiese vertalers die tekste van die Griekse filosowe bewaar. ==== Tydperke ==== Henry Corbin het die geskiedenis van die Islamitiese filosofie in vier tydperke verdeel. ===== Vroeë Islamitiese filosofie ===== [[Lêer:Avicenna (c. 1906) - Veloso Salgado.png|duimnael|[[Avicenna]]]] Die eerste tydperk van die Islamitiese filosofie val saam met die Islamitiese Goue Tydperk. Gedurende hierdie tyd is suiwer filosofiese denke identies aan Aristotelianisme, wat van bronne afkomstig is van neoplatonisme ontleen word. Dit word egter ook beïnvloed deur Islamitiese denke en Islamitiese kultuur. Die 20ste eeuse Duitse geleerde van die Iranese oorsprong Abdoldjavad Falaturi het in sy navorsing getoon hoe diverse Hellenistiese filosofie ontwikkel het binne die raamwerk van die Islamitiese kultuur. Aan die ander kant het Corbin gewys hoe die mistieke aspek van Islam, veral Shia, ook die filosofie beïnvloed het. Die tydperk van die vroeë Islamitiese filosofie begin met [[Al-Kindi]] en eindig met [[Averroes]] (oorlede in [[1198]]). Aan die ander kant het daar ook belangrike teologiese debatte tussen Islamitiese teoloë plaasgevind. Hierdie besprekings het ook bygedra tot die opkoms van rasionele gesprekke oor godsdiens, veral oor die Islam. [[Avicenna]] is een van die mees prominente figure uit hierdie tydperk. Hy is 'n denker wat probeer om die koers van die Islamitiese filosofie in nuwe rigtings te stuur. Avicenna se metafisiese stelsel steun weliswaar op die konseptuele boustene uit veral die aristotelisme en die neoplatonisme, maar die uiteindelike struktuur is meer as die som van die dele. In die Islamitiese Goue Eeu het die leer van Avicenna as gevolg van die geslaagde versoening tussen aristotelisme en neoplatonisme saam met die Islamitiese teologie uiteindelik die grootste skool van die vroeë 12de-eeuse Islamitiese filosofie. Avicenna het gegroei tot die sentrale gesag van die filosofie van die tyd. Alhoewel hierdie skool sterk gekritiseer is deur Islamitiese teoloë soos [[Al-Ghazali]], filosowe soos Averroes, en soefies, versprei Avicenna se geskrifte wyd en bly hulle tot vandag die basis van die filosofiese onderwys in die Islamitiese wêreld. Veral in die oostelike Islamitiese lande het die filosofie vanaf Averroes beweeg in die rigtings deur Avicenna aangedui, dit wil sê na die ondersoek van sowel teoretiese as praktiese wetenskap. ===== Mistieke filosofie ===== Na die dood van Averroes het die Islamitiese filosofie in die [[Peripatetiese skool | peripatetiese]] styl uit die mode in die Arabiese deel van die Islamitiese wêreld geword. Dit bly so tot die negentiende eeu. Mistiese filosofie, aan die ander kant, het voortgegaan om te floreer, hoewel geen denkers die kreatiwiteit van [[Ibn Arabi]] en Ibn Sab'in kon ewenaar nie. In die Persies-sprekende gedeelte het die Islamitiese filosofie voortgegaan om 'n kurrikulum te volg wat gefokus is op verligting, wat deur Suhrawardi ingestel is. ===== Transendente Theosofie ===== Die derde tydperk, volgens Corbin, begin in die sesde eeu na die ontstaan van die Safawiden-dynastie in Persië. Die mees prominente figuur van hierdie tydperk is Mulla Sadra, wat transendente theosofie ingevoer as 'n kritieke filosofie wat die peripatetiese -, verligtings- en [[Gnostisisme | gnostiese]] filosofie saamgevoeg, tesame met die teologie van Ash'ari. Die bron daarvan was in die Islamitiese openbaring en die mistieke ervaring van die werklikheid. Hierdie filosofie word die dominante vorm van filosofie in Iran vanaf die 19de eeu. Shah Wali Allah versprei die Soehrawardi skool van denke uit oor die [[Indiese subkontinent]]. ===== Moderne tyd ===== Nuwe tendense het gedurende die 19de en 20ste eeu as gevolg op die uitdaging wat die Westerse filosofie en moderniteit aan die tradisionele Islamitiese filosofie gestel het. Aan die een kant was 'n aantal geleerdes soos Jamal-ad-Din Asadabadi en Mohammed Abduh op soek na rasionele beginsels wat sou lei tot 'n vorm van denke wat beide duidelik islamities en passend was vir die lewe in die moderne verwetenskaplike samelewings. Hierdie debat duur voort tot vandag. Mohammed Iqbal is een van die vooraanstaande figure van hierdie groep wat 'n nogal eklektiese mengsel van Islamitiese en Europese filosofie voorstaan. Aan die ander kant keer 'n aantal denkers die fenomeen van die moderniteit af deur die ontwikkeling van 'n Islamitiese [[fundamentalisme]]. Dit het die vorige vyandigheid teenoor filosofie voorgestaan deur te pleit vir 'n terugkeer na die oorspronklike beginsels van die Islam en die afwys van die moderniteit van die "westerse imperialistiese indringers". In Iran is die invloed van die mistieke filosowe opvallend. Veral Mulla Sadra is gevierd, en filosowe wat lojaler is aan die tradisionele Islamitiese filosofie het gepoog om hierdie skool aan die lewe te hou en as instrument te gebruik in die omgang met die modernisme. Allameh Tabatabaei is die mees prominente figuur van hierdie groep. Seyyed Hossein Nasr, veral bekend deur sy studies in die gebied van vergelykende godsdiensondersoek, probeer die tradisionele Islamitiese filosofie in te voer en hy behandel ook die Islamitiese antwoord op die uitdagings van die moderne wêreld. Ten slotte is daar baie denkers wat hulself aangepas het en nie-Islamitiese filosofiese idees as deel van die normale filosofiese proses aanwend, soos die ondersoek van die [[eksistensialisme]] en die hegelianisme. Moderne Islamitiese filosofie lewer dus 'n baie uiteenlopende prentjie op en toon 'n wye verskeidenheid tegnieke en benaderings tot filosofie. ====Joodse en Islamitiese filosofie==== Joodse en Islamitiese filosofie beïnvloed mekaar wedersyds, veral in die tydperk van 800 tot 1400. Een van die belangrikste vroeë Joodse filosowe beïnvloed deur die Islamitiese filosofie is Saadia Gaon (892-942). Sy belangrikste werk is ''Emunoth ve-Deoth'' (Boek van oortuigings en menings). In hierdie werk behandel Saadia kwessies wat Moslem teoloë diep interesseer, soos die skepping van [[materie]], die eenheid van God, die goddelike eienskappe, die [[siel]], ens. In die elfde eeu oefen die werk van die peripatetici Al-Farabi en [[Ibn Sina]] (Avicenna) saam met getransformeerde Kalam gebaseer op neo-platoniese teorieë, 'n aansienlike invloed uit op Joodse denkers van daardie tydperk. In die 12de eeu is die Kalam se oorheersing aan die Arabiese kant uitgedaag deur [[Al-Ghazali]] en aan die Joodse kant deur Juda Halevi. Hul klem op suiwer filosofie het die weg gebaan vir die twee grootste name van die Arabiese peripatiese skool: Ibn Baja (Avempace) en Ibn Roshd (Averroes). == Afrika filosofie == Die naam verwys nie na 'n bepaalde filosofie, filosofiese stelsel, metode of tradisie nie. Afrika filosofie is 'n sambreelterm waaronder verskillende filosofiese aktiwiteite en vorme van reflektiewe, kritiese denke van individue en volke van [[Afrika]]-afkoms georganiseer word. Afrika-filosofie is op verskillende maniere deur verskillende filosowe gebruik. Alhoewel die Afrika filosowe op baie verskillende gebiede beweeg het, soos metafisika, epistemologie, morele filosofie en politieke filosofie, word 'n groot deel van die literatuur besig gehou met 'n debat oor die aard van die Afrika filosofie self. == Bron == * Hierdie artikel is vertaal uit die Nederlandse Wikipedia == Sien ook == * [[Lys van filosowe]] {{Normdata}} [[Kategorie:Filosofie]] 08smiawwyvam2l1qxd52yx1k1bynwxj 0 134923 2978768 2966788 2026-10-14T03:11:45Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978768 wikitext text/x-wiki Die '''Berlynse Konferensie van 1884-85''', ook bekend as die '''Kongo Konferensie''' ([[Duits]]: ''Kongokonferenz'') of '''Wes-Afrika Konferensie''' (''Westafrika-Konferenz''), het Europese [[kolonisasie]] en handel in [[Afrika]] gereguleer gedurende die nuwe imperialisme-tydperk en saamgeval met die skielike opkoms van [[Duitsland]] as 'n imperiale mag. Die konferensie is georganiseer deur [[Otto von Bismarck]], eerste kanselier van Duitsland. Die uitkoms daarvan, die finale ooreenkoms van die Berlynse Konferensie, kan beskou word as die formalisering van die [[Stormloop vir Afrika]] (Duits: ''Wettlauf um Afrika'' [[Engels]]: ''Scramble for Africa''). Die konferensie het 'n tydperk van toenemende koloniale aktiwiteite deur Europese magte ingelui, wat die meeste bestaande vorme van Afrika-outonomie en selfbestuur uitskakel of oorheers. == Vroeë geskiedenis van die Berlynse Konferensie == [[Lêer:Afrikakonferenz.jpg|duimnael|Koloniale Konferensie van Berlyn (1884) waartydens Afrika tussen die Eurpopese moondhede verdeel is.]] Vóór die konferensie het die Europese diplomasie Afrika-inheemse mense op dieselfde wyse behandel as die [[Indiane]] van die [[Nuwe Wêreld]], wat handelsverhoudinge met die inheemse hoofde gevorm het. In die vroeë 1800's het die soeke na [[ivoor]], wat toe dikwels in die vervaardiging van luukse produkte gebruik is, baie wit handelaars verder in die binneland van Afrika gelei. Teen [[1870]] het die momentum van Europese intervensie in Afrika vinnig toegeneem, wat as die verowering van Afrika beskou kan word. Met die uitsondering van handelsposte langs die kus, is die vasteland op daardie stadium in wese geïgnoreer. In [[1876]] het Koning [[Leopold II van België]], wat voorheen die ''Association Internationale Africaine'' (Internasionale Afrika-vereniging) van dieselfde jaar gestig het, [[Henry Morton Stanley]] genooi om hom by te staan in die ondersoek en 'beskawing' na die vasteland te bring. In [[1878]] is die ''Association internationale du Congo'' ([[Internasionale Kongo-vereniging]]) ook gevorm, met meer ekonomiese doelwitte, maar nog steeds nou verwant aan die vorige vereniging. Leopold het in die geheim die buitelandse beleggers in die Kongo-vereniging omgekoop, wat na imperialistiese doelwitte gedraai is, met die Internasionale Afrika-vereniging hoofsaaklik as 'n filantropiese front. Van [[1878]] tot [[1885]] het Stanley teruggekeer na die Kongo, nie as 'n verslaggewer nie, maar as 'n gesant van Leopold met die geheime missie om te organiseer wat later bekend sal word as die [[Kongo-Vrystaat]]. Die Franse intelligensie het Leopold se planne ontdek, en Frankryk het vinnig met sy eie koloniale verkenning begin. In [[1881]] is die Franse vlootoffisier, Pierre de Brazza, na [[Sentraal-Afrika]] gestuur, in die Wes-Kongo-bekken gereis en het die Franse vlag oor die nuutgestigte [[Brazzaville]], in die huidige [[Republiek van die Kongo]], gehys. [[Portugal]], wat reeds 'n lang, maar wesenlike verlate koloniale ryk in die gebied gehad het, het die gebied deur die meestal ontbinde gelastigde-staat Kongo-ryk geëis. Die eise is gebaseer op ou verdrae met [[Spanje]] en die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. Dit het vinnig op [[26 Februarie]] [[1884]] met sy voormalige bondgenoot, die [[Verenigde Koninkryk]] van Groot-Brittanje en Ierland, 'n verdrag gesluit om die Kongo-vereniging se toegang tot die [[Atlantiese Oseaan]] te verhoed. Teen die vroeë 1880's het die Europese belangstelling in die vasteland dramaties toegeneem weens baie faktore, insluitend diplomatieke maneuvers, die daaropvolgende koloniale verkenning en erkenning van Afrika se oorvloed van waardevolle hulpbronne soos [[goud]], [[hout]], [[grond]] en [[markte]]. Stanley se kartering van die Kongo-rivierkom (1874-77) het die laaste ''terra incognita'' van Europese [[kaart]]e van die vasteland verwyder en die gebiede van Britse, Portugese, Franse en Belgiese beheer afgebaken. Die magte het geveg om hierdie rowwe grense na hul verste moontlike grens te stoot en enige potensiële plaaslike minderheidskragte uit te skakel wat moeilik kan wees vir die Europese mededingende diplomasie. Frankryk het beweeg om [[Tunisië]], een van die laaste van die Barbary Seerower-state, oor te neem, onder die voorwendsel van 'n ander seerower insident. Franse eise deur Pierre de Brazza is vinnig versterk met die Franse beheer oor die gebied wat nou die Republiek van die Kongo is in [[1881]] en [[Guinee]] in [[1884]]. [[Italië]] het deel geword van die [[Drievoudige Verbond]] ([[1882]]), wat Bismarck se noukeurige planne met die staat ontwrig het en Duitsland gedwing het om betrokke te raak in Afrika. In 1882 het Brittanje die geopolitieke omvang van die Portugese beheer aan die kus besef, maar deur Frankryk ooswaarts oor Sentraal-Afrika na [[Ethiopië]], die [[Nyl]] en die [[Suezkanaal]] te sien, het Brittanje sy belangrike handelsroete deur [[Egipte]] en sy Indiese Ryk bedreig. Onder die voorwendsel van die ineenstorting van Egiptiese finansiering en 'n daaropvolgende oproer, waarin honderde Europeërs en Britse onderdane vermoor of beseer is, het die Verenigde Koninkryk ingegryp in nominale Ottomaanse Egipte. Daardeur het die Verenigde Koninkryk ook oor die [[Soedan]] beheer verkry en wat later sou bekend word as Britse Somaliland. == Konferensie == As gevolg van die Europese wedloop vir kolonies het Duitsland begin met eie ekspedisies, wat beide Britse en Franse staatsmanne bekommerd gemaak het. Met die hoop om hierdie broeiende konflik vinnig te kalmeer, het Koning Leopold II vir Frankryk en Duitsland oortuig dat die gemeenskaplike handel in Afrika in die beste belang van al drie lande was. Met die steun van die Britte en die inisiatief van Portugal het Otto von Bismarck, die Duitse kanselier, verteenwoordigers van 13 nasies in Europa sowel as die [[Verenigde State]] aangesproor om aan die Berlynse Konferensie in 1884 deel te neem om gesamentlike beleid ten opsigte van die vasteland van Afrika, uit te werk. Die konferensie is op [[15 November]] 1884 geopen en het op [[26 Februarie]] 1885 geëindig. Terwyl die aantal gevolmagtigdes per land verskil, het die volgende 14 lande verteenwoordigers gestuur om die Berlynse konferensie by te woon en die volgende het die Berlynse Wet onderteken: * {{vlagikoon|Oostenryk-Hongarye}} [[Oostenryk-Hongarye]] * {{vlagikoon| België}} [[ België]] * {{vlagikoon|Denemarke}} [[Denemarke]] * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Frankryk]] * {{vlagikoon|Duitse Keiserryk}} [[Duitse Keiserryk]] * {{vlagikoon|Italië}} [[Italië|Koningkryk van Italië]] * {{vlagikoon|Nederland}} [[Nederland]] * {{vlagikoon|Ottomaanse Ryk}} [[Ottomaanse Ryk]] * {{vlagikoon|Portugal}} [[Portugal|Koningkryk van Portugal]] * {{vlagikoon|Russiese Ryk}} [[Russiese Ryk]] * {{vlagikoon|Spanje}} [[Spanje]] * {{vlagikoon|Swede}} [[Swede|Unie tussen Swede and Noorweë]] * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Verenigde Koninkryk]] * {{vlagikoon|Brasilië }} [[Brasilië ]] * {{vlagikoon|Verenigde State|1877}} [[Verenigde State]] – alhoewel die Verenigde State die reg voorbehou om die uitkomste van die konferensie te weier of te aanvaar. Die konferensie is op Saterdag 15 November 1884 by Bismarck se amptelike woning op Wilhelmstrasse (plek van die Kongres van Berlyn ses jaar vroeër) belê. Bismarck het die voorsitterskap aanvaar. Die Britse verteenwoordiger was sir Edward Malet (ambassadeur tot die Duitse Ryk). Henry Morton Stanley het as 'n Amerikaanse afgevaardigde bygewoon. Aan hierdie konferense neem geen Afrika state deel nie en daar was ook nie 'n enkele Afrikaan aanwesig nie. == Finale ooreenkoms == Die finale Kongo-ooreenkoms het uit 38 artikels bestaan wat die volgende punte insluit: * Om openbare aanvaarding te verkry, het die konferensie besluit om [[slawerny]] deur Afrika en Islamitiese magte te beëindig. Dus, 'n internasionale verbod op die slawehandel in hul sfere van invloed is deur die Europese lede onderteken. Vanweë hierdie punt het die skrywer [[Joseph Conrad]] sarkasties na die konferensie verwys as die "''International Society for the Suppression of Savage Customs''" in sy novella ''Heart of Darkness''. * Die Kongo-Vrystaat is bevestig as die privaat eiendom van die Kongo-vereniging, wat Leopold se beloftes ondersteun het om die land oop te hou vir alle Europese beleggings. Die gebied van vandag se [[Demokratiese Republiek van die Kongo]], sowat twee miljoen vierkante kilometer, is deur die Europese magte bevestig as hoofsaaklik die eiendom van Leopold II (maar later is dit georganiseer as 'n Belgiese kolonie onder staatsadministrasie). * Die 14 ondertekenende state sou vryhandel in die Malawimeer sowel as [[Malawimeer]] hê, en oos daarvan in 'n gebied suid van 5 ° N. * Die [[Nigerrivier |Niger]]-en [[Kongorivier|Kongo]]-riviere is vrygestel vir skeepsverkeer. * 'n Beginsel van effektiwiteit (gebaseer op 'effektiewe besetting', sien hieronder) is ingestel om lande te verhoed om kolonies slegs in naam op te stel. * Enige nuwe aksie van die besit neem van enige deel van die Afrika-kus sal deur die land wat die besit geneem of 'n protektoraat gevestig het aan die ander ondertekenende lande verklaar. * Definisie van gebiede waarin elke Europese mag 'n eksklusiewe reg gehad het om die wettige eienaarskap van grond (wettig in die oë van die ander Europese magte "na te streef"). * Die eerste verwysing in die [[internasionale reg]] tot die verpligtinge wat aan "invloedsfere" geheg word, is vervat in die Berlynse ooreenkoms. === Beginsel van effektiewe besetting === Die beginsel van effektiewe besetting het verklaar dat lande slegs regte oor koloniale gebiede kan verkry as hulle die gebied of beset of 'effektief beset.' Met ander woorde, indien hulle verdrae gehad het met plaaslike leiers, as hulle hul vlag daar laat wapper het, en as hulle 'n administrasie in die gebied gevestig het om dit te regeer met 'n polisiemag om orde te behou. Die koloniale mag kan ook ekonomies van die kolonie gebruik maak. Hierdie beginsel het belangrik geword, nie net as basis vir die Europese magte om territoriale soewereiniteit in Afrika te verkry nie, maar ook om die grense van hul onderskeie oorsese besittings te bepaal. Vir effektiewe besetting was dit in sommige gevalle 'n kriterium vir die beslegting van geskille oor die grense tussen kolonies. Aangesien die Berlynse ooreenkoms egter beperk was tot die lande wat aan die Afrika-kus gefront het, het Europese magte in talle gevalle later aanspraak gemaak op regte oor grond in die binneland sonder om die vereiste van effektiewe besetting te toon, soos uiteengesit in Artikel 35 van die finale ooreenkoms. Tydens die Berlynse Konferensie van 1885 is die omvang van die beginsel van doeltreffende besetting sterk betwis tussen Duitsland en Frankryk. Die Duitsers, wat nuut was op die vasteland van Afrika, het in wese geglo dat, sover dit die uitbreiding van mag in Afrika betref, geen koloniale mag enige reg op 'n gebied sou hê nie, tensy die staat sterk en effektiewe politieke beheer uitgeoefen het en so doende, slegs vir 'n beperkte tydperk, in wese slegs 'n besettingsmag. Brittanje is egter van mening dat Duitsland 'n laatkomer was op die vasteland en dit vermoedelik onwaarskynlik was om enige nuwe besittings te verkry, afgesien van die reeds besette gebiede wat vinnig beskou was as meer waardevol as Britse besette gebiede. Gegewe die logika, is dit algemeen aanvaar deur Brittanje en Frankryk dat Duitsland belangstelling gehad het om die ander Europese magte op die vasteland in die verleentheid te stel en hulle te dwing om hul besittings op te gee as hulle nie 'n sterk politieke teenwoordigheid kon toon nie. Aan die ander kant het die Verenigde Koninkryk groot territoriale besittings op die vasteland gehad wat hulle wou behou, terwyl hulle terselfdetyd hul verantwoordelikhede en administratiewe koste wou verminder het. Uiteindelik het die Britse beskouing die oorhand gekry. Die afkeer om te heers wat die Europeërs "oorwin" het, is duidelik in die protokolle van die Berlynse Konferensie, maar veral in die beginsel van effektiewe besetting. In ooreenstemming met Duitsland en Brittanje se teenstrydige standpunte het die lande uiteindelik ingestem dat dit deur 'n Europese mag ingestel kon word wat 'n soort basis op die kus gevestig het, vanwaar dit na die binneland kon uitbrei. Die Europeërs het nie geglo dat die reëls van besetting, die Europese hegemonie op die grond vereis het nie. Die Belge wou oorspronklik by die "doeltreffende besetting" vereiste bepalings insluit dat "vrede geadministreer moet word", maar ander lande, veral Brittanje en Frankryk, het daardie wysiging uit die finale dokument uitgehaal. Hierdie beginsel, saam met ander wat tydens die konferensie geskryf is, het die Europeërs toegelaat om Afrika te beset, terwyl hulle so min as moontlik doen om dit te administreer of te beheer. Die beginsel van effektiewe besetting was nie ten tye van die konferensie werklik op die binneland van Afrika van toepassing nie. Dit het aanleiding gegee tot die "binneland teorie", wat basies enige koloniale mag met kusgebied die reg gegee het om politieke invloed oor 'n onbeperkte deel van binnelandse grondgebied te eis. Aangesien Afrika onreëlmatig gevorm is, het hierdie teorie probleme veroorsaak en is later verwerp. == Agendas == * Portugal-Brittanje: Die Portugese regering het 'n projek, bekend as die "Pienk Kaart" (ook bekend as die "Rooskleurige Kaart"), aangebied waarin die kolonies van Angola en Mosambiek verenig is deur insluiting van die tussenliggende gebied (gebied wat later [[Zambië]], [[Zimbabwe]] en [[Malawi]] geword het.) Al die lande wat die konferensie bywoon, behalwe die Verenigde Koninkryk, het Portugal se ambisies onderskryf. 'n Bietjie meer as vyf jaar later, in [[1890]], het die Britse regering, in stryd met die Verdrag van Windsor (en van die Verdrag van Berlyn self) 'n ultimatum uitgereik waarin geëis word dat die Portugese van die betwiste gebied onttrek. * Frankryk-Brittanje: 'n Lyn wat van Say in [[Niger]] na Maroua, aan die noordoostelike kus van die [[Tsjadmeer]], getrek is, het bepaal watter deel aan wie behoort. Frankryk sou die grondgebied noord van hierdie lyn besit, en die Verenigde Koninkryk sou grondgebied in die suide daarvan besit. Die Nylbekken sou Brits wees, met die Franse wat die basis van die Tsjadmeer sou neem. Verder, tussen die 11de en 15de breedtegraad, sal die grens tussen Ouaddaï, wat Frans en [[Darfoer]] in Soedan sou Brits wees. In werklikheid is 'n [[niemandsland]] van 200 kilometer breed tussen die 21ste en 23ste meridiane in plek gestel word. * Frankryk-Duitsland: Die gebied noord van 'n lyn wat gevorm is deur die kruising van die 14de meridiaan en Miltou, is aangewys as Frans, en suidwes daarvan Duits. * Brittanje-Duitsland: Die skeiding het gekom in die vorm van 'n lyn wat deur Yola, op die Benoué, Dikoa, gaan, tot by die kant van die Tsjadmeer. * Frankryk-Italië: Italië sou besit wat noord van 'n lyn lê van die kruising van die [[Kreefskeerkring]] en die 17de meridiaan tot by die kruising van die 15de parallel en 21ste meridiaan. == Gevolge == [[Lêer:Flag map of Colonial Africa (1913).png|duimnael|Koloniale kaart van Afrika in 1913.]] Die konferensie het die geleentheid gebied om latente Europese vyandhandighede na buite te kanaliseer, nuwe gebiede te verskaf vir die Europese moondhede om hul belange te help uitbrei in die lig van groeiende Amerikaanse, Russiese en Japannese belangstelling en stig 'n konstruktiewe dialoog om die toekomstige vyandigheid tussen hulle te beperk. Vir Afrikane het kolonialisme oor die hele kontinent plaasgevind. Toe Afrika-onafhanklikheid ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] herwin word, was dit in die vorm van gefragmenteerde state soos deur die koloniale moondhede bepaal. Die wedloop om Afrika het ná die konferensie verskerp, want selfs in gebiede wat aangewys is as in hul invloedsfeer, moes die Europese state steeds onder die "beginsel van effektiwe besit" dit formaliseer. In veral Sentraal-Afrika is ekspedisies uitgestuur om tradisionele heersers te dwing in die ondertekening van verdrae, met die gebuik van mag, soos byvoorbeeld in die geval van Msiri, Koning van Katanga, in [[1891]]. [[Bedoeïen]]e - en [[Berbers]]-beheerde state in die [[Sahara]] en Sub-Sahara is deur die begin van die Eerste Wêreldoorlog in die Franse Oorloë in verskeie oorloë oortref. Die Britte het van [[Suid-Afrika]] af noord beweeg en van Egipte suid. So verower die Britte die Mahdist-staat en die Sultanaat van [[Zanzibar]], en het ook reeds in [[1879]] die [[Zoeloe-koninkryk]] in Suid-Afrika verslaan, en daarna voortgegaan om die onafhanklike Boererepublieke van Transvaal en Oranje-Vrystaat te ondermyn. Binne 'n paar jaar was Afrika minstens nominaal verdeel suid van die Sahara. Teen [[1895]] was die enigste onafhanklike state: * {{vlagikoon|Marokko}} [[Marokko]], betrokke by koloniale konflikte met Spanje en Frankryk, wat die nasie in die 20ste eeu verower het. * {{vlagikoon|Liberië}} [[Liberië]], gestig met die ondersteuning van die Verenigde State vir teruggekeerde slawe * {{vlagikoon|Ethiopië}} [[Ethiopië|Ethiopiese Ryk]], die enigste vrye inheemse staat, wat die Italiaanse inval van Eritrea in wat bekend was as die Eerste Italiaanse-Abessiniese oorlog van 1889-1896 afgeweer het, maar later in 1936 tydens die Tweede Italiaanse-Abessiniese oorlog verslaan is * Majeerteen Sultanaat, gestig in die vroeë 18de eeu; Dit is in die 20ste eeu deur Italië geannekseer * Sultanaat van Hobyo, uitgesny uit die voormalige Majeerteen Sultanaat, wat in die noordelike [[Somalië]] tot die 20ste eeu regeer het toe dit deur Italië verower is. Die volgende state het hul onafhanklikheid aan die Britse Ryk ongeveer 'n dekade daarna verloor: * {{vlagikoon|Oranje-Vrystaat}} [[Oranje-Vrystaat]], 'n Boererepubliek gestig deur [[Afrikaanse]] setlaars * {{vlagikoon|ZAR}} [[Suid-Afrikaanse Republiek]] Suid-Afrikaanse Republiek (Transvaal), ook 'n Boere-republiek Teen [[1902]] was 90% van die grongebied wat Afrika uitmaak, onder Europese beheer. Die groot deel van die Sahara was Frans. Na die afweer van die Mahdi-opstand en die einde van die [[Fashoda-krisis]] het die Soedan ferm onder gesamentlike Britse-Egiptiese heerskappy gebly. Egipte was onder Britse besetting voordat die land in [[1914]] 'n Britse protektoraat geword het. Die Boererepublieke is deur die Verenigde Koninkryk in die [[Boereoorlog]] van 1899 tot 1902 verower. Marokko is in [[1911]] tussen Frankryk en Spanje verdeel en [[Libië]] is in [[1912]] deur Italië verower. Die amptelike Britse anneksasie van Egipte in 1914 het die koloniale verdeling van Afrika voltooi. == Bibliografie == * Tapiwa Michael Njitimana, Erald Yomisi (2013)''The Demise Of Germany'' * Chamberlain, Muriel E. (1999). ''The Scramble for Africa''. London: Longman, 1974, 2nd ed. {{ISBN|0-582-36881-2}}. * Crowe, Sybil E. (1942). ''The Berlin West African Conference, 1884–1885''. New York: Longmans, Green. {{ISBN|0-8371-3287-8}} (1981, New ed. edition). * Förster, Stig, Wolfgang J. Mommsen, and Ronald Edward Robinson (1989). ''Bismarck, Europe, and Africa: The Berlin Africa Conference 1884–1885 and the Onset of Partition.'' Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-920500-0}}. * Hochschild, Adam (1999). ''King Leopold's Ghost.'' {{ISBN|0-395-75924-2}}. * Nuzzo, Luigi. "''Colonial Law''," in: ''European History Online'' (EGO), published by the Leibniz Institute of European History (IEG), Mainz 2012-04-16. URL: http://www.ieg-ego.eu/nuzzol-2011-en URN: urn:nbn:de:0159-2012041215 [2012-04-16]. * Petringa, Maria (2006). ''Brazza, A Life for Africa''. {{ISBN|978-1-4259-1198-0}}. == Verdere leeswerk == * Rodney, Walter (1972) ''How Europe Underdeveloped Africa.'' == Bron == * Hierdie artikel is vertaal vanuit die Engelse Wikipedia {{Normdata}} [[Kategorie:Berlyn]] [[Kategorie:Geskiedenis van Duitsland]] [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] f4nkn90b33cokvnmt6cpx5dglj0ssk0 0 138053 2978580 2627188 2026-10-13T14:51:58Z JMK 649 +prent 2978580 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Taxobox | name = ''Tutusius umlambo'' | titelweergawe = ''Tutusius umlambo'' | image = Waterloo Farm tetrapod outlines (Tutusius umlambo)1.jpg | image_width = | image_caption = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | superclassis = Tetrapoda | genus = ''Tutusius'' | binomial = ''Tutusius umlambo'' | binomial_authority = Gress en Ahlberg 2018 }} '''''Tutusius umlambo''''' is 'n vroeë [[Tetrapoda]] uit die [[Devoon]] (~360 miljoen jaar) wat in 2018 deur Rob Gess naby [[Grahamstad]] op die Waterloo-plaas gevind en saam met Per Ahlberg uit [[Swede]] beskryf is.<ref>[http://www.grocotts.co.za/2018/06/07/grahamstown-scientists-new-fossil-scoop/ Grocotts 7 Junie 2018]</ref> == Etimologie == Die naam ''Tutusius'' verwys na emeritus aartsbiskop [[Desmond Tutu]]; die spesienaam ''umlambo'' is Xhosa vir ''rivier''. == Betekenis van die vonds == ''Tutusius'' is saam met 'n ander Tetrapoda, [[Umzantsia amazana]], gevind op 'n terrein wat opmerklik is omdat dit in die Devoontydperk op sowat 70 grade Suid, binne die [[Antarktiese Sirkel|Antarktiese poolsirkel]], geleë was. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Tetrapoda]] qx0uwg9sovvuuftv2san9cj2w3oqavq 0 138416 2978806 2857323 2026-10-14T03:30:39Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978806 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Access to Electricity.svg|duimnael|400px|Wêreldkaart wat die persentasie van die bevolking in elke land met toegang tot 'n hoofnetwerk toon (soos op 2017), 'n maatstaf van die omvang van elektrifisering.<ref>{{cite web |title=Access to electricity (% of population) |url=https://data.worldbank.org/indicator/eg.Elc.Accs.Zs |website=Data |publisher=[[Wêreldbank]] |access-date=13 Januarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614063625/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS |archive-date=14 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{columns-list|2| {{sleutel|#005ce6|80%–100%}} {{sleutel|#1ba87c|60%–80%}} {{sleutel|#7bed00|40%–60%}} {{sleutel|#f0b411|20%–40%}} {{sleutel|#c2523c|0–20%}} {{sleutel|#c0c0c0|Geen data}}}}]] [[Lêer:World Map of Mains Voltages and Frequencies, Detailed.svg|duimnael|400px|Wêreldkaart van netspanning en frekwensies, vereenvoudig]] [[Lêer:World map of electrical mains power plug types used.svg|duimnael|400px|Wêreldkaart van kragproppe en -aansluitings, vereenvoudig]] '''Elektrisiteitsvoorsiening''' is die verskaffing van [[elektrisiteit]] aan gebruikers op plaaslike, streek- en nasionale vlakke. Dit bestaan uit die [[Kragopwekking|opwekking]] van elektrisiteit, die [[Elektriese kragtransmissie|transmissie]] van elektrisiteit (meestal bogronds) via hoëspanningsnetwerke en die verspreiding vanaf substasies via transformators met ondergrondse laespanningskabels na die verdeelkaste, waarvandaan dit na die verbruiker gaan. Die distribusiekoste is die grootste van die totale koste, deels omdat dit moeilik is om die verwagte verbruik te beraam, wat meebring dat die distribusienet dikwels tussentyds aangepas moet word. Naas die transmissienetwerk is daar ook 'n koppelnet waardeur die uitwisseling van energie tussen die kragsentrales of kragstasies onderling geskied. Ongeveer 93% van die elektrisiteit wat in Suid-Afrika verbruik word, word regstreeks of onregstreeks deur [[Eskom]] (voorheen die Elektrisiteitsvoorsieningskommissie) gelewer. In die meeste lande maak die verbruik van elektrisiteit net ’n klein deel van die totale energieverbruik uit. Tog is die invloed van elektrisiteitsvoorsiening baie groter as wat sy beskeie aandeel aandui. Dit word enersyds veroorsaak deur die groot beleggings in kragsentrales en transmissienette en andersyds deur die groot gerief vir die verbruiker. Die verbruik van elektrisiteit styg dan ook veel vinniger as die van ander energievorme, ondanks die hoër koste daarvan. Elektrisiteitsvoorsiening het ook newe-invloede op die omgewing. Tydens die ontwikkeling van elektrisiteit word verbrandingsprodukte vrygestel, waarvan 'n groot deel in die [[atmosfeer]] beland. Verder kom daar via die koelwater groot hoeveelhede hitte vry, waardeur [[rivier]]water of [[dam]]water, afhangende van waar die koeltorings opgerig is, ’n paar grade warmer kan word. Kernkragstasies skep probleme wat die veilige opslag van radioaktiewe afval betref. Daarbenewens word die ontsaglike hoëspanningsmaste en -netwerke deur baie mense as 'n hinderlike en ontsierende element in die landskap beskou. Indien die energieverbruik in die komende jare teen dieselfde tempo bly toeneem, sal die mens ook van ander energiebronne gebruik moet maak. Hier word gedink aan energie wat regstreeks benutbaar is (son- en windenergie) en aan prosesse waardeur elektrisiteit direk ontwikkel kan word. == Historiese ontwikkeling == Elektrisiteitsvoorsiening is aanvanklik as verbetering van straatverligting toegepas, wat toe nog met gas gewerk het. Elektrisiteit is eers net in die omgewing van die kragsentrale aan kafees, winkels en gegoede woonbuurte gelewer. Die eerste kragsentrale is onder leiding van [[Thomas Edison]] in 1882 in [[New York]] opgerig en het 'n klein wyk van die stad van elektrisiteit voorsien. Die ontwikkelde stroom was 'n [[gelykstroom]] met lae spanning, wat die transmissie-afstand beperk het. Nywerhede was dan ook genoodsaak om hulle eie stroom te ontwikkel. Omdat hulle meestal petroleum- of gasmotore of stoommasjiene gehad het, was die aansluiting van 'n [[generator]] aan die ratwerk baie eenvoudig. Met die koms van elektrisiteit is daartoe oorgegaan om masjiene met behulp van een groot elektriese motor en 'n omvangryke ratstelsel aan te dryf. Deur die massaproduksie van klein elektriese motore kon die ontsaglike ratstelsels weggedoen word en kon elke masjien afsonderlik deur 'n elektromotor aangedryf word. Hierdeur het 'n mate van desentralisasie ontstaan en het kleiner nywerhede ook ’n kans gekry. Omstreeks 1910 het die ontwikkeling van die stoomturbine en die wisselstroomtegniek die ontwikkeling en transmissie van elektrisiteit op groot skaal moontlik gemaak, en ook die vervaardiging van elektrisiteitskabels het aan die gang gekom. Tot en met die [[Eerste Wêreldoorlog]] was elektrisiteitsvoorsiening net tot stede beperk. In talle gevalle is die ontwikkeling en verspreiding van elektrisiteit en gas deur die [[Plaaslike munisipaliteit|plaaslike owerhede]] behartig. == Transmissie == Die elektriese stroom wat in die kragsentrale opgewek word, is [[wisselstroom]] met 'n [[frekwensie]] van 50 [[hertz]] (in Noord-Amerika 60), wat uit [[Driefase elektriese krag|driefases]] bestaan. Die spanning is gewoonlik 3 000 tot 25 000 volt. Die spanning word deur middel van die sogenaamde verhogingstransformator tot by die vereiste transmissiespanning verhoog. Aanvanklik was dit nie hoër as 50 kV (50 000 volt) nie, maar later het 70, 110, 150, 220 en 380 kV (vir kernkragstasies) ook bygekom. === Transmissienet === Die transmissie van elektrisiteit (oor die algemeen praat 'n mens van 'n transmissienet wanneer dit om die oorbring van relatief groot vermoëns gaan) geskied hoofsaaklik bogronds deur middel van oop of kaal drade wat aan hoëspanningsmaste gehang word. Omdat die spanning steeds hoër word, word hoër maste, langer kabelafstande en groter [[Isolator (elektrisiteit)|isolators]] vereis. Die oorspronklike [[koper]]geleiers word nou deur hol [[aluminium]]geleiers met 'n [[staal]]kern vervang. Die maste is termies gegalvaniseer en het feitlik geen onderhoud nodig nie. Die langste afstand wat deur twee maste oorbrug word, is die 4,8&nbsp;km breë Sogne-fjord in [[Noorweë]]. Die trekkrag wat by sulke afstande betrokke is, is geweldig hoog – ongeveer 50 000&nbsp;kg per geleier. Die geleiers word deur sesvoudige isolatorkettings gedra. By die [[kragstasie]] en by distribusiestasies, waar transformators opgestel is, word beskerming aangebring teen oorstroomgolwe wat deur atmosferiese (elektriese) ontladings en deur skakelmanipulasies veroorsaak kan word. Die beskerming bestaan uit oorslaghorings en oorstroomafleiers wat die inkomende oorstroomgolwe aflei of afvlak. 'n Probleem wat by bogrondse drade ondervind word en wat nog nie heeltemal uitgeskakel kon word nie, is die sogenaamde galoppering of meetrilling. Dit is 'n meganiese trilling wat deur resonansie versterk word en die kabel kan laat breek (resonansiebreuk). By die transmissie van elektriese energie neem die energieverlies eweredig toe met die lengte van die geleier en met die kwadraat van die stroomsterkte. Vir transmissie oor groot afstande word daarom die hoogs moontlike spanning gebruik sodat die laags moontlike stroomsterkte by 'n konstante vermoë verkry kan word. In formulevorm: Vermoë (P) =stroomsterkte (I) x spanning (V). By lae stroomsterktes is dus hoë spanning nodig. Hoewel die transmissievermoë met die spanning toeneem, neem die koste en tegniese vereistes by hoë wisselspannings ook toe. Sommige deskundiges meen dat 1 500 kV die hoogste is wat bereik kan word. In [[Europa]] word spannings van 50, 70, 110, 150, 220 en 380 kV gebruik, en in Amerika 115, 138, 161. 230, 345, 500 en 765 kV. In [[Kanada]] en [[Brittanje]] is die hoogste spannings onderskeidelik 735 en 400 kV. Suid-Afrika gebruik tans spannings van 22 kV, 88 kV, 132 kV, 220 kV, 175 kV, 400 kV en 765 kV. Vir hoër spannings sou die gebruik van [[gelykstroom]] beter wees omdat die verlies minder is en minder geleiers nodig is. Die omskakeling van 'n wisselstroom wat in die kragsentrale ontwikkel word na ’n gelykstroom, en omgekeerd, bring egter geweldige koste mee. Tussen die [[Columbiarivier]] in [[Oregon]] en [[Los Angeles]] is so 'n verbinding met ’n spanning van ± 400 kV en 'n transmissiekapasiteit van 1 440 MW. Die verbinding is 1362&nbsp;km lank en is in 1969 opgerig. Ook in 1969 het die regering van [[Portugal]] en die Suid-Afrikaanse regering ooreengekom om 'n hidroëlektriese kragsentrale in die [[Zambezirivier]] in [[Mosambiek]] te ontwikkel. Die uiteinde was die [[Cahora Bassa-dam|Cabora Bassa-skema]] (ook bekend as Cahora Bassa) met 'n geïnstalleerde kapasiteit van 1 920 MW en ’n transmissielyn van 1400&nbsp;km wat elektrisiteit na Suid-Afrika lei. Verder is daar gelykstroomkabelverbindings tussen [[Denemarke]] en [[Swede]], tussen Nieu-Brunswyk en Quebec (deur die Eelrivier in Kanada), tussen die Kettle Rapids-waterkragsentrale en [[Winnipeg]] (deur die [[Nelsonrivier]]) en tussen [[Vancouver]] en [[Vancouver-eiland]] (deur die Straat van Georgia). In [[Kasakstan]] in [[Rusland]] word 'n verbinding van ongeveer 750 kV met 'n lengte van 2400&nbsp;km beplan. Die ingebruikneming van die halfgeleier mag die toevoer van gelykstroom in die toekoms meer uitvoerbaar maak. === Koppelnet === Die koppelnet word gebruik vir die uitwisseling van energie tussen kragsentrales onderling. Voordat die koppelnet voltooi kan word, is daar egter soms al soveel distribusiestasies by die net aangesluit dat dit 'n transmissienet in plaas van 'n koppelnet geword het. Die vraag wat dan ontstaan, is of die koste van 'n afsonderlike koppelnet naas die van 'n transmissienet aangegaan moet word. Afgesien van die planologiese besware ten opsigte van ruimtelike indeling en aanwending van die bodem, is die beswaar ook dat so 'n koppelnet 'n lae gebruiksgraad het omdat dit net vir uitwisseling en as 'n reserwe gebruik kan word. Wanneer aftakkings vanaf die koppelnet na die distribusiestasies gemaak word, kan die energie-uitwisseling tussen die sentrales as gevolg van die wisselende belading van die distribusiestasies nie behoorlik plaasvind nie. Dit bly dus 'n vraag of die voordele van die steeds groter kragstasies goed opweeg teen die stygende koste van koppel- en transmissienette. Die koste van hierdie nette bedra reeds ongeveer 25 % van die totale koste van elektrisiteitsvoorsiening. Omdat transmissie- en koppellyne lewensbelangrik is, mag die lyn in geval van onderbrekings nie heeltemal afgeskakel word nie. Slegs die deel waar die onderbreking plaasgevind het, moet van die res geskei word. Dit vind plaas deur die sogenaamde distansiebeveiliging, wat uit 'n reeks stroombrekers bestaan wat vinniger uitskakel hoe nader die onderbreking aan die skakelaar is. Die stroomvoorsiening bly onaangeraak hierdeur, hoewel daar dikwels 'n kortstondige spanningsdaling ontstaan wat êrens 'n probleem kan veroorsaak. === Ondergrondse kabels === Ondergrondse kabels met 'n spanning van 50 kV is reeds drie maal so duur soos bogrondse kabels met dieselfde spanning. By hoër spannings word die koste ongeveer 15 keer so hoog. Hoewel goeie ondervinding reeds met ondergrondse kabels van 50 kV opgedoen is, is die verdere gebruik daarvan nou gestaak omdat die transmissiespanning veel hoër geword het en dit die koste laat styg het. Dit het tot gevolg dat hoëspanningslyne van 110 of 150 kV ook vir kort afstande met lae spannings aangelê moes word, terwyl ondergrondse kabels van 50 kV juis in die gevalle teen 'n redelike koste gebruik kon word. Afgesien van oliegevulde kabels word ook geëksperimenteer met gasgevulde kabels, diepverkoelde kabels en supergeleidende kabels. Daar word gebruik gemaak van die feit dat die weerstand van geleiers by lae [[Temperatuur|temperature]] laag is. Omdat dit by gewone kabels al baie moeilik is om deur die kostegrens te breek, is dit moeilik om in te sien hoe dit by hierdie tegnies meer ingewikkelde tipe kabel moontlik kan wees. Daarom word die gedagte in die laaste tyd al hoe meer uitgespreek dat daar met die stelsel van die sentrale opwekking van groot elektriese vermoëns of hoë spannings op die verkeerde pad beweeg word. Die oplossing sou miskien daarin lê om die brandstof na kleiner kragstasies of kragsentrales te vervoer wat by die verbruikersentra geleë is en wat deur die kombinasie van stadsverwarming, nywerhede, [[drinkwater]]voorsiening en dies meer 'n hoër rendement kan hê. Die koste van die vervoer van gas is baie laag in vergelyking met dié van elektriese energie; daarenteen sal die koste vir die bediening van 'n groot aantal gekompliseerde kragsentrales baie hoog wees. In Suid-Afrika word die meeste kragsentrales egter op, of digby, steenkoolvelde opgerig. Die steenkool word dan direk met 'n vervoerband uit die myn na die kragsentrale vervoer, waardeur die vervoerkoste laag gehou word. == Distribusie == Die distribusie van elektriese energie vind via die distribusienet plaas, waarby die verbruiker uiteindelik ook aangesluit word. Die elektriese energie word teen 'n hoë spanning deur die transmissienet gestuur en word in die distribusiestasie (substasie) na 'n laer spanning getransformeer – meestal 11 kV. Afhangende van die energieverbruik in die bepaalde gebied, kan 'n afstand van elektrisiteitsvoorsiening oor 20&nbsp;km ekonomies met hierdie spanning oorbrug word. Van die substasies word die elektriese energie na die talle transformatorstasies oor die hele gebied gelei. Die kabels verlaat die substasie in groepe van 10 tot 20 met 'n totale deursneë van 95 tot 240 mm². Die deursneë van die kabels word kleiner namate die afstand van die substasie af groter word. Soms word die dikte van enkele kabels behou om vir toekomstige uitbreiding voorsiening te maak. In teenstelling met die transmissienet werk die 11 kV-net in oop sisteme. Daar word soveel moontlik dwarsverbindingsringe gevorm, maar die netwerk word met skakelaars oopgehou sodat elkeen van die kabels wat die substasie verlaat, sy eie groep transformatorstasies voed. In geval van onderbrekings in ’n kabel kan 'n deel van die belading deur 'n ander kabel oorgeneem word. Nadat die fout in die kabel opgespoor is, word daardie deel van die kabel afgesonder en word die belading met die hand na 'n ander kabel oorgeskakel. Om met geslote dwarsverbindings te werk, vereis egter 'n duur en ingewikkelde beveiligingstelsel wat nie prakties vir die 11 kV-net aangewend kan word nie. In ’n transformatorstasie word die spanning afgebring na 'n grote wat vir huishoudelike gebruik en sakepersele geskik is. Vir huishoudelike gebruik is die spanning gewoonlik 220 of 250 V, maar in Amerika word 110 V ook gebruik. Driefasige toevoer (vir nywerheidsdoeleindes) het spannings van 380 V tussen die fases, maar spannings van 420 V word ook gebruik. Elektrisiteit vir huishoudelike gebruik is enkelfasig en net een van die fases word dan saam met 'n neutrale en 'n aardgeleier gebruik. === Laespanningsdistribusie === Die laaste fase in die transmissie van elektrisiteit, die laespanningsdistribusie, word ook meestal met oop dwarsverbindings uitgevoer. Die kabels verlaat die transformatorstasies in bundels van vier en lei na die verdeelkaste. Die deursneë van die kabels wissel van 16 tot 120 mm². Verskeie van die kabels kom in die verdeelkaste bymekaar sodat die belading in geval van 'n onderbreking na ’n ander kabel oorgedra kan word. Via die huisaansluitingskabels word elektriese energie vanaf die verdeelkaste na die woonhuise gelei. Die kabels het meestal 'n deursnee van 4 tot 10 mm². Die tradisionele grondkabel, waarvan die isolasie met olie deurweek is, met 'n loodmantel bedek is en deur staalbandpantser en geteerde jute omhul is, is grotendeels deur kabels met polivinielisolasie vervang. Die polivinielkabels is baie makliker om te vervaardig. Hoewel die hele draaistroomstelsel (driefasig met 'n nulgeleier) meestal in woonhuise ingevoer word, word daar gewoonlik net een fase gebruik: 220 V wisselspanning. Vir elektriese stowe, winkels en nywerhede is driefases gewoonlik nodig. Nywerhede wat 'n kapasiteit van 50 kW nodig het, kan nog op die laespanningsnet met 'n afsonderlike kabel uit 'n transformatorstasie of verdeelkas aangesluit word. By ’n hoër kapasiteit word 'n direkte aansluiting op die 10 kV-net gemaak, terwyl daar by 'n kapasiteit van meer as 10 MW selfs op die hoëspanningsnet van 110 kV of 150 kV aansluitings gemaak moet word. Elektriese spoorlyne in die meeste lande word byvoorbeeld met swaar 10 kV kabels vanuit die substasie van elektrisiteit voorsien. Elektrisiteit vir die verligting van openbare plekke word vanaf die transformatorstasies voorsien. Hiervoor word daar twee of vier hulpgeleiers ingesluit in die laespanningskabels waarop die lamppale aangesluit word. Soms word afsonderlike kabels hiervoor aangelê, wat duurder is maar die voordeel het dat die laespanningskabels nie deur 'n onderbreking in die hulpgeleiers beskadig sal word nie. === Koste van distribusie === Die koste van die opwekking, transmissie en distribusie van elektriese energie staan ruweg in die verhouding 4:3:6. Distribusiekoste maak dus 'n baie groot deel van die totale koste uit en daarom word baie pogings aangewend om die koste daarvan te verlaag. By die ontwerp van 'n distribusienet moet die verwagte verbruik, die beleggingskoste, die energieverlies en die spanningsverlies in ag geneem word. Die eerste faktor (verwagte verbruik) is dikwels moeilik om te bepaal en gewoonlik word 2 kW vir die belasting van elke woning toegelaat. Hoewel dit dikwels hoër is, word aangeneem dat huise met ’n hoë verbruik 'n willekeurige verspreiding sal hê. Wysigings in bouplanne, die vestiging van winkelsentrums en dies meer maak dit soms onmoontlik om presiese berekenings vooraf te maak en veroorsaak dat veranderings wat soms hoe koste meebring, aan reeds gevestigde distribusienette aangebring moet word. By nywerhede is dit gewoonlik nog erger omdat hulle onverwags êrens opgerig kan word of kan verdwyn. Oor die algemeen is 'n veranderlike kombinasie van 'n hoë-en laespanningsnet wat uitbreiding agterna toelaat, die voordeligste. Plaaslike ontwikkelings, soos die bou van woonhuise en die vestiging van nywerhede, moet noukeurig gevolg word. == Elektrisiteitsvoorsiening in Suid-Afrika == Eskom lewer regstreeks of onregstreeks 93 % van Suid-Afrika se [[elektrisiteit]]. Die 7 % wat nie deur Eskom voorsien word nie, word deur 'n aantal myne, nywerhede en munisipaliteite wat hulle eie kragstasies het, gelewer. Na raming maak elektriese energie meer as 20 % van die totale netto energieverbruik in Suid-Afrika uit. In die vroeë tagtigerjare was daar 20 steenkoolkragstasies, 2 gasturbinestasies en 2 hidroëlektriese stasies. Daar was ook 7 kragstasies in aanbou, onder meer die eerste kernkragstasie in Suid-Afrika, naamlik die [[Koeberg]]-kragstasie. Die prysstygings van vloeibare brandstowwe in die laat sewentigerjare en vroeë tagtigerjare het veroorsaak dat baie boere op die platteland na elektrisiteit wou oorskakel. In die vroeë tagtigerjare was daar ongeveer 45 200 plase wat by Eskom aangesluit was. Meer en meer boere wat elektrisiteit met dieselenjins opwek, skakel oor na Eskom-krag. Eskom  is een van die wêreld se erkende leiers op die gebied van toegepaste droëkoeling. Weens Suid-Afrika se beperkte waterbronne het Eskom sedert die sestigerjare droëkoeltegnieke so verbeter dat dit suksesvol vir toekomstige kragstasies gebruik kan word. Die nuutste droëkoelinstallasie, die [[Matimba-kragstasie]], is teen die einde van die tagtigerjare in gebruik geneem. Met sy meervoudige 600 MW-ontwikkelstelle is dit die grootste enkele droëkoelinstallasie in die wêreld. Met hierdie metode is kragstasie- en bedryfskoste sowat 7 % hoër, en droëkoeling word dus slegs in geval van onvoldoende [[water]] vir natkoeling gebruik. Met die instelling van 'n 800 kV transmissiestelsel teen die middeltagtigerjare sal swaelheksafluoried (SF6)-gasgeïsoleerde skakeltuig, wat nog in die ontwikkelingstadium is, algemeen gebruik word. Die bybehorende transformators sal vermoëns van 2 000 MVA hê, twee keer die van die grootste eenhede in die 400 kV-stelsel. Met die nuwe 800 kV transmissielyne sal die tradisionele tegnieke op 'n nuwe manier benader moet word. Ankertorings en stelsels met sintetiese isolasie word byvoorbeeld ondersoek. Daar word navorsing gedoen oor die uitwerking van die hoogte bo [[seespieël]] op isolasiesterkte, korona, geraas en radio- en televisiesteurings. Op die gebied van elektriese beveiliging en meting word 'n toename in elektroniese toestelle en stelsels sowel as die bekendstelling van mikroverwerkers in die vooruitsig gestel. Individuele relês en meters, hoofsaaklik van die elektromagnetiese soort, sal deur die volledige stelsels vervang word. Eskom se verkope het in die vroeë tagtigerjare ongeveer 90000 miljoen kW h per jaar bedra. Hoewel Eskom elektrisiteit by die grootmaat aan munisipaliteite lewer vir herverkoop aan hulle eie nywerheids- en huishoudelike verbruikers, bedien hy ook baie verbruikers in die nywerheid en mynbou, die spoorweë en sommige huishoudelike verbruikers regstreeks. Na raming word 53% van die elektrisiteit in Suid-Afrika vir nywerheids- en handelsdoeleindes gebruik, 27% vir mynbou, 15% vir huishoudelike doeleindes en straatverligting en 5% vir spoortrekkrag. == Gevolge vir die omgewing == Tydens die verbranding van [[aardolie]], [[aardgas]] of [[steenkool]] in 'n kragstasie of -sentrale word verbrandingsprodukte, waaronder [[vliegas]], [[swaeldioksied]] (S0₂), diverse stikstofoksiede en [[koolsuurgas]] (C0₂) vrygestel. Veral die gasvormige produkte word deur die skoorsteen in die atmosfeer vrygestel. Dit is reeds bekend dat die stowwe skadelik vir die gesondheid van mens, dier en plant is en dat S0₂ ook metaal- en betonkonstruksies kan aantas. Die skadelikheid van hierdie stowwe word nog nie orals besef nie. CO₂ word gevaarlik wanneer die konsentrasie daarvan so hoog word dat daar asemhalingsprobleme ontstaan. Sommige kenners meen dat dit nie die geval sou wees indien alle brandbare stowwe verbrand sou word nie; ander meen weer dat die gevaar nou reeds aanwesig is. Ook oor die warmte-isolerende  van CO₂, waardeur die klimaat sou kon verander, is daar so 'n sterk meningsverskil dat daar sowel 'n daling as 'n styging in die [[temperatuur]] voorspel word. ln die natuur word CO₂ met water en lig deur die fotosintese van groen plante in suikers en [[suurstof]] omgesit. In die nywerheid is daar ook metodes om die verbrandingsprodukte grotendeels uit die atmosfeer te hou. Dit is 'n kwessie van koste aangaan, wat nie onoorkombaar hoog is nie, om hierdie tegnieke vir praktiese gebruik te ontwikkel. Tot op hede word die koste ontwyk deur van aardgas gebruik te maak (in Suid -Afrika op klein skaal) of deur die toepassing van kernenergie. === Koelwaterprobleem === In 'n elektriese kragsentrale word ongeveer 50 % van die toegevoerde (warmte) energie via die kondensor deur die koelwater afgevoer. Wanneer die water uit 'n rivier verkry en weer daarheen teruggelei word beteken dit dat die temperatuur van die rivierwater met enkele grade styg. Afgesien van die groot hoeveelhede energie wat hierdeur verlore gaan, word die ingewikkelde stelsel van plante en diere in die water ernstig versteur. Afgesien daarvan dat die waterlewe direk deur die warmte aangetas word, word dit ook aangetas omdat die suurstofinhoud van die water by ’n hoë temperatuur daal. So kan ’n hele ekostelsel deur 'n temperatuurverhoging van 'n paar grade ineenstort. Dit het dan weer tot gevolg dat die self reinigende werking van die water agteruitgaan, met die gevolg dat groter watersuiweringsinstallasies gebou moet word. Ook die visbevolking sal verminder en die ontspanningsaktiwiteite by en op die rivier sal sterk afneem. Koeldamme (wat egter by groot kragsentrales koste- en ruimteprobleme meebring) en koeltorings kan 'n alternatiewe uitweg wees. By koeltorings word 'n onderskeid tussen nat koeltorings en droë koeltorings gemaak. Albei verg ekstra boukoste en lei tot 'n verdere verlies aan energie. By eersgenoemde elektrisiteitsvoorsiening gaan daar ook 'n deel van die koelwater deur verdamping verlore, waardeur 'n hinderlike damppluim ontstaan wat op die lang duur die plantegroei in die omgewing kan beïnvloed. By kernkragstasies is die probleem groter omdat hulle 50 % meer koelwater as die gewone kragstasies gebruik. Net deur die ontwikkeling van kernreaktors met hoër werkstemperature (wat 'n hoër rendement sal hê) sal minder koelwater nodig wees. Die ontwikkeling sal waarskynlik nog tot in die negentigerjare duur. === Radioaktiewe afval === Die besware teen kernenergie is hoofsaaklik geleë in die feit dat die mens nog nie ten volle met die genetiese gevolge van die toenemende verhoging van radioaktiewe bestraling bekend is nie. Hoewel dit altyd in die vorm van " natuurlike agtergrondbestraling" aanwesig was, word dit nou deur die aanwesigheid van kernkragstasies verhoog. Sommige lande is geneig om die verhoging in vergelyking met die natuurlike bestraling as gering te beskou. 'n Verdere probleem met radioaktiewe afval is dat dit vir honderde of duisende jare volkome van die omgewing afgesluit geberg moet kan word. Gewoonlik word dit in betonblokke geberg en in die see gegooi of op afgeleë plekke in die grond begrawe. Daar is egter geen waarborg dat dit nie met verloop van tyd kan uitlek nie. Of die mens bereid is am die onvermydelike risiko te loop, hang in groot mate af van vooraf bepaalde standpunte. Indien die mens van mening is dat dit die enigste oplossing vir die energieprobleem is, sal hy eerder 'n kans waag as om ander moontlikhede te ondersoek. === Invloed op die landskap === Deur die toenemende aantal elektriese kragsentrales en die steeds hoër en digter hoë spanningsnette word die landskap in groot mate aangetas omdat gevrees word dat die vrye ruimte, wat veral in Europa reeds so beperk is, hierdeur vernietig sal word. Die ruimte wat die hoë spanningsnette inneem, is ook geweldig groot in vergelyking met byvoorbeeld die vervoer van gas en olie deur pypleidings. Met die voortdurende styging in die verbruik van elektrisiteit sal meervoudige nette nie uitgeskakel kan word nie. Koppel- en transmissielyne loop reeds op sommige plekke dig teen mekaar. Planoloë kan, ondanks hulle goeie wil en bekwaamheid, niks anders doen as am die gevraagde transmissielyne as gegewe feit te aanvaar en die oorblywende ruimte so goed moontlik te benut nie. 'n Werklike oplossing sou gevind kon word in die vervanging van oorhoofse transmissielyne deur ondergrondse leidings. Daarvoor sal die ontwikkeling van elektrisiteit verkieslik gedesentraliseer moet word, wat weer nuwe probleme skep. == Eksperimentele elektrisiteitsontwikkeling == In die termiese kragsentrale gaan omtrent die helfte van die toegevoerde energie verlore. Aangesien daar geen vooruitsig is dat die teenswoordige tegniek verbeter kan word nie, word daar na die sogenaamde alternatiewe energiebronne gesoek. Afgesien van byvoorbeeld sonenergie en windkrag, word veral gedink aan tegnieke waar die stoomontwikkelingsfase en die generator weggelaat kan word. By die sogenaamde oksidasiesel word gasvormige en vloeibare brandstof direk in elektriese energie omgesit. In beginsel is dit 'n galvaniese element met poreuse elektrodes waarin waterstof en suurstof gepers word. Kootwaterstowwe kan ook as brandstof gebruik word. In Amerika is na 'n onlangse grootskeepse ondersoek 'n aardgassel met 'n rendement van 60 % en 'n vermoë van 12 kW vervaardig. Indien die koste laag genoeg gehou kan word (en byvoorbeeld ook waterstof kommersieel op groot skaal vervaardig kan word), sal dit in die toekoms ’n belangrike energiebron kan word. By magnetohidronamiese kragontwikkeling word 'n warm, geïoniseerde gas of vloeibare metaal tussen twee magneetpole gelei, waardeur dit loodreg op die stroomrigting en loodreg op die magnetiese veld 'n elektriese spanning laat ontstaan. Die MHD-generator (magnetohidronamiese generator) bestaan uit 'n verbrandingskamer waaruit die gasse baie vinnig tussen magneetpole geblaas word. Omdat die temperatuur (ongeveer 1200°C) nie hoog genoeg is om die gasse voldoende geleidend te maak nie, word cesium- of kaliumdeeltjies bygevoeg, wat later herwin word. Die gebruikte gasse word vir die maak van stoom aangewend, wat ’n stoomturbine aandryf. Deur die kombinasie kan 'n rendement van omtrent 60% bereik word. By die sogenaamde geslote stelsel word ’n [[edelgas]] of vloeibare metaal gebruik wat deur 'n kernreaktor verhit word. In die termioniese generator word gebruik gemaak van die feit dat wanneer 'n metaalplaat tot ongeveer 1800 °C verhit word, daar elektrone vrykom wat byvoorbeeld op 'n tweede, nabyliggende plaat sal neerslaan. Indien die plate met 'n kabel verbind word, sal daar 'n stroom deurvloei. Tussen die twee plate moet daar feitlik 'n absolute vakuum bestaan, terwyl cesiumdeeltjies vanweë die swak geleidingsvermoë "gesaai" moet word. As gevolg van die hoë eindtemperatuur is die rendement laag. Indien daar met die eindtemperatuur stoom gemaak word om 'n stoomturbine aan te dryf, kan 'n rendement van ongeveer 50 % bereik word. Die grootste probleem is om beter elektronemateriaal te vind. By die verhitting van 'n bepaalde kombinasie van metale ontstaan ’n spanningsverskil op die raakvlak. Daar word lank reeds hiervan gebruik gemaak om temperatuur te meet. Vir die ontwikkeling van elektrisiteit moet die rendement van die proses egter verhoog word, en deur die toepassing van halfgeleiermateriaal is dit reeds met omtrent 80% verhoog. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-45-1}} band == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Mains electricity}} {{Normdata}} [[Kategorie:Elektrisiteit]] d2iie2tv34zjkah56dxjyou8lm2yprt 0 139981 2978734 2943485 2026-10-14T02:59:39Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978734 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Leszek Kołakowski | beeld = Leszek Kolakowski 1971.jpg | breedte = 220 | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Leszek Kołakowski in 1971 | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1927|10|23}} | geboorteplek = Radom, [[Pole]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1927|10|23|2009|7|17}} | sterfteplek = [[Oxford]], [[Engeland]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Pole}} | vakgebied = Filosofie | werkplek = Universiteit van Warskou | alma mater = Łódź-universiteit<br />Universiteit van Warskou (PhD, 1953) | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = Humanistiese interpretasie van [[Karl Marx]] | beïnvloed deur = [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Karl Marx]], [[Friedrich Engels]], [[Baruch Spinoza]] | invloed op = [[José Guilherme Merquior]], [[Christopher Hitchens]], [[Solidarność]], [[Noam Chomsky]]<ref>{{cite web |title=Noam Chomsky Reading List |url=http://leftreferenceguide.wordpress.com/noam-chomsky-reading-list/ |publisher=Left Reference Guide |access-date=8 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628205038/https://leftreferenceguide.wordpress.com/noam-chomsky-reading-list/ |archive-date=28 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | toekennings = Vredeprys van die Duitse Boekhandel (1977)<br />[[Erasmusprys]] (1983)<br />Klugeprys (2003)<br />Jerusalemprys (2007) | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Leszek Kołakowski''' (Radom, [[23 Oktober]] [[1927]] – [[Oxford]], [[17 Julie]] [[2009]]) was 'n [[Poolse]] [[filosoof]] en skrywer. == Lewensloop == Vanweë die Duitse besetting van [[Pole]] in die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Kołakowski nie skool gegaan nie. Hy lees self boeke en het so nou en dan privaatlesse ontvang, waarna hy sy eindeksamen in die ondergrondse skoolstelsel slaag. Hierna gaan hy filosofie studeer in [[Łódź]]. In [[1953]] promoveer hy aan die Universiteit van Warschau. Van [[1959]] tot [[1968]] was hy hier hoogleraar en voorsitter van die afdeling Geskiedenis van die Filosofie. Omdat hy 'n ortodokse Marxis was, is hy in [[1950]] deur die Kommunistiese Party na [[Moskou]] gestuur vir 'n kursus vir baie belowende kommunistiese intellektuele. Hiertydens kom hy tot die besef vir die eerste keer oor die omvang van die materiële en geestelike troosteloosheid van die [[Stalinisme]]. Die dood van [[Stalin]] in 1953 het tot gevolg dat die Poolse Kommunistiese Party verdeel word, omdat sommige partylede verdere demokrasie wou hê. Baie word slagoffers tydens optogte in [[Junie]] [[1956]] in [[Poznań]]. In die maand Oktober wat daarop volg, word [[Władysław Gomułka]] gekies tot leier van die Kommunistiese Party in Pole, ten spyte van die besware van die [[USSR]] hierteen. Kołakowski was in die tydperk een van die voorste persone in Pole as dit gaan om 'n hersiening van die [[Marxisme]]. Die kort opstel ''Wat is sosialisme?'' is 'n duidelike kritiek op die Stalinisme en is verbied in Pole, maar sirkuleer tog in die geslote kringe. Kołakowski het hom in toenemende mate uitgespeek oor sy terleurstelling in die [[Kommunisme]]. Hy is in [[1966]] uit die Kommunistiese Party gesit en twee jaar later ook uit sy hoogleraarskap ontslaan, waarna hy in ballingskap gegaan het. Sy werk verskyn in ondergrondse publikasies en bly 'n bron van inspirasie vir die meningsvorming van die Poolse intellektuele. Sy opstel ''Stellings oor hoop en hopeloosheid'' verskyn in [[1971]] in ''Kultura'', 'n Poolse literêre tydskrif wat uitgegee is in [[Parys]]. Kołakowski het hierin 'n evolusionêre strategie voorgestel om die stelsel te ondermyn. In 1968 word Kołakowski gashoogleraar in die Filosofie Fakulteit aan die McGill Universiteit in [[Montreal]]. 'n Jaar later het hy na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]] gegaan. Vanaf [[1970]] het hy navorsing gedoen by die All Souls College in Oxford. Hy woon sedertdien in Oxford, maar werk in [[1974]] nog aan die Yale Universiteit en van [[1981]] tot [[1994]] as deeltydse professor aan die Universiteit van Chicago vir die Committee on Social Thought. == Filosofie == Kołakowski het vernietigende kritiek geuiter teenoor die Marxisme en waarsku liberale demokratiese state teen die gevaar van relativisme. Sy ervarings met die [[Nazi]]s en met die Kommunistiese regering in Pole het hom 'n goeie insig in die realiteit van die [[totalitarisme]]. 'n Kernagtige beskrywing van sy politieke visie kan gevind word in sy [[essay]] ''How to be a Conservative-Liberal-Socialist'', waarin sy menslikheid, [[skeptisisme]] en aan voelling vir humor na vore kom. In sy werk oor die ideegeskiedenis, versprei oor baie boeke en artikels, ondersoek Kołakowski die aandag vir sommige filosofiese en [[teologie]]se aannames wat die grondslag lê vir die Westerse samelewing. Sy driedelige geskiedenis van die Marxisme ''Główne nurty marksizmu'' (later in [[Engels]] gepubliseer as ''Main Currents of Marxism'') uit [[1976]] is 'n klassieke studie. Kołakowski se boeke verskyn in die eerste plek in Pole in ondergrondse uitgawes, waarin hulle 'n belangrike rol gespeel het in die vorming van 'n Poolse opposisie. Op latere leeftyd het hy sowel in die Pools as in Engels geskryf. == Bibliografie == * ''Jednoska i Nieskonczonosc. Wolnose i Antynomie wolnose w filozofii Spinozy'' [Individu en oneindigheid. Vryheid en anitonie van vryheid in die filosofie van Spinoza] (1957) = dissertasie uit 1953. * ''Klucz niebieski, albo opowieści budujące z historii świętej zebrane ku pouczeniu i przestrodze'' (1957) * ''13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych'' (1963) * ''Rozmowy z diablem'' (1965) * ''Od Hume'a do Koła Wiedeńskiego'' (1966) * ''Kultura i fetysze'' (1967) * ''A Leszek Kołakowski Reader'' (1971) * ''Positivist Philosophy'' (1971) * ''TriQuartely 22'' (1971) * ''Obecność mitu'' (1972) * ''The Socialist Idea'' (1974) (hiervoor was hy redakteur saam met Stuart Hampshire) * ''Husserl and the Search for Certitude'' (1975) * ''Główne nurty marksizmu'' (1976) * ''Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań'' (1982) * ''Religion: If There Is No God'' (1982) * ''Bergson'' (1985) * ''Le Village introuvable'' (1986) * ''Metaphysical Horror'' (1988) * ''Pochwała niekonsekwencji'' (1989) (redakteur Zbigniew Menzel) * ''Cywilizacja na ławie oskarżonych'' (1990) (redakteur Paweł Kłoczowski) * ''Modernity on Endless Trial'' (1990) * ''God Owes Us Nothing: A Brief Remark on Pascal's Religion and on the Spirit of Jansenism'' (1995) * ''Freedom, Fame, Lying, and Betrayal: Essays on Everyday Life'' (1999) * ''The Two Eyes of Spinoza and Other Essays on Philosophers'' (2004) * ''My Correct Views on Everything'' (2005) == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Hierdie artikel is vertaal uit die Nederlandse Wikipedia == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Kontinentale filosofie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kolakowski, Leszek}} [[Kategorie:Poolse filosowe]] [[Kategorie:Poolse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1927]] [[Kategorie:Sterftes in 2009]] hhr9wnoe7cfz6tjfmb7lkoleye7b81c 0 140198 2978875 2162608 2026-10-14T07:26:52Z Aliwal2012 39067 +inligtingskassie 2978875 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Andries Nel | beeld = | beeldonderskrif = | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1965|10|02|df=yes}} | geboortenaam = Andries Carl Nel | geboorteplek = [[New Orleans]], [[Louisiana]]<br />[[Verenigde State van Amerika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | burgerskap = {{RSA}} | party = [[African National Congress]] | ander_party = [[South African Communist Party]] | orde = | termynaanvang = | termyneinde = | vise = | voorganger = | opvolger = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | president2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | president4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | orde5 = | termynaanvang5 = | termyneinde5 = | president5 = | voorganger5 = | opvolger5 = | orde6 = | termynaanvang6 = | termyneinde6 = | president6 = | voorganger6 = | opvolger6 = | office = [[Minister of Justice and Constitutional Development|Deputy Minister of Justice and Constitutional Development]] | president = [[Cyril Ramaphosa]] | term_start = 3 July 2024 | minister = [[Mmamoloko Kubayi]] | predecessor = John Jeffery | term_start1 = 11 May 2009 | term_end1 = 9 July 2013 | president1 = [[Jacob Zuma]] | minister1 = [[Jeff Radebe]] | successor1 = John Jeffery | predecessor1 = Johnny de Lange | office2 = [[National Assembly of South Africa|Member of the National Assembly]] | term_start2 = 14 June 2024 | term_start3 = 9 May 1994 | term_end3 = 7 May 2019 | office4 = [[Minister of Cooperative Governance and Traditional Affairs|Deputy Minister of Cooperative Governance and Traditional Affairs]] | term_start4 = 9 July 2013 | term_end4 = 25 May 2019 | eggenoot = {{marriage|Kim Robinson|2005}} | kinders = }} '''Andries Nel''' is 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[African National Congress]]. {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Nel, Andries}} [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1965]] dpzp939jgwo0xtgdq449z39kazztpf0 2978898 2978875 2026-10-14T08:01:39Z Aliwal2012 39067 klaar! 2978898 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Andries Nel | beeld = | beeldonderskrif = | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1965|10|2|df=yes}} | geboortenaam = Andries Carl Nel | geboorteplek = [[New Orleans]], [[Louisiana]], [[Verenigde State van Amerika|VSA]] | sterftedatum = | sterfteplek = | burgerskap = {{RSA}} | party = [[African National Congress]] | ander_party = [[South African Communist Party]] | orde = Adjunk Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling | termynaanvang = 3 Julie 2024 | termyneinde = | president = [[Cyril Ramaphosa]] | minister = [[Mmamoloko Kubayi]] | vise = | voorganger = John Jeffery | opvolger = | orde1 = Adjunkminister van Samewerkende regering en Tradisionele aangeleenthede | termynaanvang1 = 11 Mei 2009 | termyneinde1 = 9 Julie 2013 | president1 = [[Jacob Zuma]] | minister1 = [[Jeff Radebe]] | voorganger1 = Johnny de Lange | opvolger1 = [[Parks Tau]] | orde2 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang2 = 14 Junie 2024 | termyneinde2 = | president2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = 9 Mei 1994 | termyneinde3 = 7 Mei 2019 | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | president4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | office2 = | term_start2 = | term_start3 = | term_end3 = | office4 = [[Minister of Cooperative Governance and Traditional Affairs|Deputy Minister of Cooperative Governance and Traditional Affairs]] | term_start4 = 9 July 2013 | term_end4 = 25 May 2019 | eggenoot = {{marriage|Kim Robinson|2005}} | kinders = }} '''Andries Nel''' is 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[African National Congress]]. {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Nel, Andries}} [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1965]] hqmqs1vjhwyyjkr9imk0v9ud65q63zl 2978900 2978898 2026-10-14T08:03:33Z Aliwal2012 39067 2978900 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Andries Nel | beeld = | beeldonderskrif = | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1965|10|2|df=yes}} | geboortenaam = Andries Carl Nel | geboorteplek = [[New Orleans]], [[Louisiana]], [[Verenigde State van Amerika|VSA]] | sterftedatum = | sterfteplek = | burgerskap = {{RSA}} | party = [[African National Congress]] | ander_party = [[South African Communist Party]] | orde = Adjunk Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling | termynaanvang = 3 Julie 2024 | termyneinde = | president = [[Cyril Ramaphosa]] | minister = [[Mmamoloko Kubayi]] | vise = | voorganger = John Jeffery | opvolger = | orde1 = Adjunkminister van Samewerkende regering en Tradisionele aangeleenthede | termynaanvang1 = 11 Mei 2009 | termyneinde1 = 9 Julie 2013 | president1 = [[Jacob Zuma]] | minister1 = [[Jeff Radebe]] | voorganger1 = Johnny de Lange | opvolger1 = [[Parks Tau]] | orde2 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang2 = 14 Junie 2024 | termyneinde2 = | president2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = 9 Mei 1994 | termyneinde3 = 7 Mei 2019 | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | president4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = {{marriage|Kim Robinson|2005}} | kinders = }} '''Andries Nel''' is 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[African National Congress]]. {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Nel, Andries}} [[Kategorie:Geboortes in 1965]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] owbdvmxi1jur0hchunsdxi5vknb654e 2978902 2978900 2026-10-14T08:06:45Z Aliwal2012 39067 2978902 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Andries Nel | beeld = | beeldonderskrif = | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1965|10|2|df=yes}} | geboortenaam = Andries Carl Nel | geboorteplek = [[New Orleans]], [[Louisiana]], [[Verenigde State van Amerika|VSA]] | sterftedatum = | sterfteplek = | burgerskap = {{RSA}} | party = [[African National Congress]] | ander_party = [[South African Communist Party]] | orde = Adjunk Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling | termynaanvang = 3 Julie 2024 | termyneinde = | president = [[Cyril Ramaphosa]] | minister = [[Mmamoloko Kubayi]] | vise = | voorganger = John Jeffery | opvolger = | orde1 = Adjunkminister van Samewerkende regering en Tradisionele aangeleenthede | termynaanvang1 = 11 Mei 2009 | termyneinde1 = 9 Julie 2013 | president1 = [[Jacob Zuma]] | minister1 = [[Jeff Radebe]] | voorganger1 = Johnny de Lange | opvolger1 = [[Parks Tau]] | orde2 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang2 = 14 Junie 2024 | termyneinde2 = | president2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = 9 Mei 1994 | termyneinde3 = 7 Mei 2019 | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | president4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = {{marriage|Kim Robinson|2005}} | kinders = }} '''Andries Nel''' (gebore 2 Oktober 1965) is 'n Suid-Afrikaanse politikus en 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[African National Congress]]. {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Nel, Andries}} [[Kategorie:Geboortes in 1965]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] 8yc3c3j60uswzo9bcv5z7fl66d6rt11 0 141070 2978613 2836024 2026-10-13T17:59:37Z Aliwal2012 39067 2978613 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Thandi Modise | beeld = Spotkanie premier Beaty Szydło z Thandi Modise (cropped).jpg | beeldonderskrif = | geboortedatum = | geboortejaar = 1959 | geboortemaand = 12 | geboortedag = 25 | geboorteplek = [[Vryburg]], [[Kaapprovinsie]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[African National Congress]] | orde = [[Minister van Verdediging en Militêre Veterane (Suid-Afrika)|Minister van Verdediging en Militêre Veterane]] | termynaanvang = 5 Augustus 2021 | termyneinde = 19 Junie 2024 | president = [[Cyril Ramaphosa]] | voorganger = [[Nosiviwe Mapisa-Nqakula]] | opvolger = [[Angie Motshekga]] | orde2 = [[Speaker van die Nasionale Vergadering]] | termynaanvang2 = 22 Mei 2019 | termyneinde2 = [[5 Augustus]] [[2021]] | president2 = [[Cyril Ramaphosa]] | voorganger2 = [[Baleka Mbete]] | opvolger2 = [[Nosiviwe Mapisa-Nqakula]] | orde3 = Voorsitter van die [[Nasionale Raad van Provinsies]] | termynaanvang3 = [[21 Mei]] [[2014]] | termyneinde3 = [[22 Mei]] [[2019]] | president3 = [[Jacob Zuma|J. Zuma]]→[[Cyril Ramaphosa|C. Ramaphosa]] | voorganger3 = [[Johannes Mahlangu]] | opvolger3 = [[Amos Masondo]] | orde4 = 4de Premier van Noordwes | termynaanvang4 = 19 November 2010 | termyneinde4 = 21 Mei 2014 | president4 = | voorganger4 = Maureen Modiselle | opvolger4 = [[Supra Mahumapelo]] | orde5 = | termynaanvang5 = | termyneinde5 = | president5 = | voorganger5 = | opvolger5 = | eggenoot = | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening = | toekennings = }} '''Thandi Modise''' (* 25 Desember 1959, [[Vryburg]]) is 'n Suid-Afrikaanse [[politikus]] wat voorheen as die [[Minister van Verdediging en Militêre Veterane (Suid-Afrika)|Minister van Verdediging en Militêre Veterane]] gedien het. Sy was die [[Speaker van die Nasionale Vergadering]] voor die aanstelling. Sy het as voorsitter van die [[Nasionale Raad van Provinsies]] gedien van 2014 tot 2019. Voor dit was sy die [[Noordwes provinsiale wetgewer|Premier van Noordwes]] (2010 tot 2014) en word in hierdie hoedanigheid deur [[Supra Mahumapelo]] (ANC) opgevolg, na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|algemene verkiesing van 2014]]. == Apartheidsjare == Sy verlaat Suid-Afrika in [[1976]] om by die verbanne [[African National Congress]] (ANC) aan te sluit en ontvang opleiding in [[Angola]]. Sy keer in 1978 terug na Suid-Afrika as 'n werknemer van die militêre vleuel van die ANC, [[Umkhonto we Sizwe]] (MK). In [[1979]] word sy in hegtenis geneem en gevangenisstraf opgelê, wat haar die eerste vrou maak om in Suid-Afrika vir aktiwiteite verbonde aan MK tronk toe gestuur te word. == Aanklagte van dieremishandeling op haar plaas == In Julie 2014 ontdek die NDBV 'n aantal dooie diere, insluitend hoenders, varke, bokke en ganse, op 'n plaas wat Modise in [[Modderfontein]], buite [[Potchefstroom]], in die Noordwes-provinsie besit. Dit was duidelik dat die diere langer as 'n week sonder kos en water gegaan het, en 85 oorblywende varke op die plaas het hulsef daarop gewend het om 58 dooie varke te kannibaliseer.<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201407101087.html|title=Thandi Modise could face criminal charges over farm horror|publisher=eNCA|access-date=7 Julie 2014}}</ref> Geen werkers was op die perseel te vinde nie. Die Noordwes-polisie het op 7 Julie bevestig dat sy teregstaan op aanklagte van dieremishandeling in stryd met die Wet op Dierebeskerming. Sy het op die bewerings gereageer deur te verklaar dat sy leer hoe om te boer,<ref>{{cite web | url=http://www.destinyconnect.com/2014/07/07/todays-top-stories-201/ | title=Today's top stories | publisher=Destinyconnect.com | access-date=7 Julie 2014 | archive-date= 4 Maart 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191309/http://www.destinyconnect.com/2014/07/07/todays-top-stories-201/ | url-status=dead }}</ref> en dat sy 'n plaasbestuurder aangestel het, maar dat hy sy pligte versaak het weens 'n gesinsaangeleentheid.<ref>{{cite web | url=http://news.iafrica.com/sa/948112.html | title=Modise to cooperate with SPCA | publisher=iafrica.com | access-date=7 Julie 2014 | archive-date=14 Julie 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714035118/http://news.iafrica.com/sa/948112.html | url-status=dead }}</ref> Ongeveer vier maande later is gerapporteer dat die omstandighede op die plaas verbeter het, dat Modise se vee voldoende voedsel ontvang het en in 'n "aanvaarbare toestand" was.<ref>{{cite web | url=http://citizen.co.za/267143/better-conditions-thandi-modises-farm/ | title=Better conditions at Thandi Modise’s farm | publisher=The Citizen | access-date=21 Januarie 2015 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Bronne == {{Verwysings}} * {{cite web|url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/gerrie-nel-gaan-saak-van-dieremishandeling-privaat-vervolg/|title=Gerrie Nel gaan saak van dieremishandeling privaat vervolg|date=19 Julie 2018|publisher=[[Maroela Media]]|accessdate=19 Julie 2018}} {{DEFAULTSORT:Modise, Thandi}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Lewende mense]] 0ehs5ir6nnbmv2l6b6w64n6gwc7nzr3 1 170617 2978938 1728657 2026-10-14T10:38:47Z JMK 649 /* Ornithosuchus */ nuwe afdeling 2978938 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Ornithosuchus == Die prent van ''Ornithosuchus'' hoef nie daar te wees nie. Dit is maar net 'n interessante genus (soos die verwante ''Dynamosuchus'') in die takson, waaroor daar onlangs, tot in 2026, 'n opbloei in belangstelling met nuwe insigte was. Dit lê tussen of voor die hoofvertakkinge van Archosauromorpha en is dus 'n verdere tipiese verteenwoordiger daarvan. Hulle is interessant weens hul vermenging van kenmerke, ekologiese rol, ensomeer. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:38, 14 Oktober 2026 (UTC) ak5vmzrlyal8fvij3kvnknd1o1r1a64 1 181307 2978699 1739627 2026-10-13T22:36:09Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Meteoroïde]] na [[Bespreking:Meteoroïed]] geskuif 1739627 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 208342 2978672 2103460 2026-10-13T21:21:05Z ~2026-52972-98 215525 /* */ Geboort L.A., CA, VS. 2978672 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = David Faustino | Beeld = David Faustino by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = David Anthony Faustino | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1974|3|3}} | Geboorteplek = [[Los Angeles]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, skrywer, en vervaardiger | Aktiewe jare = 1980–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0004910 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''David Faustino''' (gebore 3 Maart 1974) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, skrywer, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''Entourage'' (2015) en in die televisiereekse ''Married with Children'' (1986) en ''Star-ving'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1998: ''Lovers and Liars'' * 1999: ''Dirt Merchant'' * 2001: ''Killer Bud'' * 2001: ''10 Attitudes'' * 2006: ''Pucked'' * 2006: ''High Hopes'' * 2009: ''Robodoc'' * 2010: ''Not Another B Movie'' * 2014: ''Hacks'' * 2015: ''Entourage'' * ''Nite Tales 2: The Movie'' * ''War of the Dragon'' === Televisiereekse === * 1985: ''I Had Three Wives'' * 1986: ''Married with Children'' * 1986: ''Double Dare'' * 2001: ''The Test'' * 2003: ''My Life Is a Sitcom'' * 2009: ''Star-ving'' * 2010: ''The Sam Henry Kass Show'' * 2011: ''Clunkers'' * 2012: ''The Legend of Korra'' * 2012: ''Super F***ers'' * 2013: ''Bad Samaritans'' * 2013: ''Riff Raff Realm'' * 2015: ''Elite TV'' * 2015: ''Dragons: Race to the Edge'' * 2018: ''Cape Kids'' * 2018: ''Hollywould'' === Televisierolprente === * 1981: ''And They All Lived Happily After'' * 1982: ''40 Days for Danny'' * 1983: ''Venice Medical'' * 1994: ''Fatal Vows: The Alexandra O'Hara Story'' * 1998: ''Bundymania'' * 2002: ''Celebrity Boot Camp'' * 2003: ''Married... with Children Reunion'' * 2016: ''Saltwater'' * ''Inside Jokes: AKA Reel Jokes'' === Video's === * 1986: ''How to Catch a Cold'' * 1993: ''Hey Folks, It's Intermission Time'' * 2008: ''Boston Strangler: The Untold Story'' * 2013: ''The Chosen One'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0004910|David Faustino}} * {{Twitter|DavidFaustino|David Faustino}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Faustino, David}} [[Kategorie:Geboortes in 1974]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] hf8tjqy98lb7ibqpdkc8vdyjg2hyh9z 0 212916 2978836 2978507 2026-10-14T03:54:56Z Sobaka 328 2978836 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = RJ Mitte | Beeld = RJ Mitte April 2015.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Roy Frank Mitte III | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1992|8|21}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{SDEO|mf=y|2026|10|12|1992|8|21}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en vervaardiger | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 2666409 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''RJ Mitte''' (gebore 21 Augustus 1992 – 12 Oktober 2026) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, vervaardiger en gestremtheidsaktivis. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''The Recall'' (2017) en ''Triumph'', en in die televisiereekse ''[[Breaking Bad]]'' (2008) en ''Switched at Birth'' (2011). == Filmografie == === Rolprente === * 2013: ''House of Last Things'' * 2015: ''Dixieland'' * 2016: ''Who's Driving Doug'' * 2017: ''The Recall'' * 2018: ''Adi Shankar's Gods and Secrets'' * 2018: ''Time Share'' * 2018: ''All the Little Things We Kill'' * 2018: ''Motionless'' * ''Triumph'' * ''Standing Up for Sunny'' * ''Somebody Like You'' * ''Background'' === Televisiereekse === * 1960: ''Paralympic Games'' * 2008: ''[[Breaking Bad]]'' * 2011: ''Switched at Birth'' * 2012: ''The Last Leg'' * 2013: ''Talking Bad'' * 2015: ''The Adventures of Ravi'' * 2016: ''On Hiatus with Monty Geer'' === Televisierolprente === * 2008: ''Creating Celebrity'' === Video's === * 2013: ''Courage in a Time of Fear: A Practical Guide to Ending Bullying'' * 2014: ''Nikki Lorenzo: Work That Charm'' * 2014: ''Megan Clancy Interview-RJ Mitte'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|2666409|RJ Mitte}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mitte, Rj}} [[Kategorie:Geboortes in 1992]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 8x5yat323w4biluixehkrpttfuoh23x 0 213494 2978668 2909868 2026-10-13T21:13:11Z ~2026-52972-98 215525 /* */ Geboort Youngstown, OH, VS. 2978668 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ed O'Neill | Beeld = Ed O'Neill at 2015 PaleyFest.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Edward Leonard O'Neill | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1946|4|12}} | Geboorteplek = Youngstown, [[Ohio|OH]], [[Verenigde State | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1967–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0642145 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Ed O'Neill''' (gebore 12 April 1946) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Spartan'' (2004), ''Wreck-It Ralph'' (2012), en ''Finding Dory'' (2016), en in die televisiereeks ''Married with Children'' (1986). == Filmografie == === Rolprente === * 1989: ''K-9'' * 1991: ''Dutch'' * 1994: ''Blue Chips'' * 1994: ''Little Giants'' * 1997: ''Prefontaine'' * 1999: ''[[The Bone Collector]]'' * 2000: ''Lucky Numbers'' * 2004: ''Spartan'' * 2010: ''Youngstown: Still Standing'' * 2010: ''Delicious Peace Grows in a Ugandan Coffee Bean'' * 2012: ''Wreck-It Ralph'' * 2013: ''The Good Son: The Life of Ray Boom Boom Mancini'' * 2016: ''Finding Dory'' * 2017: ''Sun Dogs'' === Televisiereekse === * 1986: ''Married with Children'' * 1991: ''Top of the Heap'' * 2001: ''Big Apple'' * 2003: ''Dragnet'' * 2007: ''John from Cincinnati'' * 2009: ''Star-ving'' * 2009: ''Modern Family'' * 2011: ''BarFly'' * 2011: ''3 Rounds With'' === Televisierolprente === * 1982: ''Farrell for the People'' * 1983: ''When Your Lover Leaves'' * 1986: ''Popeye Doyle'' * 1988: ''Police Story: Gladiator School'' * 1990: ''A Very Retail Christmas'' * 1991: ''The Whereabouts of Jenny'' * 1998: ''Bundymania'' * 2003: ''Married... with Children Reunion'' === Video's === * 1993: ''Hey Folks, It's Intermission Time'' * 2000: ''Spotlight on Location: 'The Bone Collector' a Collection of Stories'' * 2016: ''Finding Dory: Marine Life Interviews'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0642145|Ed O'Neill}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Oneill, Ed}} [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] a64w7ww73zdooojj0bjuu3wbkycen2y 2978669 2978668 2026-10-13T21:13:48Z ~2026-52972-98 215525 /* */ Youngstown, OH, VS. 2978669 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ed O'Neill | Beeld = Ed O'Neill at 2015 PaleyFest.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Edward Leonard O'Neill | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1946|4|12}} | Geboorteplek = Youngstown, [[Ohio|OH]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1967–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0642145 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Ed O'Neill''' (gebore 12 April 1946) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Spartan'' (2004), ''Wreck-It Ralph'' (2012), en ''Finding Dory'' (2016), en in die televisiereeks ''Married with Children'' (1986). == Filmografie == === Rolprente === * 1989: ''K-9'' * 1991: ''Dutch'' * 1994: ''Blue Chips'' * 1994: ''Little Giants'' * 1997: ''Prefontaine'' * 1999: ''[[The Bone Collector]]'' * 2000: ''Lucky Numbers'' * 2004: ''Spartan'' * 2010: ''Youngstown: Still Standing'' * 2010: ''Delicious Peace Grows in a Ugandan Coffee Bean'' * 2012: ''Wreck-It Ralph'' * 2013: ''The Good Son: The Life of Ray Boom Boom Mancini'' * 2016: ''Finding Dory'' * 2017: ''Sun Dogs'' === Televisiereekse === * 1986: ''Married with Children'' * 1991: ''Top of the Heap'' * 2001: ''Big Apple'' * 2003: ''Dragnet'' * 2007: ''John from Cincinnati'' * 2009: ''Star-ving'' * 2009: ''Modern Family'' * 2011: ''BarFly'' * 2011: ''3 Rounds With'' === Televisierolprente === * 1982: ''Farrell for the People'' * 1983: ''When Your Lover Leaves'' * 1986: ''Popeye Doyle'' * 1988: ''Police Story: Gladiator School'' * 1990: ''A Very Retail Christmas'' * 1991: ''The Whereabouts of Jenny'' * 1998: ''Bundymania'' * 2003: ''Married... with Children Reunion'' === Video's === * 1993: ''Hey Folks, It's Intermission Time'' * 2000: ''Spotlight on Location: 'The Bone Collector' a Collection of Stories'' * 2016: ''Finding Dory: Marine Life Interviews'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0642145|Ed O'Neill}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Oneill, Ed}} [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 94vx815wushwc3jmqzs5nbml31gzmlh 0 214053 2978626 2763238 2026-10-13T18:27:30Z Aliwal2012 39067 SDEO 2978626 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Brad Renfro | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Brad Barron Renfro | Alias = | Geboortedatum = 25 Julie 1982 | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaner]] | Sterfdatum = {{SDEO|1982|7|25|2008|1|15}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en skrywer | Aktiewe jare = 1993–2008 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0000605 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Brad Renfro''' (25 Julie 1982 – 15 Januarie 2008) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] [[akteur]] en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''The Client'' (1994), ''The Cure'' (1995), ''Sleepers'' (1996), en ''Apt Pupil'' (1998). Hy het op 25-jarige leeftyd aan akute [[heroïen]] en [[morfien]] vergiftiging gesterf. == Filmografie == === Rolprente === * 1994: ''The Client'' * 1995: ''The Cure'' * 1995: ''Tom and Huck'' * 1996: ''Sleepers'' * 1997: ''Telling Lies in America'' * 1998: ''Apt Pupil'' * 1999: ''2 Little, 2 Late'' * 2000: ''Herschel Hopper: New York Rabbit'' * 2001: ''Ghost World'' * 2001: ''Tart'' * 2001: ''Happy Campers'' * 2001: ''Bully'' * 2002: ''Deuces Wild'' * 2003: ''The Job'' * 2006: ''10th & Wolf'' === Video's === * 1998: ''The Rolling Stones: Gimme Shelter'' * 2001: ''Bully: Cast Interviews'' * 2002: ''Making of 'Ghost World''' * 2003: ''Bully: On Location'' * 2004: ''10 Years: Wasteland, Version 1'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0000605|Brad Renfro}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Renfro, Brad Barron}} [[Kategorie:Geboortes in 1982]] [[Kategorie:Sterftes in 2008]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] a3s5i169sst46604ew4jfagicw24csy 0 219317 2978886 2958440 2026-10-14T07:35:35Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978886 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Phenakistoscope_3g07690b.gif|duimnael|Ritme, 'n volgorde wat in tyd herhaal, verskyn in dans: 'n vroeë bewegende foto vertoon die wals.]] '''Ritme''' (van die griekse ῥυθμός, ''rhythmos'', "enige gereelde herhalende beweging, [[simmetrie]]" ({{harv|Liddell and Scott|1996}}) oor die algemeen beteken 'n "[[beweging]] gekenmerk deur gereguleerde opvolging van sterk en swak elemente, of van die teenoorgestelde of ander omstandighede" ({{harv|Anon.|1971|loc=2537}}. Hierdie algemene betekenis van gereelde herhaling of patroon in tyd kan van toepassing wees op 'n wye verskeidenheid van sikliese natuurlike verskynsels met 'n [[Frekwensie|periodisiteit]] of [[frekwensie]] van enigiets van mikrosekondes na 'n paar sekondes (soos met die riff in 'n rock musiek lied); na 'n paar minute of ure, of, op die uiterste, selfs oor baie jare. In die uitvoerende kunste, is ritme die tydsberekening van die gebeure op 'n menslike skaal; van [[Musiek|musikale klanke en stiltes]] wat voorkom met verloop van tyd, van die stappe van 'n dans, of die meter van gesproke [[taal]] en poësie. In sommige uitvoerende kunste, soos [[Hip-hop|hip hop musiek]], is die ritmiese lewering van die lirieke een van die belangrikste elemente van die styl. Ritme kan ook verwys na die visuele aanbieding, as "snel beweging deur die ruimte" ({{harv|Jirousek|1995}} en 'n gemeenskaplike taal van die [[Patroon (vorm)|patroon]] verenig ritme met meetkunde. Ritme en meter het onlangs 'n belangrike area van navorsing geraak onder musiekgeleerdes. Onlangse werk in hierdie gebiede sluit boeke in deur Maury {{harvtxt|Yeston|1976}}, Fred Lerdahl en Ray Jackendoff ({{harv|Lerdahl and Jackendoff|1983}}, Jonathan Kramer, Christopher Hasty (1997), Godfried {{harvtxt|Toussaint|2005}}, William Rothstein(1989), Joel Lester ({{harv|Lester|1986}}, en Guerino Mazzola. In die ''Thinking and Destiny,'' definieer [Harold W. Percival] ritme as die karakter en betekenis van die gedagte uitgespreek deur die meet of beweging in klank of vorm, of deur middel van skriftelike tekens of woorde ({{harv|Percival|1946|loc=1006}}. == Antropologie == [[Lêer:Traditional_indonesian_instruments02.jpg|duimnael|300x300px|Perkussie-instrumente het duidelik gedefinieerde klanke wat die skepping en die persepsie van komplekse ritmes ondersteun]] In sy tv-reeks ''How Music Works, ''bied [[Howard Goodall]] teorieë dat die mens se ritme herinner aan die reëlmaat waarmee ons loop en ons hartklop ({{harv|Goodall|2006|loc=0:03:10}}. Ander navorsing dui daarop dat dit nie verband hou met die hartklop direk nie, maar eerder die spoed van emosionele invloed, wat ook hartklop beïnvloed. Ander navorsers impliseer dat aangesien sekere funksies van die menslike musiek wydverspreid is, dit "redelik is om te vermoed dat die klop-gebaseerde ritmiese verwerking antieke evolusionêre wortels het" ({{harv|Patel|2014|loc=1}}. Justin London skryf dat musikale meter "behels ons aanvanklike persepsie sowel as die daaropvolgende afwagting van 'n reeks slae wat ons abstrakte van die ritmiese oppervlak van musiek soos dit in tyd ontvou" ({{harv|London|2004|loc=4}}. Die "persepsie" en "abstraksie" van ritmiese maatreël is die fondament van mens se instinktiewe musikale deelname, soos wanneer ons 'n reeks identiese klok slae verdeel in "tick-tock-tick-tock" ({{harvnb|Scholes|1977b}}; {{harvnb|Scholes|1977c}}). [[Lêer:Characteristic_rock_drum_pattern.png|duimnael|'n Eenvoudige [quadr]duple drom patroon, lê 'n grondslag van tydsduur algemeen in populêre musiek: <span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|skakel=File:Simple_duple_drum_pattern.mid|11x11px]]&nbsp;[[Media:Simple duple drum pattern.mid|Speel]]</span>&#x20;.]] Joseph Jordania het onlangs voorgestel dat die sin van ritm<span style="background-color: rgb(254, 246, 231);">e</span> ontwikkel is in die vroeë stadiums van die [[Hominidae|hominied]] evolusie deur die kragte van [[natuurlike seleksie]] ({{harv|Jordania|2011|pg.99-101}}. Baie van die diere loop ritmies en hoor die klanke van die hartklop in die baarmoeder, maar net die mens het die vermoë om betrokke te wees (entrained) in ritmies gekoördineerde vokalisasie en ander aktiwiteite. Volgens Jordania, is die ontwikkeling van die gevoel van ritme sentraal om die spesifieke neurologiese toestand van stryd beswyming te bereik en van kardinale belang vir die ontwikkeling van die effektiewe verdediging stelsel van die vroeë hominiede. Ritmiese oorlogskrete, ritmiese dromme deur [[Sjamanisme|toordokters]], ritmiese geboor van die soldate en die kontemporêre professionele gevegsmagte wat luister na die swaar ritmiese rock musiek ({{harv|Pieslak|2009|loc={{Page needed|date=April 2016}}}} almal maak gebruik van ritme om menslike individue te verenig in 'n gedeelde kollektiewe identiteit waar lede van die groep die belange van die groep bo hul individuele belange en veiligheid plaas. Sommige papegaaie ken ritme ({{harv|Anon.|2009}}. Neuroloog [[Oliver Sacks]] het bepaal dat sjimpansees en ander diere geen soortgelyke waardering van ritme toon nie, maar tog dat die menslike affiniteit vir ritme fondamenteel is, sodat 'n persoon nie sy sin vir ritme kan verloor nie (bv. deur 'n beroerte). "Daar is nie 'n enkele verslag van 'n dier wat opgelei is om te tik, pik, of beweeg in sinchronie met 'n ouditiewe slag" ({{harvnb|Patel|2006}}, aangehaal in {{harvnb|Sacks|2007|loc=239–40}}, wat sê, "Daar is geen twyfel dat baie troeteldier liefhebbers sal verskil hiervan nie, en inderdaad baie diere, van Lippizaner perde van die Spaanse ryskool in Wene tot sirkus diere, verskyn om te "dans" op die maat van musiek. Dit is nie duidelik of hulle dit doen of reageer op subtiele visuele of tasbare leidrade van die mense rondom hulle." nie.) Menslike ritmiese kunste is tot 'n mate moontlik en gewortel in die hofmakery ritueel ({{harv|Mithen|2005|loc={{Page needed|date=July 2014}}}}. [[Lêer:Compound_triple_drum_pattern.png|regs|duimnael|Saamgestelde trippel drom patroon: verdeel drie slae in drie. <span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|skakel=File:Compound_triple_drum_pattern.mid|11x11px]]&nbsp;</span>{{Audio|Compound triple drum pattern.mid|Play}} Bevat herhaling op drie vlakke.]] Die vestiging van 'n basiese slag vereis die persepsie van 'n gereelde volgorde van die verskillende korte duur slae en, as 'n subjektiewe persepsie van hardheid met betrekking tot die agtergrond geraas vlakke, moet 'n slag verval in stilte voor die volgende plaasvind om baie duidelik te kan wees. Om hierdie rede, leen die vinnige verbygaande klanke van die perkussie-instrumente hulself tot die definisie van ritme. Musikale kulture wat staatmaak op sodanige instrumente mag multi-laag poliritme en gelyktydige ritmes ontwikkel in meer as 'n eenmalige voorteken, die sogenaamde polymeter. So is die kruis-ritmes van die Sub-Sahara-Afrika en die ineen ''kotekan'' ritmes van die ''[[gamelan]]''. Vir meer inligting oor die ritme in Indiese musiek sien Tala (musiek). Vir ander Asiatiese benaderings tot ritme, sien Ritme in persiese musiek, Ritme in die Arabiese musiek en ''Usul''—Ritme in die Turkse musiek en Dumbek ritmes. == Terminologie == === Pols, klop en te meet === [[Lêer:Metric_levels.svg|regs|duimnael|250x250px|Metrieke vlakke: slagvlak getoon in die middel met afdeling vlakke bo en verskeie vlakke hieronder.]] Die meeste musiek, dans en mondelingse poësie vestig en handhaaf 'n onderliggende "metrieke vlak", 'n basiese eenheid van tyd wat mag hoorbaar of geïmpliseer wees, die pols van '' > '' van die mensural vlak (Berry 1987, 349; {{harvnb|Lerdahl and Jackendoff|1983}}; {{harvnb|Fitch and Rosenfeld|2007|loc=44}}), of ''klopvlak'', soms bekend as die slag. Dit bestaan uit 'n (herhaling) reeks van identiese tog duidelike [[Frekwensie|periodieke]] kort [[Stimulus|stimuli]] beskou as punte van tyd ({{harv|Winold|1975|loc=213}}. Die "klop" pols is nie noodwendig die vinnigste of die stadigste komponent van die ritme nie, maar die een wat beskou word as fondamenteel: dit het 'n tempo wat luisteraars hul voete laat tik of laat dans ({{harv|Handel|1989}}. Tans word dit die meeste aangewys as 'n kwartnoot of kwartaal nota in die wes-notasie (sien tyd handtekening). Vinniger vlakke is ''afdeling vlakke'', en stadiger vlakke is ''verskeie vlakke'' ({{harv|Winold|1975|loc=213}}. Maury Yeston verduidelik dat "Ritmes van die herhaling" ontstaan uit die interaksie van twee vlakke van beweging, die vinniger toon die verskaffing van die slag en die stadiger toon wat die slae van herhalende groepe organiseer ({{harv|Yeston|1976|loc=50–52}}. "Sodra 'n metrieke hiërargie gevestig is, handhaaf ons as luistereraars die organisasie so lank as wat minimale bewyse teenwoordig is" ({{harv|Lester|1986|loc=77}}. === Eenheid en gebaar === [[Lêer:Rhythmic_units.png|duimnael|Ritmiese eenhede: afdeling vlak hierbo getoon en ritmiese eenhede hieronder getoon <span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|skakel=File:Rhythmic_units.mid|11x11px]]&nbsp;[[Media:Rhythmic units.mid|Speel]]</span>&#x20;.]] 'n [ Voortdurende patroon] wat sinchroniseer met 'n slag of slae op die onderliggende metrieke vlak word 'n ''ritmiese eenheid'' genoem. Dit kan geklassifiseer word as; ''metrieke''—selfs patrone, soos bestendige agtste note of slae —''intrametries''—bevestig patrone, soos gestippelde agtste-sestiende note en swaai patrone—''contrametries''—nie-bevestig, of gesinkopeerde patrone en ''extrametries''—onreëlmatige patrone, soos sesling. 'n Ritmiese gebaar is enige voortdurende patroon wat, in teenstelling met die ritmiese eenheid, nie 'n tydperk gelykstaande aan 'n slag of slae op 'n onderliggende metrieke vlak beset nie. Dit kan beskryf word volgens die begin en einde of deur die ritmiese eenhede wat dit bevat. Wanneer dit met 'n sterk slag begin is dit ''teties'' en op 'n swak slag, ''anacrustic'' en diegene wat begin na 'n rus of vasgebinde noot 'n''aanvanklike res''. Eindpunte op 'n sterk slag is ''sterk'', 'n swak slag, ''swak'' en dié wat eindig op 'n sterk of swak slag is ''optimisties'' ({{harv|Winold|1975|loc=239}}. === Afwisseling en herhaling === Ritme is gekenmerk deur die gereguleerde opvolging van die teenoorgestelde elemente, die dinamika van die sterk en swak slag, die gespeelde slag en die onhoorbare maar geïmpliseerde [ rustende slag], die lang en kort note. Ons moet ritme verwag sowel as waarneem. Dit hang af van die herhaling van 'n patroon wat kort genoeg is om te onthou. Die afwisseling van die sterk en swak slag is wesenlik tot die antieke taal van die poësie, dans en musiek. Die algemene poëtiese term "voet" verwys, soos in dans, tot die [ lig en tik] van die voet in die tyd. Musikante praat van 'n opgewekte en 'n neerslag en van die "aan" en "af" slag. Hierdie kontraste fasiliteer natuurlik 'n dubbele hiërargie van ritme en is afhanklik van die herhaling van patrone van duur, aksent en die res vorm 'n "pols-groep" wat ooreenstem met die poëtiese voet. Normaalweg sal sulke pols-groepe gedefinieer word deur die neem van die mees geaksensueerde slag as die eerste en tel van die slae tot die volgende aksent ({{harvnb|MacPherson|1930|loc=5}}{{harvnb|MacPherson|1930|loc=5}}; {{harvnb|Scholes|1977b}}). 'n Ritme wat 'n ander slag aksensueer en die neerslagt de-beklemtoon soos wat dit vasgestel is, of aanvaar die melodie van 'n voorafgaande ritme, word 'n gesinkopeerde ritme genoem. Gewoonlik kan selfs die mees komplekse meters afgebreek word in 'n ketting van duple en drie slae ({{harvnb|MacPherson|1930|loc=5}}{{harvnb|MacPherson|1930|loc=5}}; {{harvnb|Scholes|1977b}}) óf deur byvoeging of verdeling. Volgens Pierre Boulez, is slag strukture buite vier in westerse musiek, "eenvoudig nie natuurlik nie" ({{harv|Slatkin|n.d.|loc=at 5:05}}. === Tempo en duur === Die tempo van die stuk is die spoed of frekwensie van die tactus '' > '', 'n maatstaf van hoe vinnig die slag vloei. Dit is dikwels gemeet in slae per minuut' (bpm): 60&#x20;bpm beteken 'n spoed van een slag per sekonde, 'n frekwensie van 1&#x20;Hz. 'n Ritmiese eenheid is 'n voortdurende patroon met 'n tydperk gelykstaande aan 'n slag of verskeie slae ({{harv|Winold|1975|loc=237}}. Die duur van enige sodanige eenheid is omgekeerd verwant aan die tempo. Musikale klank kan ontleed word op vyf verskillende tydskale, wat Moravscik gereël het in volgorde van toenemende duur ({{harv|Moravcsik|2002|loc=114}}. * Superkort: 'n enkele siklus van 'n hoorbare golf, ongeveer <span class="frac nowrap">¹&#x2044;₃₀</span>–<span class="frac nowrap">¹&#x2044;_10,000</span> sekonde (30-10,000&#x20;Hz of meer as 1800&#x20;bpm). Hierdie, alhoewel ritmies in die natuur, word nie beskou as aparte gebeure nie, maar as deurlopende [[Toonhoogte|musikale toonhoogte]]. * Kort: aan die einde van die tweede een (1&#x20;Hz, 60&#x20;bpm, 10-100,000 klank siklusse). Musikale tempo is oor die algemeen in die reeks van 40 tot 240 slae per minuut. 'n Deurlopende slag kan nie beskou word as 'n musikale slag as dit is vinniger as 8-10 per sekonde (8-10&#x20;Hz, 480-600&#x20;bpm) of stadiger as 1 per 1.5–2 sekondes (0.6–0.5&#x20;Hz, 40-30&#x20;bpm) is nie. 'n Te vinnige slag word 'n dreuning, te stadig 'n opeenvolging van klanke wat ongekonnekteerd voorkom ({{harvnb|Fraisse|1956}}{{Page needed|date=July 2014}}; {{harvnb|Woodrow|1951}}{{Page needed|date=July 2014}} beide aangehaal in {{harvnb|Covaciu-Pogorilowski|n.d.}}). Hierdie tydraam stem rofweg ooreen met die menslike hart koers en die duur van 'n enkele stap, lettergreep of ritmiese gebaar. * Medium: ≥ paar sekondes, Hierdie mediaan durational vlak "definieer ritme in musiek" ({{harv|Moravcsik|2002|loc=114}} soos dit die definisie van 'n ritmiese eenheid toelaat, is die rangskikking van 'n algehele volgorde van geaksentueerde, ongeaksensueerde en stil of "rus" slae in die [[Sel (musiek)|selle]] van 'n ''maatreël'' wat aanleiding kan gee tot die "kortste verstaanbare en self-bestaande musikale eenheid" ({{harv|Scholes|1977c}}, 'n ''motief'' of ''figuur''. Dit kan verder georganiseer word deur herhaling en variasie in 'n definitiewe ''frase'' wat 'n hele genre van musiek, dans of poesië kan karakteriseer en wat beskou kan word as die fundamentele formele eenheid van musiek ({{harvnb|MacPherson|1930}}, {{Page needed|date=July 2014}}). * Lank: ≥ baie sekondes of 'n minuut wat ooreenstem met 'n deurlopende eenheid wat "bestaan uit musikale frases" ({{harv|Moravcsik|2002|loc=114}}—wat 'n melodie, 'n formele afdeling, 'n poëtiese strofe of 'n kenmerkende volgorde van die dans bewegings en stappe kan maak. Die tydelike reëlmaat van musikale organisasie sluit die mees basiese vlakke van musikale vorm in ({{harv|MacPherson|1930|loc=3}}. * Baie lank: ≥ minute of baie ure van musikale komposisies of onderafdelings van komposisies. Curtis Roads ({{harv|Roads|2001}} neem 'n wyer uitkyk deur die onderskeidende nege tydskale, dié keer in volgorde van verminderde duur. Die eerste twee, die oneindige en die supra musikale, sluit natuurlike periodicities van maande, jare, dekades, eeue en groter, terwyl die laaste drie, die voorbeeld en subvoorbeeld, wat tred hou met digitale en elektroniese pryse "te kort om behoorlik aangeteken of waargeneem te word", gemeet in miljoenste van sekondes (micro), en uiteindelik die infinitesimale of oneindig kort, is weer in die ekstra-musikale domein. Roads se Makro-vlak, wat "algehele musikale argitektuur of vorm" rofweg ooreenstem met Moravcsik se "baie lang" - afdeling, terwyl sy Meso-vlak, die vlak van "afdelings van die vorm" insluitend bewegings, afdelings, frases sekondes of minute neem, is ook soortgelyk aan Moravcsik se "lang" kategorie. Die paaie se Klank voorwerp ({{harvnb|Schaeffer|1959}}; {{harvnb|Schaeffer|1977}}): "'n basiese eenheid van die musikale struktuur" en 'n veralgemening van kennis (Xenakis se mini strukturele tyd skaal); fraksie van 'n sekonde tot 'n paar sekondes, en sy Microsound (sien korrel sintese) tot op die drumpel van ouditiewe persepsie; duisende tot miljoenstes van sekondes, is vergelykbaar met Moravcsik se "kort" en "superkort" vlakke van duur. === Metrieke struktuur === ''(Sien hoofartikels; Meter (musiek), [[Maatstreep|Bar (musiek)]], Meter (poësie))'' [[Lêer:Claves-detail.gif|links|duimnael|300x300px|Notasie van 'n clave ritmiese patroon: Elke sel van die rooster stem ooreen met 'n vaste tyd met 'n resolusie fyn genoeg om die tydsberekening van die patroon vas te vang, wat getel kan word as twee reëls van vier slae in verdelende (metriese of simmetriese) ritme en elke klop verdeel in twee selle. Die eerste reël van die patroon kan ook bygetel word (in gemete of asimmetriese ritme) as '''3 + 3 + 2'''.]] Die studie van ritme, stres en [[toonhoogte]] in die [[Spraak|toespraak]] genoem prosodie (sien ook: prosodie (musiek)): dit is 'n onderwerp in [[Taalwetenskappe|taalkunde]] en poësie, wat beteken die aantal lyne in 'n [[Gedig|vers]], die aantal lettergrepe in elke reël en die uiteensetting van dié lettergrepe as lank of kort, geaksensueer of ongeaksensueer. Musiek het die term geërf, "meter of meter" van die terminologie van poësie ({{harvnb|Scholes|1977b}}; {{harvnb|Scholes|1977c}}; {{harvnb|Latham|2002}}). Die metrieke struktuur van musiek sluit meter, tempo en al die ander ritmiese aspekte in wat 'n temporale reëlmaat produseer teen die voorgrond besonderhede of deurlopende patrone van die musiek wat geprojekteer word ({{harvnb|Winold|1975|loc=209-10}}{{harvnb|Winold|1975|loc=209-10}}). Die terminologie van westerse musiek is uiters vaag in hierdie gebied ({{harv|Scholes|1977b}}. {{harvnb|MacPherson|1930|loc=3}} verkies om te praat van "tyd" en "ritmiese vorm", Imogen Holst ({{harv|Holst|1963|loc=17}} van "gemete ritme". Dansmusiek het onmiddellik herkenbare patrone van slae gebou op 'n kenmerkende tempo en meting. Die Imperial Vereniging van Onderwysers van Dans definieer die tango, byvoorbeeld, as om gedans te word in <span style="font-family: 'Georgia Pro', Georgia, 'DejaVu Serif', Times, 'Times New Roman', serif;"><span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:-0.4em;line-height:0.85em;font-size:80%;text-align:center"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">'''2'''</sup><br /><br /><sub style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">'''4'''</sub></span></span> tyd met ongeveer 66 slae per minuut. Die basiese stadige vorentoe of agteruit stap, blywend vir een slag, word "stadig genoem", sodat 'n volledige "regs–links" step gelyk aan een <span style="font-family: 'Georgia Pro', Georgia, 'DejaVu Serif', Times, 'Times New Roman', serif;"><span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:-0.4em;line-height:0.85em;font-size:80%;text-align:center"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">'''2'''</sup><br /><br /><sub style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">'''4'''</sub></span></span> meet is ({{harv|Imperial Society of Teachers of Dancing|1977|loc={{Page needed|date=July 2014}}}} (''Sien [[Dans|Ritme en dans]]''). [[Lêer:Clavepattern.svg|regs|duimnael|300x300px|Notasie van drie maatreëls van'n clave patroon voorafgegaan deur een maat van bestendige kwartaal notas. Hierdie patroon is opgemerk in dubbel die tyd in verhouding tot die een hierbo, in een in plaas van twee vier-klop maatreëls <span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|skakel=File:Clave_pattern.ogg|11x11px]]&nbsp;[[Media:Clave pattern.ogg|Vier slae gevolg deur drie Clave patrone]]</span>&#x20;.]] Die algemene klassifikasie van ''metriese ritme'', ''gemeet ritme'' en ''vrye ritme'' mag onderskei word ({{harv|Cooper|1973|loc=30}}. Metriese of verdelende ritme, by verre die algemeenste in Westerse musiek, bereken elke tyd waarde as 'n meervoudige of fraksie van die slag. Normale aksente kom weer gereeld voor en verskaf sistematiese groepering (maatreëls). Gemete ritme (toegevoegde ritme) bereken ook elke keer waarde as 'n meervoudige of fraksie van 'n bepaalde tyd-eenheid, maar die aksente herhaal nie gereeld binne die siklus nie. Vrye ritme is waar daar nie ({{harv|Cooper|1973|loc=30}}, soos in die Christelike gesange waar daar 'n basiese slag, maar 'n vryer ritme is, soos die ritme van prosa in vergelyking met dié van verse ({{harv|Scholes|1977c}}. ''Sien Gratis tyd (musiek)''. Ten slotte is sommige musiek, soos grafiese werke sedert die 1950's en nie-Europese musiek soos Honkyoku repertoire vir die shakuhachi, beskou as ''ametric'' ({{harv|Karpinski|2000|loc=19}}. ''Senza misura'' is 'n Italiaanse musikale term vir "sonder meter", wat beteken om te speel sonder 'n slag en met behulp van tyd te meet hoe lank dit sal neem om die reël te speel ({{harvnb|Forney and Machlis|2007}}{{Page needed|date=December 2009}}). == Saamgestelde ritme == [[Lêer:Bach,_Sinfonia_in_F_minor_BWV_795,_mm._1-3a_composite_rhythm.png|regs|duimnael|350x350px|[[Johann Sebastian Bach|Bach]]<nowiki/>se ''Sinfonia in F mineur,'' BWV 795, mm. 1-3 <span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|skakel=File:Bach,_Sinfonia_in_F_minor_BWV_795,_mm._1-3a.mid|11x11px]]&nbsp;[[Media:Bach, Sinfonia in F minor BWV 795, mm. 1-3a.mid|Speel die oorspronklike]]</span>&#x20; <span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|skakel=File:Bach,_Sinfonia_in_F_minor_BWV_795,_mm._1-3a_composite_rhythm.mid|11x11px]]&nbsp;[[Media:Bach, Sinfonia in F minor BWV 795, mm. 1-3a composite rhythm.mid|Speel met saamgestelde]]</span>&#x20;.]] 'n ''Saamgestelde ritme'' is die duur en patrone (ritme) geproduseer deur die samevoeging van al die klinkende dele van musikale tekstuur. In die musiek van die [[Tydperk van Westerse klassieke harmonie|algemene praktyk tydperk]], het die saamgestelde ritme gewoonlik die meter bevestig, wat dikwels in metrieke of selfs-noot patrone identies is aan die pols op 'n spesifieke metrieke vlak. White definieer ''saamgestelde ritme'' as, "die gevolglike algehele ritmiese artikulasie tussen al die stemme van 'n kontrapuntale tekstuur" ({{harv|White|1976|loc=136.}}. Hierdie konsep is gelyktydig gedefinieer as "aanval punt ritme" deur Maury Yeston in 1976 as "die uiterste ritmiese voorgrond van 'n samestelling – die absolute oppervlak van geartikuleerde beweging" ({{harv|Yeston|1976|loc=41-42}}. == Ritme notasie == Wêreldwyd is daar is baie verskillende benaderings tot die verbygang van ritmiese frases en patrone, soos wat hulle bestaan in die tradisionele musiek, van geslag tot geslag. == Opvoedkundige literatuur/Gevorderde opleidingskursusse == In die wes-akademiese wêreld is verskeie skole en opleidingskursusse sedert die 1960's ontwikkel volgens die nasionale tradisie en opvoedkundige beleid. Onder die metodes en leerprogramme vir musiek kolleges, universiteite en conservatoires wat werksaam is op 'n internasionale skaal, is dit merkbaar om van die volgende boeke notisie te neem: * ''Maat en Ritme'', deur Horst F. Van Der (1963), gepubliseer deur Broekmans & Van Poppel, {{ISBN|9789491906008}}9789491906008. 'n Versameling van gegradeerde oefeninge in twee volumes, van basiese tot gevorderde vlak. * ''Die Kunst des Rhythmus'', deur Peter Giger (1993), gepubliseer deur [https://de.schott-music.com/shop/die-kunst-des-rhythmus.html Schott], {{ISBN|978-3-7957-1862-6}}978-3-7957-1862-6. 'n Teoretiese benadering tot die westerse en nie-westerse ritmes. * ''Rhythm to go'', deur John Palmer (2013), gepubliseer deur die [https://web.archive.org/web/20161229164625/https://visionedition.com/index.php/en/rhythm-to-go Vision Edition] en versprei deur [http://composersedition.com/john-palmer-rhythm-to-go CE Boeke], ISMN 979-0-9002315-1-2. 'n Fast-track versameling van gegradeerde oefeninge van basiese tot gevorderde vlak verdeel in vier afdelings en met inbegrip van 'n addisionele hoofstuk met ritmiese strukture wat gebruik word in kontemporêre musiek. === Afrikaanse musiek === [[Lêer:Diffa_Niger_Griot_DSC_0177.jpg|regs|duimnael|256x256px|'n Griot voer op in Diffa, Niger, Wes-Afrika. Die Griot is die speel van'n Ngoni of Xalam.]] In die Griot tradisie van Afrika, is alles wat verband hou met musiek reeds mondelings oorgedra. Babatunde Olatunji (1927-2003) het 'n eenvoudige reeks gesproke klanke vir die onderrig van die ritmes van die handdrom ontwikkel, met behulp van ses vokale klanke, "Goon, Doon, Gaan, Doen, Pa, Ta", die drie basiese klanke op die drom, elkeen gespeel met óf die linker-of die regterkant.{{Citation needed|date=September 2016}} Die debat oor die toepaslikheid van die personeel notasie vir Afrikaanse musiek is 'n onderwerp van besondere belang vir buitestaanders, terwyl die Afrikaanse geleerdes van Kyagambiddwa tot Kongo, vir die grootste deel, die konvensies en beperkings van balknotasie aanvaar en transkripsies saamgestel het om bespreking en debatering moontlik te maak.({{harv|Agawu|2003|loc=52}}. John Miller {{harvnb|Chernoff|1979}} het aangevoer dat die Wes-Afrikaanse musiek gebaseer is op die spanning tussen ritme, poliritmes geskep deur die gelyktydige klinkende van twee of meer verskillende ritmes, oor die algemeen een dominante ritme interaksie met een of meer onafhanklike meedingende ritmes. Hierdie staan mekaar teen of komplimenteer mekaar en die dominante ritme. Morele waardes underpin die grondslag van 'n musikale stelsel wat gebaseer is op die herhaling van relatief eenvoudige patrone wat ontmoet by verre kruis-ritmiese tussenposes en op die roep-en-antwoord-vorm. Kollektiewe uitsprake soos spreuke of afstammelinge verskyn óf in frases vertaal in "drum praat" of in die woorde van die liedjies. Mense verwag musikante te stimuleer deelname deur te reageer op mense wat dans. Waardering van die musikante is wat verband hou met die effektiwiteit van die handhawing van hul gemeenskap waardes ({{harv|Chernoff|1979|}}{{Page needed|date=July 2014}}. === Indiese musiek === Indiese musiek is ook mondelings oorgedra. Tabla spelers sal leer om komplekse ritme patrone en frases te praat voordat hulle dit probeer speel. Sheila Chandra, 'n Engelse pop sanger van Indiese afkoms, het vertonings gelewer, gebaseer op die sing van hierdie patrone. In Indiese Klassieke musiek, is die Tala'n samestelling van die ritmiese patroon waaroor die hele stuk gestruktureer is. === Westerse musiek === In die 20ste eeu, het komponiste soos [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]], [[Béla Bartók]], [[Philip Glass]], en Steve Reich meer ritmies komplekse musiek geskryf met behulp van odd meters, en tegnieke soos uitfaseer en die toevoeging van ritme. Op dieselfde tyd, het moderniste soos Olivier Messiaen en sy leerlinge verhoogde kompleksiteit gebruik om die sin van 'n gereelde slag te ontwrig en lei uiteindelik tot die wydverspreide gebruik van irrasionele ritmes in die Nuwe Kompleksiteit. Hierdie gebruik kan verduidelik word deur 'n opmerking vanJohn Cage waar hy daarop wys dat gereelde ritmes klanke veroorsaak om gehoor te word as 'n groep eerder as individueel; die onreëlmatige ritmes onderstreep die vinnig veranderende toon verhoudings wat andersins gesubsumeer sou wees in irrelevante ritmiese groeperings ({{harv|Sandow|2004|loc=257}}. LaMonte Young het ook musiek geskryf waar 'n gereelde slag afwesig is, omdat die musiek bestaan uit 'n lang volgehoue toon (drones). In die 1930's het Henry Cowell musiek geskryf waar verskeie gelyktydige periodieke ritmes ingesluit was en tesame met Leon Thérémin het hul die Rhythmicon bedink, wat die eerste elektroniese ritme masjien was om dit uit te voer. Net so het Conlon Nancarrow geskryf vir die speler klavier. == Linguistiek == In [[Taalwetenskappe|linguistiek]], is ritme of isochrony een van drie aspekte van prosodie, tesame met stres en intonasie. Tale kan geklassifiseer word volgens of hu lettergreep-spoed, mora-spoed of stres-spoed. Sprekers van lettergreep-spoed tale soos Spaans en [[Kantonees]], sit ongeveer gelyke tyd op elke lettergreep; in teenstelling, het sprekers van stres-spoed tale soos Engels en [[Mandaryns|Mandaryns Chinees]] sit gelyke tydsverloop tussen beklemtoonde lettergrepe, met die tydsberekening van die onbeklemtoonde lettergrepe tussen-in wat aangepas word om die stres tydsberekening te akkommodeer. {{harvnb|Narmour|1977}} (aangehaal in {{harvnb|Winold|1975}}, {{Page needed|date=July 2014}}) beskryf drie kategorieë prosodiese reëls wat ritmiese opeenvolgings wat toevoeg (dieselfde duur word herhaal), kumulatiewe (kort-lank), of countercumulative (lank-kort), skep. Vermeerdering hou verband met die sluiting of ontspanning, countercumulation met spanning, terwyl die toevoegevoegde ritmes oop en herhalend is. Richard Middleton het uitgewys dat dié metode kan nie rekenskap gee vir sinkopasie nie en stel die konsep van transformasie voor ({{harvnb|Middleton|1990}}, {{Page needed|date=July 2014}}). == In populêre kultuur == In die dag-tot-dag, figuurlike taal, is daar verskeie nie-musiek verwante gebruike van die woord "ritme". Soos byvoorbeeld, kan 'n persoon die ritme van 'n werksdag in 'n sekere maatskappy of beroep, of die ritme van die lewe in 'n sekere land of streek, beskryf. In hierdie konteks, word die betekenis van ritme dikwels verwar met die konsep van "tempo", met mense wat verkeerdelik verwys na 'n sekere ritme as "stadig" of "vinnig". Spoed (tempo) kan nie 'n spesifikasie vir 'n sekere ritme wees nie, want die dieselfde ritme kan voorkom op enige tyd. 'n Sekere tempo vergelyk met ander tempo deur die verskil in spoed, terwyl 'n sekere ritme vergelyk met ander ritmes deur die verskil in struktuur. == Bronnelys == * {{wikicite|ref={{harvid|Agawu|2003}}|reference=Agawu, Kofi. 2003. ''Representing African Music: Postcolonial Notes, Queries, Positions''. New York: Routledge.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Anon.|1971}}|reference=Anon. ''The Compact Edition of the Oxford English Dictionary II''. Oxford and New York: Oxford University Press, 1971.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Anon.|2009}}|reference=April 30, 2009. "[http://www.world-science.net/othernews/090430_rhythm.htm Parrots have got rhythm, studies find]", ''World-Science.net''.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Berry|1987}}|reference=Berry, Wallace (1987). ''Structural Functions in Music'', second edition. New York: Dover Publications. {{ISBN|978-0-486-25384-8}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Berry|1987}}|reference=Berry, Wallace (1987). ''Structural Functions in Music'', second edition. New York: Dover Publications. {{ISBN|978-0-486-25384-8}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Chernoff|1979}}|reference=Chernoff, John Miller (1979). ''African Rhythm and African Sensibility: Aesthetic and Social Action in African Musical Idioms''. Chicago: The University of Chicago Press.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Cooper|1973}}|reference=Cooper, Paul (1973). ''Perspectives in Music Theory: An Historical-Analytical Approach''. New York: Dodd, Mead. {{ISBN|0-396-06752-2}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Cooper|1973}}|reference=Cooper, Paul (1973). ''Perspectives in Music Theory: An Historical-Analytical Approach''. New York: Dodd, Mead. {{ISBN|0-396-06752-2}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Covaciu-Pogorilowski|n.d.}}|reference=Covaciu-Pogorilowski, Andrei. n.d. "[http://www.zeuxilogy.home.ro/media/manifesto.pdf Musical Time Theory and A Manifesto]". Self-published online (accessed 1 August 2014).}} * {{wikicite|ref={{harvid|Fitch and Rosenfeld|2007}}|reference=Fitch, W. Tecumseh, and Andrew J. Rosenfeld (2007). "Perception and Production of Syncopated Rhythms". ''Music Perception'', Vol. 25, Issue 1, pp. 43–58. ISSN 0730-7829.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Fraisse|1956}}|reference=Fraisse, Paul (1956). ''Les Structures Rhythmiques'', with a preface by A. Michotte. Studia Psychologica. Louvain: Publications Universitaires; Paris and Brussels: Édition Erasme; Antwerp and Amsterdam: Standaard Boekhandel.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Forney and Machlis|2007}}|reference=Forney, Kristine, and Joseph Machlis. 2007. ''The Enjoyment of Music'', tenth edition. New York: W. W. Norton & Company. {{ISBN|978-0-393-17423-6}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Forney and Machlis|2007}}|reference=Forney, Kristine, and Joseph Machlis. 2007. ''The Enjoyment of Music'', tenth edition. New York: W. W. Norton & Company. {{ISBN|978-0-393-17423-6}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Goodall|2006}}|reference=Goodall, Howard (presenter). 2006. ''[http://www.channel4.com/programmes/how-music-works-with-howard-goodall How Music Works with Howard Goodall]'', produced by David Jeffcock. Television series, 4 episodes. Episode 2: "Rhythm" (Saturday 25 November, 6:20–7:20pm). Tiger Aspect Productions for Channel 4 Television Corporation.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Hasty|1997}}|reference=Hasty, Christopher (1997). ''Meter as Rhythm''. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-510066-2}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Hasty|1997}}|reference=Hasty, Christopher (1997). ''Meter as Rhythm''. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-510066-2}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Holst|1963}}|reference=Holst, Imogen. ''An ABC of Music: A Short Practical Guide to the Basic Essentials of Rudiments, Harmony, and Form''. Oxford and New York: Oxford University Press, 1963.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Imperial Society of Teachers of Dancing|1977}}|reference=The Imperial Society of Teachers of Dancing (1977). ''Ballroom Dancing''. Sevenoaks, Kent: Hodder and Stoughton; New York: David McKay Co.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Jirousek|1995}}|reference=Jirousek, Charlotte. 1995. "[http://char.txa.cornell.edu/language/principl/rhythm/rhythm.htm Rhythm]". In ''An Interactive Textbook'', Ithaca: Cornell University website (accessed 24 July 2014).}} * {{wikicite|ref={{harvid|Jordania|2011}}|reference=[[Joseph Jordania|Jordania, Joseph]]. 2011. ''[[Why do People Sing? Music in Human Evolution]]''. Tbilisi: Logos, International Research Center for Traditional Polyphony; Melbourne: The University of Melbourne, Institute of Classical Philology, Bizantyne {{sic}} and Modern Greek Studies.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Karpinski|2000}}|reference=Karpinski, Gary S. ''Aural Skills Acquisition: The Development of Listening, Reading, and Performing Skills in College-Level Musicians''. Oxford and New York: Oxford University Press, 2000. {{ISBN|978-0-19-511785-1}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Karpinski|2000}}|reference=Karpinski, Gary S. ''Aural Skills Acquisition: The Development of Listening, Reading, and Performing Skills in College-Level Musicians''. Oxford and New York: Oxford University Press, 2000. {{ISBN|978-0-19-511785-1}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Latham|2002}}|reference=Latham, Alison. 2002. "Metre", ''The Oxford Companion to Music'', edited by Alison Latham. Oxford and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-866212-2}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Latham|2002}}|reference=Latham, Alison. 2002. "Metre", ''The Oxford Companion to Music'', edited by Alison Latham. Oxford and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-866212-2}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Lerdahl and Jackendoff|1983}}|reference=Lerdahl, Fred, and Ray Jackendoff. 1983. ''A Generative Theory of Tonal Music''. The MIT Press Series on Cognitive Theory and Mental Representation. Cambridge: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-12094-4}}; {{ISBN|978-0-262-62107-6}}; {{ISBN|978-0-262-62049-9}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Lerdahl and Jackendoff|1983}}|reference=Lerdahl, Fred, and Ray Jackendoff. 1983. ''A Generative Theory of Tonal Music''. The MIT Press Series on Cognitive Theory and Mental Representation. Cambridge: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-12094-4}}; {{ISBN|978-0-262-62107-6}}; {{ISBN|978-0-262-62049-9}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Lerdahl and Jackendoff|1983}}|reference=Lerdahl, Fred, and Ray Jackendoff. 1983. ''A Generative Theory of Tonal Music''. The MIT Press Series on Cognitive Theory and Mental Representation. Cambridge: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-12094-4}}; {{ISBN|978-0-262-62107-6}}; {{ISBN|978-0-262-62049-9}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Lerdahl and Jackendoff|1983}}|reference=Lerdahl, Fred, and Ray Jackendoff. 1983. ''A Generative Theory of Tonal Music''. The MIT Press Series on Cognitive Theory and Mental Representation. Cambridge: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-12094-4}}; {{ISBN|978-0-262-62107-6}}; {{ISBN|978-0-262-62049-9}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Lester|1986}}|reference=Lester, Joel. ''The Rhythms of Tonal Music''. Hillsdale, NY: Pendragon Press, 1986. {{ISBN|978-0-8093-1282-5}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Lester|1986}}|reference=Lester, Joel. ''The Rhythms of Tonal Music''. Hillsdale, NY: Pendragon Press, 1986. {{ISBN|978-0-8093-1282-5}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Liddell and Scott|1996}}|reference=Liddell, Henry George, and Robert Scott. "[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dr%28uqmo%2Fs ῥυθμός]", in ''A Greek-English Lexicon'', revised edition, combining the text of the ninth edition with an extensively revised and expanded Supplement. Oxford and New York: Oxford University Press, 1996. Online, Perseus Project}} * {{wikicite|ref={{harvid|London|2004}}|reference=London, Justin (2004). ''Hearing in Time: Psychological Aspects of Musical Meter''. Oxford and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-516081-9}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|London|2004}}|reference=London, Justin (2004). ''Hearing in Time: Psychological Aspects of Musical Meter''. Oxford and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-516081-9}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|MacPherson|1930}}|reference=MacPherson, Stewart, ''Form in Music'', London: Joseph Williams, 1930.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Middleton|1990}}|reference=[[Richard Middleton (musicologist)|Middleton, Richard]] (1990). ''Studying Popular Music''. Philadelphia: Open University Press. {{ISBN|0-335-15275-9}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Middleton|1990}}|reference=[[Richard Middleton (musicologist)|Middleton, Richard]] (1990). ''Studying Popular Music''. Philadelphia: Open University Press. {{ISBN|0-335-15275-9}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Mithen|2005}}|reference={{cite book |last=Mithen |first=Steven |authorlink=Steven Mithen |year=2005 |title=The Singing Neanderthals: The Origins of Music, Language, Mind and Body. |publisher=London: Weidenfeld & Nicolson. |isbn=0-297-64317-7 |url=http://www.epjournal.net/filestore/ep03375380.pdf |access-date= 2 November 2018 |archive-date= 9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109021714/http://www.epjournal.net/filestore/ep03375380.pdf |url-status=dead }}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{wikicite|ref={{harvid|Moravcsik|2002}}|reference=Moravcsik, Michael J. (2002). ''Musical Sound: An Introduction to the Physics of Music''. New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers. {{ISBN|978-0-306-46710-3}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Moravcsik|2002}}|reference=Moravcsik, Michael J. (2002). ''Musical Sound: An Introduction to the Physics of Music''. New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers. {{ISBN|978-0-306-46710-3}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Narmour|1977}}|reference=Narmour, Eugene. ''Beyond Schenkerism: The Need for Alternatives in Music Analysis''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1977. Phoenix paperback edition 1980. {{ISBN|978-0-226-56847-8}} (cloth); {{ISBN|978-0-226-56848-5}} (paperback).}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Narmour|1977}}|reference=Narmour, Eugene. ''Beyond Schenkerism: The Need for Alternatives in Music Analysis''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1977. Phoenix paperback edition 1980. {{ISBN|978-0-226-56847-8}} (cloth); {{ISBN|978-0-226-56848-5}} (paperback).}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Narmour|1977}}|reference=Narmour, Eugene. ''Beyond Schenkerism: The Need for Alternatives in Music Analysis''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1977. Phoenix paperback edition 1980. {{ISBN|978-0-226-56847-8}} (cloth); {{ISBN|978-0-226-56848-5}} (paperback).}} * {{cite journal|last=Patel|first=Aniruddh D.|year=2006|title=Musical Rhythm, Linguistic Rhythm, and Human Evolution|journal=Music Perception|location=Berkeley, California|publisher=University of California Press|volume=24|issue=1|pages=99–104|issn=0730-7829|doi=10.1525/mp.2006.24.1.99|ref=harv}} * {{wikicite|ref={{harvid|Patel|2014}}|reference={{cite journal |last=Patel |first=Aniruddh D. |title=The Evolutionary Biology of Musical Rhythm: Was Darwin Wrong? |journal=PLoS Biol |date=2014 |volume=12 |issue=3 (25 March ) |doi=10.1371/journal.pbio.1001821 |page=e1001821}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{cite book|last=Percival|first=Harold W.|year=1946|title=Thinking and Destiny|url=https://archive.org/details/thinkingdestinyb0000haro|publisher=The Word Foundation, Inc.|isbn=978-0-911650-06-8|ref=harv}} * {{wikicite|ref={{harvid|Pieslak|2009}}|reference=Pieslak, Jonathan (2009). ''Sound Targets: American Soldiers and Music in the Iraq War''. Bloomington and London: Indiana University Press.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Roads|2001}}|reference=Roads, Curtis (2001). ''Microsound''. Cambridge, MA: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-18215-7}}; {{ISBN|978-0-262-68154-4}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Roads|2001}}|reference=Roads, Curtis (2001). ''Microsound''. Cambridge, MA: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-18215-7}}; {{ISBN|978-0-262-68154-4}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Roads|2001}}|reference=Roads, Curtis (2001). ''Microsound''. Cambridge, MA: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-18215-7}}; {{ISBN|978-0-262-68154-4}}}} * {{wikicite|ref={{harvid|Rothstein|1989}}|reference=Rothstein, William (1989). ''Phrase Rhythm in Tonal Music''. New York: Schirmer Books. {{ISBN|9780028721910}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Rothstein|1989}}|reference=Rothstein, William (1989). ''Phrase Rhythm in Tonal Music''. New York: Schirmer Books. {{ISBN|9780028721910}}.}} * {{cite book|last=Sacks|first=Oliver|authorlink=Oliver Sacks|title=Musicophilia, Tales of Music and the Brain|url=https://archive.org/details/musicophilia00oliv|year=2007|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York and Toronto|isbn=978-1-4000-4081-0|chapter=Keeping Time: Rhythm and Movement|ref=harv}}{{Page needed|date=July 2014}} * {{wikicite|ref={{harvid|Sandow|2004}}|reference=Sandow, Greg (2004). "A Fine Madness". In ''The Pleasure of Modernist Music: Listening, Meaning, Intention, Ideology'', edited by Arved Mark Ashby, 253–58. {{ISBN|1-58046-143-3}}. Reprinted from ''The Village Voice'' (16 March 1982).}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Sandow|2004}}|reference=Sandow, Greg (2004). "A Fine Madness". In ''The Pleasure of Modernist Music: Listening, Meaning, Intention, Ideology'', edited by Arved Mark Ashby, 253–58. {{ISBN|1-58046-143-3}}. Reprinted from ''The Village Voice'' (16 March 1982).}} * {{wikicite|ref={{harvid|Scholes|1977a}}|reference=Scholes, Percy (1977a). "Form", in ''The Oxford Companion to Music'', 6th corrected reprint of the 10th ed. (1970), revised and reset, edited by John Owen Ward. London and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-311306-6}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Scholes|1977a}}|reference=Scholes, Percy (1977a). "Form", in ''The Oxford Companion to Music'', 6th corrected reprint of the 10th ed. (1970), revised and reset, edited by John Owen Ward. London and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-311306-6}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Scholes|1977b}}|reference=Scholes, Percy (1977b). "Metre", in ''The Oxford Companion to Music'', 6th corrected reprint of the 10th ed. (1970), revised and reset, edited by John Owen Ward. London and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-311306-6}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Scholes|1977b}}|reference=Scholes, Percy (1977b). "Metre", in ''The Oxford Companion to Music'', 6th corrected reprint of the 10th ed. (1970), revised and reset, edited by John Owen Ward. London and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-311306-6}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Scholes|1977c}}|reference=Scholes, Percy (1977c). "Rhythm", in ''The Oxford Companion to Music'', 6th corrected reprint of the 10th ed. (1970), revised and reset, edited by John Owen Ward. London and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-311306-6}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Scholes|1977c}}|reference=Scholes, Percy (1977c). "Rhythm", in ''The Oxford Companion to Music'', 6th corrected reprint of the 10th ed. (1970), revised and reset, edited by John Owen Ward. London and New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-311306-6}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Slatkin|n.d.}}|reference=Slatkin, Leonard. n.d. "[https://web.archive.org/web/20080216021405/http://www.bbc.co.uk/radio3/discoveringmusic/ram/cdm0401slat1of4.ram Discovering Music: Rhythm] with [[Leonard Slatkin]]"}}. * {{wikicite|ref={{harvid|Toussaint|2005}}|reference=Toussaint, Godfried T., “The Geometry of Musical Rhythm,” In J. Akiyama, M. Kano, and X. Tan, editors, ''Proceedings of the Japan Conference on Discrete and Computational Geometry'', Vol. 3742, Lecture Notes in Computer Science, Springer, Berlin/Heidelberg, 2005, pp.&nbsp;198–212.}} * {{wikicite|ref={{harvid|White|1976}}|reference=White, John D. (1976). ''The Analysis of Music''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. {{ISBN|0-13-033233-X}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|White|1976}}|reference=White, John D. (1976). ''The Analysis of Music''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. {{ISBN|0-13-033233-X}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Winold|1975}}|reference=Winold, Allen (1975). "Rhythm in Twentieth-Century Music". In ''Aspects of Twentieth-Century Music'', edited by Gary Wittlich, pp. 208-269. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall. {{ISBN|0-13-049346-5}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Winold|1975}}|reference=Winold, Allen (1975). "Rhythm in Twentieth-Century Music". In ''Aspects of Twentieth-Century Music'', edited by Gary Wittlich, pp. 208-269. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall. {{ISBN|0-13-049346-5}}.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Woodrow|1951}}|reference=Woodrow, Herbert. "Time Perception". In ''A Handbook of Experimental Psychology'', edited by Stanley Smith Stevens,{{Page needed|date=July 2014}}. New York: Wiley, 1951.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Yeston|1976}}|reference=Yeston, Maury. 1976. ''The Stratification of Musical Rhythm''. New Haven and London: Yale University Press. {{ISBN|0-300-01884-3}}.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{wikicite|ref={{harvid|Yeston|1976}}|reference=Yeston, Maury. 1976. ''The Stratification of Musical Rhythm''. New Haven and London: Yale University Press. {{ISBN|0-300-01884-3}}.}} == Verdere leesstof == * Honing, H (2002) [ "Structure and interpretation of rhythm and timing".] Tijdschrift voor Muziektheorie [Dutch Journal of Music Theory]. 7. (3): 227-232. Archived from [ the original] on 2012-12-08. * Humble, M. (2002). [https://www.scribd.com/doc/25227226/The-Development-of-Rhythmic-Organization-in-Indian-Classical-Music The Development of Rhythmic Organization in Indian Classical Music] , MA verhandeling, Skool vir Oosterse en Afrika-Studies, Universiteit van Londen. * Lewis, Andrew (2005). ''Rhythm —What it is and How to Improve Your Sense of it''. San Francisco: [http://rhythmsource.com/dev/books/ RhythmSource] Pers. {{ISBN|978-0-9754667-0-4}}978-0-9754667-0-4. * Williams, C. F. A., ''The Aristoxenian Theory of Musical Rhythm'', (Cambridge Biblioteek Versameling—Musiek), Cambridge University Pers; eerste uitgawe, 2009. * Mazzola, Guerino (2017). ''The Topos of Music, Vol. Ek''. Heidelberg: Springer. {{ISBN|978-3-319-64364-9}}978-3-319-64364-9. == Eksterne skakels == * [https://archive.org/stream/rhythmofproseexp00pattiala/rhythmofproseexp00pattiala_djvu.txt 'Ritme van Prosa', William Morrison Patterson ,Columbia University Press 1917] * [http://www.melodyhound.com/query_by_tapping.0.html Melodyhound het'n "Navraag deur die Afluister van" soek wat gebruikers toelaat om te identifiseer musiek gebaseer op die ritme] * [http://www.signosemio.com/semiotics-of-rhythm.asp Louis Hébert, "'n Bietjie Semiotiek van Ritme. Elemente van Rhythmology", in ''Signo''] {{Normdata}} [[Kategorie:Artikels wat Ancient Greektalige teks bevat]] rggzlku8tzcisfrvcv9v7tg4b2vg42u 0 219372 2978735 2943707 2026-10-14T03:00:00Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978735 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Yitzhak Rabin [[Lêer:Nobel prize medal.svg|20px]] <br/ > יצחק רבין {{he}} | beeld = Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (11).jpg | beeldonderskrif = | orde = 5de [[Eerste minister van Israel]] | termynaanvang = [[13 Julie]] [[1992]] | termyneinde = [[4 November]] [[1995]] | vise = [[Chaim Herzog]], [[Ezer Weizman]] | voorganger = [[Yitzhak Shamir]] | opvolger = [[Shimon Peres]] | orde2 = | termynaanvang2 = [[3 Junie]] [[1974]] | termyneinde2 = [[22 April]] [[1977]] | vise2 = [[Ephraim Katzir]] | voorganger2 = [[Golda Meir]] | opvolger2 = [[Shimon Peres]] (wnd.) | orde3 = Minister van Verdediging | termynaanvang3 = 13 Julie 1992 | termyneinde3 = 4 November 1995 | vise3 = Homself | voorganger3 = [[Moshe Arens]] | opvolger3 = [[Shimon Peres]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1922|3|1}} | geboorteplek = [[Jerusalem]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1922|3|1|1995|11|4}} | sterfteplek = [[Tel Aviv]], [[Israel]] | party = [[Ha'Avoda]] (Arbeidsparty),<br/ > boonop: [[HaMa'arakh]] (Die Belyning) | eggenoot = [[Leah Rabin]] († 2000) | kinders = 2 | alma_mater = | religie = | handtekening = Yitzhak Rabin Signature.svg | militer = <!-- Indien die persoon militêre diens gedoen het moet in hierdie veld “Militêre Diens” ingevoer word --> | lojaliteit = {{vlagland|Israel|name=Israel}} | tak = | diensjare = 1941–1967 | rang = [[File:IDF Ranks Ra'al.svg|20px]] luitenant-generaal ([[Rav aluf]]) | eenheid = | oorloe = Onafhanklikheidsoorlog 1948,<br/ > [[Sesdaagse Oorlog]] | toekennings = [[Nobelprys vir Vrede]] (1994) }} '''Yitzhak Rabin''' (/rəˈbiːn/; Hebreeus: יצחק רבין‬, <small>IPA:</small> [jitsˈχak ʁaˈbin] <small>(listen)</small>; 1 Maart [[1922]] – 4 November [[1995]]) was ‘n Israelse politikus en generaal. Hy was van 1964 tot 1967 die [[Tzahal]] (die Israelse Weermag) se opperbevelhebber gewees. Hy was ook die - vyfde - eerste minister van Israel gewees; hy het twee terme in die amp gedien, 1974-1977 en 1992-1995 toe hy vermoor is. [[Lêer:Yitzak Rabin PD.jpg|links|thumb|Yitzhak Rabin, 5de Eerste Minister van Israel]] ==Eksterne skakels== * {{en}} [https://knesset.gov.il/mk/eng/mk_eng.asp?mk_individual_id_t=168 Yitzhak Rabin], webwerf van die [[Knesset]]. {{Saadjie}} {{beginboks}} {{opvolgboks|titel=[[Eerste Minister van Israel]]|voor=[[Golda Meir]]|na=[[Shimon Peres]] (wnd.)|jare=1974–1977}} {{opvolgboks|titel=[[Eerste Minister van Israel]]|voor=[[Yitzhak Shamir]]|na=Shimon Peres|jare=1992–1995}} {{eindboks}} {{Eerste ministers van Israel}} {{Wenners van die Nobelprys vir Vrede}} {{Time-persone van die jaar}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rabin, Yitzhak}} [[Kategorie:Israelse diplomate]] [[Kategorie:Israelse Jode]] [[Kategorie:Israelse militariste]] [[Kategorie:Israelse ministers]] [[Kategorie:Eerste Ministers van Israel]] [[Kategorie:Lede van die Knesset]] [[Kategorie:Ambassadeurs]] [[Kategorie:Generaals]] [[Kategorie:Ministers van Binnelandse Sake]] [[Kategorie:Ministers van Religie]] [[Kategorie:Ministers van Verdediging]] [[Kategorie:Wenners van die Nobelprys vir Vrede]] [[Kategorie:Geboortes in 1922]] [[Kategorie:Sterftes in 1995]] 9kkp0wsd2khz2uw0fs75hwnmw993owv 10 219432 2978849 2977668 2026-10-14T05:42:10Z ~2026-50434-89 214697 2978849 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Presidente van Brasilië |imageleftstyle = background:#ddf |title = [[President van Brasilië|Presidente van Brasilië]] |listclass = hlist |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |group1 = Ou Republiek<br />(1889–1930) |list1 = * [[Deodoro da Fonseca]] * [[Floriano Peixoto]] * [[Prudente de Morais]] * [[Manuel Ferraz de Campos Sales|Campos Sales]] * [[Rodrigues Alves]] * [[Afonso Pena]] * [[Nilo Peçanha]] * [[Hermes da Fonseca]] * [[Venceslau Brás]] * [[Delfim Moreira]] * [[Epitácio Pessoa]] * [[Arthur Bernardes|Artur Bernardes]] * [[Washington Luís]] * [[Júlio Prestes]] |group2 = Vargas-era<br />(1930–1945) |list2 = * [[Brasiliaanse Militêre Junta van 1930|Militêre Junta]] ([[Augusto Fragoso]] • [[Isaías de Noronha]] • [[João de Deus Mena Barreto (1874–1933)|Mena Barreto]]) * [[Getúlio Vargas]] * [[José Linhares]] |group3 = Republiek van 46<br />(1946–1964) |list3 = * [[Eurico Gaspar Dutra]] * [[Getúlio Vargas]] * [[Café Filho]] * [[Carlos Luz]] * [[Nereu Ramos]] * [[Juscelino Kubitschek]] * [[Jânio Quadros]] * [[Ranieri Mazzilli]] * [[João Goulart]] |group4 = Militêre Regime<br />(1964–1985) |list4 = * [[Ranieri Mazzilli]] * [[Humberto de Alencar Castelo Branco|Humberto Castello Branco]] * [[Artur da Costa e Silva]] * [[Brasiliaanse Militêre Junta van 1969|Militêre Junta]] ([[Augusto Hamann Rademaker Grünewald|Augusto Rademaker]] • [[Aurélio de Lira Tavares]] • [[Márcio Melo]]) * [[Emílio Garrastazu Médici]] * [[Ernesto Geisel]] * [[João Figueiredo]] |group5 = Nuwe Republiek<br />(1985–) |list5 = * [[Tancredo Neves]] * [[José Sarney]] * [[Fernando Collor de Mello]] * [[Itamar Franco]] * [[Fernando Henrique Cardoso]] * [[Luiz Inácio Lula da Silva]] * [[Dilma Rousseff]] * [[Michel Temer]] * [[Jair Bolsonaro]] * [[Luiz Inácio Lula da Silva]] }}<noinclude> [[Kategorie:Politieke reekssjablone]] </noinclude> nhsjhyy4ckeaxkf60u05curq3ng15pl 2978851 2978849 2026-10-14T05:46:46Z ~2026-50434-89 214697 2978851 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Presidente van Brasilië |imageleftstyle = background:#ddf |title = [[President van Brasilië|Presidente van Brasilië]] |listclass = hlist |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |group1 = Ou Republiek<br />(1889–1930) |list1 = * [[Deodoro da Fonseca]] * [[Floriano Peixoto]] * [[Prudente de Morais]] * [[Campos Sales]] * [[Rodrigues Alves]] * [[Afonso Pena]] * [[Nilo Peçanha]] * [[Hermes da Fonseca]] * [[Venceslau Brás]] * [[Delfim Moreira]] * [[Epitácio Pessoa]] * [[Arthur Bernardes|Artur Bernardes]] * [[Washington Luís]] * [[Júlio Prestes]] |group2 = Vargas-era<br />(1930–1945) |list2 = * [[Brasiliaanse Militêre Junta van 1930|Militêre Junta]] ([[Augusto Fragoso]] • [[Isaías de Noronha]] • [[João de Deus Mena Barreto (1874–1933)|Mena Barreto]]) * [[Getúlio Vargas]] * [[José Linhares]] |group3 = Republiek van 46<br />(1946–1964) |list3 = * [[Eurico Gaspar Dutra]] * [[Getúlio Vargas]] * [[Café Filho]] * [[Carlos Luz]] * [[Nereu Ramos]] * [[Juscelino Kubitschek]] * [[Jânio Quadros]] * [[Ranieri Mazzilli]] * [[João Goulart]] |group4 = Militêre Regime<br />(1964–1985) |list4 = * [[Ranieri Mazzilli]] * [[Humberto de Alencar Castelo Branco|Humberto Castello Branco]] * [[Artur da Costa e Silva]] * [[Brasiliaanse Militêre Junta van 1969|Militêre Junta]] ([[Augusto Hamann Rademaker Grünewald|Augusto Rademaker]] • [[Aurélio de Lira Tavares]] • [[Márcio Melo]]) * [[Emílio Garrastazu Médici]] * [[Ernesto Geisel]] * [[João Figueiredo]] |group5 = Nuwe Republiek<br />(1985–) |list5 = * [[Tancredo Neves]] * [[José Sarney]] * [[Fernando Collor de Mello]] * [[Itamar Franco]] * [[Fernando Henrique Cardoso]] * [[Luiz Inácio Lula da Silva]] * [[Dilma Rousseff]] * [[Michel Temer]] * [[Jair Bolsonaro]] * [[Luiz Inácio Lula da Silva]] }}<noinclude> [[Kategorie:Politieke reekssjablone]] </noinclude> kmrgumbmrgczoqlvupg12e3bnzk9y5s 0 220583 2978934 2873193 2026-10-14T10:28:14Z ~2026-50434-89 214697 2978934 wikitext text/x-wiki Die '''President van Brasilië''' ([[Portugees]]: ''Presidente do Brasil''), amptelik die '''President van die Federale Republiek van Brasilië''' (Portugees: ''Presidente da República Federativa do Brasil'') of eenvoudig die '''President van die Republiek''', is die [[staatshoof]] sowel as die [[regeringshoof]] van die [[Federale Republiek van Brasilië]]. Die president lei die uitvoerende tak van die federale regering en is die opperbevelvoerder van die Brasiliaanse Gewapende Magte. Die presidensiële stelsel is in [[1889]] ingestel na die proklamasie van die republiek in 'n militêre [[staatsgreep]] teen Keiser [[Pedro II van Brasilië|Pedro II]]. Sedertdien had Brasilië ses [[Grondwet|grondwette]], drie [[Diktatorskap|diktatorskappe]], en drie [[Demokrasie|demokratiese]] periodes. Tydens die demokratiese periodes was stem verpligtend. Die [[Grondwet van Brasilië]], tesame met verskeie grondwetwysigings, stel die vereistes, magte, en verantwoordelikhede van die president en sy of haar ampstermyn asook die metode van verkiesing vas. == Ampsbekleërs == <gallery class="center"> Lêer:Deodoro da Fonseca (1889).jpg|<center>1ste</center><center>[[Deodoro da Fonseca]]</center><center>1889–1891</center> Lêer:Floriano Peixoto (1891).jpg|<center>2de</center><center>[[Floriano Peixoto]]</center><center>1891–1894</center> Lêer:Prudentedemorais.jpg|<center>3de</center><center>[[Prudente de Morais]]</center><center>1894–1898</center> Lêer:Campos Sales.jpg|<center>4de</center><center>[[Campos Sales]]</center><center>1898–1902</center> Lêer:Rodrigues Alves 3.jpg|<center>5de</center><center>[[Rodrigues Alves]]</center><center>1902–1906</center> Lêer:Afonso Pena.jpg|<center>6de</center><center>[[Afonso Pena]]</center><center>1906–1909</center> Lêer:Nilo Peçanha 02.jpg|<center>7de</center><center>[[Nilo Peçanha]]</center><center>1909–1910</center> Lêer:Hermes da Fonseca (1910).jpg|<center>8ste</center><center>[[Hermes da Fonseca]]</center><center>1910–1914</center> Lêer:Venceslau Brás.jpg|<center>9de</center><center>[[Venceslau Brás]]</center><center>1914–1918</center> Lêer:Delfim Moreira (1918).jpg|<center>10de</center><center>[[Delfim Moreira]]</center><center>1918–1919</center> Lêer:Epitacio Pessoa (1919).jpg|<center>11de</center><center>[[Epitácio Pessoa]]</center><center>1919–1922</center> Lêer:Artur Bernardes (1922).jpg|<center>12de</center><center>[[Arthur Bernardes]]</center><center>1922–1926</center> Lêer:Washington Luís (foto).jpg|<center>13de</center><center>[[Washington Luís]]</center><center>1926–1930</center> Lêer:Getulio Vargas (1930).jpg|<center>14de</center><center>[[Getúlio Vargas]]</center><center>1930–1945</center> Lêer:José Linhares TSE.jpg|<center>15de</center><center>[[José Linhares]]</center><center>1945–1946</center> Lêer:GASPARDUTRA.jpg|<center>16de</center><center>[[Eurico Gaspar Dutra]]</center><center>1946–1951</center> Lêer:17 - Getúlio Dorneles Vargas 1951 derivative.jpg|<center>17de</center><center>[[Getúlio Vargas]]</center><center>1951–1954</center> Lêer:Café Filho.jpg|<center>18de</center><center>[[Café Filho]]</center><center>1954–1955</center> Lêer:CarlosLuz.jpg|<center>19de</center><center>[[Carlos Luz]]</center><center>1955</center> Lêer:Presidente Nereu Ramos.jpg|<center>20ste</center><center>[[Nereu Ramos]]</center><center>1955–1956</center> Lêer:Juscelino Kubitschek in 1956.jpg|<center>21ste</center><center>[[Juscelino Kubitschek]]</center><center>1956–1961</center> Lêer:Jânio Quadros, presidente do Brasil em 1961 (foto oficial).jpg|<center>22ste</center><center>[[Jânio Quadros]]</center><center>1961</center> Lêer:Ranieri Mazzilli (1961).jpg|<center>23ste</center><center>[[Ranieri Mazzilli]]</center><center>1961</center> Lêer:João “Jango” Goulart, Presidente do Brasil, foto oficial, 1961.jpg|<center>24ste</center><center>[[João Goulart]]</center><center>1961–1964</center> Lêer:Ranieri Mazzilli (1961).jpg|<center>25ste</center><center>[[Ranieri Mazzilli]]</center><center>1964</center> Lêer:Humberto Castelo Branco, presidente do Brasil, 1964.jpg|<center>26ste</center><center>[[Humberto de Alencar Castelo Branco|Castelo Branco]]</center><center>1964–1967</center> Lêer:Costa e Silva.jpg|<center>27ste</center><center>[[Artur da Costa e Silva]]</center><center>1967–1969</center> Lêer:Garrastazu médici.jpg|<center>28ste</center><center>[[Emílio Garrastazu Médici]]</center><center>1969–1974</center> Lêer:Foto oficial de Ernesto Geisel (correção de cor) (cropped).png|<center>29ste</center><center>[[Ernesto Geisel]]</center><center>1974–1979</center> Lêer:João Figueiredo, presidente do Brasil, 1979 (versão colorida).jpg|<center>30ste</center><center>[[João Figueiredo]]</center><center>1979–1985</center> Lêer:Foto Oficial Sarney EBC.jpg|<center>31ste</center><center>[[José Sarney]]</center><center>1985–1990</center> Lêer:Foto oficial do presidente Fernando Collor de Melo. (38405801411).jpg|32ste</center><center>[[Fernando Collor de Mello]]</center><center>1990–1992</center> Lêer:Itamar Franco Faixa Presidencial (cropped).jpg|<center>33ste</center><center>[[Itamar Franco]]</center><center>1992–1994</center> Lêer:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|<center>34ste</center><center>[[Fernando Henrique Cardoso]]</center><center>1995–2002</center> Lêer:Lula - foto oficial05012007.jpg|<center>35ste</center><center>[[Luiz Inácio Lula da Silva]]</center><center>2003–2010</center> Lêer:Dilma Rousseff - foto oficial 2011-01-09.jpg|<center>36ste</center><center>[[Dilma Rousseff]]</center><center>2011–2016</center> Lêer:Presidente Michel Temer (foto oficial) - cortada.jpg|<center>37ste</center><center>[[Michel Temer]]</center><center>2016–2019</center> Lêer:07 09 2021 Jair Bolsonaro, hasteamento da bandeira nacional (51434376159).jpg|<center>38ste</center><center>[[Jair Bolsonaro]]</center><center>2019–2023</center> Lêer:Lula_(2023)_(cropped).jpg|<center>39ste</center><center>[[Luiz Inácio Lula da Silva]]</center><center>2023–nou</center> </gallery> == Eksterne skakels == {{Commons|Presidents of Brazil|Presidente van Brasilië}} * {{pt}} [http://www.presidencia.gov.br/ Amptelike webwerf van die Presidentskap van die Republiek] {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} [[Kategorie:Politiek van Brasilië]] 136h7uyn1d8ikeq514j99zownddqnub 0 228115 2978892 2838154 2026-10-14T07:46:55Z Aliwal2012 39067 Adjunk is [[Andries Nel]] 2978892 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Mmamoloko Kubayi | beeld = Minister of Energy Mmamoloko Kubayi.jpg | beeldgrootte = 200px | beeldonderskrif = | geboortenaam = Mmamoloko Tryphosa Kubayi | geboortejaar = 1978 | geboortemaand = 5 | geboortedag = 8 | geboorteplek = [[Soweto]] | sterftedatum = | sterfteplek = | nasionaliteit = {{vlag|Suid-Afrika}} | party = [[African National Congress]] | orde = Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling | termynaanvang = 3 Desember 2024 | termyneinde = | president = [[Cyril Ramaphosa]] | vise = [[Andries Nel]] | voorganger = Thembi Simelane | opvolger = | orde1 = Minister van Menslike Nedersettings | termynaanvang1 = 5 Augustus 2021 | termyneinde1 = 3 Desember 2024 | president1 = [[Cyril Ramaphosa]] | vise1 = | voorganger1 = [[Lindiwe Sisulu]] | opvolger1 = Thembi Simelane | orde2 = Minister van Toerisme | termynaanvang2 = 30 Mei 2019 | termyneinde2 = 5 Augustus 2021 | president2 = [[Cyril Ramaphosa]] | vise2 = Fish Mahlalela | voorganger2 = [[Derek Hanekom]] | opvolger2 = [[Lindiwe Sisulu]] | orde3 = Minister van Wetenskap en Tegnologie | termynaanvang3 = 27 Februarie 2018 | termyneinde3 = 29 Mei 2019 | president3 = [[Cyril Ramaphosa]] | vise3 = Zanele kaMagwaza-Msibi | voorganger3 = [[Naledi Pandor]] | opvolger3 = ''Pos afgeskaf'' | orde4 = Minister van Kommunikasie | termynaanvang4 = 17 Oktober 2017 | termyneinde4 = 26 Februarie 2018 | president4 = [[Cyril Ramaphosa]]<br/>[[Jacob Zuma]] | vise4 = Thandi Mahambehlala | voorganger4 = [[Ayanda Dlodlo]] | opvolger4 = [[Nomvula Mokonyane]] | orde5 = Minister van Energie | termynaanvang5 = 31 Maart 2017 | termyneinde5 = 17 Oktober 2017 | president5 = [[Jacob Zuma]] | vise5 = Thembi Majola | voorganger5 = [[Tina Joemat-Pettersson]] | opvolger5 = [[David Mahlobo]] | eggenoot = {{marriage|Joel Sihle Ngubane|2017|2021|reason=skei}} | kinders = 2 | alma_mater = [[Vista-universiteit|Vista]], Damelin, [[Universiteit van die Witwatersrand|Wits]] | religie = | handtekening = | toekennings = }} '''Mmamoloko "Nkhensani" Tryphosa Kubayi''' (gebore 8 Mei 1978 in [[Soweto]], destydse Transvaal) is 'n Suid-Afrikaanse politikus en dienende kabinetsminister. Sy is 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[African National Congress]]. Kubayi is tans die Minister van Menslike Nedersettings. Sy was die Minister van Energie in 2017, die Minister van Kommunikasie van 2017 tot 2018, die Minister van Wetenskap en Tegnologie van 2018 tot 2019, en die Minister van Toerisme van 2019 tot 2021. == Vroeë lewe, opvoeding en loopbaan == Mmamoloko Kubayi is gebore en getoë in Soweto. Sy en haar gesin het in 'n tydelike struktuur gewoon. Haar ma was 'n huishulp en 'n African National Congress-ondersteuner. Kubayi het op die ouderdom van 17 swanger geraak en aan 'n seun geboorte geskenk. Ten spyte van uitdagings het sy in 1997 aan die Sekondêre Skool Thusa-Setjhaba gematrikuleer as die skool se toppresteerder en daarna by studentepolitiek betrokke geraak. Sy het die Vista Universiteit se Soweto-kampus bygewoon en in 2000 met 'n BA-graad in Sielkunde en Sosiologie gegradueer. Sy het in 2002 'n Projekbestuursdiploma by Damelin behaal.<ref name="from-pregnant-teen-to-powerhouse">{{cite news |last1=Blignaut |first1=Charl |title=Kubayi-Ngubane: From pregnant teen to political powerhouse |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/from-pregnant-teen-to-powerhouse-20171216 |access-date=18 August 2019 |newspaper=News24 |date=17 December 2018}}</ref> Kubayi is eers as 'n gemeenskapsontwikkelaar in die nie-regeringssektor aangestel. Sy was spoedig werksaam by [[Eerste Nasionale Bank]] as 'n Vaardigheidsontwikkelingspesialis, en het later werk gekry in die Sakebankafdeling by [[Nedbank]]. Sy het gou in die openbare sektor gewerk as 'n Vaardigheidsontwikkelingsfasiliteerder by die Nasionale Gesondheidslaboratoriumdienste. In 2015 het sy 'n meestersgraad in Publieke Administrasie aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] behaal.<ref>{{cite news |title=Ramaphosa names Nkhensani Kubayi-Ngubane as South Africa’s new Tourism Minister |url=https://voyagesafriq.com/2019/05/30/ramaphosa-names-nkhensani-kubayi-ngubane-as-south-africas-new-tourism-minister/|newspaper = voyagesafriq|access-date=31 August 2019 |date=30 May 2019}}</ref> == Politieke loopbaan en aktivisme == Kubayi het, terwyl hy nog in Vista Universiteit was, by die ANC-jeugliga aangesluit en is tot die universiteit se SR verkies. Nadat sy by die Nasionale Gesondheidslaboratoriumdienste gewerk het, het sy 'n kort tydjie 'n direkteur geword in die kantoor van die destydse Adjunkpresident van Suid-Afrika, [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]].<ref name="from-pregnant-teen-to-powerhouse" /><ref name="businesslive">{{cite news |title=Introducing the executives Cyril Ramaphosa has chosen to serve SA |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2019-05-30-the-men-and-women-cyril-ramaphosa-has-chosen-to-serve-sa/ |access-date=31 August 2019 |newspaper=BusinessLIVE |date=30 May 2019}}</ref> In 2006 is sy verkies tot 'n ANC PR-raadslid van die Stad Johannesburg en het die voorsitter van die munisipaliteit se portefeuljekomitee oor vervoer geword. Op daardie presiese tydstip het sy ook as 'n Provinsiale Uitvoerende Raadslid van die ANC-jeugliga in Gauteng gedien en gou die Adjunk Provinsiale Sekretaris van die ANCYL geword.<ref name="from-pregnant-teen-to-powerhouse" /><ref name="businesslive" /> Kubayi is in 2009 tot parlementslid verkies. Sy het daarna gewerk as die parlementêre raadgewer van die nuut aangestelde Adjunkpresident van Suid-Afrika, [[Kgalema Motlanthe]].<ref name="businesslive" /> In haar hoedanigheid as 'n LP het sy as 'n sweep gedien vir die Parlementêre Komitees oor Basiese en Hoër Onderwys en Opleiding, Private Lede se Wetgewende Voorstelle en Petisies. Sy was ook waarnemende adjunkhoofsweep van die ANC-koukus en 'n lid van die staande komitee oor bewilligings, die reëlskomitee en die programmeringskomitee. Mees onlangs het sy as Voorsitter van beide die Telekommunikasie- en Posdienste-portefeuljekomitees gedien.<ref name="businesslive" /> President [[Jacob Zuma]] het haar in Maart 2017 as die nuwe minister van energie aangestel. Sy het [[Tina Joemat-Pettersson]] opgevolg. Haar aanstelling is gesien as 'n voorspraak vir die implementering van die omstrede kernkragooreenkoms.<ref>{{cite news |last1=Davis |first1=Gaye |title=Rise and rise: New energy minister marks one of Zuma's biggest promotions |url=https://ewn.co.za/2017/03/31/new-energy-minister-marks-one-of-zuma-s-biggest-promotions |access-date=18 August 2019 |newspaper=EWN |date=31 March 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Zuma names 10 new ministers, 10 new deputies |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-names-10-new-ministers-10-new-deputies-8424900 |access-date=18 August 2019 |newspaper=IOL |date=31 March 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=#CabinetReshuffle: Meet your new cabinet ministers |url=https://www.iol.co.za/news/politics/cabinetreshuffle-meet-your-new-cabinet-ministers-8447591 |access-date=18 August 2019 |newspaper=IOL |date=1 April 2017}}</ref> Sy het kort gedien tot Oktober 2017 toe sy as minister van kommunikasie aangewys is.<ref>{{cite news |title=BREAKING: Zuma reshuffles Cabinet |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/breaking-zuma-reshuffles-cabinet-20171017 |access-date=18 August 2019 |newspaper=News24 |date=17 October 2017}}</ref> In Februarie 2018 het nuutaangestelde president Cyril Ramaphosa haar as minister van wetenskap en tegnologie aangekondig.<ref>[https://mg.co.za/article/2018-02-26-ramaphosa-cabinet-reshuffle-february-2018 New deputy president, finance minister announced in major Cabinet reshuffle], ''Mail & Guardian'', 26 Februarie 2018.</ref> Ná die Mei 2019-verkiesing is Kubayi as Minister van Toerisme aangestel, deur [[Derek Hanekom]] op te volg.<ref>Nicolson, Greg. [https://www.dailymaverick.co.za/article/2019-05-29-ramaphosa-cuts-cabinet-from-36-to-28-ministers-half-of-whom-are-women/ Ramaphosa cuts Cabinet from 36 to 28 ministers, half of whom are women], ''The Daily Maverick'', 29 Mei 2019.</ref> In Junie 2021 is sy as waarnemende minister van gesondheid aangestel nadat [[Zweli Mkhize]] met verlof geplaas is oor korrupsiebewerings. Tydens 'n kabinetskommeling op 5 Augustus 2021 is Kubayi deur president Ramaphosa as minister van menslike nedersettings aangestel,<ref>{{Cite news|date=5 August 2021|title=Cabinet reshuffle: Meet your new ministers of health, defence and in the presidency|work=News24|url=https://www.news24.com/news24/analysis/cabinet-reshuffle-meet-your-new-ministers-of-health-defence-and-in-the-presidency-20210805|access-date=5 August 2021}}</ref> en op 3 Desember 2024 poste geruil met die beleërde Thembi Simelane om Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling te word. == Persoonlike lewe == Sy is op 16 September 2017 met Joel Sihle Ngubane getroud, maar is in April 2021 uitmekaar.<ref>[https://city-press.news24.com/News/ministers-husband-in-r11m-tender-conflict-20190311 Husband’s old R11m tender haunts minister], ''City Press'', 11 Maart 2019. Besoek op 18 Augustus 2019.</ref> Hulle het later hul egskeiding afgehandel. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{cite web|url=https://www.pa.org.za/person/mmamoloko-tryphosa-kubayi/|title=Mmamoloko Tryphosa Kubayi|work=People's Assembly|accessdate=24 June 2018}} {{Kabinet-Ramaphosa I}} {{Kabinet-Ramaphosa II}} {{Kabinet-Ramaphosa III}} {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Kubayi, Mmamoloko}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1978]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van energie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van toerisme en omgewingsake]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van wetenskap en tegnologie]] lqxo1h6pqsr2zsaj6chy318ouq1m993 2978894 2978892 2026-10-14T07:52:52Z Aliwal2012 39067 regstelling van kabinetsposte 2978894 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Mmamoloko Kubayi | beeld = Minister of Energy Mmamoloko Kubayi.jpg | beeldgrootte = 200px | beeldonderskrif = | geboortenaam = Mmamoloko Tryphosa Kubayi | geboortejaar = 1978 | geboortemaand = 5 | geboortedag = 8 | geboorteplek = [[Soweto]] | sterftedatum = | sterfteplek = | nasionaliteit = {{vlag|Suid-Afrika}} | party = [[African National Congress]] | orde = Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling | termynaanvang = 3 Desember 2024 | termyneinde = | president = [[Cyril Ramaphosa]] | vise = [[Andries Nel]] | voorganger = Thembi Simelane | opvolger = | orde1 = Minister van Menslike Nedersettings | termynaanvang1 = 5 Augustus 2021 | termyneinde1 = 3 Desember 2024 | president1 = [[Cyril Ramaphosa]] | vise1 = | voorganger1 = [[Lindiwe Sisulu]] | opvolger1 = Thembi Simelane | orde2 = Minister van Toerisme | termynaanvang2 = 30 Mei 2019 | termyneinde2 = 5 Augustus 2021 | president2 = [[Cyril Ramaphosa]] | vise2 = Fish Mahlalela | voorganger2 = [[Derek Hanekom]] | opvolger2 = [[Lindiwe Sisulu]] | orde3 = Minister van Wetenskap en Tegnologie | termynaanvang3 = 27 Februarie 2018 | termyneinde3 = 29 Mei 2019 | president3 = [[Cyril Ramaphosa]] | vise3 = Zanele kaMagwaza-Msibi | voorganger3 = [[Naledi Pandor]] | opvolger3 = ''Pos afgeskaf'' | orde4 = Minister van Kommunikasie | termynaanvang4 = 17 Oktober 2017 | termyneinde4 = 26 Februarie 2018 | president4 = [[Cyril Ramaphosa]]<br/>[[Jacob Zuma]] | vise4 = Thandi Mahambehlala | voorganger4 = [[Ayanda Dlodlo]] | opvolger4 = [[Nomvula Mokonyane]] | orde5 = Minister van Energie | termynaanvang5 = 31 Maart 2017 | termyneinde5 = 17 Oktober 2017 | president5 = [[Jacob Zuma]] | vise5 = Thembi Majola | voorganger5 = [[Tina Joemat-Pettersson]] | opvolger5 = [[David Mahlobo]] | eggenoot = {{marriage|Joel Sihle Ngubane|2017|2021|reason=skei}} | kinders = 2 | alma_mater = [[Vista-universiteit|Vista]], Damelin, [[Universiteit van die Witwatersrand|Wits]] | religie = | handtekening = | toekennings = }} '''Mmamoloko "Nkhensani" Tryphosa Kubayi''' (gebore 8 Mei 1978 in [[Soweto]], destydse Transvaal) is 'n Suid-Afrikaanse politikus en dienende kabinetsminister. Sy is 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[African National Congress]]. Kubayi is tans die Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling. Sy was die Minister van Energie in 2017, Minister van Kommunikasie van 2017 tot 2018, die Minister van Wetenskap en Tegnologie van 2018 tot 2019, Minister van Toerisme van 2019 tot 2021 en die Minister van Menslike Nedersettings van 2021 tot 2024. == Vroeë lewe, opvoeding en loopbaan == Mmamoloko Kubayi is gebore en getoë in Soweto. Sy en haar gesin het in 'n tydelike struktuur gewoon. Haar ma was 'n huishulp en 'n African National Congress-ondersteuner. Kubayi het op die ouderdom van 17 swanger geraak en aan 'n seun geboorte geskenk. Ten spyte van uitdagings het sy in 1997 aan die Sekondêre Skool Thusa-Setjhaba gematrikuleer as die skool se toppresteerder en daarna by studentepolitiek betrokke geraak. Sy het die Vista Universiteit se Soweto-kampus bygewoon en in 2000 met 'n [[Baccalaureus Artium|BA-graad]] in Sielkunde en Sosiologie gegradueer. Sy het in 2002 'n Projekbestuursdiploma by Damelin behaal.<ref name="from-pregnant-teen-to-powerhouse">{{cite news |last1=Blignaut |first1=Charl |title=Kubayi-Ngubane: From pregnant teen to political powerhouse |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/from-pregnant-teen-to-powerhouse-20171216 |access-date=18 August 2019 |newspaper=News24 |date=17 December 2018}}</ref> Kubayi is eers as 'n gemeenskapsontwikkelaar in die nie-regeringssektor aangestel. Sy was spoedig werksaam by [[Eerste Nasionale Bank]] as 'n Vaardigheidsontwikkelingspesialis, en het later werk gekry in die Sakebankafdeling by [[Nedbank]]. Sy het kortliks in die openbare sektor gewerk as 'n Vaardigheidsontwikkelingsfasiliteerder by die Nasionale Gesondheidslaboratoriumdienste. In 2015 het sy 'n meestersgraad in Publieke Administrasie aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] behaal.<ref>{{cite news |title=Ramaphosa names Nkhensani Kubayi-Ngubane as South Africa’s new Tourism Minister |url=https://voyagesafriq.com/2019/05/30/ramaphosa-names-nkhensani-kubayi-ngubane-as-south-africas-new-tourism-minister/|newspaper = voyagesafriq|access-date=31 August 2019 |date=30 May 2019}}</ref> == Politieke loopbaan en aktivisme == Kubayi het, terwyl hy nog in Vista Universiteit was, by die ANC-jeugliga aangesluit en is tot die universiteit se SR verkies. Nadat sy by die Nasionale Gesondheidslaboratoriumdienste gewerk het, het sy 'n kort tydjie 'n direkteur geword in die kantoor van die destydse Adjunkpresident van Suid-Afrika, [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]].<ref name="from-pregnant-teen-to-powerhouse" /><ref name="businesslive">{{cite news |title=Introducing the executives Cyril Ramaphosa has chosen to serve SA |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2019-05-30-the-men-and-women-cyril-ramaphosa-has-chosen-to-serve-sa/ |access-date=31 August 2019 |newspaper=BusinessLIVE |date=30 May 2019}}</ref> In 2006 is sy verkies tot 'n ANC PR-raadslid van die Stad Johannesburg en het die voorsitter van die munisipaliteit se portefeuljekomitee oor vervoer geword. Op daardie presiese tydstip het sy ook as 'n Provinsiale Uitvoerende Raadslid van die ANC-jeugliga in Gauteng gedien en gou die Adjunk Provinsiale Sekretaris van die ANCYL geword.<ref name="from-pregnant-teen-to-powerhouse" /><ref name="businesslive" /> Kubayi is in 2009 tot parlementslid verkies. Sy het daarna gewerk as die parlementêre raadgewer van die nuut aangestelde Adjunkpresident van Suid-Afrika, [[Kgalema Motlanthe]].<ref name="businesslive" /> In haar hoedanigheid as 'n LP het sy as 'n sweep gedien vir die Parlementêre Komitees oor Basiese en Hoër Onderwys en Opleiding, Private Lede se Wetgewende Voorstelle en Petisies. Sy was ook waarnemende adjunkhoofsweep van die ANC-koukus en 'n lid van die staande komitee oor bewilligings, die reëlskomitee en die programmeringskomitee. Mees onlangs het sy as Voorsitter van beide die Telekommunikasie- en Posdienste-portefeuljekomitees gedien.<ref name="businesslive" /> President [[Jacob Zuma]] het haar in Maart 2017 as die nuwe minister van energie aangestel. Sy het [[Tina Joemat-Pettersson]] opgevolg. Haar aanstelling is gesien as 'n voorspraak vir die implementering van die omstrede kernkragooreenkoms.<ref>{{cite news |last1=Davis |first1=Gaye |title=Rise and rise: New energy minister marks one of Zuma's biggest promotions |url=https://ewn.co.za/2017/03/31/new-energy-minister-marks-one-of-zuma-s-biggest-promotions |access-date=18 August 2019 |newspaper=EWN |date=31 March 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Zuma names 10 new ministers, 10 new deputies |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-names-10-new-ministers-10-new-deputies-8424900 |access-date=18 August 2019 |newspaper=IOL |date=31 March 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=#CabinetReshuffle: Meet your new cabinet ministers |url=https://www.iol.co.za/news/politics/cabinetreshuffle-meet-your-new-cabinet-ministers-8447591 |access-date=18 August 2019 |newspaper=IOL |date=1 April 2017}}</ref> Sy het kort gedien tot Oktober 2017 toe sy as minister van kommunikasie aangewys is.<ref>{{cite news |title=BREAKING: Zuma reshuffles Cabinet |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/breaking-zuma-reshuffles-cabinet-20171017 |access-date=18 August 2019 |newspaper=News24 |date=17 October 2017}}</ref> In Februarie 2018 het nuutaangestelde president Cyril Ramaphosa haar as minister van wetenskap en tegnologie aangekondig.<ref>[https://mg.co.za/article/2018-02-26-ramaphosa-cabinet-reshuffle-february-2018 New deputy president, finance minister announced in major Cabinet reshuffle], ''Mail & Guardian'', 26 Februarie 2018.</ref> Ná die Mei 2019-verkiesing is Kubayi as Minister van Toerisme aangestel, deur [[Derek Hanekom]] op te volg.<ref>Nicolson, Greg. [https://www.dailymaverick.co.za/article/2019-05-29-ramaphosa-cuts-cabinet-from-36-to-28-ministers-half-of-whom-are-women/ Ramaphosa cuts Cabinet from 36 to 28 ministers, half of whom are women], ''The Daily Maverick'', 29 Mei 2019.</ref> In Junie 2021 is sy as waarnemende minister van gesondheid aangestel nadat [[Zweli Mkhize]] met verlof geplaas is oor korrupsiebewerings. Tydens 'n kabinetskommeling op 5 Augustus 2021 is Kubayi deur president Ramaphosa as minister van menslike nedersettings aangestel,<ref>{{Cite news|date=5 August 2021|title=Cabinet reshuffle: Meet your new ministers of health, defence and in the presidency|work=News24|url=https://www.news24.com/news24/analysis/cabinet-reshuffle-meet-your-new-ministers-of-health-defence-and-in-the-presidency-20210805|access-date=5 August 2021}}</ref> en op 3 Desember 2024 poste geruil met die beleërde Thembi Simelane om Minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling te word. == Persoonlike lewe == Sy is op 16 September 2017 met Joel Sihle Ngubane getroud, maar is in April 2021 uitmekaar.<ref>[https://city-press.news24.com/News/ministers-husband-in-r11m-tender-conflict-20190311 Husband’s old R11m tender haunts minister], ''City Press'', 11 Maart 2019. Besoek op 18 Augustus 2019.</ref> Hulle het later hul egskeiding afgehandel. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{cite web|url=https://www.pa.org.za/person/mmamoloko-tryphosa-kubayi/|title=Mmamoloko Tryphosa Kubayi|work=People's Assembly|accessdate=24 June 2018}} {{Kabinet-Ramaphosa I}} {{Kabinet-Ramaphosa II}} {{Kabinet-Ramaphosa III}} {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Kubayi, Mmamoloko}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1978]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van energie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van toerisme en omgewingsake]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van wetenskap en tegnologie]] paifahgjxwcj5wjwmllyzlhgs68shmf 0 231620 2978756 2513591 2026-10-14T03:07:28Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978756 wikitext text/x-wiki '''Gilbert Simondon''' ([[2 Oktober]] [[1924]] - [[7 Februarie]] [[1989]]) was 'n [[Franse]] [[filosoof]] wat die bekendste is vir sy teorie van individualisasie, 'n belangrike bron van inspirasie vir [[Gilles Deleuze]] en [[Bernard Stiegler]]. == Loopbaan == Simondon, gebore in [[Saint-Étienne]], was 'n student van die wetenskappe-filosoof Georges Canguilhem, filosoof Martial Guéroult, en fenomenoloog [[Maurice Merleau-Ponty]]. Hy studeer aan die ''[[École normale supérieure]]'' en die [[Sorbonne]]. Hy het sy doktorale proefskrifte in 1958 aan die Universiteit van Parys verdedig. Sy hoof proefskrif, ''L'individuation à la lumière des notions de Forme et d'Information'' (Die Individualisasie in die lig van Vorm en Inligting), is in twee dele gepubliseer, die eerste in 1964 onder die titel ''L'individu et sa génèse physico-biologique'' (Individualisasie en Fisiese Biologiese Genesis) by die Presses Universitaires de France, terwyl Aubier eers in 1989 die tweede deel, ''L'individuation psychique et collective'' (Psigiese en kollektiewe individualisasie), gepubliseer het. Terwyl sy hoof tesis, wat die grondslag van sy denke gelê het, nie wyd gelees is voordat daar kommentaar gelewer is deur Gilles Deleuze en meer onlangs, Bruno Latour en Bernard Stiegler nie, was sy komplementêre tesis, ''Du mode d'existence des objets techniques'' (Oor die modus van die bestaan van voorwerp-tegnieke) onmiddellik deur Aubier gepubliseer na dit voltooi is (in 1958) en het 'n impak op 'n wye gehoor gehad. Dit was eers in 2005 dat Jerome Millon 'n volledige uitgawe van sy hoof tesis gepubliseer het. == Individualisasie en tegnologie == In ''L'individuation psychique et collective'' ontwikkel Simondon 'n teorie van individuele en kollektiewe individualisasie, waarin die individuele onderwerp as 'n effek van individualisasie beskou word eerder as as 'n oorsaak. So word die individuele atoom vervang deur die nimmereindigende proses van individualisasie. Simondon het ook "voor-individuele velde" voorgehou as die hulpbronne wat individualisasie self moontlik maak. Individualisasie is 'n altyd onvolledige proses, wat altyd 'n "voor-individu" laat oorbly, wat voortgesette toekomstige individualisasie moontlik maak. Verder skep psigiese individualisasie altyd 'n individu en 'n kollektiewe voorwerp, wat hulleself weer saam individualiseer. Simondon kritiseer Norbert Wiener se teorie van [[kubernetika]] en beweer dat kubernetika van meet af aan aanvaar het wat deur alle teorieë van [[tegnologie]] teengestaan behoort te word, naamlik 'n klassifikasie van tegnologiese voorwerpe wat uitgevoer word by wyse van die gevestigde kriteria van [[genus|genera]] en [[spesie]]s. Simondon het ten doel om die tekortkominge van kubernetika te oorkom deur 'n "algemene [[fenomenologie]]" van [[masjien]]e te ontwikkel. == Invloed == Simondon se [[teorie]] van individualisasie deur transduksie in 'n metastabiele omgewing was 'n belangrike invloed op die denke van Gilles Deleuze, wie se ''Différence et répétition''(1968), ''Logique du sens'' (1969) en ''L'île déserte'' (2002) direk na Simondon se werk verwys. ''Gilbert Simondon: une pensée de l'individuation et de la technique'' (1994), die verrigtinge van die eerste konferensie wat toegewy is aan Simondon se werk, toon ook sy invloed op denkers soos [[François Laruelle]], Gilles Châtelet, Anne Fagot-Largeau, Yves Deforge, René Thom, en Bernard Stiegler (laasgenoemde het Simondon se teorie van individualisasie in die sentrum van sy voortgesette en multi-volume filosofiese projek geplaas). Nog 'n bydraer tot ''Gilbert Simondon: Une pensée de l'individuation et de la technique,'' is Simondon se vriend John Hart, wat die dryfkrag was vir die heel eerste vertaling – uit [[Frans]] in [[Engels]] (1980) – van Simondon se werk. Dit is gedoen aan die Universiteit van Wes-Ontario in [[Kanada]] waar Hart 'n Departement Rekenaarwetenskap en in 1964 'n Simondon-geïnspireerde netwerk, by name die ATN, of Audio Tactile Network, gestig het. Tans kan Simondon gesien word as 'n groot invloed op die werk van sulke geleerdes soos Paolo Virno, Jean-Hugues Barthélémy, Thierry Bardini, Luciana Parisi, Brian Massumi, Adrian Mackenzie, Muriel Combes, Carl Mitcham, Andrew Feenberg, Isabelle Stengers, Thomas LaMarre, Bruno Latour en Anne Sauvagnargues. == Bibliografie == === Primêre literatuur === * ''Du mode d'existence des objets techniques'' (Méot, 1958; tweede uitgawe. Parys: Aubier, 1989). * ''L'individu et sa genèse physico-biologique (l'individuation à la lumière des notions de forme et d'information'') (Parys: PUF, 1964; tweede uitgawe. J.Millon, coll. Krisis, 1995). * ''L'individuation psychique et collective'' (Parys, Aubier, 1989; herdruk in 2007 met voorwoord deur Bernard Stiegler). === Postume publikasies === * ''L’Invention dans les techniques, Cours et conferences'' (Éd. du Seuil, coll. "Traces écrites"). * ''L’Individuation à la lumière des notions de forme et d’information'' (Jérôme Millon, coll. Krisis). * ''Cours sur la perception (1964–1965), Préface de Renaud Barbaras'' (Editions de La Tansparence). * ''Imagination et invention'' (1965–1966) (Editions de La Transparence, 2008). * ''Communication et Information. Cours et Conférences'' (Éditions de La Transparence, 2010). * ''Sur la technique'' (P.U.F., 2014). * ''Sur la psychologie'' (P.U.F., 2015). * ''Sur la philosophie'' (P.U.F., 2016). === Engelse vertalings === * "''Technical Mentality''," vertaal deur Arne De Boever, ''Parrhesia'' 07 (2009): 7-27. * "''Techno Aesthetics''," vertaal deur Arne De Boever, ''Parrhesia'' 14 (2012): 1-8. * "''Technical Individualization''," in Joke Brouwer & Arjen Mulder (redakteurs), ''Interact or Die!'' (Rotterdam: NAi, 2007). * "''The Essence of Technicity''," vertaal deur Ninian Mellamphy, Dan Mellamphy & Nandita Biswas Mellamphy, ''Deleuze Studies 5'' (11.11.2011): 406-424,[2]. * "''The Genesis of the Individual''," in Jonathan Crary & Sanford Kwinter (redakteurs), ''Incorporations'' (New York: Zone Books, 1992): 297–319. * "''The Position of the Problem of Ontogenesis''," trans. Gregory Flanders, ''Parrhesia'' 07 (2009): 4-16. [3]. * "''The Limits of Human Progress''," vertaal deur Sean Cubitt, ''Cultural Politics'', 8(2) (2010): 229-36.''Cultural Politics'', 8(2) (2010): 229-36 * ''Two Lessons on Animal and Man'' (Minneapolis: Univocal Publishing, 2012). * ''On the Mode of Existence of Technical Objects'' (Minneapolis: Univocal Publishing, 2016). {{en-vertaal|Gilbert Simondon}} {{Kontinentale filosofie}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Simondon, Gilbert}} [[Kategorie:Franse filosowe]] [[Kategorie:Filosowe in die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1924]] [[Kategorie:Sterftes in 1989]] 1m0024h3rys1kvqfhtnollbbhc8zjv7 0 239587 2978757 2956480 2026-10-14T03:07:49Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978757 wikitext text/x-wiki '''Kenniswerkers''' is werkers wie se hoofkapitaal [[kennis]] is. Voorbeelde hiervan is rekenaarprogrammeerders, dokters, aptekers, argitekte, ingenieurs, wetenskaplikes, ontwerpdenkers, openbare rekenmeesters, prokureurs en akademici, en enige ander witboordjiewerkers wie se werk vereis dat 'n [[mens]] moet "dink vir 'n lewe".<ref name="Davenport2005">{{cite book|last=Davenport|first=Thomas H.|title=Thinking For A Living: How to Get Better Performance and Results From Knowledge Workers|url=https://archive.org/details/thinkingforlivin00dave|year=2005|publisher=Harvard Business School Press|location=Boston |isbn=1-59139-423-6 }}</ref> == Definisie == Kenniswerk kan van ander vorme van werk onderskei word deur die klem op "nie-roetine" probleemoplossing wat 'n kombinasie van konvergente en divergente denke vereis.<ref name="ReinhardtEtAl2011">{{cite journal |last=Reinhardt |first=W. |last2=Schmidt |first2=B. |last3=Sloep |first3=P. |last4=Drachsler |first4=H. |year=2011 |title=Knowledge Worker Roles and Actions – Results of Two Empirical Studies |journal=Knowledge and Process Management |volume=18 |issue=3 |bladsye=150–174 |doi=10.1002/kpm.378 }}</ref> Maar ten spyte van die hoeveelheid navorsing en literatuur oor kenniswerk, is daar geen bondige definisie van die term nie.<ref name="Pyöriä2005">{{cite journal |last=Pyöriä |first=P. |year=2005 |title=The Concept of Knowledge Work Revisited |journal=Journal of Knowledge Management |volume=9 |issue=3 |pages=116–127 |doi=10.1108/13673270510602818 }}</ref> [[Lêer:Laura Miller at ANL.jpg|duimnael|Kenniswerkers moet 'n kombinasie van konvergente en divergente denke as deel van hul werk gebruik.]] Mosco en McKercher (2007) verwys na uiteenlopende standpunte oor die saak. Hulle verwys eers na die engste omskrewe definisie van kenniswerk, soos Florida se siening daarvan, spesifiek, "... die direkte manipulasie van [[simbole]] om 'n oorspronklike kennisproduk te skep, of om duidelike waarde aan 'n bestaande een toe te voeg", wat die definisie van kenniswerk beperk tot hoofsaaklik kreatiewe werk. Hulle kontrasteer dan hierdie siening van kenniswerk met die veral breër siening wat die hantering en verspreiding van [[inligting]] insluit, en beweer dat werkers wat 'n rol speel in die hantering en verspreiding van inligting werklike waarde toevoeg tot die veld, ondanks dat dit nie noodwendig 'n kreatiewe element bydra nie. Derdens kan 'n mens 'n definisie van kenniswerk oorweeg wat insluit: "...alle werkers wat betrokke is by die vervaardiging en verspreiding van kennisprodukte", wat 'n baie breë en inklusiewe kategorisering van kenniswerkers moontlik maak. Dit moet dus erken word dat die term "kenniswerker" redelik breed in sy betekenis is en nie altyd spesifiek is in na wie dit verwys nie.<ref>{{cite book |last=Mosco |first=V. |last2=McKercher |first2=C. |chapter=Introduction: Theorizing Knowledge Labor and the Information Society |title=Knowledge Workers in the Information Society |location=Lanham |publisher=Lexington Books |year=2007 |page=vii–xxiv |isbn=978-0-7391-1781-1 }}</ref> Sommige kenniswerkers spandeer tot ongeveer 38% van hul tyd op soek na inligting.<ref>{{Cite journal|last=Crabtree, R.A., Fox, M.S., Baid, N.|first=|date=1997|title=Case Studies in Coordination Activities and Problems in Collaborative Design|url=http://www.eil.utoronto.ca/wp-content/uploads/kbd/papers/crabtree-red97.pdf|journal=Research in Engineering Design|volume=9|pages=70–84|issue=|doi=10.1007/bf01596483|pmid=|access-date=|via=}}</ref> Hulle werk ook dikwels weg van hulle toesighouers, werk in verskillende departemente en tydsones of van afgeleë plekke soos tuiskantore en [[lughawe]]ns.<ref>{{cite journal |last=Mcdermott |first=Michael |title=Knowledge Workers: You can gauge their effectiveness |url=https://archive.org/details/sim_leadership-excellence_2005-10_22_10/page/15 |journal=Leadership Excellence |volume=22 |issue=10 |year=2005 |bladsye=15–17 |issn=8756-2308 }}</ref> Aangesien besighede hul afhanklikheid van [[inligtingstegnologie]] verhoog, het die aantal velde waarin kenniswerkers werk, dramaties uitgebrei. [[Lêer:Architect.png|duimnael|'n [[Argitek]] is 'n voorbeeld van 'n tipiese "kenniswerker".]] Alhoewel hulle soms "goue krae" genoem word<ref>{{cite book |last=Kelley |first=Robert E. |year=1986 |title=The Gold-collar Worker: Harnessing the Brainpower of the New Workforce |url=https://archive.org/details/goldcollarworker0000kell |location=Reading |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-11739-8 }}</ref> as gevolg van hul hoë salarisse, sowel as hul relatiewe onafhanklikheid om die proses van hul eie werk te beheer,<ref>{{cite book |last=Cortada |first=James W. |year=1998 |title=Rise of the Knowledge Worker |url=https://archive.org/details/riseofknowledgew0000unse |location=Boston |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=0-7506-7058-4 }}</ref> toon huidige navorsing dat hulle ook meer geneig is om uitbranding en baie noue normatiewe beheer van organisasies waarvoor hulle werk te ervaar, in teenstelling met gereelde werkers.<ref>{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |year=2012 |title=The New Knowledge Workers |url=https://archive.org/details/newknowledgework0000jemi |location=Cheltenham |publisher=Edward Elgar |isbn=978-1-8484-4753-0 }}</ref> Die bestuur van kenniswerkers kan 'n moeilike taak wees. Die meeste kenniswerkers verkies 'n mate van outonomie, en hou nie daarvan om toesig te hou of bestuur te word nie. Diegene wat kenniswerkers bestuur, is dikwels kenniswerkers self, of was in die verlede. Projekte moet deeglik oorweeg word voordat hulle aan 'n kenniswerker toegewys word, aangesien hul belangstelling en doelwitte die kwaliteit van die voltooide projek sal beïnvloed. Kenniswerkers moet as individue hanteer word. Loo (2017)<ref>[https://www.routledge.com/Creative-Working-in-the-Knowledge-Economy/Loo/p/book/9781138211391 Loo, S. (2017). Creative Working in the Knowledge Economy. Abingdon: Routledge] {{ISBN|9781315453095}}</ref> het empiriese bevindinge van kenniswerkers van twee sektore, die reklame- en IT-sagteware-sektore, ondersoek. Die ondersoek is gedoen in drie [[ontwikkelde land]]e, [[Engeland]], [[Japan]] en [[Singapoer]] en spesifieke soort kenniswerkers, naamlik, die kreatiewe kenniswerkers, is ondersoek in teenstelling met die generiese weergawes soos hierbo aangedui. Die bevindinge van die ontleding van empiriese data bied 'n komplekse prentjie van hierdie tipe werk in die [[kennisekonomie]] waar werkers 'n kombinasie van [[kreatiwiteit]], vermoëns, talente, vaardighede en kennis gebruik om uiteindelik produksie van produkte en dienste te lewer. Hierdie ondersoek (Loo, 2017) het 'n definisie van kreatiewe kenniswerk uit vier spesifieke rolle van kopieskryf, kreatiewe regie, programmatuurprogrammering en stelselsprogramme in reklame- en IT-[[sagteware]] geïdentifiseer. Die wyse waarop elkeen van die kreatiewe toepassings toegepas word, hang af van die rol(le) van die kreatiewe werkers. Hierdie tipe werk sluit in 'n komplekse kombinasie van vaardigheidsstelle of 'kreatiewe kenniswerk (kkw) vermoëns.' 'Kreatiewe kenniswerkers gebruik 'n kombinasie van kreatiewe toepassings om hul funksies / rolle in die kennisekonomie te vervul, insluitende voornemende verbeelding, [[probleemoplossing]], probleem soek en skep idees en estetiese sensitiwiteit "(Loo, 2017, bl 138). As estetiese sensitiwiteit as voorbeeld geneem word, vir 'n kreatiewe regisseur, is dit 'n visuele beeldmateriaal of dit stil is of reeds deur 'n kamera lens beweeg, en vir 'n sagtewareprogrammeerder is dit die innoverende tegniese kundigheid waarin die sagteware geskryf word. Ander sektorverwante kreatiewe toepassings sluit in 'n emosionele verband in die advertensiesektor en die krag van uitdrukking en sensitiwiteit in die IT-sagteware sektor. Terme soos 'algemene spons', 'sosiale verkleurmanetjie' en 'in harmonie met die zeitgeist' is geïdentifiseer wat die kreatiewe kenniswerkers emosioneel met hul potensiële gehoor in advertensievorming geïdentifiseer het. Uit die IT-sagteware perspektief gebruik kreatiewe kenniswerkers 'n sensitiewe kreatiewe toepassing om sake-intelligensie te bepaal en as 'n meting van inligting kan die sagtewarewerker van verskillende partye verkry word (Loo, 2017). Kreatiewe werkers benodig ook vaardighede en aanleg. Passie vir die werk was generies vir die rolle wat in die twee sektore ondersoek is. Vir kopieskrywers is hierdie passie geïdentifiseer met pret, genot en geluk in die uitvoering van die rol saam met eienskappe soos eerlikheid (ten opsigte van die produk), vertroue en geduld in vind van die toepaslike kopie. Soos met die ander rolle, vereis 'n kreatiewe werker in sagtewareprogrammering spanwerk en interpersoonlike vaardighede om effektief te [[kommunikasie|kommunikeer]] met dié van ander dissiplinêre agtergronde en opleiding. Wat die bestuursrolle van kreatiewe bestuurs- en stelselsprogrambestuur betref, die vermoëns om 'n visie vir die werk voor die hand te skep, te oortuig, strategie te ontwikkel, uit te voer en te beplan vir die uiteindelike voltooiing van die gegewe taak (soos 'n veldtog of 'n sagteware) is die nodige vermoëns (Loo, 2017). Die koppeling van hierdie vermoëns en bekwaamhede is samewerkende maniere om te werk, wat die bevindinge van hierdie studie geïdentifiseer het. Die twee werkswyses het gewissel van individueel tot samewerkend waar 'n werker een óf albei kan doen, afhangende van die spesifieke aktiwiteit. Die vaardighede om tussen hierdie twee werkswyses te beweeg, langs die toepaslike kreatiewe toepassing, is deel van die kompleksiteit van hierdie styl van [[werk]]. Kreatiewe werkers benodig ook om die verskillende vorme van kennis te vertaan (Loo, 2017). Dit hou verband met dissiplines soos dié uit die [[geesteswetenskap]]pe (bv. [[literatuur]]) en die kreatiewe kunste soos [[skilderkuns]] en [[musiek]] (bv. populêre en klassieke variëteite). Kreatiewe kenniswerkers benodig ook tegniese verwante kennis soos [[wiskunde]] en [[rekenaarwetenskap]]pe (bv. sagteware-ingenieurswese) en fisiese wetenskappe (bv. [[fisika]]) alhoewel daar onderskeidings in die twee sektore is. In die IT-sagteware sektor is tegniese kennis van sagteware tale veral belangrik vir [[programmeerder]]s soos vasgestel in die bevindings. Die mate van tegniese kundigheid kan egter minder wees vir 'n programbestuurder, aangesien slegs kennis van die betrokke sagteware taal nodig is om die probleme vir kommunikasie met die span ontwikkelaars en toetsers te verstaan. Die tegniese kennis vir 'n kreatiewe direkteur hou slegs verband met die begrip van die moontlikhede van tegnologieë (soos grafika en tipografie) om te kapitaliseer op die tegniese veroeëns. Die tegniese spesialiste moet dan die visie van die skeppende direkteur uitvoer. Bogenoemde tipes vakkundige kennis kan in eksplisiete formate voorkom, wat uit formele programme by onderwysinrigtings soos hoër onderwys en professionele instellings geleer kan word saam met ander vaardighede en vermoëns met betrekking tot aanbieding, kommunikasie en spanwerk. Soos vasgestel in die bevindings, was daar ander nie-vakkundige kennis, wat nie eksplisiet nie maar stilswyend van aard was. Onderhoudvoerders het stilswyende ervarings van hul vorige werk en lewenservarings genoem, wat hulle gebruik het om hul kreatiewe kenniswerk uit te voer. Hierdie vorm van kennis is gesamentlik aangewend as 'n span (van 'n reklameveldtog of 'n sagtewareprogram). Hierdie samewerkende benadering tot werk, veral met rolle soos kreatiewe bestuur en programmatuurbestuur, vereis stilswyende kennis van die sterkte en swakhede en behoeftes en verwagtinge van die verwante spanlede (kennis van sielkunde). Hierdie vorm van werk kan binne die organisasie plaasvind, as 'n alleenstaande groep vir 'n spesifieke projek in die organisasie, of as 'n subkontrakteerde span buite die organisasie. Binne hierdie rol kan kreatiewe kenniswerkers hul aktiwiteite individueel en / of gesamentlik verrig as deel van hul bydrae tot die projek. Die bevindings het ook sekere eienskappe van gesamentlike werk, soos die verskeidenheid van belanghebbendes soos sub-gekontrakteerde groepe, en die indirekte verhoudings tussen kliënte, werkers (van 'n advertensieagentskap) en verbruikers (Loo, 2017) gebring. == Geskiedenis == Die term is eerste deur Peter Drucker in ''The Landmarks of Tomorrow'' (1959) gebruik.<ref>Drucker, P. F. (1959). ''The Landmarks of Tomorrow'' New York: Harper and Row.</ref> Hy het voorgestel dat "die waardevolste bate van 'n 21ste-eeuse instelling, hetsy besigheid of nie-besigheid, sy kenniswerkers en hul produktiwiteit sal wees."<ref>Drucker. P.F. (1999). ''Management Challenges for the 21st Century''. Harper Collins.</ref> Paul Alfred Weiss (1960)<ref>{{cite journal|last1=Weiss|first1=Paul A.|title=Knowledge a growth process|journal=Science|date=1960|volume=130|bladsye=1716–1719|doi=10.1126/science.131.3415.1716}}</ref> het gesê dat "kennis groei soos organismes, met data wat dien as voedsel om geassimileer te word eerder as om bloot gestoor te word." [[Karl Popper]] (1963) stel dat daar altyd 'n toenemende behoefte is aan kennis om voortdurend te groei en voort te gaan, selfs as dit stilswyend of eksplisiet plaasvind ([[Michael Polanyi|Polanyi]], 1975). [[Alvin Toffler]] (1990) het opgemerk dat tipiese kenniswerkers (veral navorsings- en ontwikkelings-wetenskaplikes en ingenieurs) in die era van kennisekonomie 'n stelsel moet hê om hul eie kennis te skep, te verwerk en te verbeter. In sommige gevalle sal hulle ook die kennis van hul medewerkers moet bestuur. Ikujiro Nonaka (1991)<ref> {{cite journal|last1=Nonaka,|first1=I. (1991).|title=The Knowledge-Creating Company.|journal=Harvard Business Review|volume=69(6)|page=96.}}</ref> het kennis as die brandstof vir innovasie beskryf, maar was bekommerd dat baie bestuurders nie verstaan het hoe kennis aangewend kon word nie. Maatskappye is meer soos lewende organismes as [[masjien]]e, het hy aangevoer, en die meeste beskou kennis as statiese insette in die korporatiewe masjien. Nonaka het 'n siening voorgestel om kennis as hernubare en veranderende hulpbron te beskou, en dat kenniswerkers die agente vir daardie verandering was. Kennis-skep maatskappye, het hy geglo, moet hoofsaaklik gefokus word op die taak van innovasie. Dit het die grondslag gelê vir die nuwe praktyk van [[kennisbestuur]], of "KB", wat in die 1990's ontwikkel het om kenniswerkers met standaard gereedskap en prosesse te ondersteun. Charles Savage (1995) beskryf 'n kennisfokus as die derde golf van menslike sosio-ekonomiese ontwikkeling. Die eerste golf was die landbou-tydvak met rykdom wat gedefinieer word as eienaarskap van grond. In die tweede golf was die industriële tydperk, met rykdom gebaseer op eienaarskap van kapitaal, soos in die vorm van [[fabriek]]e. In die kennis-tydvak is rykdom gebaseer op die eienaarskap van [[kennis]] en die vermoë om daardie kennis te gebruik om goedere en [[dienste]] te skep of te verbeter. Produkverbeterings sluit in koste, duursaamheid, geskiktheid, tydigheid van lewering en sekuriteit. Met gebruik van [[data]], wat nodig is in die kennis-tydvak, sal 2% van die werkende bevolking op die grond werk, 10% sal in die industrie werk en die res sal kenniswerkers wees.<ref>{{cite book |last=Savage |first=Charles |title=Fifth Generation Management: Co-creating through Virtual Enterprising, Dynamic Teaming and Knowledge Networking |url=https://archive.org/details/fifthgenerationm00sava_0 |location=Boston |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1995 |isbn=0-7506-9701-6 }}</ref> == Kenniswerk in die 21ste eeu == [[Thomas Davenport]] (2005) sê dat die opkoms van kenniswerk eintlik al vir dekades voorsien is.<ref name="Davenport2005" />{{rp|4}} Hy wys daarop dat Fritz Machlup baie vroeë werk gedoen het op sowel kennis as kenniswerkrolle en so vroeg soos in 1958 verklaar dat dié sektor baie vinniger gegroei het as die res van die [[ekonomie]], met kenniswerkers wat bykans 'n derde van die arbeidsmag in die [[Verenigde State]] uitmaak. "Volgens die [[Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling]] (1981), aan die begin van die 1970's is ongeveer 40 persent van die werkende bevolking in die VSA en [[Kanada]] in die inligting sektor geklassifiseer, terwyl die syfers in die meeste ander OESO-lande nog aansienlik laer was."<ref name="Pyöriä2005" />{{rp|118}} Tapscott (2006) sien 'n sterk, deurlopende verband tussen kenniswerkers en [[Verspreiding van innovasies|innovasie]], maar die tempo en wyse van interaksie het meer gevorderd geword. Hy beskryf sosiale media gereedskap op die [[internet]] wat nou meer kragtige vorms van samewerking dryf. Kenniswerkers maak deel uit van '' portuurnetwerk '' kennisdeling oor organisatoriese en maatskappy grense, wat kundigheidnetwerke vorm. Sommige van hierdie is oop vir die publiek. Terwyl hy bekommerd is oor kopiereg en intellektuele-eiendomsreg wat in die mark uitgedaag word, voel hy sterk dat besighede betrokke moet raak in samewerking om te oorleef. Hy sien die voortgesette alliansie van openbare (regerings) en private (kommersiële) spanne om probleme op te los, met verwysing na die [[oopbron]] [[Linux]] bedryfstelsel saam met die Menslike Genoomprojek as voorbeelde waar kennis vrylik uitgeruil word, met kommersiële waarde gerealiseer. Nathaniel Palmer (2014)<ref>Palmer, Nathaniel (2014). ''[https://www.amazon.com/dp/0984976477/ Empowering Knowledge Workers.]''Future Strategies Inc. {{ISBN|978-0-984976478}}.''"Where is ACM Today?"''</ref> het die produktiwiteit en werkpatrone van kennisgewers ondersoek. Deel van hierdie navorsing het betrekking op die ontleding van hoe 'n gemiddelde kenniswerker hul dag spandeer. Hy wys daarop dat effektiewe en doeltreffende kenniswerk staatmaak op die gladde navigasie van ongestruktureerde prosesse en die uitwerking van persoonlike en eenmalige prosedures. "Soos ons in die 21ste eeuse [[sakemodel]] beweeg, moet ons fokus op die bemagtiging van kenniswerkers met gereedskap en [[infrastruktuur]] wat [[kommunikasie]] en inligtingsdeling moontlik maak, soos netwerking, [[e-pos]], inhoudsbestuur en toenemend sosiale media." Palmer wys op die opkoms van ''Adaptive Case Management'' (ook bekend as Dynamiese of Gevorderde gevallestudies) wat die paradigmaskuif verteenwoordig, wat veroorsaak word deur die aanpassing van sakepraktyke aan die ontwerp van IT-stelsels, tot stelsels wat reflekteer hoe werk werklik uitgevoer word. As gevolg van die vinnige wêreldwye uitbreiding van inligtinggebaseerde transaksies en interaksies via die internet, is daar 'n toenemende vraag na 'n werksmag wat in staat is om hierdie aktiwiteite te verrig. Na raming oorskry kenniswerkers alle ander werkers in [[Noord-Amerika]] met minstens 'n vier-tot-een-marge.<ref name="Haag et al., 2006">{{cite book |last=Haag |first=S. |last2=Cummings |first2=M. |last3=McCubbrey |first3=D. |last4=Pinsonneault |first4=A. |last5=Donovan |first5=R. |year=2006 |title=Management Information Systems for the Information Age |url=https://archive.org/details/managementinform0000unse_n7i0 |edition=3rd Canadian |location=Canada |publisher=McGraw Hill Ryerson |isbn=0-07-095569-7 }}</ref>{{rp|4}} Terwyl kennerrolle swaar oorvleuel met beroepe wat universiteitsgrade vereis, vereis die omvattende aard van kenniswerk in vandag se gekoppelde werkplek feitlik alle werkers om hierdie vaardighede op een of ander vlak te verwerf. Die openbare onderwys- en gemeenskapskollege stelsels het toenemend gefokus op lewenslange studie om te verseker dat studente vaardighede ontvang wat nodig is om produktiewe kenniswerkers in die [[21ste eeu]] te wees. Baie van die kenniswerkers wat tans die arbeidsmag betree, kom uit die [[generasie X]]-demografie. Hierdie nuwe kenniswerkers waardeer lewenslange studie bo lewenslange werk.<ref name="Bogdanowitz and Bailey, 2002" /> "Hulle soek indiensneembaarheid bo werk [en] waardeer selfstandigheid bo loopbaan" (Elsdon en Lyer, 1999). Waar die na-oorlogse geslag (''baby boomers'') vaardig is in gespesifiseerde kennis aangaande 'n spesifieke firma, verkry generasie X-kenniswerkers kennis van baie firmas en neem die kennis saam met hulle van maatskappy tot maatskappy (2002).<ref name="Bogdanowitz and Bailey, 2002">{{cite journal |last=Bogdanowicz |first=Maureen S. |first2=Elaine K. |last2=Bailey |title=The Value of Knowledge and the Values of the New Knowledge Worker: Generation X in the New Economy |journal=Journal of European Industrial Training |volume=26 |issue=2–4 |jaar=2002 |bladsye=125–129 |doi=10.1108/03090590210422003 }}</ref> == Rolle == Kenniswerkers bring voordele vir organisasies op verskeie maniere. Dit sluit in: * data ontleed om verhoudings te vestig * insette assesseer om komplekse of teenstrydige prioriteite te evalueer * identifiseer en verstaan tendense * maak verbindings * verstaan oorsaak en gevolg * die vermoë tot dinkskrum, om breed te dink (divergente denke) * die vermoë om diep te soek, die skep van groter fokus (konvergente denke) * die skep van 'n nuwe vermoëns * 'n strategie skep of verander Hierdie bydraes van kennisgewers is in teenstelling met aktiwiteite wat nie verpligtend is nie, insluitende: * transaksieverwerking * roetine take * eenvoudige prioritisering van werk Daar is 'n stel oorgangstake wat rolle insluit wat oënskynlik roetine is, maar dit vereis dieper [[tegnologie]], produk of kliënt kennis om die funksie te vervul. Dit sluit in: * voorsiening van tegniese of kliëntediens * hantering van unieke kliënte kwessies * aanspreek van oop navrae Oor die algemeen, as die kennis behoue bly, sal bydraes van kennerwerkers die kennisbates van 'n maatskappy uitbrei. Alhoewel dit moeilik is om te meet, verhoog dit die algehele waarde van die maatskappy se intellektuele kapitaal. In gevalle waar die kennisbates kommersiële of monetêre waarde het, kan maatskappye [[patent]]e rondom hul bates skep, waarna die materiaal se intellektuele eiendom beperk word. In hierdie kennisintensiewe situasies speel kenniswerkers 'n direkte, belangrike rol in die verhoging van die finansiële waarde van 'n maatskappy. Hulle kan nuwe maniere vind om wins te maak. Dit kan ook verband hou met mark en navorsing. Davenport (2005) sê dat selfs as kenniswerkers nie die meerderheid van alle werkers is nie, hulle die meeste invloed op hul ekonomieë het.<ref name="Davenport2005" /> Hy voeg by dat maatskappye met 'n hoë volume kenniswerkers groei in leidende ekonomieë, waaronder die Verenigde State. Reinhardt 2011) se hersiening van huidige literatuur toon dat die rolle van kenniswerkers baie uiteenlopend en divers is. In twee empiriese studies het hulle "'n nuwe manier voorgestel om kenniswerkers se rolle te klassifiseer en die kennis aksies wat hulle in hul daaglikse werk aanwend."<ref name="ReinhardtEtAl2011" />{{rp|150}} Die tipologie van kenniswerker rolle wat deur hulle voorgestel word is "beheerder, helper, leerder, skakelaar, netwerker, organiseerder, herwinaar, deeler, oplosser en moniteerder"ː<ref name="ReinhardtEtAl2011" />{{rp|160}} {|class="wikitable" |+ |-Typology of knowledge worker roles ! scope="col"| Rol ! scope="col"| Beskrywing ! scope="col"| Tipiese kennisaksies (verwag) ! scope="col"| Bestaan van rol in die literatuur |- |Beheerder |Mense wat die organisatoriese prestasie monitor op grond van rou inligting. |Analise, verspreiding, inligting organisasie, monitering |(Moore and Rugullies, 2005) (Geisler, 2007) |- |Helper |Mense wat inligting aan ander oordra om hulle te leer sodra hulle 'n probleem opgelos het. |Skryf, analise, verspreiding, terugvoering, inligting soek, leer, netwerk |(Davenport and Prusak, 1998)<ref name="Mcgee and Prusak, 1993">{{cite book |last=Mcgee |first=James |first2=Lawrence |last2=Prusak |year=1993 |title=Managing Information Strategically: Increase Your Company's Competitiveness and Efficiency by Using Information as a Strategic Tool |url=https://archive.org/details/managinginformat00mcge |publisher=John Wiley & Sons |location=New York |isbn=0-471-57544-5 }}</ref> |- |Leerder |Mense wat inligting en praktyke gebruik om persoonlike vaardighede en bevoegdheid te verbeter. |Verkryging, analise, kundige soektog, inligting soek, leer, diens soek | |- |Skakelaar |Mense wat inligting uit verskillende bronne assosieer en saamvoeg om nuwe inligting te genereer. |Analise, verspreiding, inligting soek, inligting organisasie, netwerk |(Davenport and Prusak, 1998)<ref name="Mcgee and Prusak, 1993">{{cite book |last=Mcgee |first=James |first2=Lawrence |last2=Prusak |year=1993 |title=Managing Information Strategically: Increase Your Company's Competitiveness and Efficiency by Using Information as a Strategic Tool |url=https://archive.org/details/managinginformat00mcge |publisher=John Wiley & Sons |location=New York |isbn=0-471-57544-5 }}</ref> (Nonaka and Takeushi, 1995)(Geisler, 2007) |- |Netwerker |Mense wat persoonlike of projekverwante verbindings skep met mense wat betrokke is by dieselfde soort van werk, om inligting te deel en mekaar te ondersteun. |Ontleed, versprei, kundige soek, monitering, netwerk, diens soek |(Davenport and Prusak, 1998)<ref name="Davenport and Prusak, 1998">{{cite book |last=Davenport |first=Thomas H. |first2=Laurence |last2=Prusak |year=1998 |title=Working Knowledge: How Organizations Manage What They Know |url=https://archive.org/details/workingknowledge00thom_0 |publisher=Harvard Business School Press |location=Boston |isbn=0-87584-655-6 }}</ref>(Nonaka and Takeushi, 1995) (Geisler, 2007) |- |Organiseerder |Mense wat betrokke is by persoonlike of organisatoriese beplanning van aktiwiteite, bv. doen-lyste en skedulering. |Analiseer, inligting organisasie, monitering, netwerk |(Moore and Rugullies, 2005) |- |Herwinaar |Mense wat inligting oor 'n gegewe onderwerp soek en versamel. |Verkryging, ontleding, kundige soektog, inligting soek, inligting organisasie, monitering |(Snyder-Halpern ''et al.'', 2001) |- |Deeler |Mense wat inligting in 'n gemeenskap versprei. |Skryf, mede-outeur, verspreiding, netwerk |(Davenport and Prusak, 1998)<ref name="Davenport and Prusak, 1998" /> (Brown ''et al.'', 2002) (Geisler, 2007) |- |Oplosser |Mense wat soek of 'n manier bied om 'n probleem te hanteer. |Verkryging, analise, verspreiding, inligting soek, leer, diens soek |(Davenport and Prusak, 1998)<ref name="Davenport and Prusak, 1998" /> (Nonaka and Takeushi, 1995)(Moore and Rugullies, 2005) |- |Moniteerder |Mense wat moniteer en reageer op persoonlike en organisatoriese aksies wat probleme kan word. |Ontleed, inligting soek, monitering, netwerk |(Moore and Rugullies, 2005) |} == Additionele konteks en raamwerke == Peter Drucker (1966) definieer ses faktore vir kenniswerker produktiwiteit:<ref>{{cite book |last=Drucker |first=Peter F. |title=Management Challenges of the 21st Century |url=https://archive.org/details/managementchalle00druc |location=New York |publisher=Harper Business |year=1999 |isbn=0-88730-998-4}}</ref> # Kenniswerker produktiwiteit vereis dat ons die vraag vra: "Wat is die taak?" # Dit vereis dat ons die verantwoordelikheid vir hul produktiwiteit op die individuele kenniswerkers self oplê. Kenniswerkers moet hulself bestuur. # Voortgesette innovasie moet deel wees van die werk, die taak en die verantwoordelikheid van kenniswerkers. # Kenniswerk vereis deurlopende studie van die kenniswerker, maar ook deurlopende onderrig van die kenniswerker. # Produktiwiteit van die kenniswerker is nie - ten minste nie hoofsaaklik nie - 'n kwessie van die hoeveelheid uitset nie. Kwaliteit is minstens net so belangrik. # Ten slotte vereis die kenniswerker produktiwiteit dat die kenniswerker beide gesien word en behandel word as 'n "bate" eerder as 'n "koste". Dit vereis dat kenniswerkers vir die organisasie wil werk ten spyte van die vooruitsig van alle ander geleenthede. Die teorie van Menslike Interaksiebestuur (''Human Interaction Management'') beweer dat daar 5 beginsels is wat effektiewe kenniswerk kenmerk: # Bou effektiewe spanne # Kommunikeer op 'n gestruktureerde wyse # Skep, deel en onderhou kennis # Bring tyd in lyn met strategiese doelwitte # Onderhandel die volgende stappe soos u werk Nog 'n onlangse uiteensetting van kenniswerk (outeur onbekend) toon aktiwiteit wat wissel van take wat deur individuele kenniswerkers uitgevoer word na globale sosiale netwerke. Hierdie raamwerk strek oor elke klas kenniswerk wat onderneem of waarskynlik onderneem sal word. Daar is sewe vlakke of skale van kenniswerk, met verwysings vir elkeen word aangehaal. # Kenniswerk (bv. [[skryf]], analiseer, adviseer) word deur vakkundiges op alle gebiede van 'n organisasie uitgevoer. Alhoewel kenniswerk begin het met die oorsprong van skryf en tel, is dit eers geïdentifiseer as 'n kategorie werk deur Drucker (1973). # Kennisfunksies (bv. vaslegging, organisering en toegang tot kennis) word deur tegniese personeel uitgevoer om kennisprosesse te ondersteun. Kennis funksies dateer uit ongeveer 450 v.C., met die [[Biblioteek van Alexandrië]], maar hul moderne wortels kan gekoppel word aan die opkoms van inligtingbestuur in die 1970's. # Kennisprosesse (bewaring, deel, integrasie) word uitgevoer deur professionele groepe, as deel van 'n kennisbestuursprogram. Kennisprosesse het ontwikkel in saamehang met algemene tegnologie, soos die [[drukpers]], posaflewering, die [[telegraaf]], telefoonnetwerke en die [[internet]]. # Kennisbestuursprogramme skakel die skepping van kennis (bv. uit [[wetenskap]], sintese of studie) met die gebruik daarvan (bv. beleidsanalise, verslagdoening, programbestuur) asook die fasilitering van organisatoriese studie en aanpassing in 'n kennisorganisasie. Kennisbestuur het in die 1990's as 'n dissipline ontwikkel (Leonard, 1995). # Kennisorganisasies dra uitsette (inhoud, produkte, dienste en oplossings) oor, in die vorm van kennisdienste, om eksterne gebruik moontlik te maak. Die konsep van kennisorganisasies het in die 1990's ontstaan. # Kennisdienste ondersteun ander organisatoriese dienste, lewer sektoruitkomste en lei tot voordele vir burgers in die konteks van kennismarkte. Kennisdienste het in die 2000's as 'n vak verskyn. # Sosiale media netwerke stel kennisorganisasies in staat om kennisuitsette te mede-vervaardig deur hul interne vermoëns met massiewe sosiale netwerke te benut. Sosiale netwerke het in die 2000's ontstaan. Dié hiërargie strek van die pogings van individuele spesialiste, deur tegniese aktiwiteite, professionele projekte en bestuursprogramme, tot organisatoriese strategie, kennismarkte en wêreldwye netwerke. Voorste is hierdie raamwerk nuttig vir die posisionering van die talle tipes kenniswerk relatief tot mekaar en binne die konteks van organisasies, markte en die globale kennisekonomie. Dit bied ook 'n nuttige konteks vir die beplanning, ontwikkeling en implementering van kennisbestuursprojekte. Loo verken die werklike wêreld van hoe mense in hierdie opkomende verskynsel die verhoudings tussen kennis en kreatiewe dimensies werk en verken om nuwe leer- en werkraamwerke te bied. Hierdie navorsing het drie vlakke van kreatiewe kennis toepassings geïdentifiseer. Hulle het betrekking op intra-sektorale benaderings, intersektorale benaderings (waar werk verskillende style van werk vereis afhangende van sektore) en veranderinge in kultuur / praktyke in die sektore. Met die intra-sektorale werk verwys hulle na die rolle en funksies van spesifieke werksgeleenthede in elk van die twee sektore van reklame (bv. kopieskryf en kreatiewe regie) en sagteware-ontwikkeling (bv. sagtewareontwikkeling en sagtewarebestuur). Met die intersektorale werk kan dit programmatuurbestuurders insluit wat verskillende funksies uitvoer wanneer hulle in verskillende organisasies werk - bv. 'n rekenaar sagteware maatskappy en 'n multinasionale finansiële organisasie. Met die nuutste kreatiewe werk kan dit aspekte insluit soos "goeie praktyk" kultuur van tegniese probleemoplossing en die "mag van uitdrukking" in sagtewareprogrammering. Al drie soorte mikrovlak kreatiewe kenniswerk bied 'n hoogs gekontekstualiseerde begrip van hoe hierdie werkers in die kennisekonomie funksioneer. Hierdie benadering verskil van dié van [[Shoshana Zuboff|Zuboff]] (1988), Drucker (1993), Nonaka en Takeuchi (1995) en Reich (2001) wat probeer om 'n meer generiese begrip te gee (Loo, 2017). Ten slotte benodig komplekse kreatiewe kenniswerk 'n ondersteunende omgewing. Een sodanige omgewing hou verband met die ondersteunende tegniese basis. Op grond van die bevindings word inligting, kommunikasie en elektroniese tegnologie (IKET) beskou as 'n organisatoriese hulpmiddel, 'n bron van idees (soos die internet) en 'n manier om 'n konsep te modellereer. Dit kan ook toegepas word op intersektorale aktiwiteite soos sagteware vir kruisdissiplinêre toepassings. Hierdie organisatoriese hulpmiddel stel kreatiewe kenniswerkers in staat om hul energie aan te wend tot gevorderde aktiwiteite soos die analise van groot datastelle en die aanwending van nuwe werk soos die ontwerp van webwerwe. IKET stel werkers in staat om meer tyd aan gevorderde aktiwiteite te spandeer, wat lei tot die intensivering van kreatiewe toepassings. Laastens is opgemerk uit die bevindinge dat 'n ondersteunende omgewing gefokus is op opleiding, werksomgewing en onderwys (Loo, 2017). == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{en-vertaal|Knowledge worker}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] 4e53ey9q3n94huyag1pgtj8gak15wao 0 240450 2978674 2946168 2026-10-13T21:23:53Z ~2026-52972-98 215525 /* */ Sterf Point Barrow, AK, VS. 2978674 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Will Rogers | Beeld = Will Rogers 1922.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = William Penn Adair Rogers | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1879|11|4}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1879|11|4|1935|8|15}} | Sterfplek = Point Barrow, [[Alaska|AK]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = [[Will Rogers, Jr.]] | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, komediant en joernalis | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0737259 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Will Rogers''' (4 November 1879 – 15 Augustus 1935) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, komediant en joernalis. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''A Connecticut Yankee'' (1931), ''Doctor Bull'' (1933), ''Judge Priest'' (1934), en ''Steamboat Round the Bend'' (1935). == Filmografie == === Rolprente === * 1916: ''Roaring Camp'' * 1918: ''Laughing Bill Hyde'' * 1919: ''Almost a Husband'' * 1919: ''Jubilo'' * 1920: ''Cupid the Cowpuncher'' * 1920: ''Honest Hutch'' * 1920: ''Jes' Call Me Jim'' * 1920: ''The Strange Boarder'' * 1920: ''Water, Water, Everywhere'' * 1920: ''Guile of Women'' * 1921: ''Boys Will Be Boys'' * 1921: ''A Poor Relation'' * 1921: ''An Unwilling Hero'' * 1921: ''Doubling for Romeo'' * 1922: ''The Headless Horseman'' * 1922: ''One Glorious Day'' * 1927: ''A Texas Steer'' * 1927: ''Tiptoes'' * 1929: ''They Had to See Paris'' * 1930: ''Lightnin''' * 1930: ''So This Is London'' * 1931: ''A Connecticut Yankee'' * 1931: ''Ambassador Bill'' * 1931: ''Young as You Feel'' * 1932: ''Business and Pleasure'' * 1932: ''Down to Earth'' * 1932: ''Too Busy to Work'' * 1933: ''Doctor Bull'' * 1933: ''Mr. Skitch'' * 1933: ''State Fair'' * 1934: ''Judge Priest'' * 1934: ''David Harum'' * 1934: ''Handy Andy'' * 1934: ''Stand Up and Cheer!'' * 1935: ''Steamboat Round the Bend'' * 1935: ''The County Chairman'' * 1935: ''Doubting Thomas'' * 1935: ''In Old Kentucky'' * 1935: ''Life Begins at 40'' * 1957: ''The Golden Age of Comedy'' === Video's === * 2000: ''Jeff Foxworthy's Comedy Classics'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0737259|Will Rogers}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rogers, Will}} [[Kategorie:Amerikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Amerikaanse komediante]] [[Kategorie:Geboortes in 1879]] [[Kategorie:Sterftes in 1935]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] 6ivg3gvcdy58mh8f6v0hhow8os77w1w 2978676 2978674 2026-10-13T21:25:53Z ~2026-52972-98 215525 /* */ Geboort Oologah, OK, VS. 2978676 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Will Rogers | Beeld = Will Rogers 1922.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = William Penn Adair Rogers | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1879|11|4}} | Geboorteplek = Polo ah, [[Oklahoma|OK]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1879|11|4|1935|8|15}} | Sterfplek = Point Barrow, [[Alaska|AK]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = [[Will Rogers, Jr.]] | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, komediant en joernalis | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0737259 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Will Rogers''' (4 November 1879 – 15 Augustus 1935) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, komediant en joernalis. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''A Connecticut Yankee'' (1931), ''Doctor Bull'' (1933), ''Judge Priest'' (1934), en ''Steamboat Round the Bend'' (1935). == Filmografie == === Rolprente === * 1916: ''Roaring Camp'' * 1918: ''Laughing Bill Hyde'' * 1919: ''Almost a Husband'' * 1919: ''Jubilo'' * 1920: ''Cupid the Cowpuncher'' * 1920: ''Honest Hutch'' * 1920: ''Jes' Call Me Jim'' * 1920: ''The Strange Boarder'' * 1920: ''Water, Water, Everywhere'' * 1920: ''Guile of Women'' * 1921: ''Boys Will Be Boys'' * 1921: ''A Poor Relation'' * 1921: ''An Unwilling Hero'' * 1921: ''Doubling for Romeo'' * 1922: ''The Headless Horseman'' * 1922: ''One Glorious Day'' * 1927: ''A Texas Steer'' * 1927: ''Tiptoes'' * 1929: ''They Had to See Paris'' * 1930: ''Lightnin''' * 1930: ''So This Is London'' * 1931: ''A Connecticut Yankee'' * 1931: ''Ambassador Bill'' * 1931: ''Young as You Feel'' * 1932: ''Business and Pleasure'' * 1932: ''Down to Earth'' * 1932: ''Too Busy to Work'' * 1933: ''Doctor Bull'' * 1933: ''Mr. Skitch'' * 1933: ''State Fair'' * 1934: ''Judge Priest'' * 1934: ''David Harum'' * 1934: ''Handy Andy'' * 1934: ''Stand Up and Cheer!'' * 1935: ''Steamboat Round the Bend'' * 1935: ''The County Chairman'' * 1935: ''Doubting Thomas'' * 1935: ''In Old Kentucky'' * 1935: ''Life Begins at 40'' * 1957: ''The Golden Age of Comedy'' === Video's === * 2000: ''Jeff Foxworthy's Comedy Classics'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0737259|Will Rogers}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rogers, Will}} [[Kategorie:Amerikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Amerikaanse komediante]] [[Kategorie:Geboortes in 1879]] [[Kategorie:Sterftes in 1935]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] tuybuccz9l5qvznkpjk71yankrabngj 2978678 2978676 2026-10-13T21:26:34Z ~2026-52972-98 215525 /* */ Oologah. 2978678 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Will Rogers | Beeld = Will Rogers 1922.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = William Penn Adair Rogers | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1879|11|4}} | Geboorteplek = Oologah, [[Oklahoma|OK]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1879|11|4|1935|8|15}} | Sterfplek = Point Barrow, [[Alaska|AK]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = [[Will Rogers, Jr.]] | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, komediant en joernalis | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0737259 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Will Rogers''' (4 November 1879 – 15 Augustus 1935) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, komediant en joernalis. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''A Connecticut Yankee'' (1931), ''Doctor Bull'' (1933), ''Judge Priest'' (1934), en ''Steamboat Round the Bend'' (1935). == Filmografie == === Rolprente === * 1916: ''Roaring Camp'' * 1918: ''Laughing Bill Hyde'' * 1919: ''Almost a Husband'' * 1919: ''Jubilo'' * 1920: ''Cupid the Cowpuncher'' * 1920: ''Honest Hutch'' * 1920: ''Jes' Call Me Jim'' * 1920: ''The Strange Boarder'' * 1920: ''Water, Water, Everywhere'' * 1920: ''Guile of Women'' * 1921: ''Boys Will Be Boys'' * 1921: ''A Poor Relation'' * 1921: ''An Unwilling Hero'' * 1921: ''Doubling for Romeo'' * 1922: ''The Headless Horseman'' * 1922: ''One Glorious Day'' * 1927: ''A Texas Steer'' * 1927: ''Tiptoes'' * 1929: ''They Had to See Paris'' * 1930: ''Lightnin''' * 1930: ''So This Is London'' * 1931: ''A Connecticut Yankee'' * 1931: ''Ambassador Bill'' * 1931: ''Young as You Feel'' * 1932: ''Business and Pleasure'' * 1932: ''Down to Earth'' * 1932: ''Too Busy to Work'' * 1933: ''Doctor Bull'' * 1933: ''Mr. Skitch'' * 1933: ''State Fair'' * 1934: ''Judge Priest'' * 1934: ''David Harum'' * 1934: ''Handy Andy'' * 1934: ''Stand Up and Cheer!'' * 1935: ''Steamboat Round the Bend'' * 1935: ''The County Chairman'' * 1935: ''Doubting Thomas'' * 1935: ''In Old Kentucky'' * 1935: ''Life Begins at 40'' * 1957: ''The Golden Age of Comedy'' === Video's === * 2000: ''Jeff Foxworthy's Comedy Classics'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0737259|Will Rogers}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rogers, Will}} [[Kategorie:Amerikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Amerikaanse komediante]] [[Kategorie:Geboortes in 1879]] [[Kategorie:Sterftes in 1935]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] 5jg2cgayleoez0urf58thlfa7o8ir3c 2978702 2978678 2026-10-13T23:44:04Z ~2026-52972-98 215525 /* */ Utqiagvik, AK. 2978702 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Will Rogers | Beeld = Will Rogers 1922.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = William Penn Adair Rogers | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1879|11|4}} | Geboorteplek = Oologah, [[Oklahoma|OK]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1879|11|4|1935|8|15}} | Sterfplek = Utqiagvik, [[Alaska|AK]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = [[Will Rogers, Jr.]] | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, komediant en joernalis | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0737259 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Will Rogers''' (4 November 1879 – 15 Augustus 1935) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, komediant en joernalis. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''A Connecticut Yankee'' (1931), ''Doctor Bull'' (1933), ''Judge Priest'' (1934), en ''Steamboat Round the Bend'' (1935). == Filmografie == === Rolprente === * 1916: ''Roaring Camp'' * 1918: ''Laughing Bill Hyde'' * 1919: ''Almost a Husband'' * 1919: ''Jubilo'' * 1920: ''Cupid the Cowpuncher'' * 1920: ''Honest Hutch'' * 1920: ''Jes' Call Me Jim'' * 1920: ''The Strange Boarder'' * 1920: ''Water, Water, Everywhere'' * 1920: ''Guile of Women'' * 1921: ''Boys Will Be Boys'' * 1921: ''A Poor Relation'' * 1921: ''An Unwilling Hero'' * 1921: ''Doubling for Romeo'' * 1922: ''The Headless Horseman'' * 1922: ''One Glorious Day'' * 1927: ''A Texas Steer'' * 1927: ''Tiptoes'' * 1929: ''They Had to See Paris'' * 1930: ''Lightnin''' * 1930: ''So This Is London'' * 1931: ''A Connecticut Yankee'' * 1931: ''Ambassador Bill'' * 1931: ''Young as You Feel'' * 1932: ''Business and Pleasure'' * 1932: ''Down to Earth'' * 1932: ''Too Busy to Work'' * 1933: ''Doctor Bull'' * 1933: ''Mr. Skitch'' * 1933: ''State Fair'' * 1934: ''Judge Priest'' * 1934: ''David Harum'' * 1934: ''Handy Andy'' * 1934: ''Stand Up and Cheer!'' * 1935: ''Steamboat Round the Bend'' * 1935: ''The County Chairman'' * 1935: ''Doubting Thomas'' * 1935: ''In Old Kentucky'' * 1935: ''Life Begins at 40'' * 1957: ''The Golden Age of Comedy'' === Video's === * 2000: ''Jeff Foxworthy's Comedy Classics'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0737259|Will Rogers}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rogers, Will}} [[Kategorie:Amerikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Amerikaanse komediante]] [[Kategorie:Geboortes in 1879]] [[Kategorie:Sterftes in 1935]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] k5n883hokqwpi8j8hruc3gcfhru84il 0 247664 2978736 2139827 2026-10-14T03:00:22Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978736 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Sylvia Sidney | Beeld = Sylvia Sidney - still.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Geboortenaam = Sophia Kosow | Geboortedatum = 8 Augustus 1910 | Nasionaliteit = [[VSA|Amerikaans]] | Sterfdatum = 1 Julie 1999 | Beroep = Aktrise | IMDb = 0796662 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> | Huweliksmaat = Bennett Cerf (M. 1935–1936), Carlton Alsop (M.1947–1951) Luther Adler (M. 1938–1946) | Rusplek = Lawrenceville-begraafplaas Boone County,Illinois,USA. | Ouers = Rebecca Kosow (moeder) Sigmund Sidney (stiefvader) Victor Kosow (vader)}} '''Sylvia Sidney''' ([[8 Augustus]] [[1910]] – [[1 Julie]] [[1999]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Blood on the Sun'' (1945),''Summer Wishes, Winter Dreams'' (1973), ''Beetlejuice'' (1988) en ''Mars Attacks! ''(1996). Sidney is gebore as '''Sophia Kosow''' in Die Bronx, [[New York]], [[Verenigde State van Amerika|VSA]]. Haar vader, Victor Kosow, 'n [[Joods]]e immigrant uit [[Rusland]], was 'n klerehandelaar. Haar ma Rebecca, née Saperstein, was van Roemeens-Joodse afkoms. Haar ouers is in 1915 geskei toe sy vyf jaar oud was, en sy is deur haar stiefpa, Sigmund Sidney, 'n tandarts, aangeneem. Haar ma het 'n kleremaker geword en haar naam na Beatrice Sidney verander. Sylvia (nou onder die van Sidney) het op 15-jarige ouderdom 'n aktrise geword. == Loopbaan == [[Lêer:Sylvia Sidney in The Wagons Roll At Night trailer.JPG|links|175px|duimnael| ''The Wagons Roll at Night'' (1941)]] In 1921 het sy aan die ''Theatre Guild School of Acting'', [[Manhattan]] begin studeer. Gedurende hierdie tydperk verskyn sy in verskeie skoolproduksies. Nadat sy aan die ''Theatre Guild School of Acting'' gegradueer het, het sy op 16-jarige ouderdom haar professionele verhoogdebuut gemaak. Sy is spoedig deur van die bekendste kritici opgemerk. Sidney het in die 1930's in 'n aantal rolprente verskyn. Sy het haar loopbaan as verhoogkunstenaar op 16-jarige ouderdom begin en in 'n jaar later in die rolprentteater gedebuteer. Sy het egter haar eerste hoofrol in 'n rolprent eers op 31-jarige ouderdom gespeel. Daarna het sy in 'n aantal Paramount-films as die leidende aktrise gespeel. Tydens haar vroeë rolprentloopbaan het sy dikwels die rol van bedroefde en huilerige slagoffer gespeel. Teen die ouderdom van 36 jaar het sy een van die hoogsbetaalde rolprentsterre geword en $80,000 ontvang vir [[Alfred Hitchcock]] se rolprent 'Sabotage'. Kort daarna het haar loopbaan egter begin kwyn en het sy het minder aanbiedings ontvang. Sy het egter nie opgegee nie, en haar televisiebuiging op 42-jarige ouderdom gemaak. Sy het haarself met verloop van tyd as 'n karakterkunstenaar gevestig en tot op haar laaste dae gewerk. == Persoonlike lewe == Sylvia Sydney is op 1 Oktober 1935 met haar eerste man, Bennett Cerf ('n uitgewer) getroud. Die egpaar is egter ongeveer 'n jaar later op 9 April 1936 geskei. Op 3 Augustus 1938 het sy met die akteur en onderwyser Luther Adler in die huwelik getree en 'n seun genaamd Jacob, by hom gehad. Sy is op 27 Februarie 1946 van Adler geskei. Jacob was haar enigste kind. Hy is in 1987 aan Lou Gehrig se siekte oorlede. Sy het op 5 Maart 1947 met haar derde man, die radioprodusent en omroeper Carlton Alsop getrou. Hulle het op 22 Maart 1951 geskei. Sy het op 1 Julie 1999, 'n maand voor haar 89ste verjaardag, aan [[kanker|kanker van die slukderm]] in [[New York|New York Stad]] beswyk. Haar oorskot is veras voordat dit aan haar familie oorhandig is. == Filmografie == === Rolle === * 1931: ''An American Tragedy'' * 1931: ''City Streets'' * 1931: ''Confessions of a Co-Ed'' * 1931: ''Ladies of the Big House'' * 1931: ''Street Scene'' * 1932: ''Madame Butterfly'' * 1932: ''Merrily We Go to Hell'' * 1932: ''The Miracle Man'' * 1933: ''Jennie Gerhardt'' * 1933: ''Pick-up'' * 1934: ''Good Dame'' * 1934: ''Thirty Day Princess'' * 1934: ''Behold My Wife!'' * 1935: ''Accent on Youth'' * 1935: ''Mary Burns, Fugitive'' * 1936: ''Fury'' * 1936: ''Sabotage'' * 1936: ''The Trail of the Lonesome Pine'' * 1937: ''Dead End'' * 1937: ''You Only Live Once'' * 1938: ''You and Me'' * 1939: ''...One Third of a Nation...'' * 1941: ''The Wagons Roll at Night'' * 1945: ''Blood on the Sun'' * 1946: ''Mr. Ace'' * 1946: ''The Searching Wind'' * 1947: ''Love from a Stranger'' * 1956: ''Behind the High Wall'' * 1973: ''Summer Wishes, Winter Dreams'' * 1976: ''God Told Me To'' * 1988: ''Beetlejuice'' * 1996: ''Mars Attacks!'' === Televisiereekse === * 1952: ''Broadway Television Theatre'' * 1955: ''Celebrity Playhouse'' * 1986: ''Morningstar/Eveningstar'' * 1998: ''Fantasy Island'' === Televisierolprente === * 1976: ''Death at Love House'' * 1978: ''Siege'' * 1983: ''The Brass Ring'' * 1985: ''An Early Frost'' * 1985: ''Finnegan Begin Again'' * 1987: ''Pals'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0796662|Sylvia Sidney}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sidney, Sylvia}} [[Kategorie:Geboortes in 1910]] [[Kategorie:Sterftes in 1999]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] ex4a5kj81yzhqbns43u1u6smsgy7bbd 0 251869 2978716 2577035 2026-10-14T02:53:13Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978716 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kristin Scott Thomas | Beeld = Kristin Scott Thomas Cabourg 2013.jpg | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kristin Ann Scott Thomas | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1960|5|24}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = {{vlagikoon|VK}} Brit | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 3 | Skool = | Universiteit = | Beroep = [[Aktrise]] en regisseuse | Aktiewe jare = 1984–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0000218 | Toekennings = BAFTA (1995) }} '''Kristin Scott Thomas''' (gebore 24 Mei [[1960]]) is 'n [[VK|Britse]] [[aktrise]] en regisseuse. Sy is in 1997 vir sowel 'n [[Oscar]] as 'n [[Golden Globe]] genomineer vir haar ondersteunende rol as Katharine Clifton in die romantiese oorlogsdrama ''The English Patient''. Meer as twintig ander rolprenttoekennings is al aan haar gegee, insluitend 'n BAFTA-toekenning in 1995 (vir ''Four Weddings and a Funeral''), 'n National Board of Review-toekenning in 1996 (vir The English Patient), beide 'n Satelliettoekenning en 'n Screen Actors Guild-toekenning in 2002 (albei saam met die hele rolverdeling van die satiriese swart komedie ''Gosford Park'') en 'n Europese rolprenttoekenning in 2008 (vir ''Il ya longtemps que je t'aime''). Dit terwyl Scott Thomas genomineer is vir die Razzie-toekenning as swakste byspeler vir haar filmdebuut in ''Under the Cherry Moon'' (1986). Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Four Weddings and a Funeral'' (1994), ''[[The English Patient]]'' (1996), ''Gosford Park'' (2001), en ''Only God Forgives'' (2013). == Filmografie == === Rolprente === * 1986: ''Under the Cherry Moon'' * 1988: ''A Handful of Dust'' * 1988: ''La méridienne'' * 1989: ''Bille en tête'' * 1989: ''Force majeure'' * 1990: ''Le bal du gouverneur'' * 1990: ''The Bachelor'' * 1991: ''In the Eyes of the World'' * 1992: ''Bitter Moon'' * 1994: ''Four Weddings and a Funeral'' * 1994: ''An Unforgettable Summer'' * 1995: ''Angels and Insects'' * 1995: ''The Confessional'' * 1996: ''The English Patient'' * 1996: ''Souvenir'' * 1996: ''Microcosmos'' * 1997: ''Amour & confusions'' * 1998: ''The Horse Whisperer'' * 1998: ''The Revengers' Comedies'' * 1999: ''Random Hearts'' * 2000: ''Up at the Villa'' * 2001: ''Gosford Park'' * 2001: ''Life as a House'' * 2003: ''Small Cuts'' * 2004: ''Arsène Lupin'' * 2005: ''Man to Man'' * 2005: ''Keeping Mum'' * 2006: ''Tell No One'' * 2006: ''The Valet'' * 2007: ''The Walker'' * 2008: ''Easy Virtue'' * 2008: ''The Heir Apparent: Largo Winch'' * 2008: ''I've Loved You So Long'' * 2009: ''Nowhere Boy'' * 2009: ''Leaving'' * 2010: ''In Your Hands'' * 2010: ''Love Crime'' * 2010: ''Sarah's Key'' * 2011: ''Salmon Fishing in the Yemen'' * 2011: ''The Woman in the Fifth'' * 2012: ''Bel Ami'' * 2012: ''Looking for Hortense'' * 2012: ''In the House'' * 2013: ''Only God Forgives'' * 2013: ''The Invisible Woman'' * 2013: ''Before the Winter Chill'' * 2014: ''Suite Française'' * 2014: ''My Old Lady'' * 2017: ''Darkest Hour'' * 2017: ''The Party'' * 2018: ''Au bout des doigts'' * 2019: ''Military Wives'' * ''The Kitchen Boy'' * ''Paramour'' * ''The Sea Change'' * ''The Man Who Saved Paris'' === Televisiereekse === * 1970: ''Cannes Film Festival'' === Televisierolprente === * 1987: ''Sentimental Journey'' * 1988: ''The Tenth Man'' * 1990: ''Framed'' * 1990: ''The Secret Life of [[Ian Fleming]]'' * 1992: ''Weep No More, My Lady'' * 2001: ''The Making of "Life as a House"'' * 2003: ''The Monkey Prince'' * 2005: ''Le voyage de Lomama'' * 2018: ''Darkest Hour: Meet the Filmmakers'' === Video's === * 2001: ''Character Building: Inside "Life as a House"'' * 2006: ''Keeping Mum: Deleted Scenes'' * 2006: ''Keeping Mum: Funnies'' * 2011: ''Les 20 Ans'' * 2018: ''Darkest Hour: Into Darkest Hour'' * 2018: ''Darkest Hour: Gary Oldman - Becoming Churchill'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0000218|Kristin Scott Thomas}} * {{Instagram|kristinscottthomas|Kristin Scott Thomas}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Scott Thomas, Kristin}} [[Kategorie:Geboortes in 1960]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] rwagown9lksr77ihhueeu0g9t99y73a 0 252089 2978794 2401103 2026-10-14T03:28:23Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978794 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Ludwig von Herterich | beeld = Ludwig Herterich Johanna Stegen.jpg | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = Ludwig Herterich: ''[[Johanna Stegen]], die Heldin van Lüneburg'' (toneel uit die [[Napoleontiese Oorloë]]), 1887 | geboortenaam = Ludwig Herterich | geboortedatum = 1856 | geboorteplek = Etzenhausen, Dachau | sterfdatum = 1932 | sterfteplek = [[New York Stad]] | laaste rusplek = | nasionaliteit = Duits | gade = | veld = geskiedenisskilderye, [[skilderye]], [[kunsonderwys]] | opleiding = | beweging = [[München skool]] | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekenings = [[Bavarian Maximilian Order for Science and Art|Orde van Maximilian]], 1908 | verkies = | webwerf = <!-- {{URL|Voorbeeld.co.za}} --> | agtergrondkleur = #6495ED }} '''Ludwig von Herterich''' (Bekend as Ludwig Herterich tot 1908)(13 Oktober 1856, Ansbach - 25 Desember 1932, Etzenhausen, vandag in Dachau) was 'n Duitse skilder en kunsonderwyser. Hy is mees bekend as 'n skilder van portrette en geskiedenisskilderye en is 'n verteenwoordiger van die München-skool. == Biografie == Hy was die seun van 'n beeldhouer en kunsherstelaar, Franz Herterich, en die jonger broer van die skilder Johann Caspar Herterich. Hy het klas gegee by die Kunstschule Stuttgart en toe vanaf 1898 as professor by die Akademie vir Beeldende Kunste München. Sy leerlinge sluit in Richard Blume, Karl Caspar, Maria Caspar-Filser, Leo Delitz, {{Intertaalskakel|Adolf Erbslöh|de}}, David Karfunkle, [[Käthe Kollwitz]], Hermann Mühlen, Walter Püttner, Julius Seyler, Maria Slavona, en [[Anton Zilzer]]. Vir sy dienste aan kuns, is hy in 1908 die Orde van Maximilian bekroon en is 'n lewenslange-eweknie gemaak. Herterich was swaar betrokke met anders in die vervaardiging van die beeldkuns vir ''Schloss Wolfsbrunn'' in die Ertsgebergte.<ref name="ahgz-110123377" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ahgz-110123377">[http://www.ahgz.de/regional-und-lokal/fuenf-dehoga-sterne-fuer-schloss-wolfsbrunn,110123377.html Vyf DeHoGA-sterre; Verskeie besonderhede van die ''Schloss Wolfsbrunn-'' hotel, soos in 2001] ; Toegang tot 1 Junie 2012 </ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ludwig von Herterich}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:von Herterich, Ludwig}} [[Kategorie:Geboortes in 1856]] [[Kategorie:Sterftes in 1932]] [[Kategorie:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorie:Duitse skilders]] 7e543weeqqgf0vt2yc7322700a3d35g 0 258833 2978818 2924347 2026-10-14T03:34:06Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978818 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = John Dow Fisher Gilchrist | beeld = | breedte = <!-- Vul net 220 in, nie 220px --> | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = 1866 | geboorteplek = Anstruther, Fife, [[Skotland]] | sterftedatum = 1926 (59-60 jaar oud) | sterfteplek = [[St James]], [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = Skots | nasionaliteit = | vakgebied = [[Igtiologie|Igtioloog]] | werkplek = | alma mater = Universiteit van St Andrews, Skotland<br/>Universiteit van Edinburgh <br/> Universiteit van München<br/> Universiteit van Zurich<br/>Jena Universiteit | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = Gilchrist se ronde [[haring]] | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''John Dow Fisher Gilchrist''' {{Post-nominale|country=ZAR|FRSSAf}} (1866-1926) was 'n Skotse [[Igtiologie|igtioloog]], wat igtilogie as 'n wetenskaplike dissipline in Suid-Afrika gevestig het. Hy was instrumenteel in die ontwikkeling van [[mariene biologie]] in Suid-Afrika en die ontstaan van 'n wetenskaplik-gebaseerde plaaslike visvangbedryf. == Biografie == Gilchrist is in 1866 gebore in Anstruther, Fife, [[Skotland]].<ref name="neglected"/><ref name="S2A3Bio"/> Sy vroeë opleiding was aan Madras College, St Andrews, Skotland. Hy het aan die Universiteit van St Andrews en die Universiteit van Edinburgh studeer, en 'n [[Baccalaureus scientiae]] (BS) en 'n [[Magister Artium]] (MA) verwerf.<ref name="UCT"/> Hy is 'n beurs vir gevorderde studies en navorsing aan die Tentoonstelling van 1851 toegeken. Dit het hom in staat gestel het om voeding in mariene visse te studeer. Na verdere studies aan die Ludwig Maximilian Universiteit van München en die Universiteit van Zurich het hy sy PhD in [[geologie]] aan Jena Universiteit in 1894 verwerf.<ref name="S2A3Bio"/> [[Lêer:Eugène Louis Lami - Opening of the Great Exhibition, 1 May 1851 - Google Art Project.jpg | duimnael | Opening van die Groot Tentoonstelling, 1 Mei 1851]] Hy het mariene biologie studeer in [[Napels]], [[Monaco]] en die Isle of Man waarna hy lesings in [[dierkunde]] aan die Universiteit van Edinburgh aangebied het.<ref name="S2A3Bio"/> Gedurende hierdie tyd het hy '' Monismus as Band Zwischen Religion und Wissenschaft '', deur [[Ernst Haeckel]], in Engels vertaal in twee afsonderlike titels, '' Monism as Connecting Religion and Science '' (Afrikaans: Monisme as aansluitende godsdiens en wetenskap)<ref name="Monism"/> (1894) en ''Confessions of faith of a man of science'' (Afrikaans: Geloofsbelydenis van 'n man van die wetenskap)<ref name="Confessions"/> (1903). Gilchrist is in Desember 1895 aangestel as Mariene Bioloog in die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye van die [[Kaapprovinsie]] in Suid-Afrika en het vroeg in 1896 in die pos begin werk. Hy was aangestel as Professor en Direkteur van Visserye en Mariene Biologiese opname van Suid-Afrika<ref name="NHM"/> en in 1897 het hy 'n mariene biologiese opname begin met die boot "Pieter Faure" wat gelei het tot die ontdekking van nuwe reserwes van [[stokvis]] naby [[Dasseneiland]] en [[Kaapse tongvis | tongvis]] naby [[Mosselbaai]]. Die opname is in 1901 uitgebrei na die [[KwaZulu-Natal| Natalse]] kus, maar geen nuwe treilvisserygronde is gevind nie.<ref name="S2A3Bio"/><ref name="Handmaiden"/> 'n Biologiese laboratorium vir mariene navorsing wat fokus op mariene diere, seetemperatuur en saliniteit as 'n manier om seestrome te bestudeer, is in 1902 in St. James op versoek van Gilchrist gebou.<ref name="S2A3Bio"/> William Wardlaw Thompson was sy assistent vir die meeste van Gilchrist se ampstermyn<ref name="WWT"/>.Gilchrist en Thompson, as mede-outeur, het baie belangrike referate saam geskryf, insluitend ''The Freshwater Fishes of South Africa'' (Afrikaans: Varswater Visse van Suid-Afrika) en ''A catalogue of the sea fishes recorded from Natal'' (Afrikaans: 'n Katalogus van die seevisse wat uit Natal aangeteken is).<ref name="Catalog"/> [[Lêer:Eichelwurm (cropped).jpg | duimnael | Hemichordate (akker wurm)]] Die monsters wat tydens die mariene opnames versamel is, het gelei tot die ontdekking van honderde nuwe [[Spesie|spesies]] en verskeie nuwe [[Genus|genusse]] van mariene organismes, insluitende baie wat nog nie in Suid-Afrikaanse waters waargeneem was nie. Gilchrist het baie van die nuwe spesies self beskryf, terwyl ander na oorsese spesialiste gestuur is, soos [[George Albert Boulenger]], George Brettingham Sowerby III, Thomas Roscoe Rede Stebbing, Sydney J. Hickson en John Stanley Gardiner. Beskrywings van die spesies is in die ses volumes van ''Marine investigations in South Africa'' (Afrikaans: Mariene ondersoeke in Suid-Afrika)(1902-1910), die eerste mariene wetenskapsjoernaal in Suider-Afrika gepubliseer. Gilchrist het die joernaal geredigeer en het baie referate daaraan bygedra.<ref name="S2A3Bio"/><ref name="Investigations"/> Gilchrist was 'n eksaminator vir die [[Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop]] in [[plantkunde]] (1902-1903) en [[dierkunde]] (1903, 1912-1916). Hy is in 1905 deur die Universiteit van Edinburgh 'n DS toegeken en is aangestel as toesighouer van mariene studies by die [[Suid-Afrikaanse Kollege]]. In 1907 is hy aangestel as professor in dierkunde aan die Suid-Afrikaanse Kollege, en het Arthur Dendy vervang. Sy onderwysassistent was J. Stuart Thompson. Hy was professor in dierkunde tot kort voor sy dood in 1926.<ref name="S2A3Bio"/> In 1907 is die pos van Staatsbioloog afgeskaf, maar Gilchrist het steeds 'n belangrike rol gespeel in die Departement van Landbou se mariene opnames as voorsitter van die Raad op Vissery. In 1908 het hy 'n nuwe soort [[Hemichordata]] beskryf. Na 1910 was hy as direkteur van die ''Fisheries Survey of the Union of South Africa'' (Afrikaans: Vissery Opname van die [[Unie van Suid-Afrika]]) aangestel. As visseryadviseur van die Kaapse Provinsiale Administrasie het hy vier ''Mariene Biologiese Verslae'' saamgestel wat die bedrywighede gedurende die jare 1912 tot 1917 gedek het.<ref name="S2A3Bio"/><ref name="Handmaiden"/> [[Lêer:FMIB 36290 Members of the Herring Family 1Herring 2Sprat 3Pilchard.jpeg | duimnael | Lede van die Haringfamilie.]] Gilchrist het sy posisie in Desember 1910 bedank, toe 'n voltydse kurator van mariene versamelings onder die Unie van Suid-Afrika aangestel is. Saam met sy assistent, W.W. Thompson, het Gilchrist 'n omvattende ''Catalogue of the sea fishes recorded from Natal'' (Afrikaans: Katalogus van die seevisse uit Natal) in die ''Annale van die Durbanse Museum'' gepubliseer.<ref name="DurbanMuseum"/> In 1918 het hy 'n nuwe [[genus]] van kruipende [[Medusa (biologie)| medusa]] beskryf sowel as 'n ondersoek na [[Ringwurms| trematode parasiete]].<ref name="S2A3Bio"/> In 1920 het Gilchrist maritieme ekspedisies in 'n omgeskakelde walvisjagboot, die ''Pickle'' gelei. Die ekspedisies het so ver as [[Maputo | Laurenço Marques]] in die ooste en [[Walvisbaai]] na die noorde gegaan. Onder ander ontdekkings was nuwe treilingsgrond vir stokvis noordwes van Kaapstad. Hierdie ontdekkings is gedek deur die verslae van die ''Vissery en Mariene Biologiese Opname'' vir die jare 1920 tot 1925, uitgereik deur Gilchrist.<ref name="Handmaiden"/> In 1925 het hy 'n nuwe [[Hemichordata|enteropneust (akker wurm)]] ontdek.<ref name="S2A3Bio"/> Hy is die erkende gesag vir baie genera en spesies vis, soos ''Paralichthodes algoensis'', die ''[[Masels-botvis]]''.<ref name="Fishbase"/> Sy standaard afkorting onder die Internasionale Kode van Dierkundige Nomenklatuur is '''Gilchrist'''. Die genus ''Gilchristella'', 'n lid van die [[Clupeidae]] (haring) familie, is in 1935 tot sy ere genoem.<ref name="neglected"/> Gilchrist was beskeie en gewild, hoewel hy die reputasie gehad het om 'n afwesige professor te wees. Hy het getroud met Elfreda R. Raubenheimer en hulle het een seun en een dogter gehad.<ref name="UCT"/> Hy moes in 1926 weens sy swak gesondheid aftree. Hy het Europa besoek in 'n poging om sy gesondheid te herstel en het in Julie 1926 na Suid-Afrika teruggekeer. Hy is dood in die mariene laboratorium by St James, Kaapstad op 22 Oktober 1926.<ref name="neglected"/><ref name="S2A3Bio"/> == Ander wetenskaplike belange == Gilchrist was van 1898 tot 1908 lid van die Meteorologiese Kommissie van die Kaap die Goeie Hoop. In 1896 het hy by die Suid-Afrikaanse Filosofiese Genootskap aangesluit (voorganger van die [[Royal Society of South Africa]]) en gedien as sy president, vise-president en tesourier op verskillende tye. In 1908, toe die ''Royal Society of South Africa'' gestig is, is Gilchrist as grondslaggenoot verkies en het gedien op sy raad (1908-1910) en as president (1918-1922).<ref name="S2A3Bio"/> In 1902 was hy 'n stigterslid van die ''Southern Africa Association for the Advancement of Science'' (Afrikaans: Suider-Afrikaanse Vereniging vir die Bevordering van Wetenskap). In 1916 word hy 'n stigterslid van die Suid-Afrikaanse Biologiese Vereniging. Hy was 'n lid van die ''Zoological Society of London'', 'n mede-lid van die ''Linnean Society of London'', en 'n erelid van die ''Societe Centrale d'Aquiculture of Paris''.<ref name="S2A3Bio"/> == Geselekteerde publikasies == Gilchrist het verskeie wetenskaplike referate bygedra tot, onder andere, die volgende joernale: *Annals of the South African Museum, *Transactions of the South African Philosophical Society, *Transactions of the Royal Society of South Africa, and *Reports of the South African Association for the Advancement of Science. In 1905 was hy gesamentlike redakteur met W. Flint van die tydskrif ''Science in South Africa''. Hy en Cecil von Bonde het ''Dissection of the platana and the frog'' (Afrikaans: Disseksie van die platana en die padda) (Kaapstad, 1919) en ''Practical zoology for medical and junior students'' (Afrikaans: Praktiese dierkunde vir mediese- en junior studente) (Edinburgh 1922) geskryf.<ref name="S2A3Bio"/> Ander noemenswaardige publikasies: *''The Blenniidae of South Africa'': ''Annals of the South African Museum, Volume 6, Part 2'' (met W. W. Thompson) *''South African Zoology. A Text Book for the Use of Students, Teachers and Others in South Africa'' (Kaapstad en Pretoria, 1912) *''The Freshwater Fishes of South Africa'': ''Annals of the South African Museum, Volume 11, Part 5-6'' (met W. W. Thompson) == Verwysings == {{ verwysings |2| verwysings = <ref name="Catalog">{{cite journal |last=Gilchrist| first=J.D.F| last2=Thompson |first2= W.W.| title=A catalogue of the sea fishes recorded from Natal |journal=Annals of the Durban Museum |date=1914 |volume=1 |page=291 |url=https://books.google.com/books?id=b85NAQAAMAAJ |accessdate=21 Februarie 2019|language=Engels }}</ref> <ref name="Confessions">{{cite book |last=Gilchrist |first=John |title=Confessions of faith of a man of science |url=https://books.google.com/books?id=n1PotAEACAAJ |language=Engels |place=London |publisher=A. and C. Black |date=1903 |pages= 128|isbn=9780598915382 |accessdate=20 Februarie 2019 }}</ref> <ref name="DurbanMuseum">{{cite journal |title=Catalogue of the sea fishes recorded from Natal |journal=Annals of the Durban Museum |date=1914–1917 |volume=1 |pages=255-431|language=Engels}}</ref> <ref name="Fishbase">{{cite web| url = http://www.fishbase.org/summary/SpeciesSummary.php?id=7899| title = Paralichthodes algoensis Gilchrist, 1902| accessdate= 20 Februarie 2019| publisher = Fishbase| language = Engels}}</ref> <ref name="Handmaiden">{{cite book |last=van Sittert |first=Lance |title=The Handmaiden of Industry: Marine Science and Fisheries Development in South Africa 1895–1939|url=https://www.academia.edu/1487848/The_Handmaiden_of_Industry_Marine_Science_and_Fisheries_Development_in_South_Africa_1895_1939 |place=Great Britain |publisher=Elsevier Science Ltd |date=1985 |pages=531 |accessdate=20 Februarie 2019|language=Engels}}</ref> <ref name="Investigations">{{cite book |date=1905| title=Marine Investigations in South Africa |url=https://archive.org/details/marineinvestigat03cape/page/n4 |language= Engels |issue=3de |place=Kaapstad |publisher=W.A. Richards & Son |accessdate=20 Februarie 2019}}</ref> <ref name="Monism">{{cite book |last=Gilchrist |first=John |title=Monism as Connecting Religion and Science |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001474543 |language=Engels en Duits |place=London |publisher=A. and C. Black |date=1894 |accessdate=20 Februarie 2019 }}</ref> <ref name="neglected">{{cite web| url = http://www.neglectedscience.com/alphabetical-list/g/john-dow-fisher-gilchrist| title = John Dow Fisher Gilchrist| accessdate = 20 Februarie 2019| date = 2011| publisher = Neglected Science| language = Engels| archive-date = 22 Februarie 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20190222151933/http://www.neglectedscience.com/alphabetical-list/g/john-dow-fisher-gilchrist| url-status = dead}}</ref> <ref name="NHM">{{cite web| url = http://www.nhm.ac.uk/CalmView/record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=DF+ZOO%2F235%2F1%2F1%2F3%2F88| title = Gilchrist, John Dow Fisher| accessdate=20 Februarie 2019 | publisher = Natural History Museum, Archives Catalogue| language = Engels}}</ref> <ref name="UCT">{{cite web| url = http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540891.001.0001/ww-9780199540884-e-196891| title = Gilchrist, John Dow Fisher, (1866–1926), Professor of Zoology, University of Cape Town, since 1918| accessdate= 4 Mei 2019| date = 1 Desember 2007| publisher = Oxford University Press| language = Engels| DOI = 10.1093/ww/9780199540884.013.u196891}}</ref> <ref name="S2A3Bio">{{cite web| url = http://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1050| title = Gilchrist, Dr John Dow Fisher| accessdate= 20 Februarie 2019 | last= Plug| first= C.| publisher = S2A3 Biographical Database of Southern African Science| language = Engels}}</ref> <ref name="WWT">{{cite web| url = http://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=2828| title = Thompson, Mr William Wardlaw (ichthyology)| accessdate= 20 Februarie 2019| last= Plug| first= C.| publisher = S2A3 Biographical Database of Southern African Science| language = Engels}} </ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gilchrist, John}} [[Kategorie:Britse bioloë]] [[Kategorie:Skotse wetenskaplikes]] [[Kategorie:Igtioloë]] [[Kategorie:Geboortes in 1866]] [[Kategorie:Sterftes in 1926]] k8zmnteyyoaawe2zh01vokwdzv83e02 0 259602 2978769 2973392 2026-10-14T03:12:07Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978769 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ton Vosloo | bynaam = | beeld = Ton Vosloo tot siens 1b.jpg | imagesize = 300px | onderskrif = Ton Vosloo wuif vaarwel ná 59 jaar in die mediawêreld. | geboortenaam = Theunissen Vosloo | geboortedatum = [[29 September]] [[1937]] | geboorteplek = [[Uitenhage]] | dood_datum = | sterfteplek = | titel = | nasionaliteit ={{RSA}}ner | alma_mater = | beroep = Joernalis, sake-entrepeneur | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Drie eredoktersgrade e.a. | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Theunissen Vosloo''', bekend as '''Ton Vosloo''' (gebore op [[29 September]] [[1937]] op [[Uitenhage]] in die teenswoordige [[Oos-Kaap]]), is 'n toonaangewende afgetrede [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] senior [[joernalis]] en sakeleier, wat hom in sy loopbaan as dagbladredakteur, hoof van maatskappye, innoveerder, inisieerder en gemeenskapsleier as 'n wêreldbekende figuur gevestig het. Oud-kollegas beskryf hom as 'n besonder veelsydige en talentvolle mens wat deur harde werk en by uitstek dryfkrag op verskeie lewensterreine uitmuntend presteer het. As voorsitter van die Nasionale Pers Beperk (later [[Naspers]] genoem) – eers uitvoerende en later nie-uitvoerende voorsitter – asook stigter-voorsitter van die sogenaamde M-groep van maatskappye en later eweneens voorsitter van [[Sanlam]], het hy tot een van die invloedrykste figure in die Suid-Afrikaanse perswese en sakewêreld uitgestyg.<ref>Alf Ries en Hennie van Deventer skryf oor Ton Vosloo in: Daniel Malan Jacobs, navorser: Familieboek ''Die Vosloos — nuttige landsburgers'', in 2003 uitgegee deur Ton Vosloo, NLSA Vol. 1 i29635846. Verreweg die meeste inligting vir hierdie artikel kom uit hierdie artikel in die Vosloo-familieboek, effens aangepas vir tydsverloop.</ref> Meer nogː onder sy voorsitterskap en met sy stukrag en seën sou Naspers in die 21ste eeu deur die geniale sakeman [[Koos Bekker]] uitgebou word tot een van die wêreld se toonaangewendste internetmaatskappye met 'n omset wat alle 20ste eeuse prestasies sou verdwerg. Benewens die internet en drukmedia, spits Naspers hom ook toe op televisie en ander vertakkings van die mediabedryf in 129 lande. Vosloo se vele en intensiewe bedrywighede as sakeleier het hom nie daarvan weerhou om sy belangstelling en liefde vir die [[Afrikaanse taal]] en kultuur prakties uit te leef nie. Hy het veral bekendheid verwerf vir sy pogings en inisiatiewe om Afrikaans te beskerm en te bevorder, terwyl hy die stigting en uitbouing van die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] en ander feeste aktief gesteun en bevorder het. Hy was ook 'n inisieerder van die [[Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans|Stigting vir Afrikaans]] en die Afrikaanse Oorlegplatform. [[Lêer:Ton Vosloo en prins Philip 2a.jpg|links|300px|duimnael|As Suid-Afrikaanse voorsitter van die [[Wêreldnatuurlewefonds]] (WWF) het Vosloo se paaie 'n paar keer gekruis met die destydse internasionale voorsitter, [[Prins Philip, Hertog van Edinburg|prins Philip]] van Brittanje. Hier groet hulle by geleentheid van 'n kongres in [[Miami]], [[Florida]], VSA.]] Hy het hom eweneens in natuurbewaring verdiep en gou 'n leidende rol begin speel in Suid-Afrikaanse en internasionale instellings wat daarmee belas is. So was hy vir vyf jaar die Suid-Afrikaanse voorsitter van die [[Wêreldnatuurlewefonds]] (WWF) en was hy elf jaar raadslid van die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Parke]]. Sy prestasies op die verskillende terreine het nie ongemerk verbygegaan nie, soos blyk uit die groot aantal eerbewyse wat hy ontvang het. Een van Vosloo se jongste inisiatiewe, in hierdie geval saam met sy vrou Anet, was die stigting in 2018/19 van Waarheid Eerste, 'n nie-winsgewende maatskappy om ondersoekende joernalistiek in die [[Media24]]-groep te ondersteun. Hieroor en oor sy memoires, ''Oor grense – 'n Lewe in die media in 'n tyd van verandering'', word ondertoe in hierdie artikel meer vertel. == Jeugtyd en eerste jare in die joernalistiek == [[Lêer:Ton Vosloo klein.jpg|links|160px|duimnael|Gedoop Theunissen, speel die tweejarige blondekop in die sand by 'n familiekuier op Colesberg.]] [[Lêer:Ton Vosloo jonk.jpg|regs|160px|duimnael|Die jong joernalis Ton Vosloo aan't werk agter sy tikmasjien.]] Vosloo se geboorte op Uitenhage, as die tweede seun van Jacobus Johannes Vermaak Vosloo, gebore 1902, en Hester Jacoba Combrinck, gebore Pienaar, was in die betreklike stilte voor die verwoestende storm van die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Sy noemnaam, Ton, het hy in sy laerskooldae gekry. Hy het 1954 aan die Hoërskool Brandwag op Uitenhage gematrikuleer, met onderskeidings in [[Engels]] en [[Aardrykskunde]]. Van kleintyd het hy 'n belangstelling in die [[joernalistiek]] ontwikkel, en op skool het hy reeds bydraes vir die plaaslike koerant begin lewer. Sy pa, 'n polisieman, is oorlede toe Ton Vosloo nog klein was, en later is Vosloo se ouer broer, Freddie, ook tragies dood. Daar is ook 'n sussie, Joan, wat gebore is ná hul pa se dood. Hul ma was 'n opgeleide laerskoolonderwyseres. In sy memoires onthou Vosloo die trauma van sy broer se vroeë dood en die letsel wat dit op 'n jong gemoed gelaat het: "Freddie word op Uitenhage langs Pa begrawe. Ek het ’n foto van (Ma) Hetta in swart met peuter Joan in wit op haar arm en ek langs Pa se Willys. Oom Bunny Pienaar, Ma se broer, en sy vyf seuns ontferm hom oor my en ek kuier by hulle op [[Despatch]]. Hy neem ons bioskoop toe op Uitenhage vir ’n matinee waar ''King Kong'' wys. Maar droefheid oor my broer oorval my en ek huil deur die fliek. Tot vandag toe het ek nog nooit weer na ’n ''King Kong''-prent gaan kyk nie."<ref name="vosloo">Ton Vosloo, ''Oor Grense: ’n Lewe in die media in ’n tyd van verandering'', in 2018 uitgegee deur Jonathan Ball. {{ISBN|9781868428878}}</ref> Daar was ook nie middele om 'n jong Ton na 'n [[universiteit]] te stuur nie. Nadat hy vergeefs 'n aanstelling as joernalis by 'n koerant probeer kry het, het hy hom by die Departement van Bosbou in Pretoria aangesluit, waar hy buitemuurs vir 'n [[Baccalaureus Artium|B.A.-graad]] begin studeer het. In 1956 is sy ideaal verwesenlik om koerantman te word, toe hy as joernalis by die destydse ''Die Oosterlig'' in Port Elizabeth aangestel is. [[Lêer:Ton Vosloo en .gesin in 1970 in die sneeu in Cambridge Massachusetts.jpg|regs|260px|duimnael|Ton Vosloo, sy vrou Lorna (nou oorlede) en dogter Nissa in 1971 voor hul sneeubedekte huis in Cambridge, Massachusetts, VSA, tydens Vosloo se ''Nieman Fellowship'' aan Harvard-Universiteit]] Van ''Die Oosterlig'' het hy in 1958 na ''Die Landstem'' in [[Kaapstad]] geskuif. Hy is in 1960 getroud met 'n medejoernalis, Lorna van der Merwe, redakteur van die destydse tydskrif ''Mense'' en later van ''Fleur''. Daarna het hy twee en 'n halwe jaar lank as politieke joernalis by die Sondagkoerant ''Dagbreek'' gewerk voordat hy hom met die stigting van die Sondagblad ''Die Beeld'' in November 1965 weer by die Nasionale Pers aangesluit het. [[Lêer:Ton Vosloo met hardebolkeil.jpg|links|180px|duimnael|Ge-''bowler hat''-en-sambreel soos 'n regte ''toff''! Ton Vosloo tydens sy eerste oorsese reis in 1962 op die dak van Suid-Afrika Huis in Londen. Benewens berigte skryf, het hy die 1962-[[Mejuffrou Suid-Afrika|Mej. Suid-Afrika]], Yvonne Ficker, na die Mej. Wêreld-wedstryd namens ''Die Landstem'' vergesel.]] Van toe af het hy vinnig opgang gemaak in die joernalistiek – steeds sy grootste liefde. Hy was ''Die Beeld'' se eerste politieke beriggewer waar hy gesaghebbend oor die politieke woelinge in die laat jare sestig geskryf het. In 1970 het hy die gesogte Nieman Fellowship verwerf, wat hom in staat gestel het om vir 'n jaar aan die [[Harvard-universiteit]] in [[Cambridge, Massachusetts]], te studeer. Terwyl hy op Harvard was, het die twee Sondagkoerante ''Die Beeld'' en ''Dagbreek'' saamgesmelt en is ''[[Rapport]]'' gestig. Met sy terugkeer uit die Verenigde State het hy in 1971 ''Rapport'' se eerste nuusredakteur geword. Vier jaar later het die Nasionale Pers met 'n nuwe dagblad, [[Beeld]], in [[Johannesburg]] begin en is Vosloo van ''Rapport'' na ''Beeld'' oorgeplaas as assistent-redakteur. Drie jaar later het hy redakteur geword. == Vosloo as redakteur van Beeld == ''[[Beeld]]'' was destyds in 'n moordende sirkulasiestryd met die toenmalige ''Transvaler'' gewikkel. Dit was hier waar Vosloo sy staal getoon het. Hy het nie geskroom om baie lang ure te werk nie en onder sy leiding het ''Beeld'' die stryd beslissend gewen om die oggendmark in Transvaal in te palm. Later het die oorblywende Transvaalse Afrikaanse dagblaaie ook tot niet gegaan, sodat Naspers deur ''Beeld'' en ''Rapport'' die hele Afrikaanse dagblad- en Sondagmark in die Noorde beset. As redakteur het hy sy koerant steeds verder uitgebou om dit later die eerste Afrikaanse dagblad te laat word wat meer as 100 000 eksemplare per dag verkoop het. ''Beeld'' se redaksionele beleid was sterk op hervorming en vernuwing gerig en as sodanig het dit een van die invloedrykste koerante in die land geword. 'n Voorbeeld van die sterk politieke leiding wat van Vosloo gekom het, was 'n opspraakwekkende rubriek onder sy eie naam in 1981 waarin hy gesprekvoering tussen die destydse [[Nasionale Party|Nasionale Regering]] en die verbode [[ANC]] bepleit het. Die rubriek het wêreldwye opslae gemaak en hom die gramskap van die destydse bewindhebbers op die hals gehaal. Dit was agt jaar voordat die regering in die geheim wel met die ANC gesprek begin voer het. == Vosloo as besturende direkteur van Nasionale Pers en sy aanstelling van Koos Bekker == [[Lêer:Ton Vosloo neem oor by David de Villiers as-besturende direkteur.jpg|links|360px|duimnael|In 1984 oorhandig ''Lang David'' de Villiers die staf as besturende direkteur van die Nasionale Pers (nou Naspers) aan Ton Vosloo. (Illustrasie deur Fred Mouton.)]]In 1983 is hy op 46-jarige leeftyd as adjunk-besturende direkteur van die Nasionale Pers aangestel. 'n Jaar later het hy adv. David de Villiers as besturende direkteur opgevolg. Daarmee het 'n nuwe faset van sy loopbaan – as sakeman – begin waarmee hy, net soos in die joernalistiek, nuwe hoogtes sou bereik. Reeds toe hy adjunk-besturende direkteur was, het hy die visie gehad dat die Pers ter wille van oorlewing ander inkomstebronne sou moes soek omdat die gedrukte media se vernaamste inkomstebron – advertensies – erg geknou is toe televisie in 1976 in Suid-Afrika onder 'n staatsmonopolie ingestel is. Daar moes dus gediversifiseer word. In dié tyd het hy kennis gemaak met [[Koos Bekker]], wat toe in Amerika 'n studie van betaal-televisie gemaak het. Vosloo het besef dat betaal-TV dalk die oplossing vir die gedrukte media is en die geleentheid met albei hande gegryp. Hy en Bekker het 'n span gevorm en 'n nuwe maatskappy, M-Net, gestig waarby al die groot persgroepe met dagblaaie in die land betrek is. Ná lang en taai onderhandelinge met die destydse regering is 'n lisensie vir betaal-TV in Suid-Afrika bekom. Later het ander selfstandige maatskappye uit M-Net gespruit soos Multichoice Beleggings (MIH), die selfoongroep M-Cell, die internetgroep M-Web en Supersport. Naspers se noue betrokkenheid by die M-familie met Vosloo steeds as voorsitter van die filiale in die M-groep, het aan Naspers 'n toonaangewende belang in die ontluikende elektroniese en inligtingstegnologie in die land gegee. [[Lêer:Naspers op die Beurs.jpg|links|200px|duimnael|'n Groot dag in die lewe van Naspers. Ton Vosloo by die aandeleskerm van die Johannesburgse Aandelebeurs op die dag van die maatskappy se notering in 1994.]] [[Lêer:Ton Vosloo en Lech Wałęsa.jpg|regs|260px|duimnael|[[Lech Wałęsa]], eerste president van 'n vrye Pole, was 'n gas van Naspers tydens 'n direksievergadering in [[Krakow]], in die suide van Pole.]] [[Lêer:Ton Vosloo en Nelson Mandela.jpg|regs|260px|duimnael|Pres. [[Nelson Mandela]] ontvang 'n geskenk van Ton Vosloo tydens 'n besoek aan Naspers. Die twee het goeie verhoudinge gehad.]] [[Lêer:Ton Vosloo by FW en Marike de Klerk.jpg|regs|260px|duimnael|Pres. [[F.W. de Klerk]] en sy vrou [[Marike de Klerk|Marike]] in die geselskap van Ton Vosloo tydens 'n onthaal in Kaapstad.]] Op 12 September 1994 is 'n groot mylpaal in die Pers se geskiedenis bereik toe Naspers onder Vosloo se leiding op die [[Johannesburgse Effektebeurs]] genoteer is. Dit is opgevolg met noterings van MIH en daarna Open TV op die Nasdaq in [[New York Stad|New York]]. == Naspers word 'n internasionale mediareus == Die ál groter betrokkenheid van Naspers in die inligtingstegnologie het veroorsaak dat die Pers geleidelik omvorm is van 'n maatskappy wat hom vir die eerste 70 jaar van sy bestaan hoofsaaklik op die gedrukte media en boeke toegespits het tot 'n internasionale geïntegreerde media-maatskappy met 'n ontwikkelingsfokus op die elektroniese media, digitale tegnologie en die Internet. Daar was by geleentheid groot voorspoed op gelyk grond, dog ook insinkings weens onverwagte slaggate, soos 'n ploeër maar te wagte kan wees op 'n algehele braakland, vertel 'n oud-kollega. Maar, ondanks die onvoorspelbare wipperigheid van die markte, het daar met Vosloo se hand aan die ploeg 'n bloeityd vir die Nasionale Pers (van 1997 bekend as [[Naspers]]) aangebreek. Benewens die inisiatief met die M-familie het Naspers honderde miljoene rande belê in nuwe drukgeriewe vir sy koerante en tydskrifte, terwyl talle nuwe publikasies in die koerant- en tydskrifsektor die lig gesien het. Met die verloop van jare is die Engelse mark betree met tydskrifte soos ''You'', ''Women’s Value'' en ''Finance Week'' benewens die vroeëre ''Fair Lady''. In dié tyd was hy ook president van die vorige Nuusblad-Persunie (NPU) en het hy in 1992 die Suid-Afrikaanse afvaardiging gelei na die tweejaarlikse beraad van die internasionale koerantgemeenskap F.I.E.J. (nou die World Association of Newspapers) in [[Praag]], waar Suid-Afrika weer lidmaatskap na die sanksiejare verkry het. Soos Vosloo die visie gehad het om na die tegnologie te diversifiseer, het hy ook besef dat swart bemagtiging en diversifikasie op die mediatoneel nie agterweë kon bly nie. Daarom het Naspers hom ook op die swart mark begin toespits en is publikasies soos die Sondagkoerant ''City Press'' en tydskrifte soos ''Drum'' en ''True Love'' verkry en uitgebou. Op die gebied van bemagtiging het Naspers R200 miljoen se aandele aan sogenaamde agtergeblewe gemeenskappe beskikbaar gestel. Met die skema, bekend as die Welkom-skema, het Naspers Media 24 se aandeelhouers verdubbel. Met die diversifikasie van die Engelse en swart markte het Naspers uitvoering gegee aan Vosloo se credo vir die maatskappy: ''Ons publiseer vir 'n volle samelewing''. Later is dit met 'n nuwe credo opgevolg -- ''vooruitgang deur kommunikasie''. Wat Vosloo se welslae as sakeman so merkwaardig maak, sê oud-kollegas, is dat hy geen formele finansiële of ekonomiese opleiding gehad het nie. Deelnemende bestuur deur 'n topspan wat hy om hom versamel het, was vir hom van kritieke belang. Sy taak was om sy span te motiveer en konstruktief te lei. Op 30 September 1997, kort ná sy sestigste verjaardag, het hy die teuels as uitvoerende voorsitter van Naspers neergelê en as nie-uitvoerende voorsitter opgetree totdat hy in 2015 uitgetree het. Vosloo se laaste optrede as uitvoerende hoof in 1997 was om volle beheer oor ''Rapport'' te verkry om sodoende weg te breek van die 50/50-vennootskap. Dit was 'n ontwikkeling wat Vosloo en baie Naspersers besonder na aan die hart gelê het omdat dit 'n lank gekoesterde ideaal was om die aandeelhouding van 50 persent van [[Perskor]] in die destydse Rapport-Uitgewers te bekom. Met sy uittrede in 2015 kon Vosloo terugkyk op 'n loopbaan waarin die Nasionale Pers van ouds so dramaties verander het dat die persgedeelte – in die vorm van Media24 met onder meer sy koerante, tydskrifte plus sy nuuswebwerwe – maar 'n skamele 6% van Naspers se omset verteenwoordig. In "simbiose" met Koos Bekker, vir wie hy as voorsitter "die vrye teuels" gegee het om te woeker, is tussen 1984 en 2015 R905 miljard se waarde vir Naspers se aandeelhouers geskep. Die Chinese internetmaatskappy [[Tencent]], waarvan Naspers ’n groot deel besit, is in ’n mark met 1,5 miljard mense wat ’n enorme bydrae tot die waarde van dié maatskappy lewer. Vosloo beskou egter steeds Media24 en spesifiek goeie koerante as “verskriklik belangrik” vir ’n demokrasie en ’n samelewing.<ref>Murray La Vita in Beeld/Die Burger van 28 September 2018: Ton, die ‘pa van Naspers’</ref> Oor die wenspan Vosloo-Bekker het prof. Anton Harber, hoogleraar in die joernalistiek aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]], by geleentheid geskryf: "Bekker had made all these moves with Ton Vosloo right behind him ... But a big part of the credit belongs with Vosloo, the corporate pater-familias who spotted Bekker at the age of 31 and has backed him ever since, even when things looked dire."<ref>Anton Harber: ''Gorilla in the Room: Koos Bekker and the Rise and Rise of Naspers'', e-boek, in September 2012 uitgegee deur Parktown Publishers, ISBN13 9780992172701</ref> == Toekennings en bekronings, drie eredoktersgrade – en nog meer == Vir sy uitmuntende prestasies op die verskillende lewens- en saketerreine is Ton Vosloo gereeld vereer. In 1987 is hy deur die Vereniging van Geakkrediteerde Reklamepraktisyns aangewys as Media-Innoveerder van die Jaar en in 1989 was hy die wenner van die Protea-prys as bemarkingsman van die jaar. In Mei 1992 het hy 'n erepenning van die Technikon Pretoria ontvang vir sy bydrae om die voortbestaan van die media se vryheid in Suid-Afrika te verseker. Dit is later opgevolg met 'n ere-doktorsgraad van die inrigting. Later is hy vereer as ''[[Die Burger]]'' se Sakeleier van die Jaar en in November 1992 het ''Business Times'' hom as een die Top Vyf Sakemanne van die jaar aangewys. Vosloo kan ook twee ander eredoktorsgrade by sy naam voeg: die graad D.Phil., in 1994 toegeken deur die [[Potchefstroomse Universiteit]] vir sy diens en bydraes op die terreine van kommunikasie en die behoud en ontwikkeling van Afrikaans; en die graad D.Com. van die [[Universiteit Stellenbosch]] in 2001 vir sy sake-uitnemendheid en die bevordering van Afrikaans. In 1998 is hy bekroon met die M.S. Louw-medalje van die Afrikaanse Handelsinstituut vir besondere prestasie in die sakesektor. In dieselfde jaar het hy die Orde van die Wit Roos – die hoogste Finse eerbewys – ontvang vir Naspers se jarelange handelsverbintenisse met die papierproduserende [[Finland]], asook vir sy inisiatiewe met die Afrikaanse taal. == Vosloo-familieboek, familiesake, aftrede, nog inisiatiewe en Vosloo se memoires == Ondanks die leiersrol wat Vosloo vervul het in sekere van die mees dinamiese maatskappye in die land, vertel oud-kollegas, het hy 'n innemende en beskeie mens gebly vir wie lees een van sy groot genietinge in die lewe is. Hy was getroud met Lorna en uit die huwelik is een dogter, Nissa, gebore wat, net soos haar ouers, die joernalistiek as loopbaan gekies het. In 2003 het Vosloo ’n familieboek oor die Vosloos uitgegee, met die titel ''Nuttige burgers''. Die navorsing is gedoen deur die genealoog Daniel Malan Jacobs. In Ton Vosloo se voorwoord skryf hy die Vosloos het heelwat individualisme in hul gene opgesluit. "'n Kenmerk is dié van praktiese mense wat aangevuur word deur vergesigte. Hulle kon en het dinge gedoen, oorwegend konstruktief. Nuttige landsburgers!"<ref>Ton Vosloo, voorwoord, in Daniel Malan Jacobs, navorser: Familieboek van die Vosloos: ''Nuttige landsburgers'', in 2003 uitgegee deur Ton Vosloo, NLSA Vol. 1 i29635846</ref> [[Lêer:Ton en Anet Vosloo.jpg|regs|200px|duimnael|Ton en Anet Vosloo, getroud in 2001. Hy self beskryf hulle as "ywerige reisgenote en ondersteuners van kultuursake in sy breedste sin".]]Vosloo is in 2001 getroud met Anet, dogter van oud-regter Jan Johannes Strydom en Florence Wills. Skoonma Florrie was op haar dag 'n Springbok-atleet en lid van die vroue-aflosspan wat in 1950 in [[Kimberley]] 'n wêreldrekord in die destydse 4x110 tree-aflos opgestel het. Skoonpa Jan was in sy storm-en-drang-jare eweneens 'n geïnterneerde op [[Koffiefontein]], saam met latere bekendes soos [[John Vorster]], Kowie Marais en die Vosloos Hannes en Dormehl. Oudregter Strydom se spannende belewenisse uit daardie tyd is opgeteken in die boekie '' Oupa Jan se Boek'', wat ook deur Vosloo uitgegee en in 2002 met sy tagtigste verjaardag aan die oud-regter oorhandig is.<ref>''Oupa Jan se Boek'', oudregter Jan Strydom se belewenisse as 'n geïnterneerde op Koffiefontein, in 2002 uitgegee deur Ton Vosloo. {{ISBN|O-620-26036-X}}</ref> Ná sy aftrede het Vosloo sy ander belangstellings voortgesit, Hy dien in die Hiemstra-Trust wat die saak van die Afrikaanse boek en kultuurlewe bystaan; hy is trustee van Eseltjiesrus, wat verwaarloosde donkies op hul oudag bystaan en hy was jare voorsitter van die Kaapstadse Filharmoniese Orkes en is nou voorsitter van die Orkes se beleggingstrust. In 2018/19 het Vosloo en sy vrou Anet 'n inisiatief begin met die naam ''Waarheid Eerste''. Dit is 'n nie-winsgewende maatskappy met die doel om ondersoekende joernalistiek in die Media 24-groep te ondersteun. Die Vosloos glo ondersoekende joernalistiek is geweldig belangrik vir die voortbestaan van 'n korrupsievrye Suid-Afrika. Dit het 'n deurslaggewende rol gespeel om grootskaalse bedrog in die samelewing aan die kaak te stel en die egpaar glo dat die bestryding van die euwels volgehou moet word. Hierdie inisiatief is voorgegaan deur twee bydraes aan die Universiteit Stellenbosch om die departement van joernalistiek te ondersteun om sy taak uit te bou. Ná 2015 het Ton Vosloo sy memoires geskryf, ''Oor grense – 'n Lewe in die media in 'n tyd van verandering''. Hy het dit ook in Engels laat publiseer om, soos hy sê, 'n groot deel van die samelewing in te lig oor die Afrikaanse leefwêreld. In 'n voorwoord skryf die bekende sakeleier Hendrik du Toit, mede-besturende direkteur van die internasionale Investec-groep: “Toe Ton Vosloo en 2015 uittree ná 59 jaar se verbintenis met Naspers, het die suksesvolste kombinasie van voorsitter en uitvoerende hoof wat Suid-Afrika nog gesien het, tot 'n einde gekom. Vosloo het Koos Bekker toegelaat om een van die wêreld se mees aanpasbare media-ondernemings – vandag een van die wêreld se toonaangewendste internetmaatskappye – te bou. Dis 'n leierskapkombinasie waarvan baie besighede net kan droom.”<ref name="vosloo" /> == Erkenning == Verreweg die grootste deel van hierdie artikel, effens aangepas vir tydsverloop, kom uit ’n skrywe deur [[Alf Ries]] en [[Hennie van Deventer]] in die familieboek '''Die Vosloos — nuttige landsburgers''', saamgestel en nagevors deur die genealoog Daniel Malan Jacobs, en in 2003 uitgegee deur Ton Vosloo.<ref>Alf Ries en Hennie van Deventer skryf oor Ton Vosloo in: Daniel Malan Jacobs, navorser: Familieboek ''Die Vosloos — nuttige landsburgers'', in 2003 uitgegee deur Ton Vosloo, NLSA Vol. 1 i29635846.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vosloo, Ton}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Ton Vosloo]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Lewende mense]] chdtmbkposf0okcwapno6hun550zeim 0 264552 2978887 2893679 2026-10-14T07:35:43Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978887 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Jean Sibelius | beeld = [[Lêer:Jean Sibelius, 1913.jpg|duimnael|<center>Sibelius in 1913</center>]] | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = Johan Julius Christian Sibelius | alias = | geboortedatum = [[8 Desember]] [[1865]] | geboorteplek = Hämeenlinna, [[Finland]] | oorsprong = | sterfdatum = [[20 September]] [[1957]] | sterfplek = Järvenpää | genre = Klassiek, nasionalistiese musiek | beroep = Komponis | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} [[Lêer:Sibélius as a schoolboy.jpg|duimnael|upright|Die 11-jarige Sibelius in 1876]] [[Lêer:Martin Wegelius.gif|duimnael|links|Martin Wegelius, Sibelius se onderwyser in Finland]] [[Lêer:Jean Sibelius (AE, 1904).png|duimnael|links|Sibelius: skets deur Albert Engström (1904)]] [[Lêer:Finlandia première édition.gif|duimnael|Finlandia (eerste uitgawe)]] [[Lêer:Leevi Madetoja (circa 1930s).jpg|duimnael|links|Leevi Madetoja, Sibelius se noemenswaardigste student en, as kritikus, ‘n verdediger van sy werke]] [[Lêer:Robert Kajanus (14854805748).jpg|links|duimnael|Robert Kajanus, stigter en hoof-dirigent van die [[Helsinki Filharmoniese Orkes]], wat ‘n noemenswaardige interpreteerder van Sibelius se simfonieë was]] '''Jean Sibelius''' (oorspronklike naam ''Johan Julius Christian Sibelius,'' [[8 Desember]] [[1865]], Hämeenlinna, Finland - [[20 September]] [[1957]], Järvenpää, Finland), was ‘n [[Finne|Finse]] komponis en violis van die laat-[[Romantiek|Romantiese]]- en vroeë-moderne tydperke. Hy is waarskynlik die belangrikste [[komponis]] uit [[Skandinawië]]. Sy musiek geniet wye erkenning vir die bydra daarvan tot die opbou van Finland se nasionale identiteit tydens die land se stryd om onafhanklikheid van [[Rusland]]. == Vroeë Lewe == [[Lêer:Jean Sibelius 1939.jpg|duimnael|links|Sibelius in 1939]] [[Lêer:Sibelius 1891.jpg|duimnael|upright|Sibelius in 1891]] Sibelius het gestudeer aan die Finse Normale Skool, die eerste Finssprekende skool in Russies-geokkupeerde Finland, waar hy bekend geraak het met Finse literatuur, en in besonder met die ''[[Kalevala]]'', die mitologiese epog van Finland, wat vir hom 'n konsekwente bron van inspirasie sou bly. (baie van sy simfoniese gedigte soos ''Pohjola se Dogter'' [1906] en ''Luonnotar'' [1913] put hul inspirasie uit die bron.) Alhoewel dit gemeensaak was dat hy vir 'n regsloopbaan bestem was, het hy gou sy regstudies in [[Helsinki]] gestaak en homself geheel en al aan musiek begin wy. Hy het aanvanklik beplan om 'n [[violis]] te word. Onder die leidende hand van Martin Wegelius het hy baie kamermusiek en instrumentale musiek gekomponeer. Hy het die naam Jean aangeneem, welke hy voortaan in sy professionele loopbaan sou gebruik. In sy middel twintigs het hy [[Finland]] verlaat ten einde sy studies in [[Berlyn]] en [[Wene]] voort te sit, waar sy dosente die komponiste Robert Fuchs en Karl Goldmark ingesluit het. [[Lêer:Jean Sibelius 1923.gif|duimnael|upright|Sibelius in 1923]] [[Lêer:Hameenlinna Sibelius House 1.jpg|duimnael|Sibelius se geboorteplek in Hämeenlinna]] [[Lêer:Gallen-Kallela Symposium.jpg|duimnael|Sibelius (regs) sosialiseer saam met Akseli Gallen-Kallela (die kunstenaar, links), Oskar Merikanto en Robert Kajanus]] [[Lêer:Musik Meile Wien, Jean Sibelius (22).jpg|duimnael|Sy ster op ''Musik Meile Vienna'']] [[Lêer:Sibelius-puolisot kesäiltana kasvitarhan penkillä, 1940-1945, (d2005 167 6 101) Suomen valokuvataiteen museo.jpg|duimnael|Sibelius en Aino in Järvenpää (vroeë 1940's)]] == Werke == By sy terugkeer na Finland het 'n opvoering van Sibelius se eerste grootskaalse werk, die ''Kullervo Simfonie'' (1892) ietwat van 'n sensasie geskep. Hierdie werk, en sy opvolgende werke, ''En Saga'' (1892), die ''Karelia'' musiek, en die ''Vier Legendes'' het hom gevestig as een van Finland se voorste [[komponis]]te. Die derde van die vier simfoniese gedigte in die Vier Legendes is die bekende ''Swaan van Tuonela'' (1893). In 1897, voor die verskyning van sy Simfonie No. 1 in E Mineur (1899), het die Finse senaat toegestem om aan Sibelius 'n klein lewenslange pensioen te laat toekom ter erkenning van sy genialiteit. Sy simfoniese gedig ''Finlandia'' is in 1899 geskryf en in 1900 hersien. Sibelius se werke uit die 1890's is dié van 'n nasionalistiese komponis wat werk in die tradisies van die [[Romantiek]]. In die eerste dekade van die 20ste eeu was Sibelius oor die hele Europa bekend. Die [[pianis]] en komponis [[Ferruccio Busoni]], met wie Sibelius as student in [[Helsinki]] 'n vriendskap gesmee het, het sy Simfonie No. 2 in D Majeur (1901) in [[Berlyn]] [[dirigent|gedirigeer]], en die Britse komponis Granville Bantock het Sibelius se Simfonie No. 3 in C Majeur (1907) aangevra. Met hierdie werk het Sibelius sy rug gedraai op die nasionalistiese romantiek van sy tweede simfonie asook die Vioolconcerto in D Mineur (1903) en beweeg na die meer ondersoekende en kompromislose styl van ''En Saga'' en die Simfonie No. 4 in A Mineur (1911). Na die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Sibelius van sy grootste werke gepubliseer, te wete die laaste drie simfonieë (No. 5 in E-mol Majeur, No. 6 in D Mineur, en No. 7 in C Majeur) asook die simfoniese gedig ''Tapiola'' (1925), maar daarna teruggesak in die langste stilte van sy lewe. Bespiegelinge oor 'n agste simfonie - waarvan die uitvoering in die vroeë 1930's sou plaasvind - en selfs 'n negende simfonie- was ongegrond. Geen manuskripte het Sibelius se dood oorleef nie. Met die 1930's het Sibelius se gewildheid toeggeneem, aangehits deur skrywers soos Cecil Gray en Constant Lambert in Engeland en Olin Downes in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]]. Ten spyte van 'n reaksie teen sy populariteit in die volgende generasie, het Sibelius sy houvas behou oor die musiekpubliek. Alhoewel Sibelius se inspirasie hoofsaaklik gekoppel is aan die Skandinawiese landskap, is dit nie hoofsaaklik as 'n "digter van die natuur" waarvoor hy onthou word nie. Sy prestasie beide in sy simfoniese gedigte en die sewe simfonieë lê hoofsaaklik in sy merkwaardige bemeestering van vorm. Die eerste beweging van die derde simfonie beskik oor die finaliteit en volwassenheid van konstruksie van bv. Haydn of Mozart se eerste bewegings, tog oortref Sibelius se organiese eenheid en argitektuur selfs hierdie voorafgaande modelle. Dit is in Sibelius se kapasiteit vir organiese groei waarin die geheim van sy genialiteit lê.<ref> "Sibelius, Jean." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.</ref> == Komposisies == === Werke vir orkes === ==== Simfonieë ==== * [[1892]] ''Kullervo'', simfonie vir sopraan, bariton, manskoor en orkes, op. 7 *# Inleiding (Johdanto), Allegro moderato (E-mineur) *# Kullervo se jeug (Kullervon nuoruus), Grave (B-majeur/B-mineur) *# Kullervo en sy suster (Kullervo ja hänen sisarensa), Allegro vivace (met sopraan, baritoon en manskoor) *# Kullervon sotaanlähtö, Alla marcia. (C-majeur) *# Kullervo se dood (Kullervon kuolema), Andante (met manskoor en orkes) * [[1899]] Simfonie nr. 1 in E-mineur, op. 39 *# Andante ma non troppo - Allegro energico *# Andante (ma non troppo lento) *# Scherzo: Allegro *# Andante - Allegro molto (Quasi una fantasia) * [[1901]]-[[1902]] Simfonie nr. 2 in D-majeur, op. 43 *# Allegretto – Poco allegro – Tranquillo, ma poco a poco ravvivando il tempo all’allegro – Poco largamente – Tempo I – Poco allegro *# Tempo andante, ma rubato – Poco allegro – Molto largamente – Andante sostenuto – Andante con moto ed energico – Allegro – Poco largamente – Molto largamente – Andante sostenuto – Andante con moto ed energico – Andante – Pesante *# Vivacissimo – Lento e soave – Tempo primo – Lento e soave – (attacca) *# Finale: Allegro moderato – Moderato assai – Meno moderato e poco a poco ravvivando il tempo – Tempo I – Largamente e pesante – Poco largamente – Molto largamente * [[1907]] Simfonie nr. 3 in C-majeur, op. 52 *# Allegro moderato *# Andantino con moto, quasi allegretto *# Moderato - Allegro ma non tanto * [[1911]] Simfonie nr. 4 in A-mineur, op. 63 *# Tempo molto moderato, quasi adagio *# Allegro molto vivace *# Il tempo largo *# Allegro * [[1915]], hers.[[1916]] en [[1919]] Simfonie nr. 5 in Es majeur, op. 82 *# Tempo molto moderato - Allegro moderato (ma poco a poco stretto) - Vivace molto - Presto - Più Presto *# Andante mosso, quasi allegretto - Poco a poco stretto - Tranquillo - Poco a poco stretto - Ritenuto al tempo I *# Allegro molto - Misterioso - Un pochettino largamente - Largamente assai - Un pochettino stretto * [[1923]] Simfonie nr. 6 in D-mineur, op. 104 *# Allegro molto moderato *# Allegretto moderato *# Poco vivace *# Allegro molto * [[1924]] Simfonie nr. 7 in C-majeur, op. 105 *# Adagio *# Un pochettino meno adagio – poco affrettando – Vivacissimo – rallentando – Adagio – poco meno lento *# Allegro molto moderato – meno moderato – dolce e poco a poco più – Vivace – Presto – poco a poco rallentando – Adagio – Largamente – Affettuoso – Tempo I * [[1929]] Simfonie nr. 8, (vernietig) ==== Simfoniese gedigte ==== * [[1892]] hers.[[1902]] ''En saga'', simfoniese gedig, op. 9 * [[1894]] hers.[[1895]] ''Vårsång'' (Lentelied), simfoniese gedig, op. 16 * [[1895]] ''Skogsrået'' (Die woudnimf), simfoniese gedig, op. 15 * [[1899]], hers.[[1900]] ''Finlandia'', op. 26 (stukke met en sonder koor) * [[1907]] ''Öinen ratsastus ja auringonnousu'' (Nagtelike rit en sonsopkoms), simfoniese gedig, op. 55 * [[1910]] ''Dryadi'' (Die druïde), simfoniese gedig, op. 45 * [[1913]] hers.[[1914]] ''Barden'' (Die bard), simfoniese gedig, op. 64 * [[1914]] ''Aallottaret'' (Die Oseane), simfoniese gedig, op. 73 * [[1926]] ''Tapiola'', simfoniese gedig, op. 112 ==== Concertos vir instrumente en orkes ==== * [[1903]] hers.[[1905]] Vioolconcerto in D-mineur, op. 47 ==== Suites ==== * [[1893]] ''Karelia-sarja'' (Karelia-suite)'', suite vir orkes, op. 11 *# Intermezzo *# Ballade *# Alla Marcia * [[1893]]-[[1939]] ''Lemminkäis-sarja'' (Lemminkäinen-suite), op. 22 * [[1899]] hers.[[1901]] ''Scènes historiques I'', op. 25 * [[1905]] ''Pelleas en Melisande'', suite uit die toneelmusiek vir orkes, op. 46 * [[1912]] ''Scènes historiques II'', suite, op. 66 * [[1921]] ''Suite mignonne'', vir fluit en strykinstrumente, op. 98/1 * [[1921]] ''Suite champêtre, vir strykinstrumente, op. 98/2'' * [[1929]]? ''Suite'', vir viool en strykinstrumente, op. 117 ==== Andere werke vir orkes ==== * [[1890]]-[[1891]] Ouverture in E * [[1891]] ''Balettikohtaus'' (ballettoneel) * [[1895]] hers.[[1904]] ''Cassazione'', op. 6 * [[1894]] ''Menuetto'' * [[1900]] ''Porilaisten marssi'' * [[1903]] ''Romance'', vir strykinstrumente, op. 42 * [[1902]] Ouverture * [[1905]] ''Cortège'' * [[1906]] ''Pohjolan tytär'' (Pohjola se dogter), simfoniese fantasie, op. 49 * [[1906]] ''Pan & Echo'', dans intermezzo, op.53 * [[1909]] ''In memoriam'', begrafnismars, op. 59 * [[1909]] ''Balettikohtaus'' (ballettoneel) * [[1911]] ''Canzonetta & Valse romantique'', op. 62 * [[1912]]-[[1913]] 2 serenades vir viool en orkes, op. 69 * [[1914]] 2 stukke, vir viool of tjello en orkes, op. 77 * [[1917]] ''Humoresques nrs. 1-2'', vir viool en orkes, op. 87 * [[1917]] ''Humoresques nrs. 3-6'', vir viool en orkes, op. 89 * [[1919]] ''Promootiomarssi'' (Akademiese feesmars) * [[1919]] ''Autrefois, scène pastorale'', op.96/2 * [[1920]] ''Valse lyrique'', op. 96/1 * [[1920]] ''Valse chevaleresque'', op. 96/3 * [[1922]]/[[1938]] ''Andante festivo'', stuk vir strykorkes en [[Keteltrom|piccolo]] * [[1925]] ''Ett ensamt skidspår'' ('n Eensame skispoor) * [[1925]] ''Morceau romantique (sur un motif de M. Jakob de Julin)'' === Werke vir harmonieorkes === * ''Ateenalaisten laulu (Kadettikoulun kunniamarssi)'' * ''Isänmaalle'' (Tykistökoulun kunniamarssi)'' * ''Partiomarssi'' === Musiekteater === ==== Operas ==== {| class="wikitable" ! Voltooi in ! titel ! dele ! première ! libretto |- | [[1896]] | ''Jungfrun i tornet'' (Die maagd in die toring) | 1 akte, 8 scènes | [[2 November]] [[1896]], [[Helsinki]] | ''Rafael Hertzberg'', ná 'n Finse ballade (volksverhaal) |} ==== Ballette ==== {| class="wikitable" ! Voltooi in ! titel ! dele ! première ! libretto ! choreografie |- | [[1913]] | ''Scaramouche'', pantomime op. 71 | | [[12 Mei]] [[1922]], [[Kopenhagen]] | Poul Knudsen | |} ==== Toneelmusiek ==== * [[1893]] ''Kuvaelmanusiikia/Tablåmusik'' (Tableaumusiek) * [[1898]] ''Kung Kristian II'' (Koning Kristian II), op. 27 - teks: Adolf Paul * [[1903]] ''Kuolema'' (Die dood), toneelmusiek vir 'n drama in 3 bedrywe deur Arvid Järnefelt, op. 44 *#''Tempo di valse lente - Poco risoluto'' (1ste deel) *# Moderato (Paavali se lied: ''Pakkanen puhurin poika'', vir solo bariton, 2de deel) *# Moderato assai - Moderato (Elsa se lied: ''Eilaa, eilaa'', vir solo sopraan) - Poco adagio (2de deel) *# Andante (die kraanvoëls, 2de deel) *# Moderato (3e deel) *# Andante ma non tanto (3de deel) * [[1904]]-[[1905]] ''Pelléas och Mélisande'' - teks: Maurice Maeterlinck, Sweedse vertaling: Bertel Gripenberg * [[1906]] ''Belsazars gästabud'' - teks: Hjalmar Procopé * [[1909]] ''Trettondagsafton'' (As You Like It), op. 60 - teks: [[William Shakespeare]], vertaling: Carl August Hagberg * [[1907]] ''Grevinnans konterfej'', vir strykinstrumente - teks: Zacharias Topelisu * [[1925]] ''Stormen'' (Die storm) - teks: William Shakespeare, vertaling: Edvard Lembcke === Orkesliedere === * [[1897]] ''Koskenlaskian morsiammet'' * [[1903]] ''I natten'' (nagte), op. 38 no.3 * [[1905]] ''Höstkväll'' (herfsaand), op.38 no.1 * [[1914]] ''Våren flyktar hastigt'', op.13 no.4 (Runeberg) * [[1957]] ''Kom nu hit, död'' (come away, death), op.60 * ''S'en har jag ej frågat mera'' (...en ek stel verder geen vrae meer nie), op.17 no.1 (Runeberg) * ''Sången om korsspindeln'' (lied van die kruisspin), op.27 * ''Soluppgång'' op.37 no.3 * ''På verandan vid havet'' (op 'n veranda by die see), op.38 no.2 * ''Demanten på marssnön'' op.36 no.6 * ''Luonnotar'', vir sopraan en orkes (aangedui as simfoniese gedig)(Kalevala) op.70 === Ander komposisies === * Adagio in D-mineur * Die Bevryde Koningin * Strykkwartet in B # majeur * Strykkwartet in D-mineur == Bykomende Leesmateriaal == * Robert Layton, Sibelius, 2de uitg.(1978, heruitgereik 1983), bevat ‘n kort biografie en ‘n gedetailleerde analise van Sibelius se musiek. * Erik Tawaststjerna, Sibelius (1976–), gebaseer op voorheen ongepubliseerde materiaal, korrespondensie en dagboeke. Dit wil voorkom asof dit die definitiewe studie van die komponis sal bly. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Jean_Sibelius }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sibelius, Jean}} [[Kategorie:Finse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1865]] [[Kategorie:Sterftes in 1957]] [[Kategorie:Finse komponiste]] ggqfvqaivn8zayovd3jc1krvmhl9jls 0 273129 2978829 2812197 2026-10-14T03:35:46Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978829 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | Naam = Amadeus Kwartet | Beeld = AmadeusQuartet1.gif | Beeldgrootte = | Onderskrif = Van links na regs: Martin Lovett, Norbert Brainin, Siegmund Nissel, Peter Schidlof | Agtergrondkleur = Klassieke musiek | Alias = Brainin Kwartet | Oorsprong = | Genre = | Aktiewe jare = 1947 – 1987 | Etiket = | Webwerf = <!-- {{URL|example.com}} --> | Huidige lede = | Vorige lede = {{Plainlist| * Norbert Brainin (eerste viool) * Siegmund Nissel (tweede viool) * Peter Schidlof (altviool) * Martin Lovett (tjello) }} }} Die '''Amadeus Kwartet''' was 'n wêreldbekende [[strykkwartet]] wat in 1947 gestig was en in 1987 ontbind het. Die kwartet is merkwaardig in die opsig dat dit regdeur sy lang bestaan sy oorspronklike stigterslede behou het. Die violiste Norbert Brainin (12 Maart 1923 – 10 April 2005), Siegmund Nissel (3 Januarie 1922 – 21 Mei 2008) en Peter Schidlof (9 Julie 1922 – 16 Augustus 1987; later 'n [[altviool|altviolis]]) was as gevolg van hul [[Jode|Joodse]] oorsprong uit [[Wene]] verdryf na Hitler se [[Anschluss]] van 1938. Brainin en Schidlof het in 'n Britse interneringskamp by Prees Heath ontmoet voordat hulle oorgeplaas is na die [[Man (eiland)|Eiland van Man]]. Dit het baie Joodse vlugtelinge wat toevlug in die Verenigde Koninkryk gesoek het te beurt geval om op noodlottige wyse deur die Britte ingeperk te word as vyandige vreemdelinge. Brainin was na 'n paar maande vrygelaat, maar Schidlof het in die interneringskamp gebly waar hy met Nissel kennis gemaak het. Schidlof en Nissel was uiteindelik vrygelaat, en die drie van hulle kon onder die vioolonderwyer Max Rostal studeer, welke hulle gratis onderrig gegee het. Dit was deur Rostal dat hulle die tjellis Martin Lovett ontmoet het (gebore op 3 Maart 1927), en in 1947 het hulle die Brainin Kwartet gevorm, welke in 1948 hernoem sou word na die Amadeus Kwartet. Die groep het op 10 Januarie 1948 hul eerste uitvoering as die Amadeus Kwartet by [[Wigmore Hall]] in Londen gegee, onderskryf deur die Britse komponis en dirigent Imogen Holst.<ref name=Telnis>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/2016931/Siegmund-Nissel-Second-violin-and-administrator-for-the-Amadeus-Quartet%2C-the-most-successful-such-group-of-the-postwar-years.html |title=Obituary of Nissel (Daily Telegraph 24 Mei 2008) |access-date=11 September 2019 |archive-date= 7 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907194735/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/2016931/Siegmund-Nissel-Second-violin-and-administrator-for-the-Amadeus-Quartet,-the-most-successful-such-group-of-the-postwar-years.html |url-status=dead }}</ref> Op 25 Januarie 1983 het die Kwartet 'n 35ste herdenkingskonsert in dieselfde konsertsaal gegee met 'n program wat Beethoven se Strykkwartet in C majeur, Op. 59 No. 3 (die 3rde Razoemofski Kwartet) ingesluit het. Die Kwartet het op uitgebreide wyse getoer en het regdeur Europa, Kanada, die Verenigde State, Japan, en Suid-Amerika getoer. Hulle was bekend om hul gesofistikeerde styl, moeitelose ensemble spel, en sensitiewe interpretasies. Die kwartet het sowat tweehonderd opnames gemaak, onder meer die volledige kwartette van [[Ludwig van Beethoven]], [[Johannes Brahms]], en [[Wolfgang Amadeus Mozart]]. Hulle het vir konserte sowel as opnames van [[strykkwintet]]te (Mozart, [[Franz Schubert]], [[Johannes Brahms]], [[Anton Bruckner]]) en die stryksekstette van Brahms op gereelde basis vir [[Cecil Aronowitz]] as tweede altviool en [[William Pleeth]] as tweede tjello uitgenooi. Alhoewel hulle die klem geplaas het op die standaard Klassieke en [[Romantiek|Romantiese]] repertoire, het hulle ook werke deur 20ste eeuse komponiste soos [[Béla Bartók]] en [[Benjamin Britten]], wat sy Derde Strykkwartet vir die kwartet gekomponeer het, gespeel. Die Amadeus Kwartet was een van die mees gevierde kwartette van die [[Twintigste eeu]], en die kwartet se lede is met verskeie eerbewyse bekroon, insluitende: *Die orde van die Britse ryk. *Doktorale grade van die universiteite van Londen, York, en [[Caracas]]. *Die hoogste van alle Duitse toekennings, die Federale Kruis van Verdienstelikheid. *Die Oostenrykse Kruis van Eer vir die Kunste en Wetenskappe. Die kwartet het in 1987 by die dood van die altviolis Peter Schidlof, wie as onvervangbaar beskou was deur die oorblywende lede, ontbind. Brainin het op 10 April 2005 beswyk<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1487552/Norbert-Brainin.html Obituary of Brainin (Daily Telegraph 11 April 2005)]</ref> en Nissel op 21 Mei 2008.<ref name=Telnis/> Lovett is die enigste oorlewende. ==Verwysings== <references/> ==Bykomende leeswerk== *Muriel Nissel, ''Married to the Amadeus: Life with a String Quartet'', {{ISBN|1-900357-12-7}}, Giles de la Mare Uitgewers Beperk {{Normdata}} [[Kategorie:Musiekgroepe]] 9s7tdgp0v2ba8dp1rqcbh027pu246e9 0 273140 2978777 2893965 2026-10-14T03:15:02Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978777 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Codex Manesse Konrad von Würzburg.jpg|duimnael|250px|Portret van Konrad von Würzburg van die Kodeks Manesse (folio 383r).]] '''Konrad von Würzburg''' (gebore op c. [[1225]], [[Würzburg]]; sterf op [[31 Augustus]] [[1287]], [[Basel]], [[Switserland]] was ‘n [[Middelhoogduits]]e [[digter]] wat gedurende die verval van die era van ridderlikheid gepoog het om die ideale van die Hoflike bestaan te onderhou. Hy was van nederige afkoms, en het ‘n opeenvolging van beskermhere as professionele digter gedien. Hy het hom uiteindelik in [[Basel]] gevestig. Sy werke strek van liefdeslirieke en kort didaktiese gedigte (''Sprüche'') tot volskaalse epiese werke soos ''Partonopier und Meliur'' (Oor die Feetjie liefdestema) en ''Der Trojanerkrieg'' (Die Trojaanse Oorlog), welke ‘n relaas van die [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse oorlog]] is. Hy is op sy beste in sy korter gedigte, die sekulêre romanse ''Engelhart'', ''Dasz Herzmaere'' (Die Hart se Getye), en ''Kaiser Otte mit dem Barte'' (Keiser Otto met die [[Baard]]), en die godsdienstige legendes ''Silvester'', ''Alexius'', en ''Pantaleon''. Konrad se oorspronklikheid is een van vorm eerder as van inhoud. Hy het [[Gottfried von Strassburg]], een van die meesters van die epiese Hoflike styl, as sy model geneem, en Gottfried se gestileerde tegnieke dikwels byna tot op die punt van oordrywing ontwikkel. In een van sy [[gedig]]te rym elke enkele [[lettergreep]] byvoorbeeld. Die ingewikkeldheid en eksplisiet-[[didaktiek|didaktiese]] karakter van sy poësie het aan hom die agting van sy tydgenote verleen. ‘n Eeu later het die opkomende generasie van artieste-digters wat as die [[Meistersingers]] bekend gestaan het vir Konrad as een van die “twaalf ou meesters” van [[Middeleeue|middeleeuse]] [[poësie]] geëer en hulle daarop beroep dat hulle die geestelike opvolgers daarvan was.<ref> "Konrad von Würzburg." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.</ref> == Werke == * ''Die goldene Schmiede'' * ''Der Welt Lohn'' * ''Silvester'' * ''Alexius'' * ''Partonopier und Meliur'' (''beruhend auf dem altfranzösischen Roman Partonopeus de Haus Blois''; [[Afrikaans]]: gebaseer op die ou [[Frankryk|Franse]] roman Partonopeus van Huis Blois)<ref>Horst Brunner: ''Konrad von Würzburg.'' In: ''Die deutsche Literatur des Mittelalters. [[Verfasserlexikon]] (VL)''. Herausgegeben von [[Kurt Ruh]] und anderen, 2. Auflage Berlin/ New York 1985, Band V, Sp. 272–304; hier: S. Sp. 295–297.</ref> * ''Engelhard (Roman)'' (''nur in einem Druck von 1573 überliefert, davon vier Exemplare erhalten'', Afrikaans: slegs in 'n druk van 1573 uitgegee, waarvan vier eksemplare bewaar is) * ''Pantaleon'' * ''Klage der Kunst'' * ''Konrad Axspitz''<ref>Verlesen aus ''aspis, ein wurm geheizem''. Vgl. ''[[Verfasserlexikon]].'' Band I, Sp. 574 f.</ref> * ''Herzmäre'' * ''Trojanerkrieg'' (''einmalige Kombination der Argonautensage mit der homerischen Sage vom Trojanischen Krieg, unvollendet''; Afrikaans: eenmalige en unieke kombinasie van die Argonauts-sage met die Homeriese sage van die Trojaanse Oorlog, onvolledig) * ''Turnier von Nantes'' (früher als ''Turnier von Nantheiz'', galt lange Zeit als erstes Beispiel für umfangreiche [[Wappendichtung]], wird heute eher als politischer Lobpreis angesehen; Afrikaans: Vroeër as ''Nantheiz se Toernooi'' voltooi, wat lank reeds as die eerste voorbeeld van omvangryke [[Wappendichtung]] beskou word. Die werk word vandag as blote politieke lofprysing beskou.) * ''Heinrich von Kempten'' (früher als ''Otte mit dem Barte''; Afrikaans: vroeër as ''Otte mit dem Barte'') * ''Der Schwanritter'' * ''Die Halbe Birne'' (Autorenschaft Konrads umstritten; Afrikaans: Konrad se outeurskap hiervan is omstrede) ==Verwysings== {{Verwysings}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Konrad_von_W%C3%BCrzburg }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Würzburg, Konrad von }} [[Kategorie:Geboortes in 1225]] [[Kategorie:Sterftes in 1287]] [[Kategorie:Duitse digters]] 7v2vbiatxak6iphvimp792skp16xkfn 0 274139 2978778 2926908 2026-10-14T03:15:23Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978778 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Adeste Fideles sheet music sample.svg|duimnael| Bladmusiek is 'n geskrewe, genoteerde voorstelling van musikale [[melodie|melodieë]], [[ritme]]s en lirieke (as lirieke teenwoordig is). Hierdie is 'n rangskikking van 'n tradisionele gesang-styl stuk getiteld "Adeste Fideles " in standaard tweebalkformaat ([[Sleutel (musiek)|basnotebalk]] en [[Sleutel (musiek)|diskantnotebalk]]) vir gemengde stemme. {{Geluid|Adeste Fideles sheet music sample.mid|Speel}} ]] [[Lêer:Tibetanmusicalscore.jpg|duimnael| 'n [[Tibet]]aanse musikale partituur uit die 19de eeu. ]] '''Bladmusiek''' is 'n handgeskrewe of gedrukte vorm van [[Musieknotasie|musikale notasie]] wat [[Musieksimbole|musikale simbole gebruik]] om die toonhoogtes (melodieë), [[ritme]]s of akkoorde van 'n [[lied]]jie of instrumentale musiekstuk aan te dui. Soos die analogieë daarvan – gedrukte boeke of pamflette in Engels, Arabies of ander tale – is die medium waarop bladmusiek meestal voorkom papier (of in vroeëre eeue [[papirus]] of perkament). Tog word musikale notasie sedert die 1980's ook op rekenaarskerms beskikbaar gestel en kan 'n lied of stuk elektronies deur rekenaarprogramme genoteer en deur 'n sintetiseerder of virtuele instrumente gedemonstreer word. Die gebruik van die term "blad" is bedoel om geskrewe of gedrukte vorme van musiek van klankopnames (op [[Grammofoonplaat|vinielplate]], kasset, [[Laserskyf|CD]]), radio- of TV-uitsendings of opgeneemde optredes (wat film- of videomateriaal van die opvoering sowel as die klankkomponent insluit) te onderskei. In die alledaagse gebruik, kan "bladmusiek" (of bloot "musiek") na die gedrukte publikasie van kommersiële bladmusiek saam met die vrystelling van 'n nuwe [[Rolprent|film]], TV-reeks, [[Album (musiek)|album]] of ander spesiale of openbare gebeurtenis wat musiek behels, verwys. Die eerste gedrukte bladmusiek is in 1473 met 'n [[drukpers]] gedruk. Bladmusiek is die basiese vorm waarin Westerse [[klassieke musiek]] verskyn, sodat dit deur solosangers, instrumentaliste of musikale ensembles aangeleer en uitgevoer kan word. Baie vorme van tradisionele en gewilde Westerse musiek word op gehoor deur sangers en musikante aangeleer, eerder as om bladmusiek te gebruik (hoewel tradisionele musiek en popmusiek in baie gevalle ook in bladmusiekvorm beskikbaar is). Die term ''partituur'' is 'n algemene alternatiewe (en meer generiese) term vir bladmusiek, en daar is verskillende soorte tellings, soos hieronder bespreek. Die term ''partituur'' kan ook na teatermusiek, orkesmusiek verwys, of na [[lied]]jies wat vir 'n [[toneelstuk]], musiekblyspel, [[opera]] of [[ballet]],televisieprogram of [[Rolprent|film geskryf is]]. == Elemente == [[Lêer:Hector Berlioz, Béatrice et Bénédict score title page - Restoration.jpg|duimnael| Die titelblad vir die eerste uitgawe van die vokale partituur vir [[Hector Berlioz]] se ''Béatrice et Bénédict''. ]] === Titel en krediet === Bladmusiek uit die 20ste en 21ste eeu dui tipies die titel van die liedjie of komposisie op 'n titelblad of omslag aan, of bo-aan die eerste bladsy, as daar geen titelblad of omslag is nie. As die liedjie of stuk uit 'n [[Rolprent|film]], Broadway-musiekblyspel of [[Opera|opera kom]], kan die titel van die hoofwerk waaruit die liedjie/stuk geneem is, aangedui word. As die liedjieskrywer of [[komponis]] bekend is, word haar of sy naam gewoonlik saam met die titel aangedui. Die bladmusiek kan ook die naam van die liriekskrywer aandui, as die lirieke van 'n ander persoon as een van die liedjieskrywers of komponiste is. Dit kan ook die naam van die verwerker wees, as die liedjie of stuk vir die publikasie verwerk is. Geen liedjieskrywer of komponis se naam mag vir ou volksmusiek, tradisionele liedjies in genres soos [[blues]] en bluegrass, of baie ou tradisionele lofsange en spirituele liedjies aangedui word nie, want die skrywers van hierdie musiek is dikwels onbekend; in sulke gevalle word die woord t''radisioneel'' dikwels geplaas waar die naam van die komponis normaalweg sou verskyn. === Musikale notasie === Die soort [[Musieknotasie|musikale notasie]] wissel baie na aanleiding van die genre of styl van musiek. In die meeste [[klassieke musiek]] word die [[Melodie|melodie-]] en begeleidingsdele (indien aanwesig) op die lyne van 'n notebalk met behulp van ronde note aangedui. In klassieke bladmusiek bevat die notebalk tipies: # 'n [[Sleutel (musiek)|sleutel]], soos [[Sleutel (musiek)|basleutel]] of [[Sleutel (musiek)|G-sleutel]] # 'n toonsoortteken wat die sleutel aandui # 'n tydmaatteken Die meeste liedjies en stukke uit die Klassieke periode (ongeveer 1750) dui op die tempo van die stuk met behulp van 'n uitdrukking — dikwels in Italiaans '— soos ''Allegro'' (vinnig) of ''Legato'' (vloeiend), asook die [[Dinamika (musiek)|dinamika]] (luidheid of sagtheid). Die lirieke, indien aanwesig, word naby aan die melodienote geskryf. Musiek uit die [[Barokmusiek|Barok-era]] (ongeveer 1600–1750) of vroeëre eras mag egter nie 'n tempomerking of 'n dinamiese aanduiding hê nie. Daar word van die sangers en musikante van daardie era verwag om te weet op watter tempo en volume 'n gegewe liedjie of stuk moes gespeel of gesing moes word, as gevolg van hul musikale ervaring en kennis. In die kontemporêre era van klassieke musiek (20ste en 21ste eeu), en in sommige gevalle voorheen (soos die Romantiese periode in Duitssprekende streke), het komponiste hul moedertaal dikwels gebruik vir tempo-aanduidings, eerder as Italiaans (soos ''schnell'') of bygevoegde [[metronoom]]merke. [[Lêer:DwtkII-as-dur-fuga.jpg|links|duimnael| 'n Bladsy met die handtekening van Fugue nr. 17 in A {{Musiek|flat}} majeur uit [[Johann Sebastian Bach|JS Bach]] se ''[[Das wohltemperierte Klavier|The Well-tempered Clavier]]''. ]] Hierdie konvensies van klassieke musieknotasie, en veral die gebruik van Engelse tempoinstruksies, word ook gebruik vir bladmusiekweergawes van populêre musiek uit die 20ste en 21ste eeu. Populêre musiekliedjies dui dikwels op die tempo en die genre: 'slow blues' of 'uptempo rock'. Pop-liedjies bevat dikwels akkoordname bo die notebalk met behulp van lettername (bv, C maj, F maj, G7, ens), sodat 'n akoestiese kitaarspeler of pianis akkoordnote vir begeleiding kan improviseer. In ander musiekstyle kan verskillende metodes van musieknotasie gebruik word. Terwyl die meeste professionele kunstenaars 'klassieke' stylnotasie in [[jazz]] kan lees, word baie jazz-liedjies met behulp van akkoorddiagramme aangetoon, wat op die akkoordvordering en vorm van 'n lied dui (bv. C, A7, d mineur, G7, ens.) Jazz-instrumentaliste wat die ritme speel (klavierspeler, jazz-kitaarspeler en baskitaarspeler) gebruik die akkoordkaart om hul geïmproviseerde begeleidingsgedeeltes te lei, terwyl die "hoofinstrumente" in 'n jazzgroep, soos 'n [[saxofoon]]speler of [[trompet]]ter, die akkoordveranderings gebruik om hul solo-improvisasie te lei. Soos populêre musiekliedjies, dui jazz-liedjies dikwels op sowel die tempo as die genre: 'slow blues' of 'fast bop'. Professionele country-musikante gebruik gewoonlik musiek wat in die Nashville Number System aangedui word, wat die akkoordvordering deur middel van getalle aandui (dit stel orkesleiers in staat om die sleutel op oombliklik te verander). Akkoordkaarte met letters, syfers of Romeinse syfers (bv. I – IV – V) word ook algemeen gebruik vir [[blues]], R&amp;amp;B, [[rockmusiek]] en [[heavy metal]]. Sommige akkoordkaarte bevat geen ritmiese inligting nie, maar ander gebruik skuinsstrepe om die ritme van 'n maat aan te dui. Baie kitaarspelers en [[Baskitaar|elektriese baskitaarspelers]] leer liedjies en noteer wysies met behulp van 'n grafiese voorstelling van watter snare die kunstenaar moet speel. == Doel en gebruik == [[Lêer:Oregon, My Oregon.jpg|duimnael| Die bladmusiek vir die liedjie " Oregon, My Oregon ". ]] Bladmusiek kan gebruik word as 'n opname van 'n liedjie of musiekstuk, of as 'n gids daartoe of middel om dit op te voer. Bladmusiek stel instrumentale uitvoerders of sangers in staat om [[musieknotasie]] in staat om 'n liedjie of stuk uit te voer. In [[klassieke musiek]] kan gesaghebbende musikale inligting oor 'n stuk verkry word deur die geskrewe sketse en vroeë weergawes van komposisies wat die komponis moontlik behou het, te bestudeer, sowel as persoonlike aantekeninge op proeflopies en ander gedrukte weergawes, en die finale weergawe. Om bladmusiek te verstaan vereis 'n spesiale vorm van geletterdheid: die vermoë om [[musieknotasie]] te lees. Die vermoë om musiek te lees of te skryf is nie 'n vereiste om musiek te komponeer nie. Daar was 'n aantal [[komponis]]te en liedjieskrywers wat musiek kon produseer sonder die vermoë om musieknotasie te lees of te skryf, solank 'n assistent van een of ander aard beskikbaar is om die [[Melodie|melodieë waaraan]] hulle dink, neer te skryf. Voorbeelde hiervan is die blinde 18de-eeuse komponis John Stanley en die 20ste-eeuse liedjieskrywers Lionel Bart, [[Irving Berlin]] en Paul McCartney. Ook in tradisionele musiekstyle soos [[blues]] en volksmusiek is daar baie produktiewe liedjieskrywers wat nie musiek kon lees nie, en in plaas daarvan musiek op gehoor gespeel en gesing het. Die vaardigheid om te bladlees is die vermoë van 'n musikant om 'n onbekende musiekwerk uit te voer as hy vir die eerste keer die bladmusiek besigtig. Van professionele musikante en ernstige amateurs wat klassieke musiek, jazz en verwante vorme speel, word 'n bladleesvermoë verwag. 'n Nog verfynder vaardigheid is die vermoë om na 'n nuwe stuk musiek te kyk en die meeste of al die klanke ([[Melodie|melodieë]], [[Harmonie|harmonieë]], klankkarakters, ens.) in 'n mens se kop te hoor sonder om die stuk te speel, of te hoor wanneer dit gespeel of gesing word. Bekwame komponiste en dirigente het hierdie vermoë, met [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] as 'n bekende historiese voorbeeld. [[Lêer:Full score.jpg|links|duimnael| 'n Dirigent se partituur en dirigeerstokkie ]] Klassieke musikante wat orkeswerke, kamermusiek, [[sonate]]s en koorwerke speel, het gewoonlik die bladmusiek voor hulle op 'n musiekstaander wanneer hulle optree (of in 'n musiekleër voor hulle, in die geval van 'n koor), met die uitsondering van solo instrumentale uitvoerings van solostukke, [[Concerto|concerto's]], of solo vokale stukke (kunslied, [[opera]] arias, ens), waar memorisering verwag word. In [[jazz]], wat meestal geïmproviseer word, word bladmusiek gebruik om basiese aanduidings van [[Melodie|melodieë]], akkoordveranderings en verwerking te gee. Selfs wanneer 'n jazzorkes 'n hoofrol, 'n akkoordkaart of verwerkte musiek het, word baie elemente van 'n uitvoering geïmproviseer. == Soorte == Moderne bladmusiek kan in verskillende formate voorkom. As 'n stuk vir slegs een instrument of stem gekomponeer is (soos 'n stuk vir 'n solo-instrument of vir '''n a cappella-'' solo-stem), kan die hele werk geskryf word of gedruk word as een stuk bladmusiek. As 'n instrumentele stuk deur meer as een persoon opgevoer moet word, sal elke kunstenaar gewoonlik 'n aparte stuk bladmusiek, 'n <nowiki><i id="mw_g">deel</i></nowiki>, hê om van te speel. Dit is veral die geval by die publikasie van werke wat meer as vier of so kunstenaars benodig, hoewel daar ook altyd 'n ''volledige weergawe'' gepubliseer word. Die gesingde gedeeltes in 'n vokale werk word gewoonlik nie vandag afsonderlik uitgereik nie, hoewel dit histories die geval was, veral voordat die druk van bladmusiek algemeen beskikbaar geword het. Bladmusiek kan as individuele stukke of werke (bv. 'n gewilde liedjie of 'n [[Ludwig van Beethoven|Beethoven-]] sonate), in versamelings (bv. werke deur een of meer komponiste), as stukke wat deur 'n gegewe kunstenaar uitgevoer word ens. uitgereik word. == Geskiedenis == === Voorgangers tot bladmusiek === [[Musieknotasie|Musikale notasie]] is ontwikkel voordat perkament of papier vir die skryfwerk gebruik is. Die vroegste vorm van musikale notasie kan gevind word op 'n [[wigskrif]] wat in ongeveer 2000 vC in Nippur in [[Sumer]] (vandag se [[Irak]]) geskep is. Die tablet verteenwoordig fragmentariese instruksies vir die uitvoering van musiek, dat die musiek in harmonieë van derdes gekomponeer is, en dat dit op 'n [[Diatoniese toonleer|diatoniese skaal geskryf is]].<ref name="Kilmer1986">{{Cite journal|date=1986|title=Old Babylonian Musical Instructions Relating to Hymnody|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cuneiform-studies_spring-1986_38_1/page/94|journal=Journal of Cuneiform Studies|volume=38|issue=1|pages=94–98|doi=10.2307/1359953}}</ref> 'n Tablet vanaf ongeveer 1250 vC toon 'n meer ontwikkelde vorm van notasie.<ref name="Kilmer 1965">{{Cite journal|last=Kilmer|first=Anne D.|date=21 April 1965|title=The Strings of Musical Instruments: their Names, Numbers, and Significance|url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/as16.pdf|journal=Assyriological Studies|volume=16|pages=261–268}}</ref> Alhoewel die interpretasie van die notasiestelsel steeds kontroversieel is, is dit duidelik dat die notasie die name van snare op 'n lier aandui, waarvan die stemvorming in ander tablette beskryf word.<ref name="West 1994">{{Cite journal|last=West|first=M.L.|date=1994|title=The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts|url=https://archive.org/details/sim_music-letters_1994-02_75_1/page/n166|journal=[[Music & Letters]]|volume=75|pages=161–179}}</ref> Alhoewel dit fragmentaries is, verteenwoordig hierdie tablette die vroegste genoteerde [[Melodie|melodieë]] ter wêreld. [[Lêer:Delphichymn.jpg|links|duimnael| Die oorspronklike klip by Delfi wat die tweede van die twee Delfiese gesange aan [[Apollo|Apollo bevat]]. ]] Antieke Griekse musieknotasie was in gebruik vanaf ten minste die 6de eeu vC tot ongeveer die 4de eeu nC; verskeie volledige komposisies en fragmente van komposisies wat hierdie notasie gebruik, bestaan nog. 'n Voorbeeld van 'n volledige komposisie is die Seikilos-grafskrif, wat tussen die 2de eeu vC tot die 1ste eeu nC dateer. In Antieke Griekse musiek bestaan drie liedere deur Mesomedes van [[Kreta]] in manuskripte. Een van die oudste bekende voorbeelde van musieknotasie is 'n papirusfragment uit die Hellenistiese verhoogstuk ''Orestes'' (408 vC), wat musikale notasie vir 'n koor bevat. Dit blyk dat antieke Griekse notasie in onbruik geraak het met die agteruitgang van die Romeinse Ryk. === Westerse manuskripnotasie === Voor die 15de eeu is Westerse musiek met die hand geskryf, in [[manuskrip]]te bewaar en meestal in groot volumes gebind. Die bekendste voorbeelde van musieknotasie in die Middeleeue is middeleeuse manuskripte van monofoniese sang of "chant". Chant-notasie het die note van die sangmelodie aangedui, maar sonder 'n aanduiding van die ritme. In die geval van Middeleeuse polifonie, soos die motet, is die dele in aparte gedeeltes geskryf. Manuskripte wat dele in 'n partituurvorm toon was skaars en was meestal beperk tot organum, veral dié van die Notre Dame-skool. As 'n abdis gedurende die [[Middeleeue]] 'n eksemplaar van 'n bestaande komposisie wil hê, soos 'n komposisie wat deur 'n abdis in 'n ander stad besit word, sou sy 'n kopieërder moes huur om die taak met die hand te doen, wat 'n lang proses sou wees en een wat tot transkripsiefoute kon lei. Selfs na die koms van gedrukte musiek in die middel van die 1400's, het baie musiek tot in die 18de eeu uitsluitlik in die handgeskrewe manuskripte van komponiste voortbestaan. === Gedrukte musiek === Daar was verskeie probleme om die nuwe [[Drukpers|drukpers-]] tegnologie na musiek te vertaal. In die eerste gedrukte boek met musiek, die ''Mainz Psalter'' (1457), is die musieknotasie (beide notebalke en note) met die hand bygevoeg. Dit is soortgelyk aan die vertrek in die ander [[Inkunabel|onversoenbare]] [[Hoofletter|hoofstede]]. Later is notebalke gedruk, maar skribas moes steeds die res van die musiek met die hand bygevoeg. Musiekgravering is die [[kuns]] om [[musieknotasie]]s van hoë gehalte vir meganiese reproduksie te teken. Die eerste masjien-gedrukte musiek het om en by 1473 verskyn, ongeveer 20 jaar na [[Johannes Gutenberg|Gutenberg]] se [[drukpers]]. In 1501 het Ottaviano Petrucci ''Harmonice Musices Odhecaton A publiseer'', wat 96 stukke gedrukte musiek bevat het. Petrucci se drukmetode het skoon, leesbare, elegante musiek gelewer, maar dit was 'n lang, moeilike proses wat drie afsonderlike passasies deur die drukpers geverg het. Petrucci het later 'n proses ontwikkel wat slegs twee deurgange deur die pers benodig het. Maar dit was steeds moeilik omdat elke deurgang baie noukeurig belyn moes word om die uitslag leesbaar te maak. Dit was die eerste wydverspreide gedrukte polifoniese musiek. Drukwerk waar die notebalke en note op een slag gedruk kon word, verskyn omstreeks 1520 in Londen. Pierre Attaingnant het die tegniek in 1528 tot algemene gebruik verbeter en dit het vir 200 jaar lank min verander. [[Lêer:Petrucci2.jpg|regs|duimnael| Petrucci se Odhecaton ]] Meganiese plaatgravering is in die laat sestiende eeu ontwikkel. Alhoewel plaatgravure sedert die vroeë vyftiende eeu gebruik is om visuele kuns en kaarte te skep, is dit eers in 1581 op musiek toegepas. Met hierdie metode is 'n spieëlbeeld van 'n volledige bladsy met musiek op 'n metaalplaat gegraveer. Daar is dan ink op die groewe aangebring, en die musiekstuk is op papier oorgedra. Metaalplate kon geberg en hergebruik word, wat hierdie metode 'n aantreklike opsie vir musiekgraveerders gemaak het. [[Koper]] was die aanvanklike metaal vir vroeë plate, maar teen die agtiende eeu het piouter die standaardmateriaal geword vanweë sy smeebaarheid en laer koste. Plaatgravering was die gunstelingmetode vir musiekdrukwerk tot laat in die negentiende eeu, toe die agteruitgang daarvan deur die ontwikkeling van fototegnologie versnel is. Desondanks het die tegniek tot vandag toe oorleef en word dit soms ook gebruik deur uitgewers soos G. Henle Verlag in Duitsland. Aan die einde van die 20ste en die 21ste eeu het 'n groot belangstelling ontwikkel in die aanbieding van bladmusiek in 'n rekenaarleesbare formaat (sien musieknotasagteware), sowel as aflaaibare lêers. Music OCR, sagteware om geskandeerde bladmusiek te "lees" sodat die resultate gemanipuleer kan word, is sedert 1991 beskikbaar. In 1998 het virtuele bladmusiek verder ontwikkel tot wat digitale bladmusiek genoem sou word, wat die uitgewers vir die eerste keer in staat gestel het om bladmusiek met kopiereg aanlyn te verkoop. Anders as hul fisiese eweknieë, kan hierdie lêers gemanipuleer word, soos instrumentveranderings, transposisie en MIDI (Musical Instrument Digital Interface). Die gewildheid van hierdie onmiddellike afleweringstelsel onder musikante blyk 'n katalisator van nuwe groei vir die bedryf in die afsienbare toekoms te wees. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Sheet music}} {{Normdata}} [[Kategorie:Drukkuns]] [[Kategorie:Artikels met hAudio-mikroformate]] [[Kategorie:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorie:Musiekteorie]] 5a8s73zvju5puoa8c3rec07oh9hgpfh 0 274376 2978675 2978549 2026-10-13T21:25:42Z ~2026-54979-71 216181 Tikfout 2978675 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Brazilian_Artillery,_Gothic_Line_WWII.jpg|duimnael|Brasiliaanse artillerie op die Gotiese lyn, September 1944]] [[Lêer:SANDF G6 Rhino Klipdrift Military base.jpg|duimnael| [[SANDF]] [[Denel G6-kanon|G6]] by die Klipdrift militêre basis]] '''Artillerie''' is slegs een van verskeie afdelings van die grondmagte van 'n weermag. Hierdie afdeling behels geskut of [[kanon]]ne met 'n kaliber van minstens 15&nbsp;mm. Hulle word saam met die [[infanterie]], die geniekorps of die gemeganiseerde kolonnes beskou as taktiese [[wapen]]s van die grondmagte. Die woord artillerie omvat nie net die wapentuig nie maar ook die personeel en alles wat nodig is vir die bediening van die geskut. Omdat die artillerie, soos die kavallerie, vroeër ook van [[perd]]e gebruik gemaak het (om die kanonne te trek), word dit selfs vandag nog as 'n berede afdeling beskou. Gewoonlik word daar onderskeid gemaak tussen lugafweer-, veld- en anti-tenkartillerie. Die taak van die veldartillerie is om die infanteris en berede troepe in [[tenk]]s, pantservoertuie en infanteriegevegsvoertuie op die slagveld te ondersteun en vyandelike [[Vliegtuig|vliegtuie]] te beveg, hoewel dit soms ook teen grondteikens gebruik word. == Geskiedenis == Die woord artillerie is afgelei van die Latynse woord ''artilia'' ("kunstige werktuig") en hou ook verband met die Franse afleiding hiervan, naamlik ''artiller'', wat beteken "om te fortifiseer". Die term kanon is afgelei van die Latynse woord ''canna'', wat "rietjie" of "pypie" beteken. Lank voor die ontdekking van [[buskruit]] is die woord reeds gebruik vir allerhande wapens waarmee projektiele weggeslinger is. Aan die begin van die Christelike jaartelling het die [[Romeinse Ryk|Romeine]] al groot klippe (tot 100&nbsp;kg) en ander voorwerpe honderde meter ver met hul artillerie-masjiene geslinger. In die veertiende eeu was die soort werpwapen so ver ontwikkel dat dit 'n hele tyd lank nog suksesvol gebruik kon word teen vuurwapens, wat toe, na die ontdekking van buskruit in [[1350]], al hoe meer gebruik is. Veral die [[katapult]] en die ballista, albei werptuie, was baie effektief. Daarmee is allerhande wapens, klippe en selfs lyke in die vestings van die vyand ingeslinger. Tog, kort na die ontdekking van buskruit, het die tegnologie van vuurwapens vinnig gevorder en het [[kanon]]ne al hoe beter geword. Buskruit is waarskynlik die eerste keer in oorlogvoering gebruik toe die Arabiere [[Granada]], hul vesting in [[Spanje]], verdedig het. Hierdie eerste kanonne was uiters primitief en het bestaan uit slegs 'n groot ysterhouer met 'n gat aan die een kant. Aanvanklik was daar nie 'n eenheid of vasgestelde groep waaronder die artillerie kon ressorteer nie en dit is maar waar nodig in ʼn veldslag gebruik. Prins Maurits van [[Nederland]], wat tydens die [[Slag van Nieuwpoort]] slegs ses kanonne gehad het, staan vandag bekend as iemand wat baanbrekerswerk verrig het ten opsigte van die standaardisasie van artillerie. Dit is in groot mate aan hom toe te skryf dat daar eenheid in bewapening gekom het en gedurende sy leeftyd was Nederland die leier op die gebied van artillerie. [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], ook 'n artilleris, het gedurende die [[Napoleontiese Oorloë|Napoleontiese oorloë]] ook op groot skaal van kanonne gebruik gemaak. Baie jare lank is perde gebruik om die kanonne oor die slagvelde te sleep. Dit het egter 'n groot invloed op die bruikbaarheid van artillerie gehad, aangesien die perde baie kwesbaar teen vyandelike geskut was. Perde is gepantser met leerstukke en harnas maar dit was nooit geslaag nie. (Hierdie probleem het later gelei tot die ontwikkeling van die [[tenk]] deur die Britte.) Die voeding en versorging van die diere het ook verdere probleme opgelewer en meganiese vervoer het as oplossing hiervoor gekom. Die vervanging van die gladde loop ("smooth bore") deur 'n gegroefde loop is een van die belangrikste ontwikkelings op die gebied van geskut. 'n Spiraalvormige groef is in die loop aangebring. Die gedeeltes tussen die groewe word velde genoem. As die granaat deur so 'n loop gevuur word, kry ditsy wenteling om sy lengteas, wat sy trajek (baan deur die lug) stabiliseer. Hierdie ontwikkeling het die kanon veel akkurater gemaak as wat ooit voorheen gedroom is. Nog 'n belangrike ontwikkeling was die gebruik van harder metale in granate, wat verseker het dat die snelvuurbeginsel in geskut toegepas kon word. Kanonne is sedert die uitvinding daarvan van voor gelaai en die Nederlanders was die eerste nasie wat, rondom die eeuwisseling, agterlaaiers ("breech loaders") waarmee hulle projektiele van brons en staal geskiet het, gebruik het. Die agterlaaier- eienskap kenmerk hedendaagse geskut. Tussen [[1900]] en [[1910]] verskyn kragtige nuwe kanonne, soos die bekende 7 Veldkanon van Krupp in [[Duitsland]] en die 10 Veldartilleriegeskut van [[Bofors]] in Swede. Bofors het ook later baanbrekerswerk op die gebied van lugafweerkanonne gedoen. Dwarsdeur die [[Tweede Wêreldoorlog]] het artillerie 'n baie belangrike rol gespeel. In Suid-Afrika het kanonne vroeg reeds hul verskyning gemaak. Tydens die [[Slag van Bloedrivier]] (1838) is byvoorbeeld twee klein kanonnetjies teen die aanvallende Zoeloe-magte gebruik, waarvan een as "[[Die kanon Grietjie|ou Grietjie]]" bekend gestaan het. Een van die bekendste kanonne in Suid-Afrika se geskiedenis is 'n ander Grietjie. Dit was 'n Franse 94- ponder-Creuzot-kanon, wat aanvanklik Magriet gedoop is maar later sommer Grietjie genoem is en tydens die [[Anglo-Boereoorlog]] (1899-1902) in die beleg van Mafeking (nou [[Mafikeng]]) en aan die Natalse front gebruik is. Die Britte wat onder haar deurgeloop het, het haar "Old Creaky" genoem. Hierdie tipe kanon, vandag beter bekend as "[[Long Tom]]s", was egter uiters log en moeilik hanteerbaar en is nooit met groot sukses ingespan nie. Tydens die [[Slag van Magersfontein]] het lord [[Paul Methuen|Methuen]] 'n eertydse 4,7-duimskeepskanon teen die Boere gebruik. Hulle het die kanon "Joe Chamberlain" genoem, na die Britse Minister van Kolonies (1895-1905). Met die ontwikkeling van die geskuttegnologie moes die perde ook mettertyd plek maak vir meganiese vervoermetodes. In meeste moderne stelsels vorm die geskut en sy vervoer 'n eenheid. Die geskiedenis van lugafweer- en anti-tenkartillerie gaan uiteraard nie so ver terug as die van die veldartillerie nie. Deesdae is lugafweer- en anti-tenkartillerie ook in groot mate gemeganiseer. == Waarneming == Tot aan die begin van hierdie eeu is veldartillerie gebruik vir direkte (gesigslyn-) vuur. Dit kon dus slegs teen sigbare doelwitte gebruik word. Sedertdien het ontwikkeling die kanon in staat gestel om indirek (op doelwitte buite die gesigslyn) te vuur. Om die resultaat van indirekte vuur waar te neem, moes verskillende metodes gebruik word. 'n Waarnemer het byvoorbeeld nader aan die teiken beweeg sodat hy die teiken kan sien en dan terugrapporteer oor die resultaat van die indirekte vuur. Nog 'n metode is om vanuit 'n vliegtuig waar te neem. In die eerste geval praat mens van voorwaartse waarneming en in die tweede geval van lugwaarneming ("spotting"). Daar is ook ander metodes van waarneming soos terreinmeting (wat aandui waar die projektiel ontplof het), ligwaarneming (wat registreer hoe ver die projektiel van die geskut ontplof) en klankwaarneming (waar die geluid van die ontploffende granaat uit 'n aantal hoeke geregistreer en die hoekgrade gemeet word, waarna presies vasgestel kan word waar die granaat geval het). In die praktyk word egter meestal van voorwaartse of lugwaarneming gebruik gemaak. Vir lugafweergeskut word van radarkoppeling en –rigtingaanduiding gebruik gemaak indien indirekte lugafweervuur gebruik word. Anti-tenkartillerie maak slegs van direkte vuur gebruik. == Vuurleiding == Onder vuurleiding word verstaan die afdeling wat moet toesien dat die kanonniers aanwysings ontvang waarmee die wapens gerig kan word en waardeur die teiken goed onder skoot kan kom. By veldartillerie is daar 'n ingewikkelde vuurleidingstelsel wat uit verskillende seksies bestaan, waarvan elk bydra om inligting ter beskikking van die artillerie te stel. Sedert die einde van die sestigerjare gebruik die meeste [[NAVO]]-lande rekenaars vir vuurleiding. Dit word die " Field Artillery Digital Automatic Computer" (FADAC) genoem. Die rekenaar, wat in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] ontwikkel is, verwerk inligting wat deur die verskillende waarnemingsposte, terreinmeetdienste en metereologiese poste beskikbaar gestel word en die finale verwerkte inligting word dan aan die geskut se vuurleidingstelsel gevoer. Die vermoë van die geskut word bepaal deur die spoed waarmee hierdie inligting verwerk word. Lugafweerartillerie het elektroniese vuurleidingstelsels reeds lank gebruik voordat die metode by veldartillerie posgevat het. In die meeste gevalle is lugafweergeskut gekoppel aan teikenopsporing-en-rigting radar. == Algemeen == Algemeen gesproke, word artillerie beskou as 'n onderdeel van 'n leër, wat toegerus is met geskut van kalibers van minstens 15&nbsp;mm. Dit is egter nie 'n volledige beskrywing nie, aangesien vuurpyl- en granaatwerpers ook as artillerie beskou word. Daar is ook nog die swaarkalibermasjiengewere met 'n kaliber van tot 20&nbsp;mm. Die granaat van 'n houwitser het 'n meer gekromde trajek as die van geskut van dieselfde kaliber en het ook nie dieselfde reikafstand nie. Houwitsers is ligter en goedkoper as geskut van dieselfde kaliber. Hulle word veral gebruik om te vuur, op vyandelike stellings en personeel wat buite die direkte gesigsveld agter dekking verskuil is. Dit word bestoking genoem. Veldartillerie word ingedeel in gemeganiseerde en nie-gemeganiseerde kolonnes. Westerse artillerie is oor die algemeen gemeganiseer, teenoor die van die destydse [[Oosblok]]lande, wat gewoonlik nie gemeganiseer was nie. Die rede hiervoor was die verskillende oorlogdoktrines en ook die ekonomiese toestand van die betrokke lande. Militariste van die [[Sowjetunie]] het geglo aan die waarde van massiewe, hoofsaaklik statiese artilleriestellings wat 'n verdedigingsgordel vorm, ook omdat die begaanbaarheid van die terrein in die Oosbloklande nie so geskik was vir gemeganiseerde artillerie nie. Dit bring mee dat die Oosbloklande nie opgesaal gesit het met duur gepantserde trekkers nie en ook nie nodig gehad het om ingewikkelde vervoerstelsels vir die aanvoer van ammunisie daar te stel nie. Die Westerse lande se "verdedigingsgordel" berus hoofsaaklik op [[kernwapen]]tuig, wat eerder as afskrikmiddel en nie as werklike wapens moet dien nie. Kernwapens het 'n baie groot vernietigingskrag en minder konvensionele wapentuig word dus vereis. By artillerie word onderskeid gemaak tussen ligte, middelswaar en swaar geskut. Die gewig van die granaat neem toe namate die kaliber van die kanonloop groter word. Dieselfde geld vir die greingewig van die plofstof wat vir die afvuur van die granaat nodig is. Tydens die [[Napoleontiese Oorloë|Napoleontiese oorloë]] (1800-1815) het 'n Britse artilleris, [[Henry Shrapnel]], 'n soort ontploffende granaat ontwerp. Die granaat het net genoeg plofstof bevat om die metaalhuls oop te breek en die stukke gietyster en lood wat binne-in was, te versprei – vandaar die naam skrapnel. Granate se ontploffing word veroorsaak deur 'n plofbuis voor aan die granaat. Dit laat die granaat ontplof maar maak dit terselfdertyd moontlik dat dit teen 'n hoë spoed deur die geskut afgevuur kan word sonder om die bemanning van die kanon self in gevaar te stel. Die algemeenste plofbuis is die skokbuis wat vir snelle of vertraagde ontploffing gestel kan word, afhangende van wat vir 'n bepaalde teiken vereis word. In die eerste geval ontplof die granaat byvoorbeeld op of net bo die grond en in die tweede geval in die grond. Daarnaas is daar ook 'n tydmeganisme wat vooraf gestel kan word om 'n sekere tyd nadat die granaat die loop verlaat het, te ontplof. Hierdie metode word veral teen infanterie gebruik. Met akkurate instelling kan dit bewerkstellig word dat die granaat net bo die grond ontplof, wat dan deur verskerwing van die granaat die effektiefste resultaat lewer. Die nadeel hier is dat die regte instelling eers verkry kan word nadat 'n aantal skote reeds afgevuur is. Die nuwe generasie artilleriewapens, soos die pantservuis (bazooka), vuurpyllanseerder (byvoorbeeld [[Suid-Afrika]] se 127-mm artilleriegeskutstelsel), [[mortier]]e en missiellanseerders, vervang nie tradisionele brisant-artillerie nie, maar is aanvullend daarby en is ontwerp met die oog op 'n bepaalde taak. === Geskutlope === {|class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ In die volgende tabel word 'n aantal loopkalibers genoem. Simbole wat gebruik is: ! Afkorting ! Beskrywing |- |lG |lang geskut |- |'''la''' |'''lugafweer''' |- |'''tg''' |'''teen grondteikens''' |- |'''H''' |'''houwitser''' |} == Sien ook == * [[8,8 cm Flak 18/36/37/41]] * [[Kaliber (artillerie)]] == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409435}}, volume 2, bl. 68 - 74 == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Artillery}} {{Normdata}} [[Kategorie:Artillerie]] d223p7jx8qgr7a9ocnh5ajd6zhwj00d 0 279051 2978737 2952602 2026-10-14T03:00:43Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978737 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Maurice Merleau-Ponty | beeld = Mmp2.jpg | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Maurice Merleau-Ponty | geboortenaam = Maurice Jean Jacques Merleau-Ponty | geboortedatum = [[14 Maart]] [[1908]] | geboorteplek = Rochefort-sur-Mer,[[Frankryk]] | sterftedatum = {{SDEO|1908|3|14|1961|5|3}} | sterfteplek = [[Parys]], [[Frankryk]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = | vakgebied = fenomenologie, ontologie, | werkplek = | alma mater = | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = [[Henri Bergson|Bergson]]<ref>Merleau-Ponty, M., 2002, ''Phenomenology of Perception'', Colin Smith (tr.), New York: Routledge and Kegan Paul, bl. 66–68.</ref>{{·}}[[Eugen Fink|Fink]]<ref>Dermot Moran, [https://www.ucd.ie/t4cms/husserls%20transcendental%20philosophy&naturaliism.pdf "Husserl's transcendental philosophy and the critique of naturalism"] (2008), bl. 20.</ref>{{·}}[[Martin Heidegger|Heidegger]]{{·}}[[Edmund Husserl|Husserl]]{{·}}[[Søren Kierkegaard|Kierkegaard]]{{·}}[[Kurt Koffka|Koffka]]<ref>Lester Embree, [http://www.lesterembree.net/essays/mp%20and%20gestalt.htm "Merleau-Ponty's Examination of Gestalt Psychology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121203747/http://www.lesterembree.net/essays/mp%20and%20gestalt.htm |date=2012-11-21 }}, ''Research in Phenomenology'', Vol. 10 (1980): bl. 89–121.</ref>{{·}}[[Wolfgang Köhler|Köhler]]{{·}}[[Claude Lévi-Strauss|Lévi-Strauss]]{{·}}[[Karl Marx|Marx]]{{·}}[[Jean-Paul Sartre|Sartre]]{{·}}[[Ferdinand de Saussure|Saussure]]<ref>[http://www.egs.edu/library/maurice-merleau-ponty/biography/ Maurice Merleau-Ponty - Biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128072411/http://www.egs.edu/library/maurice-merleau-ponty/biography |date=2012-11-28 }} at [[European Graduate School|egs.edu]]</ref> | invloed op = [[David Abram|Abram]]{{·}}[[Renaud Barbaras|Barbaras]]{{·}}[[Judith Butler|Butler]]{{·}}[[Cornelius Castoriadis|Castoriadis]]{{·}}[[Paul Crowther|Crowther]]{{·}}[[Arthur Danto|Danto]]{{·}}[[Gilles Deleuze|Deleuze]]{{·}}[[Hubert Dreyfus|Dreyfus]]{{·}}[[James M. Edie|Edie]]{{·}}[[Nader El-Bizri|El-Bizri]]{{·}}[[Michel Foucault|Foucault]]{{·}}[[Amedeo Giorgi|Giorgi]]{{·}}[[Graham Harman|Harman]]{{·}}[[Don Ihde|Ihde]]{{·}}[[Luce Irigaray|Irigaray]]{{·}}[[Galen Johnson|Johnson]]{{·}}[[Nikolas Kompridis|Kompridis]]{{·}}[[Jacques Lacan|Lacan]]<ref>[http://csmt.uchicago.edu/annotations/lacansplit.htm Lacan, Jacques. "The Split between the Eye and the Gaze" (1964).]</ref>{{·}}[[Jean Laplanche|Laplanche]]{{·}}[[Claude Lefort|Lefort]]{{·}}[[Ron McClamrock|McClamrock]]{{·}}[[Jean-Paul Sartre|Sartre]]{{·}}[[Edward Schillebeeckx|Schillebeeckx]]{{·}}[[Gilbert Simondon|Simondon]]{{·}}[[Evan Thompson|Thompson]]{{·}}[[Francisco Varela|Varela]]{{·}}[[Dalibor Vesely|Vesely]]{{·}}[[Paul Virilio|Virilio]]{{·}}[[Bernhard Waldenfels|Waldenfels]] | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Maurice Merleau-Ponty''' (Rochefort-sur-Mer, [[14 Maart]] [[1908]] - [[Parys]], [[3 Mei]] [[1961]]) was 'n [[Franse]] [[fenomenologie]]se [[filosoof]], sterk beïnvloed deur [[Karl Marx]],<ref>''Marxism and Totality: The Adventures of a Concept from Lukács to Habermas'', By Martin Jay (1986), bl 361-85</ref> [[Edmund Husserl]] en [[Martin Heidegger]] en word geassosieer met [[Jean-Paul Sartre]] (wat later sal verklaar dat hy deur Merleau-Ponty<ref>''Marxism and Totality: The Adventures of a Concept from Lukács to Habermas'', By Martin Jay (1986), bl 361</ref>) en [[Simone de Beauvoir]] 'tot [[Marxisme]]' bekeer is'. Die kern van Merleau-Ponty se filosofie is die idee dat persepsie 'n fundamentele rol speel in ons begrip van die wêreld en ons interaksie daarmee. As fenomenoloog staan hy uit omdat hy 'n uitgebreide debat met die wetenskappe en veral met die [[sielkunde]] gevoer het. Daarbenewens beklemtoon Merleau-Ponty die [[liggaam]] as die primêre middel om die wêreld te ken, in teenstelling met die klassieke filosofiese tradisie wat die [[bewussyn]] as vertrekpunt vir [[kennis]] geneem het. Hierdie klem op liggaamlikheid het Merleau-Ponty tot 'n mate gelei van fenomenologie na - wat hy genoem het - 'n "indirekte [[ontologie]]" of ook die ontologie van "die vlees van die wêreld" (''la chair du monde''). Dit kom veral na vore in sy postuum gepubliseerde werke, ''Le Visible et l'invisible'' (1964) en ''L’Œil et l’esprit'' (1960). == Lewe en werk == Na die hoërskool in [[Le Havre]] en Parys, ''Lycée Louis-le-Grand'', is Merleau-Ponty na die ''[[École normale supérieure|École Normale Supérieure]]''. Dit was in die tyd toe Jean-Paul Sartre ook 'n student daar was. Émile Bréhier, Jean Laporte, en veral Léon Brunsvicg was destyds invloedryke onderwysers. Na sy studies het hy filosofie-onderwyser in Beauvais en Chartres geword. Hy was 'n luitenant tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] en na sy terugkeer uit ballingskap het hy by die klein versetgroep van Sartre, ''Sosialisme en Vryheid'' aangesluit. Na die oorlog word hy professor in Lyon en later in Parys (Sorbonne; ''[[Collège de France]]''). Tot met sy diepgaande meningsverskil met Sartre, het hy ook gewerk as redakteur van die destydse invloedryke maandblad ''Les Temps modernes''. Merleau-Ponty het baie gereis. Hy het [[Oos-Europa]], [[Noord-Afrika]], die [[Verre Ooste]], die Amerikaanse kontinent en voormalige Franse Afrika besoek (onder meer het hy geskryf oor die stryd om onafhanklikheid in [[Madagaskar]], wat bloedig deur die Franse kolonialiste teengestaan is). In 1961 is hy onverwags aan 'n [[hartaanval]] oorlede. == Filosofie == === Oorsig === Merleau-Ponty se filosofie, sterk beïnvloed deur Edmund Husserl, moet gereken word tot die domein van fenomenologie. Hy het sekere aspekte van Husserl se fenomenologie in sy eie werk ingebring, wat grootliks gebaseer was op navorsing oor Husserl se manuskripte. Sy twee belangrikste werke is ''La Structure du comportement'' (1942) en ''Phénoménologie de la Perception'' (1945). Dit kom onder andere na vore dat die persepsie (die waarneming) gesien moet word as 'n vertrekpunt in die filosofie, as 'n aktiewe dimensie van sy eie. Die kern hiervan is 'n verwerping van [[René Descartes]] se ''cogito'', en dus van die (volgens Merleau-Ponty) misleidende onderskeid tussen die voorwerp en die ''cogito''. Deur en van hierdie verwerping poog Merleau-Ponty om 'n kritiek op die reduksionistiese neiging wat die wetenskappe reguleer, te formuleer. In sy fenomenologie speel die liggaam as middel van persepsie en uitdrukking 'n sentrale rol: ''mon corps est la texture commune de tous les objects et il est, au moins à l'égard du monde perçu, l'instrument général de ma compréhension'' [my liggaam bepaal die algemene struktuur van alle voorwerpe en dit is, ten minste wat die waargenome wêreld betref, die algemene instrument van my begrip]. (1945: 272) === Die sentraliteit van persepsie === In sy werke ''La Structure du comportement'' (1942) en ''Phénoménologie de la perception'' (1945) probeer Merleau-Ponty, in teenstelling met 'n tradisie van [[John Locke]], demonstreer dat waarneming of persepsie nie die oorsaaklike produk van atoomatiese sensasies is nie. Hierdie atoomatiese-oorsaaklike opvatting was destyds baie invloedryk, ook in gestaltsielkunde, veral in die strome van gedragspatrone. Merleau-Ponty meen egter dat persepsie 'n aktiewe dimensie het, in die sin van 'n oeroue openheid vir die lewenswêreld (''Lebenswelt''). Hy skryf: “Die bewering dat ek 'n visieveld het, sê dat my posisie, my toegang gee tot en oop is vir 'n stelsel van bestaande dinge, van sigbare dinge, dat dit gebaseer is op 'n soort oorspronklike kontrak en danksy 'n geskenk uit die natuur, sonder enige ingryping, om my aandag beskikbaar te stel, beteken dit dat sieninge verpersoonlik is."<ref>Merleau-Ponty, M., ''Fenomenologie van de waarneming'', Boom, Amsterdam, 2009, bl. 292.</ref> Hierdie oorspronklike openheid is die kern van sy pleidooi vir die basiese van persepsie. Volgens Husserl se fenomenologie is "alle bewussyn bewustheid van iets." Hier is daar dus 'n onderskeid tussen 'die daad van denke' (die ''noësis'') en 'die opsetlike voorwerp van denke' (die ''noëma''). Hierdie korrelasie tussen ''noësis'' en ''noëma'' is dus die eerste stap in die ontleding van bewussyn. Toe Merleau-Ponty die postuumwerk van Husserl bestudeer het (hy het 'n rukkie aan die Husserl-argief in [[Leuven]] navorsing gedoen), het hy egter opgemerk dat sekere verskynsels nie in terme van hierdie korrelasie beskryf kan word nie. Dit is veral die geval met iets soos die liggaam (wat gesien kan word as voorwerp sowel as onderwerp), tydpersepsie (bewussyn van tyd is nie 'n daad van denke nie, nog die voorwerp daarvan) en die Ander (dit word sterk weerspieël, byvoorbeeld, in die filosofie van [[Emmanuel Levinas]], lei die vroeëre sienings van Husserl daarenteen bring hom na die solipsisme. Die onderskeid tussen denkwyse (''noësis'') en die opsetlike voorwerp van denke (''noëma'') blyk in alle gevalle nie onvoorwaardelik te wees nie. Dit blyk die resultaat van 'n hoër vlak van analise te wees. Merleau-Ponty verskuif dus van die siening dat "alle bewussyn bewustheid van iets is" na die stelling dat "alle bewussyn perseptueel bewussyn is." Op hierdie manier lê hy die grondslag vir 'n belangrike verskuiwing in fenomenologie, wat die vertrekpunte moet hersien in die lig van hierdie basis van persepsie. Dus stel hy dat "die oorspronklike persepsie 'n nie-tetiese, pre-objektiewe en voorafbewuste ervaring is."<ref>Merleau-Ponty, M., ''Fenomenologie van de waarneming'', Boom, Amsterdam, 2009, bl. 322</ref> === Liggaamlikheid === Vanuit die studie van die persepsie, bring dit Merleau-Ponty tot die besef dat 'n mens se eie liggaam (''le corps propre'') nie net 'n ding is nie, 'n potensiële onderwerp as wetenskaplike onderwerp van studie, maar ook 'n permanente voorwaarde vir ervaring, 'n deel van die perseptuele openheid vir die [[wêreld]]. Die basis van persepsie impliseer dus ook 'n basis van ervaring, in soverre persepsie gesien word as 'n aktiewe en vestigende dimensie. Merleau-Ponty argumenteer vir 'n noue verband tussen liggaamlikheid en bewussyn, en verder van 'n opsetlikheid van die liggaam, wat hy beskryf as 'n 'motoriese opset' en wat hy definieer as "...'n liggaam-beheerde afwagting of 'n vooruitverwagting van 'n liggaamlike resultaat."<ref>Merleau-Ponty, M., ''Fenomenologie van de waarneming'', Boom, Amsterdam, 2009, bl. 174.</ref> Dit staan in skrille kontras met die tradisionele dualistiese [[ontologie]] van liggaam-gees wat ontstaan het by [[René Descartes]]. Merleau-Ponty se visie van liggaamlikheid is nou gekoppel aan sy visie van ruimte (''l'space'') en die basis van die diepte-dimensie (''la profondeur''), albei teenwoordig in die term Heidegger se ''In-der-Welt-sein'' (wat Merleau-Ponty ''être-au-monde'' noem) en van jou eie liggaam (''le corps propre'').<ref>Sien die onglangse ondersoek oor hierdie probleemstelling: Nader El-Bizri, "A Phenomenological Account of the ‘Ontological Problem of Space’," ''Existentia Meletai-Sophias'', Vol. XII, Issue 3-4 (2002), bl. 345-364; sien ook die verwante studie oor ruimte en diepte: Nader El-Bizri, "La perception de la profondeur: Alhazen, Berkeley et Merleau-Ponty," ''Oriens-Occidens: sciences, mathématiques et philosophie de l’antiquité à l’âge classique (Cahiers du Centre d’Histoire des Sciences et des Philosophies Arabes et Médiévales, CNRS)'', Vol. 5 (2004), bl. 171-184. Sien ook die verbintenis met Heidegger in: Nader El-Bizri, 'Being at Home Among Things: Heidegger’s Reflections on Dwelling', Environment, Space, Place 3 (2011), bl. 47-71</ref> Die sterk klem op die feit dat liggaamlikheid intrinsiek 'n dimensie van uitdrukkingvermoeë het wat fundamenteel blyk te wees vir die samestelling van die Ek, het reeds na vore gekom as een van die gevolgtrekkings in ''La Structure du comportement'' (1942), maar word ook gereeld weerspieël in sy latere werk. Hierna brei Merleau-Ponty verder uit oor hoe hierdie fisiese onderwerp die organiese vlak van die liggaam te kan oortref, iets wat manifesteer in intellektuele optrede en ons [[kultuur]]. === Invloed === Die werk van Merleau-Ponty het 'n sterk invloed gehad op onder meer die 'heideggeriaanse' kontemporêre denker [[Hubert Dreyfus]], wat in sy ''What computers still can't do'' 'n evaluering doen van 'n fenomenologiese besinning oor die stand van sake binne die vakgebied van die [[kunsmatige intelligensie]]. Sy werk kry ook 'n bietjie aandag in neuropsigologie. Kognitiewe wetenskaplikes soos [[Oliver Sacks]] en Antonio Damasio is geneig om te dink in terme van bewussyn soos in Merleau-Ponty gevind word. Die Amerikaanse kunsfilosoof Arthur C. Danto studeer met Merleau-Ponty, met aantoonbare blywende invloed. == Bibliografie == • ''La Structure du comportement'', Parys, 1942 7e éd. en 1972 • ''La Phénoménologie de la perception'', Parys, Gallimard, 1945 • ''Humanisme et terreur'', Parys, Gallimard, 1947 • ''L’union de l’ âme et du corps, chez Malebranche, Biran et Bergson, Vrin, 1968, cours présentés par J. Deprun • Sens et non-sens'', Parys, Nagel, 1948 • ''Les sciences de l’homme et la phénoménologie, Centre de Documentation universitaire, réédité en'' 1975 • ''Les relations avec autrui chez l’enfant'', Paris, Centre de Documentation universitaire, réédité en 1975 • ''Éloge de la philosophie, leçon inaugurale faite au Collège de France, le jeudi 15 janvier 1953,'' Gallimard, 1953 • ''Les Aventures de la dialectique'', Parys, Gallimard, 1955 • ''Signes'', Gallimard, 1960 • ''Le Visible et l’invisible, publié par C. Lefort'', Gallimard, 1964 • ''L'Oeuil et l’esprit'', Gallimard, 1960 • ''Résumé de cours'' (1952-1960), Gallimard, 1968 • ''La Prose du monde'', Gallimard, 1969. === Vertalings na Nederlands === • ''Essays'', Uitgeverij Het Spectrum, 1970 • ''Lof der wijsbegeerte'', Uitgeverij Boom, 1979 • ''Voorwoord tot de Fenomenologie van de waarneming'', Uitgeverij Kok Agora, 1986 • ''De wereld waarnemen,'' Uitgeverij Boom, 2003 • ''Fenomenologie van de waarneming'', Uitgeverij Boom, 2009 • O''og en geest'', Uitgeverij Parrèsia, 2012 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Maurice Merleau-Ponty}} * {{en}} [http://plato.stanford.edu/entries/merleau-ponty/ Merleau-Ponty] in Stanford Encyclopedia of Philosophy. * {{en}} [http://www.iep.utm.edu/merleau/ Merleau-Ponty] in Internet Encyclopedia of Philosophy. * {{en}} [http://www.uri.edu/artsci/phl/impc/ Merleau-Ponty Circle] - 'n Groep akademici, geïnteresseer in sy werk. {{nl-vertaal|Maurice Merleau-Ponty}} {{Kontinentale filosofie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Merleau-Ponty, Maurice}} [[Kategorie:Franse filosowe]] brvwi22gdbp36kul08ds0mgkfthp8t5 0 282365 2978711 2902402 2026-10-14T02:51:27Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978711 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Museum | Naam = Galleria Borghese | Beeld = Galleria borghese facade.jpg | Onderskrif = | Alt = | map_type           = Italië Rome | map_caption = Ligging van die museum in Rome | coordinates = | Openingsjaar = 1903 | Ligging           = [[Villa Borghese]], [[Rome]], [[Italië]] | Tipe museum = Kunsmuseum | Webtuiste = <!-- use P856, official website, from WikiData --> }} Die '''Galleria Borghese''' (Afrikaans: Borghese Galery) is 'n kunsgalery in [[Rome]], [[Italië]] wat in die voormalige Villa Borghese Pinciana gehuisves word. Die gebou van die galery was aanvanklik met die omringende tuine geïntegreer, maar deesdae word die Villa Borghese-tuine as 'n afsonderlike toeristeaantreklikheid beskou. Die Galleria Borghese huisves 'n groot deel van die Borghese versameling van [[Skilderkuns|skilderye]], [[beeldhouwerk]]e en oudhede wat deur [[Scipione Borghese|Kardinaal Scipione Borghese]], die neef van [[Pous Paulus V]] (regeer 1605–1621), begin is. Die Villa is gebou deur die argitek [[Flaminio Ponzio]], gebaseer op sketse deur Scipione Borghese self, wat dit gebruik het as '' [[Villa|villa suburbana]],'' dit wil sê 'n plattelandse villa aan die rand van Rome. Scipione Borghese was 'n vroeë beskermheer van [[Gian Lorenzo Bernini|Bernini]] en 'n ywerige versamelaar van werke van [[Caravaggio|Michelangelo Merisi da Caravaggio]], wat goed verteenwoordig is in die versameling by wyse van sy ''Seun met 'n Mandjie Vrugte '', ''Die skrywende Sint Jerome'', die ''Die Jong en Siek Bacchus'', en andere. Ander noemenswaardige skilderye sluit [[Titiaan]] se ''Helige en Onhelige Liefde'', [[Raphael]] se ''Begrafnis van Christus'' en werke van [[Peter Paul Rubens]] en Federico Barocci in. ==Van die verlede tot die hede== Die ''Casino Borghese'' is opgerig in 'n gebied wat in die sewentiende eeu buite die mure van [[Rome]] geleë was, met die naaste toegang synde ''Porta del Popolo'' te wees. Aanvanklik het die gronde van die villa 'n gebied met 'n omtrek van byna 3 kilometer bedek. <ref> [https://books.google.com/books?id=-2c5AAAAcAAJ Guida metodica di Roma e suoi contorni], deur Giuseppe Melchiorri , Rome (1836); bladsy 609. </ref> Die hoofgebou is ontwerp deur die Vlaamse argitek Giovanni Vasanzio.<ref> Melchiorri, bladsy 610. </ref> Teen 1644 het John Evelyn dit beskryf as " 'n Elysium van vreugde" met "verskeie fonteine en klein stroompies water". Evelyn het ook die ''Vivarium'' waarin [[volstruis]]e, [[pou]]e, [[swaan|swane]] en [[kraanvoël]]s gehuisves is, en " 'n aantal vreemde diere", beskryf. Prins Marcantonio IV Borghese (1730-1800), wat 'n aanvang geneem het met die hervorming van die park se formele tuinargitektuur na die van 'n Engelse tuin, het in ongeveer 1775 onder leiding van die argitek Antonio Asprucci begin om die verouderde tapisserie en leerbehangsel te vervang en om die ''Casina'' op te knap. Hy het die Borghese beeldhouwerke en oudhede ingevolge 'n nuwe tematiese tema geplaas wat die Borghese opperheerskappy in Rome gevier het. Die rehabilitasie van die villa as 'n outentieke openbare museum in die laat agtiende eeu was die onderwerp van 'n uitstalling by die Getty Navorsingsinstituut in Los Angeles in 2000, <ref>[http: // www. getty.edu/bookstore/titles/prince.html '' Making a Prince's Museum: Drawings for the Late Achttenth Century Redecoration of the Villa Borghese. ''] Getty Research Institute (17 Junie-17 September 2000). Katalogus deur Carole Paul, met 'n essay deur Alberta Campitelli.{{ISBN|978-0-89236-539-5}}</ref> wat gemotiveer is deur die instituut se verkryging van vier en vyftig tekeninge wat met die projek verband hou. In 1808 is prins Camillo Filippo Ludovico Borghese, die swaer van Napoleon,<ref>Hy was getroud met [[Pauline Bonaparte]]; [[Antonio Canova]] se halfnaakte portret van haar as ''Venus Victrix'' word in een van die galerye uitgestal.</ref>gedwing om die Romeinse beeldhouwerke en oudhede van die Borghese aan die keiser te verkoop. Die resultaat is dat die ''Borghese Gladiator'', wat sedert die 1620's bekend is as die mees bewonderenswaardige beeldhouwerk in die Villa Borghese, nou eerder in die [[Louvre|Musée du Louvre]] besigtig en waardeer moet word. Die ''"Borghese Hermaphroditus"'' word ook nou in die Louvre gehuisves. Die Borghese villa is met verloop van tyd uitgebrei, en uiteindelik in 1902 aan die Italiaanse regering verkoop, saam met die Borghese-landgoed en omliggende tuine en parkgebied. ==Versameling== [[Beeld:Tiziano - Amor Sacro y Amor Profano (Galería Borghese, Roma, 1514).jpg|duimnael|regs|420px|''Heilige en Onheilige Liefde'' deur Titiaan. c. 1514]] Die Galleria Borghese beskik oor twintig kamers wat oor twee vloere of verdiepings versprei is. Die hoofvloer word meestal gewy aan klassieke oudhede uit die 1ste tot 3de eeu AD (insluitend 'n beroemde 320-30 n.C. Gladiator-mosaïek van gladiators wat in 1834 by die Borghese landgoed by Torrenova aan die Via Casilina buite Rome aangetref is) asook klassieke en neo-klassieke beeldhouwerke soos die ''Venus Victrix''. Die hoofvertrek van die hoofvloer genaamd die ''Salone'' beskik oor 'n groot ''trompe l'oeil'' plafonfresko deur die [[Sisilië|Sisiliaanse]] kunstenaar Mariano Rossi. Die fresko beeld ''Marcus Furius Camillus uit wat die beleg van die Kapitoolhoogte deur die Galliërs ontset''. Die grotteschi-versierings is deur Pietro Rotari geskilder, en die tekeninge van diere deur Venceslaus Peter Boemo.<ref> Melchiorri, bladsye 610-611. </ref> Die eerste kamer buite die ''Salone'' is die ''Camera di Cerere'', met 'n marmervaas wat ''Oedipus en die Sfinks'' uitbeeld. Die tweede kamer beskik oor 'n plafon met 'n fresko van Francesco Caccianiga saam met die ''Val van Phaeton''. Die derde kamer huisves Bernini se ''Apollo en Daphne''.<ref> Melchiorri, bladsy 611. </ref> === Gian Lorenzo Bernini by die Borghese === Baie van die beeldhouwerke word vertoon in die ruimtes waarvoor hulle bedoel was, insluitende baie werke van [[Gian Lorenzo Bernini]]. Die versameling maak 'n beduidende persentasie van sy produksie van sekulêre beeldhouwerke uit, en begin met vroeë werke soos sy ''Die bok Amalthea met die baba Jupiter en 'n bosgod'' (1615), sy ''Aeneas, Anchises, en Ascanius'' (1618–19) <ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1610/aeneas.html Web Gallery of Art, image collection, virtual museum, searchable database of European fine arts (1100–1850)<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1610/2amalthea.html Web Gallery of Art, image collection, virtual museum, searchable database of European fine arts (1100–1850)<!-- Bot generated title -->]</ref> asook sy dinamiese ''Verkragting van Proserpine'' (1621–22), ''Apollo en Daphne'' (1622–25) <ref>[http://gallery.euroweb.hu/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1620/apollo_d.html Apollo and Daphne by BERNINI, Gian Lorenzo<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051115123053/http://gallery.euroweb.hu/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1620/apollo_d.html |date=2005-11-15 }}</ref> en ''Dawid,'' (1623)<ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1620/david.html Web Gallery of Art, image collection, virtual museum, searchable database of European fine arts (1100–1850)<!-- Bot generated title -->]</ref> welke beskou word as belangrike werke van [[barok]]beeldhouwerk. Daarbenewens is verskeie portret-borsbeelde in die galery opgeneem, waaronder een van [[Pous Paul V]], en twee portrette van een van sy vroeë beskermhere, Kardinaal Scipione Borghese (1632). <ref>[http://www.wga.hu/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1630/scipione.html Bust of Scipione Borghese by BERNINI, Gian Lorenzo<!-- Bot generated title -->]</ref> Die tweede Scipione Borghese-portret is vervaardig nadat 'n groot kraak in die marmer tydens die skepping van die eerste weergawe ontdek is. ==Nabygeleë museums== Die nabygeleë ''Galleria Nazionale d'Arte Moderna'' kan ook besigtig word. Die galery spesialiseer in 19de en 20ste-eeuse Italiaanse kuns. Die ''[[Nasionale Etruskiese Museum|Museo Nazionale Etrusco]]'' beskik oor 'n versameling voor-Romeinse voorwerpe, wat merendeels bestaan uit voorwerpe van die Etruskiese beskawing wat neffens Rome opgegrawe is. == Hoogtepunte uit die versameling == === Beeldhouwerke === <center> <gallery widths="210px" heights="190px" perrow=3> beeld:Bernini Truth unveiled by Time Gal Borghese.jpg|''Die Waarheid Onthul deur Tyd'' deur Bernini. c. 1645-1652 beeld:Apollo and Daphne (Bernini).jpg|''Apollo en Daphne'' deur Bernini. c. 1622 beeld:RapeOfProserpina.jpg|''Die verkragting van Proserpine'' deur Bernini. c. 1621 beeld:Bernini's David.jpg|''Dawid'' deur Bernini. c. 1623-1624 beeld:Paolina Borghese (Canova).jpg|''Pauline Bonaparte'' deur [[Antonio Canova]]. beeld:Bernini ScipioneBorghese.jpg|''Borsbeeld van Scipione Borghese'' deur Bernini. c. 1632 </gallery> </center> === Skilderye === <center> <gallery widths="210px" heights="190px" perrow=3> beeld:DossoDossi.jpg|''Melissa'' deur Dosso Dossi. c. 1507 beeld:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''Die skrywende Sint Jerome'' deur Caravaggio. c. 1606 beeld:Rafael - A deposição.jpg|''Die afneming'' deur by Raphael. c. 1507 beeld:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|''[[Johannes die Doper]]'' deur Caravaggio. c. 1610 beeld:Jacopo da Ponte - The Last Supper - WGA01433.jpg|''Die Laaste Avondmaal'' deur Jacopo Bassano. c. 1546 Beeld:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madonna, Kind en die Slang'' deur Caravaggio. c. 1605-1606 beeld:Correggio - Danaë - WGA05341.jpg|''Danae'' deur Correggio. c. 1530 Beeld:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|''Seun met 'n Mandjie Vrugte'' deur Caravaggio. c. 1593 Beeld:Domenichino - Diana and her Nymphs - WGA06390.jpg|''Diana en haar Nimfe'' deur Domenichino. c. 1616-1617 beeld:Titian - The Scourging of Christ - WGA22826.jpg|''Die Geseling van Christus'' deur Titiaan. c. 1560 Beeld:Sisto Badalocchio - The Entombment of Christ, 1610.jpg|''Afneming'' deur Sisto Badalocchio. c. 1610 beeld:Paolo Veronese - St John the Baptist Preaching - WGA24813.jpg|''Johannes die Doper'' deur Paolo Veronese. c. 1562 Beeld:Peter Paul Rubens - The Deposition (Galleria Borghese.jpg|''Bewening'' deur Peter Paul Rubens. c. 1602 beeld:Gerrit van Honthorst cat02.jpg|''Die Konsert'' deur Gerrit van Honthorst. c. 1626-1630 Beeld:Antonello da Messina 054.jpg|''Portret van 'n Man'' deur Antonello da Messina. c. 1474-1475 Beeld:Lady with unicorn by Rafael Santi.jpg|''Dame met 'n Eenhoring'' deur [[Raphael]]. c. 1505 beeld:Titian - Venus Blindfolding Cupid - WGA22908.jpg|''Venus Blinddoek Cupid'' deur [[Titiaan]]. c. 1565 beeld:Dominikus von Tizian.jpg|''Sint Dominic'' deur Titiaan. c. 1565 beeld:Parmigianino - Portrait of a Man - WGA17040.jpg|Portret van 'n Man deur [[Parmigianino]]. c. 1528 beeld:Lorenzo Lotto - Madonna and Child with St Ignatius of Antioch and St Onophrius - WGA13663.jpg|''Madonna, Kind en heiliges'' deur Lorenzo Lotto. c. 1508 beeld:Peter Paul Rubens - Susanna and the Elders (Galleria Borghese).jpg|''Susanna en die ouderlinge'' deur [[Peter Paul Rubens]]. c. 1607-1608 beeld:Giovanni Bellini - Madonna and Child - WGA01777.jpg|''Madonna en Kind'' deur [[Giovanni Bellini]]. c. 1510 beeld:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|''Die Jong en Siek Bacchus'' deur Caravaggio. c. 1593 beeld:Gianlorenzo Bernini - Self-Portrait as a Young Man - WGA01971.jpg|Selfportret deur [[Gian Lorenzo Bernini]]. c. 1623 </gallery> </center> ==Notas== <!--This article uses the Cite.php citation mechanism. If you would like more information on how to add references to this article, please see http://meta.wikimedia.org/wiki/Cite/Cite.php --> {{Reflist|2}} ==Eksterne skakels== {{commons|Museo e Galleria Borghese}} * [http://galleriaborghese.beniculturali.it/index.php?it/1/home Amptelike webtuiste] * [http://www.theartpostblog.com/en/amor-sacro-e-amor-profano-painting-tiziano/ Amor sacro e amor profano (Heilige en Onheilige Liefde)] Beskrywing van die skildery. * [http://www.romeartlover.it/Vasi187.html Argitektuur en tuine by die Villa Borghese of Kasino] * [https://web.archive.org/web/20080820012428/http://www.duchs.com/travel/italy/rome/attractions/Galleria_Borghese Resensies van Galleria Borghese] * [https://maps.google.com/maps?q=10+via+del+corso,+rome&ll=41.914150,12.492453&spn=0.003777,0.008929&t=k&hl=en Satellietfoto] — die Galleria Borghese is die villa wat in die middel van die foto voorkom en wat deur die tuine omring word. * [https://web.archive.org/web/20070915142309/http://roma.cercachetrovi.it/?q=galleria-borghese Kaart van die area, met verbandhoudende dienste] {{Koördinate|41|54|50.4|N|12|29|31.2|E|region:IT_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Museums in Italië]] [[Kategorie:Rome]] 0nptaoxmslnc9skofbdl3nl1cbxmy9k 0 282474 2978779 2862318 2026-10-14T03:15:44Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978779 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Constantijn Huygens01a.jpg|duimnael|regs|Constantijn Huygens (1623)]] '''Constantijn Huygens''' (4 September 1596 - 28 Maart 1687) was 'n [[digter]], [[komponis]], [[argitek]], diplomaat en geleerde van die Nederlandse [[Goue Eeu]]. Hy was die sekretaris van twee [[Prins van Oranje|prinse van Oranje]], Frederik Hendrik en Willem II, Prins van Oranje, asook die vader van die [[wetenskap]]like [[Christiaan Huygens]]. ==Biografie== Constantijn Huygens is in [[Den Haag]] gebore as die tweede seun van Christiaan Huygens (senior), die sekretaris van die State-Generaal van die Nederlande,<ref name=EB1911>{{Cite EB1911|wstitle=Huygens, Sir Constantijn |volume=14 |page=22 |first=Edmund William |last=Gosse}}</ref> en Susanna Hoefnagel, niggie van die [[Antwerpen]]se [[skilder]] Joris Hoefnagel. ==Opvoeding== Constantijn was 'n talentvolle kind. Hy en sy broer '''Maurits''' is deels deur hul vader en deels deur goewernantes opgevoed, wat deeglike instruksies ontvang het betreffende die seuns se opvoeding. Hy en sy broer het hul eerste musikale lesse op 5-jarige ouderdom ontvang. ===Musikale opvoeding=== Hulle het met sanglesse begin en met behulp van goudkleurige knoppies op hul baadjies note geleer. Dit is opvallend dat Christiaan senior die "moderne" stelsel van 7-nootname aan die seuns oorgedra het in pleks van die tradisionele maar baie ingewikkelder stelsel. Twee jaar later het die eerste lesse op die [[altviool]] begin, gevolg deur die luit en die klavesimbel. Constantijn het 'n besondere aanleg vir die luit getoon. Hy is reeds op elfjarige ouderdom gevra om vir ensembles te speel, en later -tydens sy diplomatieke reise- was hy in aanvraag as luitspeler. Hy is gevra om by die Deense hof, en vir [[Jakobus I van Engeland]] te speel, hoewel die howe nie bekend was vir hul musikale vermoëns nie. In latere jare het hy ook die meer moderne kitaar geleer. In 1647 publiseer hy in Parys sy Pathodia sacra et profana met sy komposisies van airs de cour in [[Frans]], madrigale in [[Italiaans]], en [[Psalms]] in [[Latyn]]. <!-- ===Kunsopleiding=== Hulle is ook in kuns opgelei by wyse van die kunsversameling van hul ouers, en verder deur hul verbintenis met die asemrowende versameling skilderye in die [[Antwerpen]]se huis van die diamant - en juwelierhandelaar, Gaspar Duarte (1584–1653), wat 'n [[Portugal|Portugese]] [[Joods]]e balling was.ONDUIDELIK--> ===Taallesse=== Constantijn het ook 'n talent vir [[taal|tale]] gehad. Hy het [[Frans]], [[Latyn]] en [[Grieks]] geleer, en op 'n latere ouderdom [[Italiaans]], [[Duits]] en Engels. Hy het deur oefening, dit wil sê die moderne manier, geleer. Constantijn het opleiding ontvang in [[wiskunde]], [[Reg|regte]] en [[logika]]. Hy het ook geleer hoe om 'n snoek ('n tipe wapen) en 'n musket te hanteer. In [[1614]] het Constantijn sy eerste Nederlandse gedig geskryf. Hy is geïnspireer deur die Franse digter Guillaume de Salluste Du Bartas. In hierdie gedig het hy die plattelandse lewe geprys. In sy vroeë twintigerjare het hy verlief geraak op Dorothea, maar hul verhouding was nie van lange duur nie, en Dorothea het iemand anders ontmoet. In 1616 het Maurits en Constantijn aan die [[Universiteit van Leiden]] begin <ref name=EB1911/> studeer. Hul studies in [[Leiden]] is hoofsaaklik gesien as 'n manier om 'n netwerk van kennisse op te bou. Kort daarna is Maurits huis toe geroep ten einde sy vader by te staan. Constantijn het sy studies in 1617 voltooi en teruggekeer huis toe. <ref name=EB1911/> Dit is gevolg deur ses weke se opleiding onder Antonis de Hubert, 'n prokureur in Zierikzee. De Hubert was toegewy aan die studie van taal- en skryfkuns, en het in 1623 gesprekke met [[Pieter Corneliszoon Hooft]], Laurens Reael en [[Joost van den Vondel]] oor [[taal]] en ortografie gehad. ==Vroeë loopbaan== In die lente van 1618 het Constantijn werk gekry by Dudley Carleton, die Engelse gesant aan die hof in [[Den Haag]]. <ref name=EB1911/> In die somer het hy in [[Londen]] in die huis van die Nederlandse ambassadeur, Noël de Caron, gewoon. Gedurende sy tyd in Londen het sy sosiale kring uitgebrei en het hy ook geleer om Engels te praat. In [[1620]], aan die einde van die Twaalfjarige Verposing (sien [[Tagtigjarige Oorlog]]) het hy as sekretaris van ambassadeur Francis van Aarssens (François van Aerssen) na [[Venesië]] gereis om steun te kry teen die dreigement van hernieude oorlog. Hy was die enigste lid van die afvaardiging wat [[Italiaans]] kon praat. In Januarie 1621 het hy na Engeland gereis as sekretaris van ses gesante van die [[Nederlandse Republiek|Verenigde Provinsies]] met die doel om Jacobus I te oorreed om die Duitse Protestantse Unie te ondersteun wat in April van daardie jaar sou terugkeer. In Desember 1621 het hy 'n ander afvaardiging besoek, hierdie keer met die doel om steun vir die Verenigde Provinsies aan te vra, en na 'n jaar en twee maande in Februarie 1623 teruggekeer. Daar was ook 'n verdere reis na Engeland in 1624. === Muiderkring === Hy word dikwels beskou as 'n lid van die Muiderkring, 'n groep van die voorste intellektuele wat om die digter [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]] gesentreer was en gereeld in die kasteel van Muiden naby [[Amsterdam]] vergader het. In 1619 het Constantijn in kontak gekom met Anna Roemers Visscher en Pieter Corneliszoon Hooft. Huygens het baie gedigte met Anna uitgeruil. In 1621 het ook 'n poëtiese uitruiling met Hooft begin. Beide sou probeer om dikwels die ander te oortref. In Oktober van daardie jaar het Huygens 'n groot gedig aan [[Jacob Cats]] in [[Nederlands]] gestuur getiteld 't Voorhout, wat handel oor 'n woud naby Den Haag. In Desember het hy begin met 't Kostelick Mal, 'n satiriese behandeling van die beuselagtighede van daardie era. In 1623 het Huygens sy Printen geskryf, 'n beskrywing van verskillende kenmerke van mense. Hierdie satiriese, moraliserende werk is een van Huygens se moeilikste gedigte. In dieselfde jaar het Maria Tesselschade Visscher en Allard Crombalch in die huwelik getree. Vir die geleentheid is verse deur Huygens, Hooft en Vondel geskryf. Constantijn het tydens die fees met Machteld van Camps geflikflooi. Na aanleiding hiervan het hy die gedig Vier en Vlam geskryf. In 1625 is ''Otia'' van ''Ledige Uren'' gepubliseer. Hierdie werk bevat sy versamelde gedigte. === Engelse ridderskap en huwelik === In 1622, toe Constantijn langer as 'n jaar in [[Engeland]] as diplomaat gewoon het, is hy as ridder geslaan deur koning [[Jakobus I van Engeland]]. <ref name = EB1911/> Dit was die einde van Constantijn se vormingsjare en van sy jeug. Huygens was in die tyd werksaam as sekretaris by Frederik Hendrik, Prins van Oranje wat - na die dood van Maurits van Oranje- aangestel is as [[stadhouer]]. In 1626 het Constantijn verlief geraak op Suzanna van Baerle. Constantijn het verskeie [[Sonnet|sonnette]] vir haar geskryf waarin hy haar "Sterre" noem. Hulle het op 6 April 1627 getrou. [[Beeld:Adriaen Hanneman - Constantijn Huygens and his-five-children.png|duimnael|Huygens en sy kinders deur Adriaen Hanneman. Mauritshuis, Den Haag]] Huygens beskryf hul huwelik in Dagh-werck. Uit een van die bewaarde manuskripte van hierdie werk blyk dit dat Suzanna 'n aansienlike deel van die werk getranskribeer (of self geskryf het) het, wat daarop dui dat daar 'n noue samewerking tussen man en vrou was. <ref>{{Cite journal|last=Held|first=Julius S.|date=December 1991|title=Constantijn Huygens and Susanna van Baerle: A Hitherto Unknown Portrait|url=https://www.jstor.org/stable/3045835?origin=crossref|journal=The Art Bulletin|volume=73|issue=4|pages=653|doi=10.2307/3045835}}</ref> Die egpaar het vyf kinders gehad: in 1628 hul eerste seun, Constantijn jr. Huygens, in 1629 Christiaan Huygens, in 1631 Lodewijck Huygens, en in 1633, Philips. In 1637 is hul dogter Suzanna gebore; kort na haar geboorte is hul moeder oorlede. ==Latere loopbaan en Franse ridderskap== Huygens het ondanks die hartseer, verdriet en bedroefdheid oor die afsterwe van sy vrou (1638) 'n suksesvolle loopbaan begin. In 1630 is hy tot die Raad en Tesourie aangestel en het hy die boedel van die [[Huis van Oranje|Oranje-familie]] bestuur. Hierdie werk het aan hom 'n jaarlikse inkomste van ongeveer 1,000 Nederlandse gulden besorg. In dieselfde jaar het hy die landgoed Heerlijkheid in Zuilichem gekoop en bekend geword as "die heer van Zuilichem". <ref>[http://www.nationalgallery.ie/en/Conservation/Featured_Projects/Battle_Of_Boyne/Project_Blog/Blog13_30Sept.aspx The Lord of Zuilichem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206105238/http://www.nationalgallery.ie/en/Conservation/Featured_Projects/Battle_Of_Boyne/Project_Blog/Blog13_30Sept.aspx |date=2017-02-06 }} - website of the National Gallery of Ireland</ref><ref>[http://www.essentialvermeer.com/history/huygens.html#.WJfHs1XhDIU Constantijn Huygens: Lord of Zuilichem] - website of Essential Vermeer</ref> In 1632 het Louis XIII van Frankryk, die beskermheer van die beroemde verbanne juris [[Grotius|Hugo de Groot]], hom as ridder van die Orde van Sint-Michel aangestel. In 1634 het Huygens eiendom in [[Den Haag]] aan die noordekant van die Binnenhof van prins Frederik Hendrik ontvang. Die grond was geleë naby die eiendom van 'n goeie vriend van Huygens—graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen—wat sy huis (Mauritshuis) ongeveer dieselfde tyd gebou het en gebruik gemaak het van dieselfde argitek, Huygens se vriend Jacob van Campen. === Korrespondensie === Afgesien van sy lidmaatskap van die Muiderkring was hy aan die begin van die 1630's ook in kontak met [[René Descartes]], <ref>Sanford Budick, “Descartes’s Cogito, Kant’s Sublime, and Rembrandt’s Philosophers: Cultural Transmission as Occasion for Freedom,” from A Journal of Literary History (Washington: Modern Language Quarterly, 1997), 38.</ref>[[Rembrandt]],<ref>Ibid.</ref> en die skilder Jan Lievens. Hy het bevriend geraak met John Donne,<ref name=EB1911/> en sy gedigte in [[Nederlands]] vertaal. Hy was vir maande weens sy verdriet oor sy vrou se dood nie in staat daartoe om poësie te skryf nie maar uiteindelik het hy, geïnspireer deur [[Petrarch]], die sonnet Op de dood van Sterre geskryf, wat goed ontvang is. Hy het die gedig by sy Dagh-werck gevoeg, wat hy onvoltooid gelaat het: die dag wat hy beskryf het nog nie geëindig nie, maar sy Sterre is reeds dood. Nadat hy die onvoltooide werk aan verskillende vriende vir goedkeuring gestuur het, het hy dit uiteindelik in 1658 as deel van sy Koren-bloemen gepubliseer. Huygens het ook gekorrespondeer met Margaret Croft, Elizabeth Dudley, gravin van Löwenstein, en Mary Woodhouse, 'n vriendin wat hy in 1622 in Londen ontmoet het.<ref>Lisa Jardine, [https://www.ucl.ac.uk/ucl-press/browse-books/temptation-in-the-archives ''Temptation in the Archives'' (UCL: Londen, 2015)], bl. 1-17.</ref> ==Hofwijck== [[Beeld:Hofwijck-Voorburg.png|duimnael|links|Hofwijck]] Na 'n paar jaar as wewenaar het Huygens grond in Voorburg gekoop en opdrag gegee dat Hofwijck gebou word.<ref>[http://www.hofwijck.nl/en/ Official website of Huygens' Hofwijck]</ref> Hofwijck is in 1642 in die geselskap van vriende en familie ingehuldig. Hier het Huygens gehoop om van die spanning by die hof in [[Den Haag]] te ontsnap en sy eie "hof" te vorm. In dieselfde jaar is sy broer Maurits oorlede. As gevolg van sy heimwee en verdriet het Huygens weinig [[Nederlands]]e poësie gedurende die tydperk geskryf, maar hy het egter voortgegaan om epigramme in [[Latyn]] te skryf. Kort hierna het hy [[Nederlands]]e poetsgedigte skryf, wat van nature baie speels is. In 1644 en 1645 het Huygens met ernstiger werk begin. As nuwejaarsgeskenk vir Leonore Hellemans het hy die Heilige Daghen, 'n reeks sonnette oor die [[Christendom|Christelike]] vakansiedae, geskryf. In 1644 is 'n versierde portret van Huygens deur Daniel Seghers en Jan Cossiers ge[[skilder]]: dit is tans in die Mauritshuis. <ref>{{cite web |title=Acquisitions of the month: October 2018 |url=https://www.apollo-magazine.com/acquisitions-of-the-month-october-2018/ |website=Apollo Magazine |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504113554/https://www.apollo-magazine.com/acquisitions-of-the-month-october-2018/ |archive-date=4 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1647 het hy Ooghentroost gepubliseer, waarin speelsheid en ernstigheid verenig is en wat aan Lucretia van Trello gerig is (wat haar sig verloor en reeds halfblind was). Die gedig is as troos aangebied. Huygens het van 1650 tot 1652 die gedig Hofwijck geskryf, waarin hy die vreugdes buite die stad beskryf. Daar word gepostuleer dat Huygens sy poësie geskryf het as 'n testament vir homself, 'n ''[[memento mori]]'' as sulks, omdat hy in hierdie tyd soveel geliefde vriende en familie verloor het soos onder meer Hooft (1647), Barlaeus (1648), Maria Tesschelschade (1649) en Descartes (1650). ==Opvoeding van sy seuns en die nuwe koninklike prins== In 1645 het sy seuns Constantijn jr. en Christiaan hul studies in [[Leiden]] begin. In hierdie jare het prins Frederik Hendrik van Oranje, die vertroueling en die beskermheer van Huygens, toenemend siek geword en in 1647 beswyk. Die nuwe [[stadhouer]], [[Willem II van Oranje]], het groot waardering vir Huygens getoon en aan hom die landgoed Zeelhem gegee, maar ook in 1650 beswyk. Die kern van Huygens se aktiwiteite het al hoe meer na sy presidentskap van die raad van die Huis van Oranje beweeg, wat in die hande van die jong prins -'n klein baba-was. Gedurende die tydperk het hy gereeld vir werksdoeleindes gereis. Daar was egter sterk meningsverskille tussen die weduwee—skoonmoeder van die baba (Amalia van Solms-Braunfels)—en die weduwee-skoondogter (Maria, koninklike prinses en prinses van Oranje, 4 November 1631 - 24 Desember 1660). [[Beeld:Flag of the Orange Order.svg|links|duimnael|Die vlag van die Oranje-orde, ook bekend as die Boyne Standard. Dit bestaan uit 'n oranje agtergrond met 'n Kruis van Sint George en 'n pers ster wat die simbool van die [[Willemiet]]-magte was. Die latere politieke loopbaan van Constantijn Huygens het die sorg van die Nederlands-Engelse prins [[Willem III van Engeland|Willem III]] behels, wat sedert 11-jarige ouderdom wees gelaat was en later 'n beroemde [[Protestant]]se [[stadhouer]] in [[Holland]] en daarna 'n koning in [[Engeland]] geword het.]] In 1657 het sy seun Philips na 'n kort siekte gesterf tydens sy groot toer in [[Pruise]]. In dieselfde jaar het Huygens ernstig siek geword maar op wonderbaarlike wyse herstel. In 1680 het Constantijn jr. met sy gesin uit die huis van sy vader getrek. Ten einde die geskinder wat kort daarna begin het te verhinder, het Huygens die gedig Cluijs-werc geskryf waarin hy 'n blik op die latere stadiums van sy lewe toon. ==Skryfwerk== Huygens het probeer om nog tyd te maak om meer van sy werk te publiseer. In 1647 is 'n aantal van Huygens se musikale skeppinge, onder andere sy Pathodia sacra et profana, in [[Parys]] gepubliseer. Dit het sommige komposisies in [[Latyn]], [[Psalms]] en [[Frans]], en ook sekulêre Italiaanse liefdesliedere ingesluit. Die werk was gewy aan die mooi niggie (Utricia Ogle) van 'n Engelse diplomaat. In 1648 het Huygens Twee ongepaerde handen vir klavesimbel geskryf. Die werk het verband gehou met Marietje Casembroot, 'n vyf-en-twintigjarige speler van die klavesimbel wat Huygens se liefde vir [[musiek]] gedeel het. In 1657 het 'n bundel van sy versamelde [[Nederlands]]e gedigte verskyn met die titel Koren-bloemen. Dit sluit in: Heilighe Daghen (1645), Ooghen-troost (1647), Hofwijck (1653) en Trijntje Cornelis (1653). <!--Hierdie laaste werk, Trijntje Cornelis, is 'n uitbarsting van Huygens se kreatiwiteit. Dit is naamlik 'n bewys van sy rou talent vir rare taalgebruik - en sy kapasiteit vir uitdrukkingsvolle frases. In oënskou daarvan dat die stuk in 'n kort tydjie geskryf is kan dit beskou word as 'n enorme prestasie. Aangesien sy moeder Suzanne van [[Antwerpen]] was, het hy haar dikwels aldaar besoek; en bowenal speel ''Trijntje Cornelis'' in [[Antwerpen]] af.--> In 1660 is sy dogter Suzanna getroud met haar neef Philips Doublet. Hy was die seun van Huygens se suster Geertruijd. In 1661, toe hy reeds 'n oupa was, is Huygens deur [[Willem III van Engeland|Willem III]] se leermeesters na Frankryk gestuur om besit te herwin van die graafskap van Oranje. Die graafskap is in 1665 teruggee aan die familie van Oranje-Nassau. en Huygens het gevolglik na die [[Nederlande]] teruggekeer. [[Beeld:Scheveningse-zee-straet.jpg|duimnael|Tekening van die Zee-straet]] By sy terugkeer het Huygens die nuwe grondpad in Den Haag ontwerp wat deur die duine loop na Scheveningen. Hy het reeds in 1653 die pad beplan en daaroor geskryf in sy werk, Zee-straet. Die pad is ingevolge Huygens se ontwerp gemaak. In 1676 het die tweede uitgawe van Koren-bloemen verskyn. Die versamelbundel bestaan uit sewe-en-twintig boeke. Van die nuwe werke in die uitgawe was Zee-straet, Mengelingh ('n reeks ernstige gedigte wat na 1657 geskryf is) en sewe boeke met snel-dichten (snelgedigte). Omdat Huygens nou ouer was het hy ontvlugting in [[musiek]] gesoek. Hy het nagenoeg 769 komposisies gedurende sy leeftyd geskryf. ==Erfenis== Constantijn Huygens het op [[Goeie Vrydag]], 28 Maart 1687, op 90-jarige ouderdom in [[Den Haag]] gesterf. 'n Week later is hy begrawe in die Sint-Jacobskerk (Grote Kerk) in [[Den Haag]]. In 1947 is 'n literêre toekenning, die Constantijn Huygens-prys, ter ere van sy nalatenskap geskep. == Voorbeelde van sy digkuns == === Uit: Korenbloemen (1672)=== '''Een Comediant''' <poem> Hij is een Alle-mann, altijd en allerweghen Waer 'them den honger maeckt; een Bedlaer met een degen; Een Papegay om Go'; een laccher van gebreck; Een Meerkatt in een Mensch; een meesterlicke Geck; Een Schilderij die spreeckt; een spoock van weinig' uren Een levendige ''Print'' van s'Werelts kort verduren; Een hijpocrijt om 'tjock; een schaduw diemen tast; Een drolligh Aristipp, dien alle kleeding past. Hij is dat ijeder een behoort te konnen wesen: Verandering van staat verandert maer sijn wesen: Nac't noodich wesen moet: geraeckt hij op een Throon, Sijn hert ontstijght hem niet nae 'tstijgen vande kroon: Vervalt hij van soo hoogh tot op het bedel-bidden, 'Tgelaet past op 'tgeluck; 'thert drijft in 'tgulde midden, En onder 'tmommen-hooft steeckt noch de selve mann Die op en neder gaet, en niet bewegen, kan. De Werelt is 'traduijs daerop de Menschen mommen, Veel' staen op sprekens roll, veel dienender voor stommen; Veel' draven, veel' staen still, veel' dalen, veel' gaen op, Veel sweeten om gewinn, veel scheppen 't mette schopp: Geluckigh hij alleen, die krijgen kan en houwen En missen dat hij moet, en matelicken rouwen, En lacchen matelick in suer of soet gelagh, En seggen, Is't nu soo, God kent den naesten dagh. (1623) </poem> '''Cupio Dissolvi. Op de Dood van Sterre <poem> Of droom ick, en is 't nacht, of is mijn' Sterr verdwenen? Ick waeck, en 't is hoogh dagh, en sie mijn' Sterre niet. O Hemelen, die mij haer aengesicht verbiedt, Spreeckt menschen-tael, en seght, waer is mijn' Sterre henen? Den Hemel slaet geluyd, ick hoor hem doot mijn stenen, En seght, mijn' Sterre staet in 't heilighe gebied, Daer sij de Godheid, daer de Godheid haer besiet, En, voeght het lacchen daer, belacht mijn ijdel weenen. Nu, Dood, nu Snick, met-een verschenen en verbij, Nu, doorgang van een' Steen, van een gesteên, ten leven, Dunn Schutsel, staet naer bij, 'ksal 't v te danck vergeven; Komt, dood, en maeckt mij korts van deze Cortsen vrij: 'Kverlang in 'teewigh licht te samen te sien sweven Mijn Heil, mijn Lief, mijn Lijf, mijn' God, mijn' Sterr en mij. (1638) </poem> '''Gebed over des Heeren avond-mael''' <poem> Ghij maeckte Water Wijn: dat's klaer als wijn of water; En 'twas een wonder-werck. Ghij noemde Brood uw Lijf, En Wijngaerd-sap uw Bloed, en 'twas een tucht-bedrijf Tot uw' geheughenis: soo lees ick, en soo staet 'er. Mijn ziel vergaept sich niet aen wat vele euwen later De grove gronden leij van eewelick gekijf; Wie u 'tmirakel, Heer, of aen-schrijv' of ontschrijv, Houd ick voor even boos vaan opsett en van snater. Gunt mij het recht, het slecht, het oud, het all-gemeen, Het onbemorst gebruijck van wat ghij hebt gesproken; En dit mirakel toe: O God voor mij gebroken, Breeckt nu dit lichaem oock en dese ziel van een. Neen, neen, verworpen steen, ghij zijt er van gewroken; Maeckt maer mijn' steen tot vleesch, en maer mijn vleesch tot steen. (1642) </poem> '''Sneldicht''' <poem> Vraeght ghy wat Sneldicht voor een Dicht is? Het is een Dicht dat snel en dicht is. </poem> '''Clavecingel''' <poem> Wat dunkckt u, Man, sey Trijn, ick ben noch rape en jong, Soud't mij niet voeghen wat te leeren clavecingelen? Wegh, wegh, seij Dirck, wat plaegh, hoe soudt ghij mij dan ringelen! Het waer te veel geruchts, twee handen en een' Tong. </poem> '''Ey''' <poem> 'Kheb maer een Ey geslorpt: Hoe maeckt het mij soos sat? Een Ey is, of m'een Hoen door een verklein-glas at. </poem> == Bibliografie == *''Spaense wijsheit'' (sonder jaar) *1621 ''Batava Tempe, dat is 't Voor-hout van 's-Gravenhage'' *1623 ''De uytlandighe herder'' *1622 ''Kerkuria mastix, satyra, Dat is, 't costelick mal'' *1624 ''Stede-stemmen en dorpen'' *1624 ''Zedeprinten'' *1625 ''Otiorum libri sex'' *1638 ''Dagh-werck'' *1641 ''Ghebruyck en onghebryck van 't orgel'' *1644 ''Momenta desultoria (heruitgereik in 1655)'' *1647 ''Eufrasia, Ooghentroost. Aen Parthenine, bejaerde maecht, over de verduysteringh van haer een ooghe'' *1647 ''Heilighe daghen'' *1647 ''Pathodia sacra et profana'' *1653 ''Trijntje Cornelis'' *1653 ''Vitaulium. Hofwijck, Hofstede vanden Heere van Zuylichem onder Voorburgh'' *1656-1657 ''translated proverbs'' *1658 ''Korenbloemen (heruitgereik in 1672)'' *1667 ''Zee-straet'' *1841 ''Cluys-werck''<ref name=EB1911/> (gepubliseer deur W. J. A. Jonckbloet) ==Verwysings== {{verwysings}} == Bronne == *1979 ''Keur uit die Nederlandse poësie'', [[A.P. Grové]], J.L. Steyn (samestellers),(Nasou Beperk), {{ISBN|0 625 00160 5}} , Twaalfde druk. ==Eksterne skakels== {{Commons-kategorie inlyn}} *[https://web.archive.org/web/20020804122608/http://www.etcl.nl/goldenage/huygens.stm Die Constantijn Huygens Web] - versameling van gedigte *{{Gutenberg author |id=Huygens,+Constantijn | name=Constantijn Huygens}} *[http://emlo.bodleian.ox.ac.uk/blog/?catalogue=constantijn-huygens Die korrespondensie van Constantijn Huygens] in [http://emlo.bodleian.ox.ac.uk/home EMLO] *{{Internet Archive author |sname=Constantijn Huygens}} *[http://www.hofwijck.nl/en Hofwijck] *[http://www.dbnl.nl/auteurs/auteur.php?id=huyg001 Portrette van Constantijn Huygens] *[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/Huygens Korrespondensie van Constantijn Huygens] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Huygens, Constantijn}} [[Kategorie:Nederlandse argitekte]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] [[Kategorie:Nederlandse diplomate]] [[Kategorie:Nederlandse komponiste]] [[Kategorie:Nederlandse wetenskaplikes]] [[Kategorie:Geboortes in 1596]] [[Kategorie:Sterftes in 1687]] llcxbgmvcu3xvz3kpbfihfqbkaq9hcy 0 285799 2978939 2953145 2026-10-14T10:39:28Z ~2026-50434-89 214697 /* Eksterne skakels */ 2978939 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = João Figueiredo | beeld = João Figueiredo, presidente do Brasil, 1979 (versão colorida).jpg | beeldonderskrif = João Figueiredo in 1979 | orde = 30ste President van Brasilië | termynaanvang = [[15 Maart]] [[1979]] | termyneinde = [[15 Maart]] [[1985]] | vise = [[Aureliano Chaves]] | voorganger = [[Ernesto Geisel]] | opvolger = [[José Sarney]] | geboortenaam = João Baptista de Oliveira Figueiredo | geboortedatum = {{Geboortedatum|1918|1|15}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Rio de Janeiro]], [[Brasilië]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1918|1|15|1999|12|24}} | sterfteplek = Rio de Janeiro, Brasilië | party = PSD (1989–1999)<br />PDS (1980–1989)<br />Onafhanklik (1979–1980)<br />ARENA (1978–1979) | orde2 = Hoof van die Nasionale Inligtingsdiens | termynaanvang2 = [[15 Maart]] [[1974]] | termyneinde2 = [[15 Junie]] [[1978]] | president2 = [[Ernesto Geisel]] | voorganger2 = Carlos Alberto da Fontoura | opvolger2 = Otávio Aguiar de Medeiros | orde3 = Hoofminister van die Militêre Kabinet | termynaanvang3 = [[30 Oktober]] [[1969]] | termyneinde3 = [[15 Maart]] [[1974]] | president3 = [[Emílio Garrastazu Médici]] | voorganger3 = Jaime Portela de Melo | opvolger3 = Hugo de Abreu | eggenoot = Dulce Castro (1942–1999; sy dood) | kinders = 2 | alma_mater = Militêre Skool van Realengo<br />Offisiersopleidingsskool | religie = | handtekening = João Figueredo assinatura presidencial.jpg | militer = Militêre Diens | lojaliteit = {{vlagland|Brasilië|1889a}} | tak = Brasiliaanse Weermag | diensjare = 1935–1979 | rang = Weermaggeneraal | eenheid = | oorloe = Brasiliaanse kommunistiese opstand van 1935<br />Brasiliaanse Staatsgreep 1964 | toekennings = }} '''João Baptista de Oliveira Figueiredo''' ([[Portugees]]: [ʒuˈɐ̃w baˈtʃistɐ dʒi oliˈvejɾɐ fiɡejˈɾedu, ˈʒwɐ̃w -]; [[15 Januarie]] [[1918]] – [[24 Desember]] [[1999]]) was 'n [[Brasilië|Brasiliaanse]] militêre leier en politikus wat as die dertigste [[President van Brasilië|president]] van [[Brasilië]] gedien het en die laaste van die militêre regime wat die land regeer het na die [[staatsgreep]] van 1964. Hy was hoof van die Nasionale Inligtingsdiens (SNI) onder sy voorganger, [[Ernesto Geisel]], wat hom aan die einde van sy eie mandaat as president aangestel het. Hy het op 15 Maart 1979 die ampseed afgelê en gedien tot 14 Maart 1985. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Figueiredo, Joao}} [[Kategorie:Geboortes in 1918]] [[Kategorie:Sterftes in 1999]] [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Diktators]] 7qf6n88ulf1vze61ng2e47cy6q67uza 0 286372 2978888 2680728 2026-10-14T07:35:50Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978888 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Larry Page | bynaam = | beeld = Larry Page in the European Parliament, 17.06.2009 (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Page in 2009 | geboortenaam = Lawrence Edward Page | geboortedatum = {{GDEO|1973|3|26}} | geboorteplek = Lansing, Michigan, Verenigde State | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = Rekenaarwetenskaplike, internet-entrepreneur | ander = | bekend = Medestigter van [[Google]] | salaris = | webblad = | handtekening = }} '''Lawrence Edward Page'''<ref>{{cite web |url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Page%2c+Larry |title=Page, Larry |last=The Columbia Electronic Encyclopedia |year=2013 |website=Thefreedictionary.com |access-date=Augustus 28, 2018 |language=el |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829072152/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Page%2c+Larry |archive-date=Augustus 29, 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> (gebore 26 Maart 1973) is 'n Amerikaanse rekenaarwetenskaplike en internet-entrepreneur. Hy is veral bekend as een van die medestigters van [[Google]], saam met [[Sergey Brin]].<ref name="forbes">{{cite web |url=https://www.forbes.com/profile/larry-page |title=Larry Page |work=[[Forbes]] |access-date=Maart 3, 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502041604/https://www.forbes.com/profile/larry-page/ |archive-date=2 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Page was die hoof uitvoerende beampte van Google van 1997 tot Augustus 2001 (het uitgetree ten gunste van Eric Schmidt) en daarna van April 2011 tot Julie 2015 toe hy verhuis het om uitvoerende hoof van [[Alphabet Inc.]] te word, 'n pos wat hy beklee het tot 4 Desember 2019. Hy bly 'n ''Alfabet Inc''.-raadslid, werknemer en beherende aandeelhouer. Die skep van Google het vir hom 'n aansienlike hoeveelheid rykdom opgebou. Volgens ''Bloomberg Billionaires Index'' het Page vanaf April 2022 'n netto waarde van ongeveer $121 miljard, wat hom die sesde rykste persoon ter wêreld maak.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/profile/larry-page/?list=rtb |title=Larry Page |work=Forbes |access-date=Oktober 5, 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530225659/https://www.forbes.com/profile/larry-page/?list=rtb |archive-date=30 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Page is die mede-skepper en naamgenoot van ''PageRank'', 'n soekranglysalgoritme vir Google. Hy het die ''Marconi-prys'' in 2004 saam met medeskrywer Brin ontvang. == Vroeë lewe == Page is op 26 Maart 1973,<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/people/larry-page-12103347 |title=Larry Page |website=Biography |access-date=Februarie 9, 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405161132/https://www.biography.com/people/larry-page-12103347 |archive-date=5 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> in Lansing, Michigan gebore.<ref>{{cite web |url=http://infolab.stanford.edu/~backrub/google.html |title=The Anatomy of a Large-Scale Hypertextual Web Search Engine |last=Brin |first=Sergey |authorlink=Sergey Brin |last2=Page |first2=Lawrence |date=1998 |publisher=Stanford University |access-date=Mei 15, 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505122319/http://infolab.stanford.edu/~backrub/google.html |archive-date=5 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Commons-kategorie inlyn|Larry Page}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Page, Larry}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rekenaarprogrammeerders]] [[Kategorie:Webontwikkelaars]] [[Kategorie:Google]] [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] jhczmnf6cgfcxwqt81yhglyrud9xw6r 2978893 2978888 2026-10-14T07:49:06Z Score Beethoven 48986 Wikifisering: skakels, inleiding sonder verwysings, afdelings Loopbaan en Rykdom 2978893 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Larry Page | bynaam = | beeld = Larry Page in the European Parliament, 17.06.2009 (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Page in 2009 | geboortenaam = Lawrence Edward Page | geboortedatum = {{GDEO|1973|3|26}} | geboorteplek = [[Lansing]], [[Michigan]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Amerikaans | beroep = [[Rekenaarwetenskap|Rekenaarwetenskaplike]], [[internet]]-[[ondernemer|entrepreneur]] | ander = | bekend = Medestigter van [[Google]] | salaris = | webblad = | handtekening = }} '''Lawrence Edward Page''' (gebore 26 Maart 1973) is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[Rekenaarwetenskap|rekenaarwetenskaplike]] en [[internet]]-[[ondernemer|entrepreneur]]. Hy is veral bekend as een van die medestigters van [[Google]], saam met [[Sergey Brin]], en as mede-skepper van die [[PageRank]]-[[algoritme]]. Hy was [[Hoof- uitvoerende beampte|hoof uitvoerende beampte]] van Google en daarna van [[Alphabet Inc.]], waarvan hy steeds 'n beherende aandeelhouer is. Hy is een van die rykste mense ter wêreld. == Vroeë lewe == Lawrence Edward Page<ref>{{cite web |url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Page%2c+Larry |title=Page, Larry |last=The Columbia Electronic Encyclopedia |year=2013 |website=Thefreedictionary.com |access-date=Augustus 28, 2018 |language=el |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829072152/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Page%2c+Larry |archive-date=Augustus 29, 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is op 26 Maart 1973<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/people/larry-page-12103347 |title=Larry Page |website=Biography |access-date=Februarie 9, 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405161132/https://www.biography.com/people/larry-page-12103347 |archive-date=5 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> in [[Lansing]], [[Michigan]] gebore.<ref>{{cite web |url=http://infolab.stanford.edu/~backrub/google.html |title=The Anatomy of a Large-Scale Hypertextual Web Search Engine |last=Brin |first=Sergey |authorlink=Sergey Brin |last2=Page |first2=Lawrence |date=1998 |publisher=Stanford University |access-date=Mei 15, 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505122319/http://infolab.stanford.edu/~backrub/google.html |archive-date=5 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Loopbaan == Page het Google saam met [[Sergey Brin]] gestig.<ref name="forbes">{{cite web |url=https://www.forbes.com/profile/larry-page |title=Larry Page |work=[[Forbes]] |access-date=Maart 3, 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502041604/https://www.forbes.com/profile/larry-page/ |archive-date=2 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy was die hoof uitvoerende beampte van Google van 1997 tot Augustus 2001 (het uitgetree ten gunste van [[Eric Schmidt]]) en daarna van April 2011 tot Julie 2015, toe hy verhuis het om uitvoerende hoof van [[Alphabet Inc.]] te word, 'n pos wat hy beklee het tot 4 Desember 2019. Hy bly 'n raadslid, werknemer en beherende aandeelhouer van Alphabet Inc. Page is die mede-skepper en naamgenoot van [[PageRank]], 'n [[algoritme]] vir die rangskikking van soekresultate in die Google-[[soekenjin]]. Hy het die [[Marconi-prys]] in 2004 saam met Brin ontvang. == Rykdom == Die skep van Google het vir hom 'n aansienlike hoeveelheid rykdom opgebou. Volgens die ''[[Bloomberg Billionaires Index]]'' het Page vanaf April 2022 'n netto waarde van ongeveer $121 miljard gehad, wat hom die sesde rykste persoon ter wêreld gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/profile/larry-page/?list=rtb |title=Larry Page |work=Forbes |access-date=Oktober 5, 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530225659/https://www.forbes.com/profile/larry-page/?list=rtb |archive-date=30 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Commons-kategorie inlyn|Larry Page}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Page, Larry}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rekenaarprogrammeerders]] [[Kategorie:Webontwikkelaars]] [[Kategorie:Google]] [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] qfbotd3cn6se60htdnvm02rpddlu325 0 289336 2978880 2435298 2026-10-14T07:34:51Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978880 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Gil Shaham | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = Klassieke musiek | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1971|2|19}} | geboorteplek = | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = [[Klassieke musiek|Klassiek]] | beroep = Violis, musikant | instrument = [[Viool]] | jare_aktief = 1981–tans | etiket = {{ubl|Canary Classics|[[Deutsche Grammophon]]|Universal Classics}} | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Gil Shaham''' ([[Hebreeus]]: גיל שחם; gebore op [[19 Februarie]] [[1971]]) is 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[Viool|violis]] van Israelies-Joodse afkoms. == Biografie == Gil Shaham is in Urbana, [[Illinois]], gebore, terwyl sy ouers - Israeliese wetenskaplikes - deel was van 'n akademiese genootskap aan die Universiteit van Illinois. Sy vader Jacob was 'n astrofisikus, en sy moeder, Meira Diskin, 'n sitogenetikus. Sy suster is die pianis Orli Shaham. Hy is 'n gegradueerde van die Horace Mann-skool in Riverdale, [[New York (deelstaat)|New York]]. Die gesin het teruggekeer na [[Jerusalem]] toe Gil twee jaar oud was. Shaham het op ouderdom van sewe vioollesse by Samuel Bernstein aan die Rubin Musiekakademie in Jerusalem begin neem en jaarliks beurse van die Amerika-Israel Kulturele Stigting ontvang. <ref name="gilbio">{{cite web |url=http://gilshaham.com/about/ |title=Gil Shaham Biography |website=Gilshaham.com |access-date=22 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108112249/http://gilshaham.com/about/ |archive-date= 8 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 1981 het Gil Shaham sy buiging saam met die Jerusalem Simfonieorkes en die [[Israel Filharmoniese Orkes]] gemaak as student van Haim Taub. Later daardie jaar het hy die Aspen Musiekskool in [[Colorado]] bygewoon waar hy onder Dorothy DeLay en Jens Ellermann studeer het. <ref name="gilbio" /> Later, in 1982, nadat hy eerste plek in Israel se Claremont-kompetisie behaal het, het hy 'n beursstudent aan die Juilliard-skool geword. Hy het ook aan die Universiteit van Columbia studeer. Shaham is getroud met die Australies-gebore violis Adele Anthony. Hulle het drie kinders, Elija, Ella Mei en Simon. Gil Shaham woon tans saam met sy gesin in New York. <ref name="gilbio" /> == Musiekloopbaan == Shaham het op 10-jarige leeftyd as solis gedebuteer saam met die Jerusalem Simfonieorkes wat deur die violis Alexander Schneider gedirigeer is. Minder as 'n jaar later het Shaham saam met Israel se voorste orkes, die Israel Filharmoniese Orkes, gespeel, wat deur [[Zubin Mehta]] gedirigeer is. Op 11-jarige ouderdom, in 1982, het Shaham eerste prys tydens die Claremont-kompetisie gewen en het hy ingeskryf aan die Juilliard-skool in New York waar hy onder Dorothy DeLay en Hyo Kang studeer het. Boonop het hy sowel as sy jonger suster, die pianis Orli Shaham, die Universiteit van Columbia bygewoon. Shaham se loopbaan het in 1989 'n hupstoot gekry toe hy gevra is om 'n vir 'n ongestelde [[Itzhak Perlman]] in te staan vir 'n reeks konserte met Michael Tilson Thomas en die [[Londen Simfonieorkes]]. Hy het tyd afgeneem van sy studies aan die Horace Mann-skool (waar hy 'n senior was), en na Londen gevlieg en die vioolkonserte van [[Max Bruch|Bruch]] en [[Jean Sibelius|Sibelius]] opgevoer. In 1990 het Shaham die [[Avery Fisher]] Loopbaan-toegif ontvang. In 1992 is hy bekroon met die ''Premio Internazionale'' van die ''Accademia Chigiana'' in [[Sienna]]. Shaham het saam met verskeie van die wêreld se voorste orkeste opgetree, waaronder die [[New York Filharmoniese Orkes]], [[Berliner Philharmoniker]], Toronto Simfonieorkes, [[Weense Filharmoniese Orkes]], [[Israel Filharmoniese Orkes]], [[Chicago Simfonieorkes]], [[Boston Simfonieorkes]], [[Los Angeles Filharmoniese Orkes]], Russiese Nasionale Simfonieorkes, [[Academy of St. Martin in the Fields]], San Francisco Simfonieorkes, [[Philadelphia Orkes]], en die Nasionale Jeugorkes van die Verenigde State van Amerika. Shaham speel 'n viool van Stradivarius uit die "lang patroon", tydperk, d.i. die "Comtesse de Polignac" van 1699. Dit is in 1989 deur die Stradivarius Genootskap van Chicago aan Shaham op lening gegee. == Diskografie == * ''Mendelssohn, Bruch: Vioolconcertos'' (met [[Giuseppe Sinopoli]] as dirigent van die Philharmonia-orkes) (1990) * ''Schumann: Werke vir viool en klavier'' (1990) * ''Franck/Saint-Saëns: Vioolsonates'' (met Gerhard Oppitz) (1991) * ''Paganini: Vioolconcerto nr. 1 Op. 6 in D majeur/Saint-Saëns: vioolconcerto nr. 3'' (met Giuseppe Sinopoli as dirigent van die New York Filharmoniese Orkes) (1992) * ''Wieniawski: Vioolconcertos nr. 1 en 2'' (met Lawrence Foster as dirigent van die Londen Simfonieorkes) (1992) * ''Sibelius/Tsjaikofski: Vioolconcertos'' (met Giuseppe Sinopoli as dirigent van die Philharmonia-orkes) (1993) * ''Samuel Barber: Vioolconcerto; Erich Wolfgang Korngold : Vioolconcerto en sy Much Ado about Nothing Suite'' (met [[André Previn|Andre Previn]] en die Londense Simfonieorkes) (1994) * ''Paganini for Two'' (met Göran Söllscher) (1994) * ''Vivaldi: Die Vier Seisoene'' (met die Orpheus Kamerorkes) (1995) * ''Prokofiëf: Vioolconcertos nr. 1 en 2'' (met Andre Previn as dirigent van die Londense Simfonieorkes) (1996) * ''Viool Romanse'' (met die Orpheus Kamerorkes) (1996) * ''Dvořák vir twee'' (met Orli Shaham) (1997) * ''The Fiddler of the Opera'' (met [[Jascha Heifetz]]) (1997) * ''Israel Filharmoniese Orkes 60-jaar Herdenking Galakonsert'' (1997) * ''Berlin Gala: A Salute to Carmen'' (met Anne Sofie von Otter en Roberto Alagna) (1998) * ''American Scenes'' (Werke van Copland, Previn, Barber, Gershwin) (1998) * ''Glazoenof/Kabalevski: ''Meeting in Moscow'' (1998) * ''Bartók: Vioolconcerto nr. 2'' (met Pierre Boulez as dirigent van die Chicago Simfonieorkes) (1999) * ''Pärt: Tabula Rasa'' (1999) * ''Devil's Dance'' (2000) * ''Two Worlds'' (met Lee Ritenour en Dave Grusin) (2000) * ''John Williams : Treesong / Vioolconcerto/3 Stukke uit Schindler's List'' (met John Williams en die Boston Simfonieorkes) (2001) * ''Messiaen: Kwartet vir die Einde van Tyd'' (met [[Myung-whun Chung]]) (2001) * ''Brahms: Vioolconcerto/dubbelconcerto'' (met Jian Wang en [[Claudio Abbado]] wat die [[Berliner Philharmoniker|Berlynse Filharmoniese Orkes]] dirigeer) (2002) * ''Schubert Vir Twee'' (met Göran Söllscher) (2003) * ''The Fauré Album'' (2003) * ''Prokofiëf: Werke vir viool en klavier'' (met Orli Shaham) (2004) * ''Beethoven: Trippelconcerto/Septet'' (met [[David Zinman]] en [[Jefim Bronfman]]) (2006) * ''The Butterfly Lovers 'Concerto for Violin/Tsjaikofski: Vioolconcerto'' (2007) * ''Mozart in Paris'' (met Orli Shaham) (2008) * ''Elgar: Vioolconcerto'' (met [[David Zinman]] en die [[Chicago Simfonieorkes]]) (2008) * ''Tsjaikofski: Klaviertrio in A mineur'' (met [[Jefim Bronfman]] en Truls Mørk) (2008) * ''Sarasate: Virtuose vioolwerke'' (met Adele Anthony) (2009) * ''Haydn: Vioolconcertos/Mendelssohn: Oktet'' (met die ''Sejong Soloists'') (2010) * ''Nigunim: Hebreeuse melodieë'' (met Orli Shaham) (2013) * [http://www.canaryclassics.com/recordings/1930s-violin-concerto-vol1 1930's Vioolconcertos] (2014) * ''Bach: Sonates en Partitas vir Soloviool'' (2015) == Toekennings == * Avery Fisher Loopbaan-toegif <ref name="gilbio" /> (1990) * ''Premio Internazionale'' van die ''Accademia Chigiana'' in Sienna (1992) * Grammy-toekenning vir beste uitvoering van kamermusiek : [[André Previn]] & Gil Shaham vir ''American Scenes'' (Werke van [[Aaron Copland|Copland]], [[André Previn|Previn]], [[Samuel Barber|Barber]], Gershwin)'' (1999) * Avery Fisher-prys (2008) Aangebied deur sy dierbare vriend [[Gustavo Dudamel]] tydens 'n ''Live from Lincoln Center'' privaat aanbieding van die musiek van Pablo de Sarasate in die Stanley H. Kaplan Penthouse. * Instrumentalis van die jaar <ref name="musicam">{{Cite web|url=http://www.musicalamerica.com/features/?fid=179&fyear=2012|title=Instrumentalist of the Year 2012|last=Rooney|first=Dennis D.|website=[[Musical America]]|access-date=January 22, 2017}}</ref> (2012) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|http://www.gilshaham.com/}} * [http://www.canaryclassics.com/ Gil Shaham] by Canary Classics * [http://streams.wgbh.org/online/play.php?xml=clas/cmd081002shaham.xml&template=wgbh_audio/ Gil Shaham] in gesprek op WGBH Radio Boston {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Shaham, Gil}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1971]] [[Kategorie:Amerikaanse violiste]] ixb5i3qlu7rdm9m83xq3plqqm4dw4sm 0 289340 2978758 2893133 2026-10-14T03:08:10Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978758 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Aldo_Ciccolini_cropped.JPG|duimnael|Aldo Ciccolini in 2005]] '''Aldo Ciccolini''' ({{IFA-it|ˈaldo tʃikkoˈlini}}; [[15 Augustus]] [[1925]] - [[1 Februarie]] [[2015]]) was 'n Italiaans-Franse [[pianis]]. == Biografie == Aldo Ciccolini is in [[Napels]] gebore. Sy vader, wat die titel ''Markies van Macerata'' gedra het, het as tipograaf gewerk. Aldo Ciccolini het sy eerste lesse by Maria Vigliarolo d'Ovidio otvang, en in 1934 op 9-jarige ouderdom, met die spesiale toestemming van die direkteur Francesco Cilea, die Napelse Konservatoria betree. Daar het hy klavier by Paolo Denza, 'n leerling van Ferruccio Busoni, en harmonie en kontrapunt by Achille Longo, studeer. Hy het op 16-jarige ouderdom met sy loopbaan begin in die Teatro San Carlo. Teen 1946 was hy egter beperk daartoe om, om sy gesin se onthalwe in kroeë te speel ten einde te oorleef. In 1949 het hy, ''ex-aequo'' (gelykop) met Ventsislav Yankov, die Marguerite Long-Jacques Thibaud-kompetisie in Parys (die ander pryswenners was onder andere Paul Badura-Skoda en Pierre Barbizet) gewen. Hy het in 1969 'n [[Frankryk|Franse]] burger geword en onderrig gegee aan die ''Conservatoire de Paris'' vanaf 1970-88, waar sy studente Akiko Ebi, Jean-Yves Thibaudet, Artur Pizarro, Géry Moutier, Nicholas Angelich, André Sayasov en Jean-Luc Kandyoti ingesluit het. Ander studente was Francesco Libetta, Antonio Pompa-Baldi, Domenico Picciché, Ivan Donchev en [[:fr:Jean-Marc Savelli|Jean-Marc Savelli]].   Ciccolini was 'n gevierde interpreteerder en voorstander van die klaviermusiek van die Franse komponiste [[Camille Saint-Saëns]], [[Maurice Ravel]], [[Claude Debussy]], [[Charles-Valentin Alkan]] en Erik Satie, sowel as dié van minder prominente komponiste soos Déodat de Séverac, Jules Massenet en Alexis de Castillon.   Ciccolini was bekend daarvoor dat hy die musiek van die Spaanse komponiste [[Isaac Albeniz|Isaac Albéniz]], Enrique Granados en Manuel de Falla, sowel as van [[Franz Liszt]] gespeel het. Die sopraan [[Elisabeth Schwarzkopf]] het van hom gesê: "Jy kan jou skaars 'n wonderliker speelgenoot voorstel." Op 9 Desember 1999 het hy sy loopbaan van 50 jaar in Frankryk gevier met 'n opvoering in die ''Théâtre des [[Avenue des Champs-Élysées|Champs-Élysées]]'' in Parys. == Afsterwe == Aldo Ciccolini het op 1 Februarie 2015 in sy woning in [[Parys]] op 89-jarige ouderdom beswyk. <ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/french-piano-virtuoso-aldo-ciccolini-dies-aged-89-140812111.html |title=French piano virtuoso, Aldo Ciccolini, dies aged 89 |publisher=[[Yahoo]].com |access-date=1 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092641/http://news.yahoo.com/french-piano-virtuoso-aldo-ciccolini-dies-aged-89-140812111.html |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Opnames == Ciccolini het meer as 'n honderd opnames vir EMI-Pathé Marconi en ander [[Plaatetiket|platemaatskappye]] gemaak; onder meer die volledige sonate-siklusse van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] en [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], die volledige solo-klavierwerk van [[Claude Debussy|Debussy]] en twee afsonderlike siklusse van die volledige klavierwerke van Satie. In 2002 is Ciccolini bekroon met die ''[[Diapason d'Or]]'' vir sy opname van die volledige soloklavierwerke van Janáček vir ''Abeille Music'' en vir die van [[Robert Schumann|Schumann]] vir ''Cascavelles''. Sy volledige Beethoven-sonatesiklus is in 2006 weer deur die Cascavelle plate-etiket uitgegee. Hy het ook sulke ongewone repertorium opgeneem soos byvoorbeeld seleksies uit die ''Péchés de vieillesse'' van [[Gioachino Rossini|Rossini]] en die volledige klaviermusiek van Massenet. == Literatuur == * Ingo Harden: ''Aldo Ciccolini'', in: Ingo Harden, Gregor Willmes: ''Pianistenprofile: 600 Interpreten: ihre Biografie, ihr Stil, ihre Aufnahmen''. Bärenreiter, [[Kassel]] 2008, {{ISBN|978-3-7618-1616-5}}, BL. 131–133. * Alain Pâris: ''Klassische Musik im 20. Jahrhundert: Instrumentalisten, Sänger, Dirigenten, Orchester, Chöre''. 2de uitgebreide, volledig hersiene uitgawe, [[München]] 1997, {{ISBN|3-423-32501-1}}. == Bronne == * [[:fr:Aldo Ciccolini|Artikel oor Aldo Ciccolini op die Franse Wikipedia]] * *Bellamy, Olivier. ''Courage and silence''. Essay ingesluit in ''Aldo Ciccolini: Enregistrements EMI 1950–1991'' EMI 2009 == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ciccolini, Aldo}} {{Normdata}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Aldo Ciccolini }} [[Kategorie:Franse pianiste]] [[Kategorie:Italiaanse pianiste]] [[Kategorie:Sterftes in 2015]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] j305iz924otpjz5khohi53ssnb7v7kt 0 290530 2978717 2431020 2026-10-14T02:53:34Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978717 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bauhaus_Chair_Breuer.png|duimnael| Wassily stoel ontwerp deur Marcel Breuer ]] [[Lêer:Bauhaus-Dessau_innen.JPG|duimnael| Wassily stoele by die Bauhaus, Dessau ]] Die '''Wassily stoel''', ook bekend as die '''Model B3-stoel''', is in 1925-1926 deur Marcel Breuer ontwerp. Breuer was tydens hierdie tydperk die hoof van die kabinetswerkswinkel by die [[Bauhaus]], in Dessau, Duitsland. Ondanks wat algemeen geglo word, is die stoel nie spesifiek vir die kunstenaar [[Wassily Kandinsky]], ontwerp nie. Kandinsky, 'n skilder in abstrakte werke en ekspressionisme, was wel op hierdie stadium ook aan die Bauhausfakulteit verbonde, en het die voltooide ontwerp bewonder. Breuer het daarop 'n duplikaat vir Kandinsky se tuiste gemaak. Die stoel het eers dekades later as "Wassily" bekend geword, toe die Italiaanse vervaardiger Gavina, die stoel weer vrygestel het. Hulle het die stoel só genoem nadat hulle, tydens hulle navorsing oor die oorsprong van die stoel, van die staaltjie van Kandinsky se konneksie met die stoel verneem het. == Geskiedenis == Marcel Breuer, 'n meesterontwerper van die [[modernisme]] en protégé van die Bauhaus-stigter [[Walter Gropius]], word vir sowel sy prestasies in argitektuur en meubels, hoog geag. Breuer was in die vroeë 1920's 'n uitstekende student, en daarna 'n meester ambagsman by die Bauhaus. Al sy werk, wat argitektuur sowel as meubels ingesluit het, het die Bauhaus-ideale om kuns en industrie te versoen, weerspieël. Terwyl hy by die Bauhaus was, het Breuer, met sy meubelversameling van buisvormige staal, 'n omwenteling in binneruimtes van die tydperk veroorsaak. Hierdie meubels is geïnspireer deur fietse se konstruksie, en dit is vervaardig deur gebruik te maak van plaaslike loodgieterstegnieke. Sy eerste [[ontwerp]]e, waaronder die Wassily, is steeds van die mees identifiseerbare ikone van die moderne meubelbeweging. Die stoel, wat later as die 'Wassily' bekend sou staan, is in die laat 1920's vir die eerste keer deur die Duits-Oostenrykse meubelvervaardiger, [[Thonet]], gemaak. Op hierdie stadium het die stoel as Model B3 bekend gestaan. Thonet was veral vir buighout stoelontwerpe bekend. Aanvanklik was die stoel as opvoubare en nie-opvoubare weergawes beskikbaar. By hierdie vroeë produksies was die bande van tekstielstof, wat met behulp van vere, styf getrek is. Die tekstielstof wat gebruik is, is gemaak van Eisengarn, 'n sterk, blink, waksbedekte katoendraad. Dit is in die 19de eeu uitgevind, maar Margaretha Reichardt (1907-1984), 'n student aan die Bauhaus se weefwerkswinkel, het geëksperimenteer en die draadkwaliteit verbeter. Dit het haar in staat gestel om materiaal vir die bande, wat op Breuer se buisstaalstoele gebruik kon word, te ontwikkel.<ref>[https://www.bauhaus100.de/en/past/people/students/margaretha-reichardt/ Bauhaus100. ''Margaretha Reichardt''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180731062200/https://www.bauhaus100.de/en/past/people/students/margaretha-reichardt/ |date=31 Julie 2018 }}. (Accessed: 27 November 2016)</ref><ref name="SDM">Trope, Cynthia. [http://www.cooperhewitt.org/2013/06/29/the-b5-chair/ The B5 Chair | Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum]. (Accessed 28 November 2016)</ref> Die Thonet-geproduseerde weergawe van die stoel is baie skaars en word sedert die Tweede Wêreldoorlog nie meer vervaardig nie. Die meeste van Breuer se vroeë ontwerpe is deur die Berlynse vervaardiger Standard-Möbel, Lengyel & Company, aan wie die lisensie toegeken is, vervaardig. Die Wassily stoel was die enigste belangrike vroeë Breuer-ontwerp wat nie deur Standard-Möbel, Lengyel & Co. gemaak is nie. Na die oorlogsjare het Gavina die lisensie vir die Wassily verkry, tesame met die Breuer-ontwerpe wat voorheen deur Standard-Möbel, Lengyel & Co. verkoop is. Gavina het toe die meer bekende Wassily-weergawe, waar die tekstielstof met swart leerbande vervang is, bekendgestel. Die weergawe met tekstielstofbande was egter steeds beskikbaar. In 1968 het Knoll die Gavina-groep, van Bologna, gekoop. Dit het tot gevolg gehad dat al Breuer se ontwerpe in die Knoll-katalogus beskikbaar geword het. Die stoel was rewolusionêr in die gebruik van die materiale (buisvormige staal en Eisengarn), sowel as die vervaardigingsmetodes. Breuer het in 1925 sy eerste fiets gekoop; hy was beïndruk met die ligtheid van die buisvormige staalraam. Dit het hom geïnspireer om met die gebruik van die materiaal in meubelontwerp te eksperimenteer. <ref name="SDM">Trope, Cynthia. [http://www.cooperhewitt.org/2013/06/29/the-b5-chair/ The B5 Chair | Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum]. (Accessed 28 November 2016)</ref> Die ontwerp (en alle daaropvolgende staalbuismeubels) was tegnies uitvoerbaar slegs omdat die Duitse staalvervaardiger Mannesmann op daardie stadium 'n proses vir die vervaardiging van naatlose staalbuise vervolmaak het.   Voorheen het staalbuise 'n gelaste naat, wat sou breek as die buis sou buig, gehad. Die Wassily stoel word, soos baie ander ontwerpe van die Modernistiese beweging, sedert die laat 1920's massavervaardig, en dit is sedert die 1950's ononderbroke in produksie. 'n Ontwerp wat klassiek is, is steeds vandag beskikbaar. Alhoewel die [[Patent|patentontwerpe]] verval het, besit Knoll van [[New York]], die handelsnaamregte tot die ontwerp. Reproduksies van die stoel word wêreldwyd deur ander vervaardigers, wat die produk onder verskillende name bemark, vervaardig. == Sien ook == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Adirondack stoel]] * [[Aeron stoel]] * [[Barcelona stoel]] * [[Vrydraende stoel]] * [[Curule stoel]] * [[Faldstoel]] * [[Glastonbury stoel]] * [[Grand Confort]] * [[Lys van stoele]] * [[Gedraaide stoel]] * [[Nagwagstoel]] * [[X-stoel]] {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Wassily Chair}} {{Normdata}} [[Kategorie:Modernisme]] [[Kategorie:Bauhaus]] [[Kategorie:Meubels]] j13b54f08828x34jj64kush9e0iiqim 0 290687 2978718 2726970 2026-10-14T02:53:55Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978718 wikitext text/x-wiki Die '''Trecento''' ([[Italiaans]]: treˈtʃɛnto; kort vir ''milletrecento'', "1300") verwys na Italiaanse kultuur in die [[14de eeu]].<ref>{{it}}[https://books.google.com/books?id=Y5Ja5YzbiFMC&pg=PP9&dq=Trecento+nel+rinascimento&hl=it&source=gbs_selected_pages&cad=3#v=onepage&q=Trecento%20nel%20rinascimento&f=false Il Trecento]</ref> ==Tydperk== ===Kuns=== Die Trecento word oor die algemeen beskou as die begin van die [[Renaissance]] in kunsgeskiedenis. Giotto di Bondone word ingesluit by die Trecento, sowel as die skilders van die [[Siena|Sienese]] Skool wat gedurende die [[14de eeu]] die belangrikste bydrae in Italië sou maak. Ingesluit hierby is Duccio di Buoninsegna, Simone Martini, Lippo Memmi, Ambrogio Lorenzetti en sy broer Pietro Lorenzetti. Belangrike beeldhouers uit die tydperk sluit twee leerlinge van Giovanni Pisano in, naamlik [[Arnolfo di Cambio]] en Tino di Camaino; sowel as Bonino da Campione. ===Skryfwerk in die volkstaal=== Die Trecento is ook bekend as 'n tyd van verhoogde literêre aktiwiteit, met skrywers wat in die [[volkstaal]] pleks van [[Latyn]] begin skryf het. [[Dante]], [[Petrarch]] en [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] was die toonaangewende skrywers van die tyd. Dante het sy beroemde ''[[Goddelike Komedie|divina commedia]]'' (Die ''Goddelike Komedie''), wat 'n opsomming van die Middeleeuse wêreldbeskouing is, uitgebring, en [[Petrarch]] het verse in 'n liriese styl geskryf, wat beïnvloed is deur die [[Oksitaans]]e literatuur en [[Provensaals]]e [[poësie]] van die troebadoers. ===Sekulêre musiek=== Op musikale gebied was die Trecento 'n produktiewe tydperk in Italië, net soos in [[Frankryk]], ten opsigte waarvan daar 'n gereelde uitwisseling van musikante en invloede plaasgevind het. Die klem op sekulêre musiek het die tydperk onderskei van die vorige eeu, veral wat liefdeslirieke betref; baie van die oorlewende musiek is polifonies van aard, maar die invloed van die troebadoers wat in die vroeë [[13de eeu]] met die Albigensiese-kruistog na Italië gevlug het, is duidelik. In teenstelling met die artistieke en literêre prestasies van die eeu, het Trecento-musiek (ten minste in geskrewe vorm) in die tweede helfte van die eeu gefloreer, en die tydperk word dikwels uitgebrei (veral in die Engelse skolastiese tradisie) tot die eerste dekades van die [[15de eeu]], as 'n sogenaamde "Lang Trecento". Musici en komponiste van die Trecento sluit die bekende Francesco Landini, sowel as Maestro Piero, Gherardello da Firenze,Jacopo da Bologna, Giovanni da Cascia, Paolo "Tenorista" da Firenze, Niccolò da Perugia, Bartolino da Padova, Antonio Zachara da Teramo, Matteo da Perugia en Johannes Ciconia in. == Sien ook == * [[Renaissance]] * [[Quattrocento]] == Verwysings == {{Verwysings}} ==Verdere leeswerk== *{{cite book |first=Michael |last=Long |chapter=Trecento Italy |editor=McKinnon, James |title=Antiquity and the Middle Ages: From Ancient Greece to the 15th Century |series=Music and Society Series |location=Englewood Cliffs, NJ |publisher=Prentice Hall |year=1990 |pages=241–268 |isbn=0130361615}} {{Normdata}} [[Kategorie:Italiaanse Renaissance]] 9g9hz5dunu9fk3yozrcdwvxw4bfuw1g 0 293208 2978807 2963140 2026-10-14T03:30:50Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978807 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Geigercars_1X7A7998.jpg|duimnael| Geigercars voer motors vanuit Noord-Amerika na Europa in, en word 'n ''invoerder genoem''.<ref name="Singh" /><ref name="OSullivan" />]] 'n '''Invoer''' in die land van ontvangs is 'n [[uitvoer]] vanaf die land wat stuur.<ref name="Roshan" /> Invoer en uitvoer is die belangrikste [[finansiële transaksies]] van [[internasionale handel]].<ref name=":0" /> Invoer is die deel van die internasionale handel wat die aankoop en ontvangs van goedere of dienste in 'n ander land behels.<ref name="Chowdhury" /> Die verkoper van sulke goedere en dienste word 'n uitvoerder genoem, terwyl die buitelandse koper as 'n invoerder bekend staan.<ref name="edumaritime" /> In internasionale handel word die invoer en uitvoer van goedere beperk deur [[invoerkwota]]s en mandate van die [[douane]] owerheid.<ref name="Srivastava" /> Die invoer- en uitvoerjurisdiksies kan 'n [[heffing]] op die goedere hef.<ref name="何文賢" /> Daarbenewens is die invoer en uitvoer van goedere onderhewig aan [[handelsooreenkoms]]te tussen die invoer- en uitvoerjurisdiksies. == Definisie == 'Invoer' bestaan uit transaksies met goedere en dienste tussen 'n inwoner van 'n jurisdiksie (soos 'n land) en nie-inwoners.<ref>Lequiller, F; Blades, D.: Understanding National Accounts, Paris: OECD 2006, pp. 139-143</ref> Die presiese definisie van invoer in nasionale rekeninge sluit spesifieke grensgevalle in of uit.<ref>for example, see Eurostat: European System of Accounts - ESA 1995, §§ 3.128-3.146, Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg, 1996</ref> Invoer is die aksie van die koop of verkryging van produkte of dienste uit 'n ander land of 'n ander mark as die eie. Invoer is belangrik vir die ekonomie, omdat dit 'n land toelaat om produkte of dienste wat nie bestaan nie, skaars, duur of van lae gehalte is aan die mark te lewer. Hieronder word 'n algemene afbakening van die invoer in nasionale rekeninge gegee: * Die invoer van 'n produk vind plaas wanneer die eienaarskap van 'n nie-inwoner na 'n inwoner verander; dit impliseer nie noodwendig dat die betrokke goed fisies die grens oorsteek nie. In spesifieke gevalle imputeer nasionale rekeninge egter verandering van eienaarskap, alhoewel daar in wettige terme geen so verandering plaasvind nie (bv. ''finansiële verhuring'' ''oor grense, of aflewerings oor grense tussen affiliasies van dieselfde onderneming''). Gesmokkelde goedere moet ook by die invoermeting ingesluit word. * Die invoer van dienste bestaan uit alle dienste wat deur nie-inwoners aan inwoners gelewer word. In nasionale rekeninge word enige direkte aankope deur inwoners buite die [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Economic_territory ekonomiese gebied] van 'n land as invoer van dienste aangeteken; daarom word alle uitgawes deur toeriste in die ekonomiese gebied van 'n ander land as deel van die invoer van dienste beskou. Internasionale vloei van onwettige dienste moet ook ingesluit word. Basiese handelsstatistieke verskil dikwels ten opsigte van definisie en dekking van die vereistes in die nasionale rekeninge: * Gegewens oor internasionale handel in goedere word meestal verkry deur verklarings by die doane. As 'n land die algemene handelstelsel toepas, word alle goedere wat die land binnekom, as invoer aangeteken. As die spesiale handelstelsel (bv. buitelandse EU-statistiek) toegepas word, word goedere wat in doeane-pakhuise ontvang word, nie in die buitelandse handelsstatistiek opgeneem nie, tensy dit later vrylik in die invoerland sirkuleer. * 'n Spesiale geval is die handelstatistieke binne die EU. Aangesien goedere vrylik tussen die lidlande van die EU beweeg sonder doeanebeheer, moet statistieke oor die handel in goedere tussen die lidlande deur opnames verkry word. Om die statistiese las op die respondente te verminder, word kleinskaalse handelaars van die verslagdoeningsverpligting onthef. * Statistiese aantekening van die handel in dienste is gegrond op verklarings deur banke aan hul sentrale banke of deur opnames van die hoofoperateurs. In 'n geglobaliseerde ekonomie waar dienste via elektroniese middele gelewer kan word (''bv. Internet''), is die verwante internasionale vloei van dienste moeilik om te identifiseer. * Basiese statistieke oor internasionale handel toon gewoonlik nie gesmokkelde goedere of internasionale onwettige dienste nie. 'n Klein fraksie van die gesmokkelde goedere en onwettige dienste kan nietemin by amptelike handelsstatistieke opgeneem word deur middel van fopversendings of fopverklarings wat die onwettige aard van die aktiwiteite verberg. == Handelsbalans == 'n Land het 'n aanvraag na invoer wanneer die prys van die goed (of diens) op die wêreldmark laer is as die prys op die binnelandse mark. Die handelsbalans, wat gewoonlik as <math>NX</math> aangedui word, is die verskil tussen die waarde van al die goedere (en dienste) wat 'n land uitvoer en die waarde van die goedere wat die land invoer. 'n Handelstekort kom voor wanneer invoer groter as uitvoer is. Invoer word veral deur die [[inkomste]] van 'n land en sy produktiewe hulpbronne beïnvloed. Die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] voer byvoorbeeld [[Ruolie|olie]] uit [[Kanada|Kanada in,]] selfs al het die VSA olie en Kanada gebruik olie. [[Verbruiker|Verbruikers]] in die VSA is egter bereid om meer te betaal vir die marginale vat olie as wat Kanadese verbruikers is, omdat daar in die VSA meer olie gevra word as wat olie geproduseer word. {{Feit|date=October 2009}} In [[Makro-ekonomie|makro-ekonomiese teorie]] kan die waarde van invoer gemodelleer word as 'n funksie van binnelandse absorpsie (besteding aan alles, ongeag die bron) en die [[Wisselkoers|reële wisselkoers]]. Dit is die twee belangrikste faktore wat invoer beïnvloed en dit beïnvloed albei die invoer positief.<ref>Burda, Wyplosz (2005): Macroeconomics: A European Text, Fourth Edition, [[Oxford University Press]]</ref> == Soorte invoer == Daar is twee basiese soorte invoer: # Nywerheids- en verbruikersgoedere # Tussentydse goedere en dienste Ondernemings voer goedere en dienste in om teen 'n goedkoper prys en beter gehalte aan die plaaslike mark te lewer as mededingende goedere wat in die binnelandse mark vervaardig word. Maatskappye voer produkte in wat nie in die plaaslike mark beskikbaar is nie. Daar is drie breë soorte invoerders: # Op soek na enige produk regoor die wêreld om in te voer en te verkoop. # Op soek na buitelandse bronne om hul produkte teen die goedkoopste prys te kry. # Gebruik buitelandse bronne as deel van hul wêreldwye [[verskaffingsketting]]. Direkte invoer verwys na 'n soort besigheidsinvoer waarby 'n groothandelaar (bv Wal-Mart) en 'n oorsese vervaardiger betrokke is. 'n Kleinhandelaar koop gewoonlik produkte ontwerp deur plaaslike ondernemings wat oorsee vervaardig kan word. Met direkte invoer omseil die kleinhandelaar die plaaslike verskaffer (''middelman'') en koop die finale produk direk van die vervaardiger, sodat hy moontlik kostes spaar. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Singh">Singh, Rakesh Mohan, (2009) International Business, Oxford University Press, New Delhi and New York {{ISBN|0-19-568909-7}}</ref> <ref name="OSullivan">{{cite book |last1= O'Sullivan |first1 = Arthur |author-link = Arthur O'Sullivan (economist) |last2 = Shjsnsbeffrin |first2 = Steven M. |title = Economics: Principles in Action |publisher = [[Pearson Prentice Hall]] |year = 2003 |location = [[Upper Saddle River, New Jersey|Upper Saddle River]] |page = 552 |isbn = 0-13-063085-3}}</ref> <ref name="Roshan">{{Cite book |last=Roshan |first=Rakesh Kumar |url=https://books.google.com/books?id=dyxVEAAAQBAJ&dq=import+is+the+receiving+country+in+an+export+from+the+sending+country&pg=PA73 |title=Magbook Indian Economy for Civil services prelims/state PCS & other Competitive Exam 2022 |date=2021-12-20 |publisher=Arihant Publications India limited |isbn=978-93-257-9807-6 |pages=73 |language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite book |last=Patricia |first=Ordóñez de Pablos |url=https://books.google.com/books?id=7SeRDQAAQBAJ&dq=%22Importation+and+exportation+are+the+defining+financial+transactions+of+international+trade%22&pg=PA300 |title=Managerial Strategies and Solutions for Business Success in Asia |date=2016-11-22 |publisher=IGI Global |isbn=978-1-5225-1960-7 |pages=300 |language=en}}</ref> <ref name="Chowdhury">{{Cite book |last1=Chowdhury |first1=Tripti Singh |url=https://books.google.com/books?id=6yLsEAAAQBAJ&dq=%22Import%22+is+part+of+the+%22International+Trade%22+which+involves+buying+and+receiving+of+goods+or+services+produced+in+another+country.&pg=PA181 |title=EXPORT IMPORT DOCUMENTATION: e-Book for MBA 3rd Semester of AKTU, UP |last2=Singh |first2=Preeti |date=2024-01-01 |publisher=Thakur Publication Private Limited |pages=181 |language=en}}</ref> <ref name="edumaritime">[https://www.edumaritime.net/icc-academy/export-import-certificate-eic-online ICC Export/Import Certification]</ref> <ref name="Srivastava">{{Cite book |last=Srivastava |first=Dr Sandhya |url=https://books.google.com/books?id=NLn1DwAAQBAJ&dq=the+importation+and+exportation+of+goods+are+limited+by+import+quotas+and+mandates+from+the+customs+authority.&pg=PA2 |title=Export Import Documentation (For MBA) |date=2020-08-06 |publisher=Shanti Publication |pages=2 |language=en}}</ref> <ref name="何文賢">{{Cite book |last=何文賢 |url=https://books.google.com/books?id=sRnqDwAAQBAJ&dq=%22The+importing+and+exporting+jurisdictions+may+impose+a+tariff+(tax)+on+the+goods%22&pg=PT99 |title=新時代：商務英語職場應用 |date=2020-05-27 |publisher=財經錢線文化 |isbn=978-957-680-437-3 |language=en}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Imports}} * [http://bankofinfo.com/general-procedure-of-import-trade/ Algemene prosedure van invoerhandel] * [http://www.eximatlasindia.com/ Invoerdata] * [http://www.import-export-made-easy.com/glossary-of-trade-terms.html Woordelys van handelsterminologie] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/WLD/Year/LTST/TradeFlow/Import/Partner/by-country Wêreldinvoere per land], in die Wêreldbank se wêreldgeïntegreerde handelsoplossing {{Normdata}} [[Kategorie:Handel]] nrcrzvdbfa3wfccsdh3wdp8rb4g453q 0 296404 2978780 2814248 2026-10-14T03:16:05Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978780 wikitext text/x-wiki '''Sekularisme''' is die beginsel van pogings om menslike sake te bedryf gebaseer op naturalistiese oorwegings, onbetrokke by godsdiens. Uit ‘n filosofiese oogpunt poog sekularisme die lewe interpreteer op beginsels wat slegs uit die materiële wêreld geneem is, sonder om godsdiens te gebruik. Sekularisme is intellektueel gewortel van van Griekse en Romeinse filosowe soos [[Zeno van Citium]] en [[Markus Aurelius]]; van denkers soos [[John Locke]], [[Denis Diderot]], [[Voltaire]], [[Baruch Spinoza]], James Madison, [[Thomas Jefferson]] en Thomas Paine; en van meer onlangse vrydenkende ateïste soos Matthew W. Dillahunty, Robert Ingersoll, [[Bertrand Russell]] en [[Christopher Hitchens]]. Dit verskuif die fokus van godsdiens na ander 'tydelike' en 'wêreldse' dinge, met die klem op die natuur, rede (redenasie), wetenskap en ontwikkeling. Sekularisme word meestal beskou as die skeiding van [[godsdiens]] van burgerlike sake en die staat en kan uitgebrei word na 'n soortgelyke posisie wat poog om die rol van godsdiens in enige openbare sfeer te verwyder of te verminder.<ref>Luke W. Galen. ''The Nonreligious: Understanding Secular People and Societies''. Oxford University Press, 2016. bl. 22-23</ref> Die term "sekularisme" het 'n wye reeks betekenisse, en in die mees skematiese, kan dit enige standpunt insluit wat die sekulêre in enige gegewe konteks bevorder.<ref name="Lee">{{cite encyclopedia|encyclopedia=A Dictionary of Atheism|title=Secularism|editor-first1=Stephen |editor-last1=Bullivant |editor-first2=Lois|editor-last2=Lee|publisher=Oxford University Press|year=2016}}</ref><ref>John R. Shook, ''The Oxford Handbook of Secularism''. Oxford University Press, 2017. bl. 10</ref> Dit kan [[antiklerikalisme]], [[ateïsme]], [[Naturalisme (filosofie)|naturalisme]], nie-sektarisme, neutraliteit oor godsdiensonderwerpe, of die volledige verwydering van godsdienstige simbole van openbare instellings beteken.<ref name=hashemi-intro>{{cite encyclopedia|first=Nader|last=Hashemi|title= Secularism|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor-first=John L.|editor-last=Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|isbn= 9780195305135}}</ref> Sekularisme kan ook gedefinieer word as om elke godsdiens gelyk te behandel en gelyke fasiliteite te bied. As 'n [[filosofie]] poog sekularisme om lewe te interpreteer op grond van beginsels wat uitsluitlik van die materiële wêreld afgelei is, sonder 'n beroep op godsdiens. Dit verskuif die fokus van godsdiens na "tydelike" en materiële aangeleenthede.<ref>{{cite journal |last1=Roznai |first1=Yaniv |title=Negotiating the Eternal: The Paradox of Entrenching Secularism in Constitutions |date=7 Junie 2017 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2982275 |publisher=Social Science Research Network |language=en |journal=Michigan State Law Review |page=324 |volume=253 |ssrn=2982275 |access-date=22 Augustus 2022 |archive-date=22 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822132915/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2982275 |url-status=live }}, citing Domenic Marbaniang</ref> Daar is duidelike tradisies van sekularisme in die [[Weste]], soos die Franse, Benelux-Duitse, Turkse en Amerikaanse modelle, en verder, soos in Indië,<ref name=hashemi-intro/> waar die klem meer op gelykheid voor die reg en staatsneutraliteit eerder as kombers skeiding is. Die oogmerke en argumente ter ondersteuning van sekularisme verskil baie, wat wissel van bewerings dat dit 'n deurslaggewende element van modernisering is, of dat godsdiens en tradisionele waardes agterlik en verdelend is, tot die bewering dat dit die enigste waarborg van vrye godsdiensoefening is. ==Weergawes== Sekularisme neem verskillende vorme aan met verskillende standpunte oor waar en hoe godsdiens apart van ander aspekte van die [[samelewing]] moet wees. {{Sfn|Berlinerblau|2021|pp=1–4}} Mense van enige godsdienstige denominasie kan 'n sekulêre samelewing ondersteun, maar die aanvaarding van sekularisme as 'n identiteit word tipies geassosieer met nie-godsdienstige individue, insluitend ateïste.{{Sfn|Berlinerblau|2021|pp=153–157}} Politieke sekularisme sluit die denkrigtings in sekularisme in wat die regulering van godsdiens deur 'n sekulêre staat oorweeg.{{Sfn|Berlinerblau|2021|pp=5–6}} Godsdienstige minderhede en nie-godsdienstige burgers in 'n land is geneig om politieke sekularisme te ondersteun terwyl lede van die meerderheidsgodsdiens geneig is om dit teen te staan.{{Sfn|Berlinerblau|2021|pp=9–10}} Sekulêre nasionaliste is mense wat politieke sekularisme binne hul eie staat ondersteun.{{Sfn|Berlinerblau|2021|pp=159–161}} Geleerdes identifiseer verskeie variasies van politieke sekularisme in die samelewing. Die strengste vorm, wat met die Franse ''Laicité''-model geassosieer word, bepleit 'n staat wat beide ferm en amptelik gedistansieer is van alle godsdienste en nie-godsdienstige filosofiese oortuigings in al sy manifestasies en amptelike handelinge, sonder uitsondering. 'n Meer "humanistiese" vorm is onverskillig teenoor godsdienste ''per se'', maar bepleit ook dat die state op suiwer 'n rasionele basis van bewysgebaseerde beleid en 'n fokus op menslike behoeftes en welsyn moet funksioneer, wat nie-diskriminasie tussen mense van verskillende godsdienste en nie-diskriminasie behels -godsdienstige filosofiese oortuigings regdeur die samelewing.<ref name="Dharma Darshan Ki Rooprekha">{{cite book |last1=Sharma |first1=Laxminidhi |title=Dharma Darshan Ki Rooprekha |date=2000 |publisher=Abhivyakti Prakashan |location=Allahabad |page=431}}</ref> 'n Derde "liberale" of "gesuilde" vorm van sekularisme is van mening dat regerings in sommige gevalle simpatie kan betuig met, befondsing kan verskaf, staatsdienste kan lisensieer aan of andersins unieke spesiale behandeling van godsdienste kan toelaat (algemeen in Duitssprekende en Benelux sekulêre state), solank state nogtans hierdie oortuigings gelyk behandel, en nie vyandig of voorkeur aan enige spesifieke stel godsdienstige en dié van nie-godsdienstige filosofiese oortuigings soos humaniste is nie.<ref>MPhil, Marbaniang, Domenic, 2005, ''Secularism in India: A Historical Analysis'', ACTS Academy of Higher Education</ref> In hierdie lande ontvang sekulêre humanistiese organisasies tipies staatsbefondsing volgens dieselfde befondsingsformules wat gebruik word om staatsbefondsing aan godsdiensgroepe te verskaf.<ref>{{cite web|url=https://understandinghumanism.org.uk/wp-content/uploads/2021/10/Humanism-becoming-the-mainstream.pdf|title=Humanism becoming the mainstream in Norway|work=Understanding Humanism|publisher=Humanists UK|date=Oktober 2021|accessdate=22 Mei 2023|archive-date=22 Mei 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522114547/https://understandinghumanism.org.uk/wp-content/uploads/2021/10/Humanism-becoming-the-mainstream.pdf|url-status=live}}</ref> In Indiese politieke diskoers word die pejoratiewe term pseudo-sekularisme ook gebruik om gevalle uit te lig waar daar geglo word dat terwyl die staat voorgee om sekulêr, onverskillig of onpartydig teenoor godsdienste te wees, sy beleid in werklikheid 'n bepaalde godsdiens bo ander bevoordeel.<ref name="Dharma Darshan Ki Rooprekha"/> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Secularism}} {{Politieke ideologieë}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sekularisme| ]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] lk1egri44dclshrv9zqvae05h9wmbls 0 296431 2978808 2953344 2026-10-14T03:31:02Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978808 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Persoon |name=Uttam Kumar |height=|father=Satkari Chatterjee|notable_works=[[Nayak (1966 film)|''Nayak'']]<br>''[[Antony Firingee (film)|Antony Firingee]]''<br>''[[Chiriakhana]]''<br>''[[Saptapadi]]''<br>''[[Harano Sur]]''|yearsactive=1948–1980 |signature= |website= |children=Gautam Chatterjee |spouse={{marriage|Gauri Debi|1948|1980}}|other_names=''"Mahanayak"'', ''"Guru"''<ref>{{cite web |title=Uttam Kumar IMDB biography |url=https://www.imdb.com/name/nm0474907/?ref_=nmbio_bio_nm |website=imdb.com |publisher=IMDB |access-date=3 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601023815/https://www.imdb.com/name/nm0474907/?ref_=nmbio_bio_nm |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |occupation=[[Actor]] |image=Uttam Kumar 2009 stamp of India.jpg |nationality=[[Indian]] |death_place=[[Bhowanipur]], [[Calcutta]], [[West Bengal]], [[Indië]] |death_date={{Death date and age|1926|9|3|1980|7|24|df=yes}} |birth_place=Aahiritola, [[North Kolkata|Calcutta]], [[Bengal Presidency|Bengal]], [[British India]] |birth_date={{Birth date|1926|9|3|df=yes}}|birth_name=Arun Kumar Chatterjee |native_name=Arun Kumar Chattopadhyay |caption=Kumar on a 2009 stamp of India |mother=Chapala Debi }} '''Uttam Kumar''' (gebore '''Arun Kumar Chatterjee'''; 3 September 1926 - 24 Julie 1980) was 'n Indiese filmakteur, regisseur, vervaardiger en sanger wat oorwegend in die Bengale-teater gewerk het.<ref name="telegraph3">{{Citation|title=Of fond memories|newspaper=The Telegraph|date=24 July 2003|url=http://www.telegraphindia.com/1030724/asp/calcutta/story_2188727.asp|accessdate=15 August 2010|archivedate= 4 Maart 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304135748/https://www.telegraphindia.com/1030724/asp/calcutta/story_2188727.asp}}</ref> Kumar word allerweë beskou as een van die gewildste en mees geliefde akteurs in [[Indië]]. Deur sy loopbaan verdien hy kommersiële sowel as kritieke sukses, en hy bly 'n Indiese kulturele ikoon.<ref name="timesofindia1">. {{Citation|title=Star struck for Uttam?|newspaper=The Times of India|date=24 July 2010|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-24/news-interviews/28282785_1_uttam-kumar-myth-death-anniversary|accessdate=15 August 2010|archivedate=14 Augustus 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814064045/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-24/news-interviews/28282785_1_uttam-kumar-myth-death-anniversary}}</ref> Kumar word beskou as die gewildste filmster van die Bengali-teater, alom bekend as ''<nowiki/>'Mahanayak''', en het daarin geslaag om 'n groot aanhanger te hê, wat veral gekonsentreer is in die streke van [[Wes-Bengale]], [[Indië]] en [[Bangladesj|Bangladesh]]. Hy het gedurende sy leeftyd vele toekennings ontvang, waaronder die Nasionale Film-toekenning vir beste akteur. 'N Metrostasie in [[Kolkata]] is tot sy eer hernoem. == Persoonlike lewe en gesin == Uttam Kumar is in Kolkata gebore in die huis van sy moeder se oom in Ahiritola, terwyl sy voorvaderlike huis in Girish Mukherjee Road, Bhowanipore is. Na sy skoolopleiding aan die South Suburban School, het hy vir hoër studies gegaan in die Goenka College of Commerce and Business Administration, 'n kollege verbonde aan die Universiteit van Calcutta. Hy kon nie sy studies voltooi nie en het as klerk by die Kolkata Port-trust begin werk. Gedurende hierdie periode het hy in amateur-teatergroepe opgetree. Sy wonderlike gesamentlike gesin het sy eie teatergroep, die Suhrid Samaj, wat talle amateur-opvoerings opgevoer het. Hy het vroeër elke dag Franse wyn gehad soos deur sy dokter voorgestel en sy glans behou. Uttam Kumar was die oudste van drie seuns (Arun, Barun en Tarun) van Satkari Chatterjee en Chapala Debi. Die jongste, wie se skermnaam Tarun Kumar was, het in verskeie Bengali-films opgetree en 'n akteur geword van aansienlike reputasie, op die skerm en op die verhoog. Daar is verskillende films waarin Uttam Kumar en Tarun Kumar saam vertolk het soos Saptapadi, Sonar Harin, Maya Mriga, Sesh Anka, Deya Neya, Jeeban-Mrityu, Dhanyi Meye, Mon Niye, Sanyasi Raja, Kamal lata en Agniswar. Uttam Kumar trou in 1948 met Gauri Debi. Sy kleinseun Gaurav Chatterjee is ook 'n akteur. Uttam Kumar het tot 1980 saam met Supriya Devi gewoon ná Kumar se dood. Pulak Bandyopadhyay, 'n bekende liriekskrywer, was sy oom. Die akteur Rajesh Khanna het eenkeer oor Kumar gesê, "Hy is die perfekte ambassadeur van die Indiese film. Niemand dra die Indiese kultuur in 'n Kurta en Dhoti so goed soos hy nie." == Beroep == === Debuut en deurbraak === Uttam se eerste vrystelling was ''Drishtidan'' (The gift of sight, 1948), geregisseer deur Nitin Bose, hoewel hy in 'n vroeëre onuitgereikte film genaamd ''Mayador'' (Embrace of Affection) gewerk het. Daarna het hy in ongeveer vier tot vyf films opgetree, wat almal flops was. In die films het hy sy naam voortdurend gewissel: Arun Chatterjee, Arun Kumar, Uttam Chatterjee en uiteindelik Uttam Kumar. Hy is die 'Flop Master General' genoem. Toe hy in die ateljee kom, sou mense vir hom lag en kommentaar lewer: "Hier kom die nuwe Durgadas... " 'Ontmoet die nuwe Chabbi Biswas.. ". Hy het dit oorweeg om die wêreld van die teater te verlaat en by Calcutta Ports te gaan werk. Maar sy vrou, Gouri Chatterjee, het vir hom gesê dat dit beter sou wees as hy nie 'n werk doen wat sy hart nie was nie. Hy het later drie jaar kontak by MP Studios gekry. MP-ateljees het die film ''Basu Paribar'' vervaardig waarin hy prominent geword het, maar sy deurbraakfilm was ''Agni Pariksha'' in 1954, wat die sukses van die romantiese paar Uttam Kumar en Suchitra Sen begin het, hoewel hulle eers in ''Sharey Chuattor gepaar het.'' (1953). Die film duur 65 weke lank en het Uttam in die bedryf gevestig. Op die agtergrond van die massa-migrasie van die destydse Oos-Pakistan na Calcutta, het die Uttam-Suchitra-paar uitdrukking gegee aan die verlange van 'n nuwe, getransformeerde stad. Hulle het die nuwe begeertes van 'n jong gehoor op die skerm afgespeel wat probeer het om te werk te gaan met die industriële moderniteit en 'n nuwe vorm van stedelike bestaan. Die gestileerde, swart-en-wit romantiek van landmerk Uttam-Suchitra films van die 1950's soos ''Agni Pariksha,'' ''Shapmochan,'' ''Sagarika'' (1956), ''Shilpi'' (1956), of ''Harano Sur'', ''Indrani,'' ''Sabar Uparey'', ''Surjyo Toron'' weerspieël 'n roman, jeugdige stedelike begeerte om vry te kom van die grense van die feodale gesamentlike gesin en 'n kernagtige private ruimte op te stel vir die verliefde egpaar. In teenstelling met die vroeëre fase van die Bengali-film, meestal oorheers deur die gedramatiseerde styl van die films van die New Theaters (in die veertigerjare), is die Uttam-Suchitra-films gekenmerk deur 'n meer naturalistiese toneelspelstyl, 'n bietjie dramaties-gestileerde, sagte fokus swart-wit kinematografie met chiaroscuro-effekte, en 'n meer gewilde en moderne vorm van musiek wat meer beslissend wegbreek van vroeëre afhanklikheid van klassieke tipes. Hierdie funksies is in plek gestel deur 'n nuwe generasie filmmakers soos Dinen Gupta en Ajoy Kar, 'n vars groep regisseurs (Kar self, Sudhir Mukherjee, Naresh Mitra, Sushil Majumdar, die kombinasies van Jatrik en Agradoot) en musikante soos Nachiketa Ghosh, Rabin Chattopadhyay, Anupam Ghatak, Hemanta Mukherjee, Anil Bagchi, Sudhin Dasgupta en Salil Chowdhury, saam met lirici soos Gauriprasanna Majumdar, Pranab Roy, Pulak Bandopadhyay. 'N Aantal van hulle kom van die linkse Indian People's Theatre Association (IPTA) -beweging, algemeen bekend as ''Gananatya Sangha''. Uttam Kumar was veral bewonder vir sy moeitevolle naturalisme voor die kamera en 'n kenmerkende urbane charisma wat losgebars het van die prototipiese Bengaalse skermheld van die verlede.   Hy het ook suksesvolle skermpare gevorm met baie vooraanstaande dames soos Suchitra Sen, Supriya Choudhury, Sabitri Chatterjee, Madhabi Mukherjee, Sharmila Tagore, Anjana Bhaumick, Tanuja Samarth, Aparna Sen en Sumitra Mukherjee, behalwe Sandhyarani in die 50s, Arundhati Debi en Mala Sinha in die 60s en Kaberi Bose en Tanuja in die 60s en 70s. Hy tree op in ''Nayak'' deur Satyajit Ray, waarin die meester-regisseur die opkoms van 'n jong akteur met 'n gewone agtergrond tot 'n ster wat deur een en almal gesog word, beskryf. In werklikheid kan hierdie film beskou word as 'n huldeblyk aan Uttam Kumar.   Uttam Kumar, wat dikwels as die eenmansbedryf beskou word, het drie dekades tot sy dood oorheers in die Bengali-bioskoop. Hierdie byna totale heerskappy is ietwat versteur gedurende die politiek onstuimige era van die laat sestigerjare tot die noodgeval, toe die gereelde, polities passiewe of relatief konserwatiewe romantiese filmpersoon van Uttam Kumar soms moeilik gevind het om in te pas in die vertellings van onrus wat tot gevolg gehad het. die voorgrond. == Filmografie == Laatjoernalis Randra Trivedi het in sy ''Modern Uttam'' die ongelooflike bankbaarheid van hierdie ster verduidelik. Van 1947 tot 1980, beide in Bengali en Hindi, het Uttam Kumar in 217 films opgetree. In 1947 kry hy 'n aanbod vir 'n kort rol in 'n Hindi-film genaamd ''Mayador''. Die film het nooit die dag se lig gesien nie. Sy eerste vrystelling was die Bengali-film ''Drishtidaan'' (1948), geregisseer deur Nitin Bose. In die film is Uttam gekrediteer as Arun Kumar. Die film was 'n flop. In 1949 maak hy sy debuut as die toonaangewende man in die film ''Kamona'', en erken hom as Uttam Chatterjee. Maar dit is ook gebombardeer. Die industrie het hom destyds as 'flopmeester' bestempel. In 1948 trou hy met Gauri Ganguli. Gelukkig vir Uttam was ''Basu Paribar'' (1952), wat saam met die Sabitri Chatterjee was, 'n groot treffer. Uttam het in 1953 nog 'n groot treffer, ''Sharey Chuattor'', ''gelewer''. Daarna was alles deel van die geskiedenis maak. Alhoewel hy in Hindi-flieks probeer het, was hy nogal teleurstellend vanweë sy Bengali-aksent wat gehore oor die hele land nie baie beïndruk het nie. Hy word allerweë beskou as een van die grootste akteurs in die geskiedenis van die Indiese teater en bekend deur die eervolle ''Mahanayak''. Deur sy loopbaan verdien hy kommersiële sowel as kritieke sukses, en hy bly 'n kulturele ikoon. == toekennings == ; Nasionale Film-toekennings * 1955: Erkenning van die regering van Indië vir ''Harano Sur''. * 1961: 9th National Film Awards - Certificate of Merit for Second Best Feature Film in Bengali - ''Saptapadi''<ref name="9thaward">{{Cite web|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm9thNFAAward.aspx|title=9th National Film Awards|publisher=[[International Film Festival of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161202115652/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm9thNFAAward.aspx|archive-date=2 December 2016|access-date=8 September 2011}}</ref> * 1963: 11de National Film Awards - National Film Award for Best Feature Film in Bengali : ''Uttar Falguni'' (as producer)<ref name="11thaward">{{Cite web|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm11thNFAAward.aspx|title=11th National Film Awards|publisher=[[International Film Festival of India]]|archive-url=https://archive.today/20170502124428/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm11thNFAAward.aspx|archive-date=2 May 2017|access-date=}}</ref> * 1968: Nasionale Film-toekenning vir beste akteur vir ''Chiriyakhana'' en ''Antony Firingee'' in die 15de Nasionale Film-toekenning (hy was die eerste akteur wat dit behaal het). Dieselfde jaar toe die aktrise Nargis die prys vir beste aktrise vir ''Raat Aur Din gekry het'') ; Bengal Film Journalists 'Association Awards. * 1962: BFJA-toekenning vir beste akteur vir ''Saptapadi''. Uttam Kumar het die toekenning ontvang van die legendariese filmmaker Debaki Bose. * 1967: BFJA-toekenning vir beste akteur vir ''Nayak''. Het die Berlynse Filmfees as 'n uitstekende gas bygewoon. * 1968: BFJA-toekenning vir beste akteur vir ''Grihadaha''. * 1972: BFJA-toekenning vir beste akteur vir ''Ekhane Pinjar''. * 1973: BFJA-toekenning vir beste akteur vir ''Stree''. * 1975: BFJA-toekenning vir beste akteur vir ''Amanush''. ; Ander toekennings * Beste toekenning vir die beste akteur uit die tydskrif ''Prosad'' vir ''Stree'' (1973). Hy het die toekenning van Kanan Devi ontvang. * Filmfare-toekenning vir beste akteur (genomineer) ''Amanush'' (1975). * Hy het op 25 November 1975 die beste MAHANAYAK-toekenning vir beste film vir dieselfde film van die Regering van Indië ontvang. Die prys was 500000 roepies werd. * Die toekenning vir beste akteur uit die tydskrif ''Prosad'' en die Sanbadsk Sanbadik Sanostha vir ''Anand Ashram'' (1977). * "Immergroen" toekenning vir "Anand Ashram" (1977). * " Filmfare Special Award " vir ''Amanush'' (1975). == dood == Hy het gesê hy het gesê dat sy voorkeur ondergang op die vloer van 'n ateljee sou wees en doen wat hy die beste van hom hou: toneelspel. Tydens die verfilming van ''Ogo Bodhu Shundori'' in 1980 het Uttam Kumar 'n beroerte gekry en is hy opgeneem in die Belle vue Clinic. Die dokters het 16 uur hul bes gedoen, maar hy is daardie nag op 24 Julie 1980 op 53-jarige ouderdom oorlede. Terwyl sy lyk op pad na Bhowanipur en uiteindelik na die Keoratala Burning Ghat gevind is, het die verkeer in Kolkata tot stilstand gekom terwyl duisende die strate gestroom het om hul respek te gee en 'n laaste blik op die legende te hê. == Hulde en waarderinge == Daar is 'n teater (Uttam Mancha) wat in Kolkata na hom vernoem is. 'N Lewensgrootte standbeeld is opgerig naby die Tollygunj-metrostasie wat onlangs herdoop is na die ikoniese akteur deur die Central Railway Ministry.<ref name="telegraph6">{{Citation|title=Mamata's day out|newspaper=The Telegraph|date=25 July 2010|url=http://www.telegraphindia.com/1100725/jsp/bengal/story_12723776.jsp|accessdate=15 August 2010|first=Sudeshna|last=Banerjee|archivedate=28 Julie 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100728092519/http://www.telegraphindia.com/1100725/jsp/bengal/story_12723776.jsp}}</ref> Buiten dit, is Shilpi Sansad, die akteur se troeteldierprojek om die kunstenaars, veral die armes en die ou mense, te beveilig, steeds aktief. Die viering van die 89ste verjaardag van Uttam Kumar, die Departement van Poste in 2009, het 'n reeks nuwe posseëls uitgereik met die akteur daarop. Die Departement van Poste het ook 'n brosjure oor die Uttam Kumar Stamp-vrystelling vrygestel met 'n nota wat sê "Uttam Kumar - The Legend of Indian Cinema". 'Die regering van Indië' stel 19 Junie 2015 'UTTAM' toekenning vry vir beste toneelspel. In die jaar van 2016 is 'n televisiereeks 'Mahanayak' uitgesaai. Dit was gebaseer op sy lewe.<ref name="indiapost6">{{Citation|title=stamps 2009|newspaper=India Post|url=http://postagestamps.gov.in/Stamps2009.aspx|accessdate=15 August 2010|archivedate=21 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191121221832/http://postagestamps.gov.in/Stamps2009.aspx}}</ref> === Onderskeide name wat hulde bring aan Uttam === * [[Satyajit Ray]] : 'Dit is die einde van 'n leidende lig van die Bengali-filmbedryf... Daar is nie - daar sal nie 'n ander held soos hy wees nie. '<ref name="Uttam Kumar(3 September 1926 ) was a legendary Bengali actor">{{Cite web|url=http://www.mahanayak.com/downs/bio.pdf|title=Uttam Kumar(3 September 1926 ) was a legendary Bengali actor|publisher=mahanayak.com|access-date=18 November 2012|archive-date=26 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126050954/http://www.mahanayak.com/downs/bio.pdf|url-status=dead}}</ref> * Tapan Sinha : 'Ek het persoonlik gevoel dat die toneelspel van Uttam Kumar vergelyk kan word met die beste akteur van enige land. Sy groot eienskap is sy ywer... Baie word met talent gebore, maar die talent word verduister weens die gebrek aan ywer. Uttam Kumar het albei. Miskien is dit die rede waarom hy nog skitter. " * Suchitra Sen : 'Uttam is my vriend. Kortom, hy is 'n wonderlike, groot kunstenaar. Maar tog voel ek soms of hy nie behoorlik verken word nie. ' * Vyjayanthimala : 'Uttam Kumar was die talentvolste akteur waarmee ek nog ooit gewerk het. Sy eerste Hindi-film, Chhoti Si Mulaqat, was in 1967 teenoor my... Uttam Kumar was deeglik professioneel, samewerkend en lip-gesinkroniseer, veral op 'Aye Chand' en 'Tujhe Dekha'. Hy het gesinkroniseerde liedjies gelewer deur Hemant Kumar, Manna Dey en Mohammed Rafi asof hy dit sing. Ek is gekritiseer vir ''Chhoti Si Mulaqat,'' maar Uttam Kumar het my nooit gekritiseer nie " * Shakti Samanta : 'Uttam was 'n wonderlike mens... dit kan maklik onderstreep word - akteur van sy klas is 'n seldsame soort' * Madhabi Mukherjee : '... Uttam Kumar het stadig maar seker gewild geraak. En 'n sprokie is gebore. Ek het nooit die moeite gedoen om die individuele self van die romantiese held van hierdie sprokie te ken nie. Ek sou nooit wou nie. Wat as die droom verbrokkel! Laat die mooi spel lewendig wees! Lank lewe Uttam Kumar - die immergroen romantiese held. ' * Kanan Devi : 'Dit voel goed om almal te sien wat prys. Uttam is so iemand... Hy het nooit 'n houding of voorgee gehad nie... God het hom alles behalwe 'n vriend gegee. ' * Samaresh Basu : 'Uttam Kumar, die numero uno held van Bengale, die liefdevolste.' * Soumitra Chatterjee : 'As Uttam Kumar 'n misdaad gepleeg het en dan daardie glimlag gegee het, was ek gereed om te glo dat hy onskuldig is.'<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/interview/soumitra-chatterjee-is-bigger-than-a-ray-actor/20160127.htm |title=Soumitra Chatterjee is bigger than a Ray actor |website=www.rediff.com |access-date=30 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161814/http://www.rediff.com/movies/interview/soumitra-chatterjee-is-bigger-than-a-ray-actor/20160127.htm |archive-date=30 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Bimal Mitra : 'Sri Uttam Kumar is nie net die akteur nie, ek beskou hom as die skepper van karakter. Kan wees as die skepper van karakter, hy het so 'n geweldige populariteit bereik. ' * Ashutosh Mukhopadhyay : 'Hy is die Groot Held en die lewe van baie van my fiksies.' * Ashapoorna Devi : "Uttam! 'N Buitengewone kunstenaar! Die artistieke self van Uttam Kumar sterf nooit! O God, gee hom Uttam-gesondheid, Uttam-krag, Uttam-leeftyd. "(In Sanskrit en in Bengali, 'Uttam' beteken 'uitstekend') * Mithun Chakraborty : 'Uttam Kumar is my guru. Van my kinderjare af is ek 'n harde Uttam-aanhanger. " * Soumitra Chatterjee : 'Baie mense dink dat ek nog altyd 'n skerp kritikus van die optrede van Uttam Kumar was. Dit is nie waar nie. Ek het selde akteur van sy statuur gesien. Ek was dol op sy toneelspel, sy bewonderaar. ' * Rajesh Khanna : 'Ek het soveel dhuti, kurtaalkleurige Bengaliërs gesien op die skerm en in werklikheid. Maar Uttam Kumar as die Bengaalse babu is uniek. Wat ek glo, is dat daar niemand is wat ooit die Bengali-gemeenskap kan verteenwoordig soos Uttamda gedoen het nie. ' * Shatrughan Sinha : 'Wat ons vind, is dat die mooi ouens nie substansie het nie, of die omgekeerde. Maar Uttam Kumar het albei gehad... Ek het daardie man nog altyd gerespekteer... toe ek by die Pune Film Institute was, het ons vroeër betoog oor Dilip Kumar- Uttam Kumar- Raj Kapoor. ' * Shashi Kapoor : 'My eerste werklike ontmoeting met Uttam Kumar was in Calcutta en die geleentheid was die vrylating van Jis Desh Men Ganga Behti Hai. Hemen Ganguly was toevallig die verspreider van die film. Hy was vroeër die 'algemene vriend' van ouer broer (Raj Kapoor) en Uttam Kumar. Dit was vir my aangenaam om die twee grotes saam te sien. Ek het die koninklike gang van albei laat verbygaan... Ek hou van Uttam Kumar. ' * ''Hindustan Standard'' (op Uttam Kumar se regisseursdebuut) : 'In Uttam Kumar het ons 'n regisseur gevind wat sy glans op verskillende vlakke toon.' === opsigte === * Die Tollygunge-metrostasie van die Kolkata Metro is herdoop tot "Mahanayak Uttam Kumar" en het die stasie versier deur filmprente van Uttam Kumar deur Indian Railways. * Die departement van die Indiese Pos het 'n gedenkskrif vir die gedenkwaardigheid van Rs vrygestel. 5 op Uttam Kumar.<ref name="post1">{{cite web |url=http://postagestamps.gov.in/Stamps2009.aspx |title=Postage Stamp |date=3 September 2009 |access-date=29 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221832/http://postagestamps.gov.in/Stamps2009.aspx |archive-date=21 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="post2">{{cite web |url=http://postagestamps.gov.in/images/Stamps2009/03-09-2009.jpg |title=Uttam Kumar in Postage Stamp |access-date=31 Desember 2019 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205232052/http://postagestamps.gov.in/images/Stamps2009/03-09-2009.jpg |archive-date=5 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * 'Mumbai' Film Festival 2015 het 'n spesiale vertoning van die Mahanayak se 'UTTAM'-toekenning. == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://www.gomolo.in/People/PeopleFilmography.aspx?pplid=1250 Uttam Kumar-films] * [http://www.calcuttaweb.com/cinema/uttamkumar.shtml Uttam Kumar se filmografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211215333/http://www.calcuttaweb.com/cinema/uttamkumar.shtml |date=11 Desember 2007 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1926]] [[Kategorie:Sterftes in 1980]] 6boe09zaptnktwi2fhjug9fz5ry1u5f 0 296461 2978738 2915990 2026-10-14T03:01:05Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978738 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Johann_Sebastian_Bach_-_BWV_264_-_Als_der_gütige_Gott_vollenden_wollt_sein_Wort.pdf|regs|duimnael|283x283px| Johann Sebastian Bach se "Als der gütige Gott vollenden bevestig sy Wort". ]] '''Koraal''' is die naam wat aan verskillende verwante musiekvorme gegee word wat hul oorsprong in die [[musiekgenre]] van die Lutherse koraal het: * Die gesangmelodie van 'n Lutherse gesang (bv. die melodie van "Wachet auf, ruft uns die Stimme "), of 'n melodie in 'n soortgelyke formaat (bv. een van die temas in die finale beweging van Saint-Saëns se derde simfonie). * 'n Soortgelyke melodie met 'n [[Harmonie|harmoniese]] begeleiding (bv. korale monodie, korale wat in ''Schemellis Gesangbuch'' ingesluit is). * 'n Soortgelyke melodie wat in 'n homofoniese of homoritmiese harmonisasie, meestal vierledige harmonie (bv. Bach se vierledige korale, of die koraal in die tweede beweging van Mahler se vyfde simfonie) gebruik word. * 'n Ingewikkelder toonsetting van 'n gesang(-agtige) melodie (bv. die koraalfantasie-agtige vorm in [[Johann Sebastian Bach|Bach]] se ''Schübler Chorales'', of 'n kombinasie van komposisietegnieke in [[César Franck]] se ''[[Three Chorales]]'') Die koraal het ontstaan toe [[Martin Luther]] in die eerste deel van die [[16de eeu]] begin het om gewyde liedere in omgangstaal van gevestigde kerkmusiekpraktyke te skei. Die eerste gesange volgens Luther se nuwe praktyk is in [[1524]] gepubliseer. Luther en sy volgelinge het nie net metriese gesangtekste geskryf nie, maar ook metriese toonsettings vir hierdie tekste gekomponeer. Dié musiek is deels op gevestigde kergesangmelodieë en bekende sekulêre liedere gebaseer. In die [[17de eeu]] is die repertorium met meer koor- en orreltoonsettings van die gesangmelodieë verryk. Teen die einde van die eeu het 'n vierstemmige toonsettings vir (SATB-)koorstemme die standaardkoraaltoonsettings geword, terwyl die gemeentekorale meer na die monodiese geneig het en deur instrumente begelei is. Die produktiewe skep van nuwe Lutherse koraalmelodieë het egter in dieselfde tyd tot 'n einde gekom. Nadat die kantatagenre – wat oorspronklik slegs uit resitatiewe en arias bestaan het – in die vroeë 18de eeu in die Lutherse kerke ingevoer is, is die kantataformaat spoedig met koorbewegings in die vorm van vierstemmige korale aangevul. Komponiste soos [[Johann Sebastian Bach]] en Gottfried Heinrich Stölzel het dié korale dikwels as die eindbewegings vir hul gewyde komposisies gebruik. Die koraal as afsluitingsbeweging is ook in meer sekulêre genres soos romantiese 19de-eeuse simfonieë begin gebruik. Ander komponiste van dié tydperk, soos Franck, het die repertorium van die orrelkorale uitgebrei en ook die gebruik deur [[Barokmusiek|Laatbarokkomponiste]] soos Bach meer as 'n eeu tevore nageboots. Oorspronklike nuwe koraalkomposisies het ná die Romantiese era afgeneem, maar teen daardie tyd het die vierstemmige harmoniseringstegniek, wat in vierstemmige korale versinnebeeld is, 'n permanenet deel van die Westerse musiekkanon geword. == Geskiedenis == In [[Duits]] is die woord {{Lang|de|Choral}} kan ook verwys na [[Protestantisme|Protestantse]] gemeentesang as ander vorme van vokale (kerklike) musiek, insluitend [[Gregoriaanse gelyksang|Gregoriaanse gesang]].<ref name="pra">Praßl, Franz Karl (2001). "Choral". ''Oesterreichisches Musiklexikon online''. Retrieved 25 October 2017.</ref> Die Engelse woord wat afgelei is van hierdie Duitse term, dit is ''koraal'', verwys egter byna uitsluitlik na die musiekvorme wat in die Duitse [[Protestantse Hervorming|Hervorming ontstaan het]].<ref name="parry">Parry, Hubert; Martineau, Russell (1900). "Chorale" . In Grove, George; Fuller Maitland, John Alexander (eds.). ''A Dictionary of Music and Musicians''. London: Macmillan. p. 351, and Appendix pp. 588–590. </ref> === 16de eeu === === 17de eeu === Die meeste Lutherse gesangtekste en koraalmelodieë is voor die einde van die 17de eeu gekomponeer.<ref name="parry" /> Johann Pachelbel se ''Erster Theil etlicher Choräle'', 'n stel orrelkorale, is in die laaste dekade van die 17de eeu gepubliseer. [[Johann Sebastian Bach]] se vroegste bestaande komposisies – werke vir orrel wat hy moontlik voor sy vyftiende verjaardag gekomponeer het – is onder meer die korale BWV 700, 724, 1091, 1094, 1097, 1112, 1113 en 1119.<ref name="pra" /> === 18de eeu === In die vroeë 18de eeu het Erdmann Neumeister die [[Kantate|kantateformaat]], wat oorspronklik uitsluitlik [[Resitatief|resitatiewe]] en arias bevat het, in Lutherse liturgiese musiek begin gebruik. Binne 'n paar jaar is dié formaat met ander bestaande liturgiese formate soos die korale concerto gekombineer. Dit het gelei tot kerkkantates, wat uit vrye poësie (byvoorbeeld in resitatiewe en arias), die dicta (aanhalings uit die Lutherse Bybel) en/of gesanggebaseerde bewegings bestaan het. Die kantatelibrettosiklus ''Sonntags- und Fest-Andachten'', wat in 1704 in [[Meiningen]] gepubliseer is, bestaan uit sulke uitgebreide kantatetekste. Die koraalkantate, wat ''per omnes versus'' ("deur alle verse") genoem word as die teks daarvan 'n volledige, ongewysigde Lutherse lofsang is, is ook 'n formaat wat uit vroeëre soorte gemoderniseer is. [[Dieterich Buxtehude]] het ses ''per omne versus-''koraaltoonsettings gekomponeer.<ref>Werke 00820, 00847, 01277, 01280, 01283, 01298, 01299 en 01305 op die Bach Digital-webtuiste.</ref> [[Christ lag in Todes Banden, BWV 4|BWV 4]], 'n vroeë Bach-kantate wat in 1707 gekomponeer is, is in dieselfde formaat. Vir sy tweede kantatesiklus uit die 1720's ontwikkel Bach 'n korale kantateformaat waarin die middelbewegings die teks van die middelste verste van die gesang waarop die kantate gebaseer is, parafraseer (eerder as aanhaal). Elk van die Meiningen-kantatelibrettos bevat 'n enkele koraalgebaseerde beweging waarop dit geëindig het. Komponiste van die eerste helfte van die 18de eeu – soos Bach, Stölzel en Georg Philipp Telemann – het dikwels 'n kantate met 'n vierstemmige koraaltoonsetting afgesluit, hetsy die libretto van die kantate reeds verse van 'n Lutherse gesang bevat. Bach het verskeie van die Meiningen-libretto's in 1726 getoonset, terwyl Stölzel die libretto's van Benjamin Schmolck se ''Saitenspiel''-siklus met 'n slotkoraal vir elke halwe kantate afgesluit het toe hy dié siklus in die 1720's getoonset het. Twee soortgelyke slotkorale deur Telemann het per ongeluk in die ''[[Bach-Werke-Verzeichnis]]'' (BWV) beland: die vyfde bewegings van die kantates [[BWV 218]] en [[BWV 219|219]], in die katalogus van Telemann se vokale werke wat onderskeidelik as nommers 1:634/5 en 1:1328/5 opgeteken is. Dié slotkorale het byna altyd aan die volgende formele eienskappe voldoen: * Die teks het bestaan uit een of – meer uitsonderlik – twee strofes uit 'n Lutherse gesang. * Die koraalmelodie word deur die hoogste stem gesing. * Dit is 'n homofoniese toonsetting. * Dit is 'n vierstemmige harmonie vir SATB-sangers. * Dit bevat ''colla parte''-orkestrasie, insluitend continuo. Ongeveer 400 sulke toonsettings deur Bach is bekend, waarvan die helfte se colla parte-orkestrasie nog bestaan. Dit kom nie net voor as slotbewegings vir kerkkantates nie: Dit kan op ander plekke in kantates verskyn, selfs (hoewel uitsonderlik) as die opening van die kantate (byvoorbeeld [[Ein feste Burg ist unser Gott, BWV 80|BWV 80b]]). Bach se motet ''Jesu, meine Freude'' bevat verskeie sulke korale. Komposisies op groter skaal, soos Passies en [[Oratorium|oratoriums]], bevat dikwels meerdere vierstemmige koraaltoonsettings wat die struktuur van die komposisie deels definieer. In byvoorbeeld Bach se Johannes- en Matteus-passies sluit korale dikwels eenhede (tonele) af wat voor 'n volgende deel van die die vertelling voorkom, en in die Passie-pasticcio ''Wer ist der, so von Edom kömmt'' word die vertelling afgewissel deur vierstemmige koraaltoonsettings van bykans elke strofe van die gesang ''Christus, der uns selig macht''. Vokale kerkmusiek uit hierdie periode bevat ook ander soorte koraaltoonsettings, waarvan die algemene formaat dié van die koraalfantasie is: een stem (nie noodwendig die hoogste stem nie) sing die koraalmelodie, terwyl die ander stemme eerder kontrapuntaal as homoritmies getoonset word, dikwels met ander melodieë as dié van die koraal, en instrumentale tussenspele tussen die sang deur. 'n Voorbeeld hiervan is die vier kantates waarmee Bach sy tweede kantatesiklus begin: Elkeen open met 'n koraalbeweging in koraalfantasieformaat, waar die koorstem onderskeidelik deur die sopraan- ([[O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 20|BWV 20]], 11 Junie 1724), die alt- ([[Ach Gott, vom Himmel sieh darein, BWV 2|BWV 2]], 18 Junie 1724), die tenoor- ([[Christ unser Herr zum Jordan kam, BWV 7|BWV 7]], 24 Junie 1724) en die basstem ([[Ach Herr, mich armen Sünder, BWV 135|BWV 135]], 25 Junie 1724) gesing word. Koraalfantasietoonsettings is nie noodwendig koorbewegings nie: Die vyfde beweging van die kantate [[Meine Seel erhebt den Herren, BWV 10|BWV 10]] is byvoorbeeld 'n duet vir alt- en tenoorstemme in daardie formaat. 'n Kwarteeu nadat Bach dié duet gekomponeer het, publiseer hy dit as 'n orrelverwerking as die vierde van die Schübler-korale, en dui hiermee aan dat die koraalfantasieformaat homself baie goed as suiwer instrumentele genres kan handhaaf, soos die koraalpreludes vir orrel. Ongeveer 200 van Bach se koraalpreludes het oorleef, baie van hulle in die koraalfantasieformaat (die ander is fugas of homoritmiese toonsettings). IIn die eerste helfte van die 18de eeu kom korale ook voor in ''Hausmusik'' (musiekuitvoering in familiekringe), byvoorbeeld BWV 299 in die ''Noteboek van Anna Magdalena Bach'', en/of word vir didaktiese doeleindes gebruik, byboorbeeld BWV 691 in die ''Klavierboekie vir Wilhelm Friedemann Bach''. Die meeste van Bach se vierstemmige korale – ongeveer 370 daarvan – is vir die eerste keer tussen 1765 en 1787 gepubliseer; dit was die enigste werke van die komponis wat gepubliseer is in die tydperk tussen ''Die kuns van die fuga'' (1751) en die 50ste herdenking van die komponis se dood in 1800.<ref name="parry" /> In die laat 18de eeu kan [[Simfonie|simfonieë]] 'n koorbeweging insluit: byvoorbeeld die derde beweging van Joseph Martin Kraus se ''Symphonie funèbre uit'' 1792 is 'n koraal op (die Sweedse weergawe van) " Nun lasst uns den Leib begraben ".<ref>Will, Richard (2002). ''The Characteristic Symphony in the Age of Haydn and Beethoven''. Cambridge University Press. {{ISBN|9781139433754}}.</ref> === 19de eeu === [[Ludwig van Beethoven]] gebruik 'n koraalagtige einde vir sy sesde simfonie in F (opus 68) van 1808.<ref name=":0">Horton, Julian (2013). ''The Cambridge Companion to the Symphony''. Cambridge University Press. {{ISBN|9781107469709}}.</ref> Die koraalanalogie is nóg sterker in die koorfinale van sy negende simfonie in D-mineur (opus 125) van 1824.<ref name=":0" /><ref>Brown, A. Peter (2002). The First Golden Age of the Viennese Symphony: Haydn, Mozart, Beethoven, and Schubert. Indiana University Press. {{ISBN|9780253334879}}.</ref> [[Felix Mendelssohn]], voorloper van die 19de-eeuse herlewing van Bach, gebruik die koraal "[[Ein feste Burg ist unser Gott, BWV 80|Ein feste Burg ist unser Gott]]" in die vierde beweging van sy ''Hervormingsimfonie'' (simfonie no. 5 in D, opus 107) van 1830.<ref name=":0" /> Sy eerste oratorium, ''Paulus'', wat vir die eerste keer in 1836 uitgevoer is, bevat korale soos "Allein Gott in der Höh sei Ehr" en "Wachet auf, ruft uns die Stimme". Sy ''Lofgesangsimfonie'' van 1840 bevat 'n beweging gebaseer op die Lutherse koraal "Nun danket alle Gott".<ref name=":0" /> Lutherse gesange verskyn ook in die komponis se koraalkantate, sommige van sy orrelkomposisies en in sketse van sy onvoltooide ''Christus-''oratorium. In die eerste helfte van die 19de eeu is koraalagtige finale bewegings vir simfonieë ook gekomponeer deur Louis Spohr ("Begrabt den Leib in seiner Gruft" sluit sy vierde simfonie van 1832 – genaamd ''Die Weihe der Töne'' – af), Niels Gade (tweede simfonie van 1843) en ander.<ref>Horton, Julian (2013). ''The Cambridge Companion to the Symphony''. Cambridge University Press. {{ISBN|9781107469709}}.</ref> Otto Nicolai het konsertouvertures geskryf wat op "Vom Himmel hoch, da komm ich her" (''Kersfeesouverture'' van 1833) en "Ein feste Burg ist unser Gott" (''Kerklike feesouverture'' van 1844) gebaseer is.<ref>Schletterer, Hans Michael (1886). "Nicolai, Otto" . ''Allgemeine Deutsche Biographie''. '''XXIII'''. Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften [de]. pp. 598–607.</ref> [[Giacomo Meyerbeer]] het "Ad nos, ad salutarem undam" in sy opera ''Le profète'' van 1849 op 'n selfgekomponeerde koraalmelodie gebaseer. Die einste koraalmelodie was die basis vir [[Franz Liszt]] se orrelkomposisie ''Fantasie en fuga op die koraal "Ad nos, ad salutarem undam"'' van 1850. [[Joachim Raff]] gebruik Luther se "Ein feste Burg ist unser Gott" in sy ''Ouverture, opus 127'' van 1854 (hersien in 1865) en het sy vyfde simfonie (''Lenore'', opus 177 van 1872) op 'n koraal afgesluit.<ref name=":0">Horton, Julian (2013). ''The Cambridge Companion to the Symphony''. Cambridge University Press. {{ISBN|9781107469709}}.</ref><ref>Leichtling, Avrohom (2009). "Joseph Joachim Raff: ''Ein feste Burg ist unser Gott'' (A mighty fortress is our God), Overture to a drama of the Thirty Years War, op.127 (1854/rev.1865)". ''www.raff.org''.</ref> Die finale van [[Camille Saint-Saëns]] se eerste simfonie bevat bevat 'n homoritmiese koraal.<ref name=":0" /> Een van die temas in die laaste beweging van sy derde simfonie van 1886 is 'n koraal (dit is die tema wat in 1978 in die lied "If I Had Words" gebruik is).<ref name=":0" /><ref>Finscher, Ludwig (2016). "The Symphony and the Artist's Creed: Camille Saint-Saëns and His Third Symphony". In Knowles, John (ed.). ''Critica Musica: Essays in Honour of Paul Brainard''. Routledge. pp. 97–124. {{ISBN|9781134384181}}.</ref> [[Anton Bruckner]] se derde simfonie van 1873 en sy vyfde simfonie van 1876 eindig beide op korale wat deur koperblasers gespeel word.<ref name=":0" /> Bruckner het ook die koraal as komposisietoestel in ''Two Aequali'' gebruik.<ref>Harten, Uwe. 1996. ''Anton Bruckner. Ein Handbuch''. Salburg: Residenz Verlag. {{ISBN|3-7017-1030-9}}.</ref> Hy het ook korale in [[Mis (musiek)|misse]] en motette gebruik (byvoorbeeld die motette ''Dir, Herr, dir willich mich ergeben'' en ''In jener letzten der Nächte''), en in deel 7 van sy feestelike kantate ''Preiset den Herrn''.<ref name=":1">Van Zwol, Cornelis. 2012. ''Anton Bruckner 1824–1896: Leven en werken''. Bussum: THOTH. {{ISBN|978-90-6868-590-9}}.</ref> In sy toonsetting van Psalm 22 en in die finale beweging van sy vyfde simfonie gebruik hy 'n koraal as kontras en in kombinasie met 'n fuga.<ref>Carragan, William. n.d. "Bruckner's Symphony No. 5: Timing Analysis"</ref> Een van die temas in die slotbeweging van [[Johannes Brahms]] se eerste simfonie (1876) is 'n koraal.<ref name=":0" /> In 1881 beskryf Sergei Taneyev koraalharmoniërings, soos dié aan die eindes van Bach se kantates, as 'n noodsaaklike euwel: onkunstig, maar onvermydelik, selfs in Russiese kerkmusiek.<ref>Zager, Daniel (2006). ''Music and Theology: Essays in Honor of Robin A. Leaver''. Scarecrow Press. {{ISBN|9781461701514}}.</ref> Vanaf die 1880's het Ferruccio Busoni begin om korale in sy instrumentale komposisies te gebruik, dikwels aangepas uit of geïnspireer deur modelle van Johann Sebastian Bach, byvoorbeeld BV186 (ongeveer 1881), 'n inleiding en fuga oor "Herzliebster Jesu was hast verbrochen", die derde nommer in Bach se Matteus-passie. In 1897 het hy Liszt se ''Fantasie en fuga op die koraal "Ad nos, ad salutarem undam"'' vir klavier getranskribeer. [[César Franck]] het die koraal nagevolg in komposisies vir klavier (''Prélude, Choral et Fugue'', 1884) en vir orrel 990). [[César Franck]] het die koraal nagemaak in sy komposisies vir klavier (''Prélude, Choral et Fugue'', 1884) en vir orrel (''Trois chorals'', 1990). Tussen 1889 en 1893 publiseer Johannes Zahn 'n indeks en klassifikasie van alle bekende Evangeliese gesangmelodieë in ses volumes.<ref name=":1" /> 'n Koraalagtige tema is regdeur die laaste beweging van [[Gustav Mahler]] se derde simfonie van 1896 verweef:<ref name=":0" /> <score vorbis="1"> \relative c' { \clef treble \numericTimeSignature \time 4/4 \key d \major \partial 4*1 a4\pp( | d2 cis4 b) | a( b cis d) | e2( fis4 e) | e2( d4) } </score> === 20ste tot 21ste eeu === [[Lêer:Fantasia_Contrappuntistica_Plan.jpg|duimnael| Busoni se skilderagtige voorstelling van die argitektuur van sy ''Fantasia contrappuntistica-'' komposisie: korale verskyn simmetries in Nos. &nbsp; 1 en 11 ]] [[Lêer:Satie_sports_preface.jpg|duimnael| 'Préface' (voorwoord) en 'Choral inappétissant' (onversoenbare koraal), eerste bladsy van Satie se handtekening van ''Sports et divertissements'' (gedateer 15 &nbsp; Mei 1914) ]] IIn sy vyfde simfonie, waarvan die eerste weergawe in 1901–1902 gekomponeer is, sluit Gustav Mahler 'n koraal digby die einde van deel I (2de beweging) in.<ref name=":2">Roman, Zoltan (1981). "Mahler: Symphony No. 5". ''Gustav Mahler: Symphonie No.5'' (liner notes). Chicago Symphony Orchestra – Claudio Abbado. Hamburg: Polydor / Deutsche Grammophon. pp. 4–5. 427 254-2.</ref> Die koraalmelodie verskyn weer in 'n getransformeerde weergawe in die laaste beweging van die simfonie (deel III, 5de beweging).<ref name=":2" /> Kort nadat Mahler dié simfonie voltooi het, het sy vrou Alma hom verwyt dat hy 'n sombere kerklike koraal by die werk ingesluit het.<ref name=":3">Floros, Constantin (1981). "Zu Mahlers Fünfter Symphonie". ''Gustav Mahler: Symphonie No.5'' (liner notes) (in German). Chicago Symphony Orchestra – Claudio Abbado. Hamburg: Polydor / Deutsche Grammophon. pp. 1–3. 427 254-2.</ref> Mahler het geantwoord dat Bruckner korale in sy simfonieë ingesluit het, waarop sy vrou toe antwoord: "''Der'' darf, du nicht!" (''Hy'' [Bruckner] durf dit doen, jy nie.<ref name=":3" /> In haar memoire hou sy vol dat sy haar man daarna probeer oortuig het dat sy krag elders as in die gebruik van kerklike korale in sy musiek gelê het.<ref name=":3" /> Busoni het in die 20ste eeu voortgegaan om Bach-geïnspireerde korale te komponeer, byvoorbeeld korale onderafdelings in sy ''Fantasia contrappuntistica'' (1910's). ''Sports et divertissements'', wat in 1914 deur Erik Satie gekomponeer is, open met "Choral inappétissant" (onaangename koraal), waarin die komponis – volgens sy voorwoord – alles gebruik het wat hy van verveligheid geweet het, en wat hy opgedra het aan almal wat nie van hom hou nie.<ref>Satie, Erik (15 May 1914). "Préface" and "Choral inappétissant". ''Sports et divertissements''. (composer's autograph)</ref> Soos met baie van Satie se musiek, is dit sonder metrum neergeskryf. [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]] het korale in sommige van sy komposisies ingesluit, onder meer 'n "Little Chorale" en 'n "Great Chorale" in sy ''L'Histoire du soldat'' (1918) en 'n koraal wat sy ''Simfonie vir windinstrumente'' (1920, hersien in 1947) afsluit.<ref>Smyth, David H.; Traut, Don (2011). "Stravinsky's Sketches for the Great Chorale". ''Intégral''. '''25''': 89–120.</ref><ref>Somfai, László (1972). "''Symphonies of Wind Instruments'' (1920): Observations on Stravinsky's Organic Construction". ''Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae''. '''14''': 355–83.</ref><ref>Perry, Jeffrey (1993–1994). "A 'Requiem for the Requiem': On Stravinsky's ''Requiem Canticles''". ''College Music Symposium''. 33–34: 237–56.</ref><ref>Straus, Joseph N. (1997). "Babbitt and Stravinsky under the Serial 'Regime'". ''Perspectives of New Music''. '''35''' (2 (Summer)): 17–32.</ref> "By the leeks of Babilon" is 'n koraal in ''The Seasonings'', 'n oratorium wat verskyn het op ''An Hysteric Return'', 'n P.D.Q. Bach-album uit 1966.<ref>Professor Peter Schickele* – An Hysteric Return P.D.Q. Bach At Carnegie Hall at Discogs. Retrieved 28 November 2019.</ref> Korale maak ook hul verskyning in die musiek van [[Olivier Messiaen]], byvoorbeeld in ''Un vitrail et des oiseaux'' (1986–1988) en ''La ville d'en haut'' (1989), twee laat werke vir klavier en orkes.<ref>Cheong, Wai-Ling (2010). "Plainchants as Coloured Time in Messiaen's ''Couleurs de la Cité Céleste''". ''Tempo''. '''64''' (254): bl. 20–37.</ref><ref>Dingle, Christopher (1995). "Charm and Simplicity: Messiaen's Final Works". ''Tempo'' 192: 2–7.</ref><ref>Dingle, Christopher (2013). ''Messiaen's Final Works''. Ashgate Publishing. {{ISBN|0754606333}}.</ref> Alleenstaande orkestrale korale is ook uit die werke van Johann Sebastian Bach aangepas: [[Leopold Stokowski]] het, onder soortgelyke stukke, die gesang [[ BWV 478|BWV 478]] en die vierde beweging van die kantate [[Christ lag in Todes Banden, BWV 4|BWV 4]] as korale "Komm, süsser Tod" (opgeneem in 1933) en "Jesus Christus, Gottes Sohn" (opgeneem in 1937) onderskeidelik.<ref>Leopold Stokowski - Philadelphia Orchestra: Chronological Discography of Electrical Recordings 1925-1940 at www.stokowski.org.</ref> Opnames van al die korale van Bach – sowel vokaal as instrumentaal – verskyn in die drie volledige versamelbundels wat uitgereik is rondom die 250ste herdenking van die dood van dié komponis in 2000.<ref>"Bach Edition" at www.musicweb-international.com, 1 December 2001.</ref><ref>Teldec's 1999 ''Bach 2000 Box set'', Limited Edition by www.amazon.com.</ref><ref>Bach-Edition: The Complete Works (172 CDs & CDR) at the Hänssler Classic website: Archived 29 September 2015 at the Wayback Machine.</ref> == Tipes == Koraalmelodieë is dikwels in barvorm, dit wil sê dit bestaan uit 'n herhaalde eerste frase (wat 'n Stollen genoem word), en 'n afsluitende tweede frase (wat die Aufgesang genoem word). Die harmonisering van só 'n koraalmelodie kan dieselfde harmonisasie herhaal vir albei dele van die Stollen, of kan 'n variasie op die harmonie in die tweede herhaling van die eerste melodie aanbied. === Vokaal === ==== Gedeeltelike lied ==== [[Lêer:Bach_Matthäuspassion_O_Haupt_voll_Blut_und_Wunden.jpg|duimnael| Bach se vierstemmige koraaltoonsetting van "O Haupt voll Blut und Wunden". ]] Gesangboeke: * Melodie in die tenoorparty, drie- tot vyfstemmige toonsettings, byvoorbeeld ''Eyn geystlich Gesangk Buchleyn'' (Walter 1524). * Vier- tot sesstemmige toonsettings met basbegeleiding, byvoorbeeld ''Neu Leipziger Gesangbuch'' (Vopelius 1682). Versamelings, byvoorbeeld Bach se vierstemmige koraalversamelings. ''Colla parte-''begeleiding, byvoorbeeld die slotkorale van Bach-kantates. ==== Uitgebreide koraaltoonsettings ==== Koraalfantasieë, byvoorbeeld die openingsbeweging van die Matteus-passie (in Engels eerder 'n "chorus" as 'n "choral" genoem, of "koor" eerder as "koraal" in Afrikaans). ==== Monodies met instrumentbegeleiding ==== Stem en continuo, byvoorbeeld ''Schemellis Gesangbuch'' (1736) – eerder "Lied" in Duits (of "kunslied" in Afrikaans). === Instrumentaal === In instrumentale koraaltoonsettings, asook navolgings van vierstemmige homofonie, soos koraalfantasie-agtige toonsettings. Oorspronklik 'n "Choralbearbeitung" (Afrikaans: "koraalverwerking"), dit wil sê 'n toonsetting van 'n bestaande koraalmelodie. ==== Orrel ==== Koraalvoorspelle, byvoorbeeld ''Erster Theil etlicher Choräle'' (Pachelbel), ''Clavier-Übung III'' (Bach). Nie op reeds bestaande liedere gebaseer nie, byvoorbeeld César Franck se ''Trois chorals.'' ==== Orkes ==== In simfonieë, byvoorbeeld Mendelssohn, Bruckner, Saint-Saëns en Mahler. ==== Ander ==== Korale vir solo-klavier is byvoorbeeld in Franck se ''Prélude, Choral et Fugue'' (1884), Satie's ''Sports et divertissements'' (1914, gepubliseer ongeveer 1923) en Busoni se ''Fantasia contrappuntistica'' (veelvuldige weergawes, vroeë 1910's) opgeneem. Die laaste komposisie bestaan ook in die komponis se verwerking daarvan vir twee klaviere (vroeë 1920's). == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Verdere leeswerk == * {{Cite journal|date=2002|title=Harmonic Practices in Oliver Knussen's Music since 1988: Part I|journal=Tempo|volume=New Series|issue=221|pages=bl. 2–13}} * {{Cite journal|date=2001–2002|title=Reger's Bach and Historicist Modernism|journal=19th-Century Music|volume=25|issue=2 & 3|pages=bl. 296–312}} * {{Cite journal|date=2005|title=Above and Beyond the Bass: Harmony and Texture in George Benjamin's ''Viola, Viola''|journal=Tempo|volume=59|issue=232|pages=bl. 28–38}} {{Normdata}} [[Kategorie:Musiekgenres]] oxtgrnp24oqwzuimpyfxc0xzaocudvm 0 299314 2978719 2965608 2026-10-14T02:54:16Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978719 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Σαγράδα Φαμίλια 2941.jpg|duimnael|250px|Basilica de la Sagrada Familia, Barcelona, Spanje, 2017]] Die '''Basílica de la Sagrada Família''' (Basilika van die Heilige Familie),<ref>{{cite web |url=https://sagradafamilia.org/historia-del-temple |title=Història de la Basilica, 1866–1883: Origens |website=Fundació Junta Constructora del Temple Expiatori de la Sagrada Família |access-date=23 Maart 2019 |language=ca |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514160804/https://sagradafamilia.org/historia-del-temple |archive-date=14 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ook bekend as die '''Sagrada Família''', is 'n groot, onvoltooide [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] [[Basilica minor|kerk]] in [[Barcelona]], [[Katalonië]], [[Spanje]]. Die kerk is deur die Spaanse/[[Katalane|Katalaanse]] argitek [[Antoni Gaudí]] (1852-1926) ontwerp; sy werk aan die gebou is deel van 'n [[Unesco|UNESCO]]-[[wêrelderfenisgebied]].<ref name="UNESCO">''[https://whc.unesco.org/en/list/320 Works of Antoni Gaudí]'', UNESCO World Heritage Centre, Retrieved 14 November 2010</ref> Op 7 November 2010 het [[pous Benedictus XVI]] die kerk ingewy en dit as 'n mindere basilika verklaar.<ref>{{cite web |url=http://www.zenit.org/article-29981?l=english |title=Pontiff to Proclaim Gaudí's Church a Basilica |last=Drummer |first=Alexander |date=23 Julie 2010 |publisher=ZENIT |access-date=7 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926114715/http://www.zenit.org/article-29981?l=english |archive-date=26 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="CNSvisit">{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm |title=Pope to visit Santiago de Compostela, Barcelona in November |last=Delaney, Sarah |date=4 Maart 2010 |publisher=[[Catholic News Service]] |access-date=7 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722225009/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm |archive-date=2015-07-22 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Bouwerk aan die Sagrada Família het op 19 Maart 1882, onder leiding van die argitek Francisco de Paula del Villar begin. In 1883, toe Villar bedank,<ref name="UNESCO"/> het Antoni Gaudí as hoofargitek oorgeneem. Hy het die projek met sy eiesoortige argitektoniese- en ingenieurstyl, met 'n kombinasie van [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] en gekurfde [[Jugendstil|Art Nouveau-]]<nowiki/>vorms, omskep. Gaudí het die res van sy lewe aan die projek gewy, en hy is in die kript van die gebou begrawe. Ten tyde van sy dood in 1926 was minder as 'n kwart van die projek voltooi. Omdat die konstruksie van die Sagrada Família slegs van private skenkings afhanklik was, het dit stadig gevorder, en is dit boonop deur die [[Spaanse Burgeroorlog]] onderbreek. Tydens Julie 1936 het rewolusionêres die kript aan die brand gesteek en by die werkswinkel ingebreek, waar hulle Gaudí se oorspronklike planne, tekeninge en gipsmodelle gedeeltelik vernietig het. Dit het 16 jaar se werk geneem om die fragmente van die meestermodel weer aanmekaar te sit. Tydens die 1950's is konstruksie met onderbroke vordering hervat. Vooruitgang in tegnologie soos [[rekenaargesteunde ontwerp]] en gerekenariseerde numeriese beheer (CNC) het vordering sedertdien bespoedig; konstruksie het in 2010 die halfpadmerk verbygesteek. Van die grootste uitdagings van die projek lê egter nog voor, insluitend die bou van nog tien torings, wat elk 'n belangrike [[Lys van persone in die Bybel|Bybelse figuur]] in die [[Nuwe Testament]] sal simboliseer. Na verwagting is dit moontlik dat die gebou teen 2026 voltooi sal wees; dit sal ook die eeufeesherdenking van Gaudí se dood wees.<ref>[https://www.metropolismag.com/architecture/video-see-how-la-sagrada-famlia-will-progress-in-2015/ "Video: See How La Sagrada Família Will Progress in 2015"], metropolismag.com, 25 September 2014 (retrieved 2 October 2019)</ref> Die basilika het 'n lang geskiedenis van meningsverskille onder die inwoners van Barcelona: oor die aanvanklike moontlikheid dat dit met die Barcelona-katedraal sal kompeteer, oor Gaudí se ontwerp, oor die moontlikheid dat die bouwerk na Gaudí se dood sy ontwerp misken het, en die 2007-voorstel om 'n tonnel te bou wat Spanje se hoë-spoed treinstelsel met Frankryk verbind, en wat die stabiliteit van die basilika sou kon versteur. In 'n beskrywing van die Sagrada Família, het Rainer Zerbst, 'n kunskritikus, gesê "dit is waarskynlik onmoontlik om 'n kerkgebou, wat enigsins daarmee vergelyk, in die ganse kunsgeskiedenis te vind".<ref name="RZ">Rainer Zerbst, ''Gaudí&nbsp;– a Life Devoted to Architecture.'', pp. 190–215</ref> Paul Goldberger beskryf dit as "die mees buitengewone interpretasie van [[Gotiese argitektuur]] sedert die Middeleeue”. Die basilika is nie die [[Katedraal|katedraalkerk]] van die aartsbisdom van Barcelona nie, want dié titel behoort aan die Katedraal van die Heilige Kruis en Sint Eulalia (Barcelona-katedraal). == Geskiedenis == === Agtergrond === [[Lêer:Inside_Sagrada_familia_-_panoramio_(1).jpg|links|duimnael|Model van die volledige ontwerp]] Die Basílica de la Sagrada Família was die inspirasie van 'n boekhandelaar, Josep Maria Bocabella, stigter van Asociación Espiritual de Devotos de San José (Spirituele assosiasie van aanhangers van Sint Josef).<ref name="gbc">The Gaudí & Barcelona Club [http://www.gaudiclub.com/ingles/i_vida/i_sagr.html Sagrada Família]</ref> Na 'n besoek aan die [[Vatikaanstad|Vatikaan]] in 1872 het Bocabella van Italië teruggekeer met die voorneme om 'n kerk te bou wat deur die [[basilika by Loreto]] geïnspireer is.<ref name="gbc"/> Op 19 Maart 1882, tydens die fees van Sint Josef, is daar met die apsiskript van die kerk begin, wat deur skenkings befonds is. Die kerk is deur die argitek Francisco de Paula del Villar ontwerp, wat beplan het om 'n standaardvorm [[Neogotiese styl|Gotiese herlewingskerk]] te bou. Die apsiskript is voor Villar se bedanking op 18 Maart 1883 voltooi. Antoni Gaudí het hierna verantwoordelikheid vir die ontwerp, wat hy radikaal verander het, aanvaar. Gaudi het in 1883 aan die kerk begin werk, maar is eers in 1884 as direkteur van argitektuur aangestel. === Konstruksie === [[Lêer:Sagrada_familia_construction_differences.jpg|duimnael|Nuwe klipwerk by die Sagrada Família is duidelik sigbaar teen die bevlekte en verweerde ouer gedeeltes.]] Oor die kwessie van die geweldige lang konstruksietydperk word beweer dat Gaudí opgemerk het: "My kliënt is nie haastig nie." Toe Gaudí in 1926 sterf, was tussen 15 en 25 persent van die basilika voltooi. Na Gaudí se dood is die werk onder leiding van Domènec Sugrañes i Gras voortgesit, totdat dit in 1936 deur die [[Spaanse Burgeroorlog]] onderbreek is. Dele van die onvoltooide basilika en Gaudí se modelle en werkswinkel is tydens die oorlog deur Katalaanse anargiste vernietig. Die huidige ontwerp is gebaseer op gerekonstrueerde weergawes van die planne wat in 'n vuur verbrand is, sowel as op moderne aanpassings. Die argitekte Francesc Quintana, Isidre Puig Boada, Lluís Bonet i Gari en Francesc Cardoner het sedert 1940 die werk voortgesit. Die verligting is deur Carles Buïgas ontwerp. Die huidige direkteur, en seun van Lluís Bonet, Jordi Bonet i Armengol, het sedert die 1980's rekenaars in die ontwerp- en konstruksieproses gebruik. Mark Burry van Nieu-Seeland is die uitvoerende argitek en navorser. Beeldhouwerke van J. Busquets, Etsuro Sotoo en die kontroversiële Josep Maria Subirachs versier die fantastiese fasades. Jordi Fauli, wat in Barcelona gebore is, het in 2012 as hoofargitek oorgeneem.<ref>{{Cite web|url=http://www.architectmagazine.com/technology/a-completion-date-for-sagrada-familia-helped-by-technology_o|title=A Completion Date for Sagrada Família, Helped by Technology|website=Architect|access-date=9 November 2015}}</ref> Die gewelwe van die sentrale middeskip is in 2000 voltooi en die belangrikste take sedertdien was die konstruksie van die dwarsvleuels en apsis. Teen 2006 het die werk op die kruising en die ondersteunende struktuur vir die hooftoring van [[Jesus van Nasaret|Jesus Christus]]<nowiki/>gekonsentreer, sowel as die suidelike afsluiting van die sentrale middeskip, wat die gloriefasade sal word. Die Sagrada Família-skool wat oorspronklik in 1909 deur Gaudí ontwerp is vir die kinders van die konstruksiewerkers, is ook op die kerkterrein. Die gebou is in 2002 vanaf die oostelike hoek van die terrein na die suidelike hoek hervestig en huisves tans 'n uitstalling. <gallery mode="packed">  Lêer:Baldomer Gili Roig. La Sagrada Família, 1905 Copia moderna del negatiu original de vidre.jpg|1905 Lêer:La Sagrada Familia en construcción, c. 1915.jpg|1915 Lêer:ETH-BIB-Barcelona, Sagrada Familia-Tschadseeflug 1930-31-LBS MH02-08-0201.tif|1930. Lugfoto deur [[Walter Mittelholzer]], [[ETH-Bibliothek]]. </gallery> === Konstruksiestatus === [[Lêer:Scale model of Sagrada Familia, at Sardenya street.JPG|duimnael|Skaalmodel van Sagrada Familia, met bruin gedeeltes wat reeds-voltooide areas aandui (2019)]] Die hoofargitek Jordi Fauli het in Oktober 2015 aangekondig dat 70 persent van die konstruksie voltooi is, en dat die finale fase, waartydens ses enorme torings gebou sal word, bereik is. Die torings en die grootste gedeelte van die kerkstruktuur behoort teen 2026, die honderdjarige herdenking van Gaudi se dood, voltooid te wees. Volgens beramings wat in 2017 gedoen is, behoort die dekoratiewe elemente teen 2030 of 2032 voltooi te wees.<ref>{{Cite web|url=https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/what-are-the-main-milestones-for-the-sagrada-familia-in-the-future/|title=What are the main milestones for the Sagrada Família in the future?|last=says|first=Sharon Cunningham|date=30 October 2017|website=Blog Sagrada Família|access-date=24 April 2020|archive-date=23 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123192148/https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/what-are-the-main-milestones-for-the-sagrada-familia-in-the-future/|url-status=dead}}</ref> Die toegangsgeld van besoekers van € 15 tot € 20 finansier die jaarlikse konstruksiebegroting van € 25 miljoen.<ref>{{cite web |url=http://www.torontosun.com/2015/10/22/barcelonas-la-sagrada-familia-basilica-enters-final-years-of-construction |title=Barcelona's La Sagrada Familia Basilica enters final years of construction |last=Wilson |first=Joseph |website=Toronto Sun |access-date=9 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912191852/http://www.torontosun.com/2015/10/22/barcelonas-la-sagrada-familia-basilica-enters-final-years-of-construction |archive-date=12 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Rekenaarondersteunde ontwerptegnologie word gebruik om die konstruksie van die gebou te versnel. Die huidige tegnologie maak dit moontlik dat die klip weg van die bouperseel, deur 'n CNC-freeswerktuig gesny word, terwyl dit in die 20ste eeu met die hand gekerf is. [[Lêer:Sagradafamilia-1.jpg|links|duimnael|Die Japannese kunstenaar Etsuro Sotoo werk in die gipswerkswinkel]] In 2008 het 'n aantal bekende Katalaanse argitekte die staking van die konstruksie bepleit<ref>{{Cite web|url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/parar/Sagrada/Familia/elpepicul/20081204elpepicul_4/Tes|title=¿Por qué no parar la Sagrada Familia?|last=Fancelli, Agustí|date=4 December 2008|language=Spanish|trans-title=Why not stop the Sagrada Familia?|access-date=7 Julie 2010}} ([https://translate.google.com/translate?u=http%3A//www.elpais.com/articulo/cultura/parar/Sagrada/Familia/elpepicul/20081204elpepicul_4/Tes&hl=en&langpair=auto%7Cen&tbb=1&ie=ISO-8859-1 English tr.])</ref> om Gaudí se oorspronklike ontwerpe te respekteer, wat hoewel dit nie volledig was nie en gedeeltelik vernietig is, oor die afgelope jare slegs gedeeltelik gerekonstrueer is. In 2018 is die kliptipe wat vir die konstruksie benodig word in 'n steengroef in Brinscall, naby Chorley, [[Engeland]], gevind.<ref>{{Cite web|url=https://www.lep.co.uk/your-lancashire/chorley/barcelona-s-iconic-basilica-de-la-sagrada-familia-built-with-stone-from-lancashire-1-9145096|title=Barcelona’s iconic Basilica de la Sagrada Familia built with stone from Lancashire|last=Megan Titley|date=2 Mei 2018|publisher=Lancashire Post|access-date=2 Mei 2018}}</ref> === Onlangse geskiedenis === ==== AVE-tonnel ==== Sedert 2013 loop AVE-sneltreine naby die Sagrada Família, deur 'n tonnel wat onder die middestad van Barcelona geleë is. Die konstruksie van die tonnel, wat op 26 Maart 2010 begin is, was omstrede. Die Ministerie van Openbare Werke van Spanje (''Ministerio de Fomento'') het beweer dat die projek geen risiko vir die kerk inhou nie.<ref>{{cite web |url=http://www.adif.es/en_US/infraestructuras/lineas_de_alta_velocidad/madrid_barcelona_frontera_francesa/tunel_sagrera.shtml |title=Madrid&nbsp;– Zaragoza Barcelona&nbsp;– French Border Line Barcelona Sants-Sagrera&nbsp;– high-speed tunnel |last=ADIF (Administrator of Railway Infrastructures) |access-date=9 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019153946/http://www.adif.es/en_US/infraestructuras/lineas_de_alta_velocidad/madrid_barcelona_frontera_francesa/tunel_sagrera.shtml |archive-date=19 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ingenieurs en argitekte van Sagrada Família het nie hiermee saamgestem nie en gesê daar is geen waarborg dat die tonnel nie die stabiliteit van die gebou sal beïnvloed nie. Die Raad van die Sagrada Família (''Patronat de la Sagrada Família'') en die Buurtvereniging ''AVE pel Litoral'' (AVE by die kus) het sonder sukses 'n veldtog teen die AVE-roete gelei. {{Feit|date=August 2017}} In Oktober 2010 het die tonnelboormasjien die kerk onder die grond, in lyn met die hooffasade van die gebou, bereik. Diens deur die tonnel is op 8 Januarie 2013 geopen.<ref name="AVEopen">{{cite web |url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/sociedad/ave-alcanza-girona-2288906 |title=El AVE alcanza Girona |date=8 Januarie 2013 |access-date=8 Januarie 2013 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054240/http://www.elperiodico.com/es/noticias/sociedad/ave-alcanza-girona-2288906 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die treinspoor in die tonnel maak gebruik van 'n stelsel deur Edilon Sedra waarvolgens die spore in 'n elastiese materiaal ingebed is om vibrasies te verminder. Daar is tot dusver nog geen skade aan die Sagrada Família gerapporteer nie. ==== Inwyding ==== Die hoof middeskip is in 2010 bedek, en 'n orrel is geïnstalleer, wat dit moontlik gemaak het om die gebou wat steeds half-voltooid was, vir godsdienstige doeleindes te gebruik.<ref name="elpais" /> Die kerk is op 7 November 2010, voor 'n gemeente van 6 500 mense, deur pous [[Pous Benedictus XVI|Benedictus XVI]] ingewy. 'n Verdere 50,000 mense het die inwydingsmis aan die buitekant van die basilika gevolg, waar meer as 100 biskoppe en 300 priesters die [[Nagmaal]] bedien het. Vanaf 9 Julie 2017 word daar elke Sondag en Heilige dag van verpligting, om 9 uur 'n internasionale mis by die basilika gehou. Dit is oop vir die publiek (totdat die kerk vol is). Soms word die mis ook op ander tye aangebied - 'n uitnodiging tot toegang is egter nodig. Wanneer 'n mis geskeduleer word, word aanwysings oor hoe om 'n uitnodiging te kry op die basilika se webwerf geplaas. Besoekers mag ook in die Kapel van die geseënde sakrament en boetedoening bid.<ref>{{cite web |url=http://www.sagradafamilia.org/en/worship-at-the-basilica/ |title=Worship at the Basilica |website=Sagrada Família |access-date=5 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416235752/https://sagradafamilia.org/en/worship-at-the-basilica |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==== Brand ==== Op 19 April 2011 het 'n brandstigter 'n klein brand in die sakristie begin, wat die ontruiming van toeriste en konstruksiewerkers genoodsaak het. Die sakristie is beskadig, en dit het 45 minute geduur om die brand onder beheer te bring.<ref name="tel">[s.n.] (19 April 2011). [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/8461262/Fire-by-suspected-arsonist-at-Sagrada-Familia.html Fire by suspected arsonist at Sagrada Familia]. ''The Telegraph''. Accessed September 2013.</ref> ==== Pandemie ==== Op 11 Maart 2020, as gevolg van die [[Koronaviruspandemie van 2019-2020|2020-koronaviruspandemie]] in Spanje, is die konstruksie gestaak en die basilika onbepaald gesluit. Die Gaudí-huismuseum in Park Güell is ook gesluit. == Ontwerp == Die styl van la Sagrada Família word as Spaanse laat-Goties, Katalaanse modernisme of [[Jugendstil|Art Nouveau]] beskryf. Terwyl die Sagrada Família binne die Art Nouveau-periode val, wys [[Nikolaus Pevsner]] daarop dat Gaudí, sowel as [[Charles Rennie Mackintosh]] in Glasgow, die Art Nouveau-styl baie verder as die gewone gebruik daarvan as 'n oppervlakversiering gevoer het.<ref name="Pevsner">[[Nikolaus Pevsner]], ''An Outline of European Architecture'', Penguin Books, (1963), pp. 394–5</ref> === Plan === Hoewel daar nooit beoog is dat die Sagrada Família 'n [[katedraal]] (setel van 'n biskop) sal wees nie, is daar van die begin af beplan dat die gebou die grootte van 'n katedraal sal wees. {{Feit|date=August 2017}} Die grondplan toon duidelike ooreenkomste met vroeëre Spaanse katedrale soos Burgos-katedraal, León-katedraal en Sevilla-katedraal. Soos by ander Katalaanse, en verskeie Europese Gotiese katedrale, is die Sagrada Familia kort in vergelyking met die breedte, en het 'n groot kompleksiteit van dele, 'n menigte torings en drie portale wat elk drasties verskil met betrekking tot die struktuur sowel as die ornamentasie. {{Feit|date=August 2017}} Hoewel dit algemeen is dat katedrale in Spanje deur talle kapelle en kerklike geboue omring word, het die plan van hierdie kerk 'n ongewone kenmerk: 'n bedekte gang of klooster wat 'n reghoek vorm wat die kerk omring en deur elk van die drie voorportale loop. Met hierdie eienaardigheid ter syde, dui die plan, wat deur Villar se kript beïnvloed is, skaars op die kompleksiteit van Gaudí se ontwerp of die afwykings wat dit van tradisionele kerkargitektuur maak. {{Feit|date=August 2017}} Daar is min reguit lyne in die ontwerp, en geen presiese regte hoeke binne of buite die kerk nie. === Torings === Gaudí se oorspronklike ontwerp het altesaam agtien torings, wat in stygende orde van hoogte die [[Apostel|twaalf apostels]],<ref>Note: the two Apostles who are also Evangelists are left out and replaced by St. [[Paul the Apostle|Paul]] and also St. [[Barnabas]].</ref> die [[Maria|Maagd Maria]], die vier Evangeliste en, die hoogste van almal, Jesus Christus verteenwoordig. Teen 2010 was agt van die torings, wat die apostels verteenwoordig, reeds gebou. Vier hiervan is aan die geboortefasade se kant, en vier aan die passiefasade se kant. Volgens die 2005 'werksverslag' van die projek se amptelike webwerf, toon tekeninge wat deur Gaudí onderteken is, en wat onlangs in die munisipale argiewe gevind is, dat Gaudí beplan het om die toring van die Maagd Maria korter te maak as dié van die evangeliste. Die hoogte van die toring sal gevolglik volgens Gaudí se oorspronklike ontwerp gebou word. Volgens die verslag sal die aangepaste hoogte van die Maagde-toring ook geskik wees vir die bestaande fondasie. {{Feit|date=August 2017}} Die torings van die Evangeliste sal deur beelde van hul tradisionele simbole omring word: 'n gevleuelde bul (Lukas die Evangelis), 'n gevleuelde man (Matteus die apostel), 'n arend (Johannes die Evangelis) en 'n gevleuelde leeu (Markus die Evangelis). Op die sentrale toring van Jesus Christus sal daar 'n reuse kruis wees, waarvan die totale hoogte (172.5 meter) laer sal wees as dié van die Montjuïc-heuwel in Barcelona,<ref>{{Cite web|url=https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/verticality/|title=The Sagrada Família: a Temple where verticality rules|date=10 July 2019|website=Blog Sagrada Família|access-date=6 March 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130205323/https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/verticality/|url-status=dead}}</ref> omdat Gaudí van mening was dat sy skepping nie God s'n moes oortref nie. Die laer torings word met nagmaalgashere met koringgerwe en kelke met druiwetrosse, wat die Avondmaal voorstel, bekroon.   Volgens die planne moet buisvormige klokkies binne die torings geïnstalleer word, wat aangedryf deur die krag van die wind, klank na die binne- en onderkant van die kerk sal laat vloei. Gaudí het akoestiese studies uitgevoer om die toepaslike akoestiese resultate in die kerk te bereik.<ref>{{cite web |url=http://www.campaners.com/php/catedral.php?numer=2043 |title=Tubular bell |last=Álvaro Muñoz |first=Mari Carmen |last2=Llop i Bayo |first2=Francesc |access-date=16 November 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417131857/http://www.campaners.com/php/catedral.php?numer=2043 |archive-date=17 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is egter tans slegs een klokkie geïnstalleer.<ref>{{cite web |url=http://www.campaners.com/php/cat_campanes1.php?numer=2043 |title=Inventario de campanas de las Catedrales de España |access-date=16 November 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830165902/http://www.campaners.com/php/cat_campanes1.php?numer=2043 |archive-date=30 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die voltooiing van die torings sal Sagrada Família die hoogste kerkgebou ter wêreld maak. {{Feit|date=August 2017}} === Fasades === [[Lêer:TTTT6.JPG|regs|duimnael| Die geboortefasade ]] By voltooiing sal die kerk drie groot fasades hê: die geboortefasade aan die oostekant, die passiefasade aan die westekant en die gloriefasade aan die suidekant. Die geboortefasade is voordat die werk in 1935 onderbreek is gebou, en toon die meeste Gaudí-invloed. Die passiefasade is volgens die ontwerp wat Gaudi in 1917 geskep het gebou. Die bouwerk het in 1954 begin, en die torings wat oor die elliptiese plan gebou is, is in 1976 voltooi. Die fasade is veral opvallend weens die skraal, grimmige, gekwelde karakters, wat ook uitgeteerde figure van Christus, wat gegesel en gekruisig word, insluit. Hierdie kontroversiële ontwerpe is die werk van Josep Maria Subirachs. Die gloriefasade, waarvan die konstruksie in 2002 begin is, sal die grootste en mees monumentale van die drie fasades wees, en sal die mens se hemelvaart uitbeeld. Dit sal ook verskillende tonele soos die hel en die vagevuur, sowel as elemente soos die sewe dodelike sondes en die sewe hemelse deugde insluit. ==== Geboortefasade ==== [[Lêer:Die_Geburtsfassade_der_Sagrada_Familia_im_Detail.jpg|duimnael| Beeldhouwerk van die koor van engelkinders ]] Gedurende die tydperk tussen 1894 en 1930, is die geboortefasade gekonstrueer; dit was die eerste van die fasades wat voltooi is. Dit is aan die geboorte van Jesus toegewy, en is met tonele wat herinner aan elemente van lewe versier. Kenmerkend van Gaudí se naturalistiese styl, is die beeldhouwerk van die fasade oordadig, met versierings wat natuurbeelde- en tonele uitbeeld, elk met sy eie simboliek. Die drie portieke word byvoorbeeld deur twee groot kolomme geskei; aan die basis van elke kolom is daar 'n waterskilpad of 'n skilpad (een om die land voor te stel en die ander die see; beide is simbole van tyd, met die veronderstelling dat tyd in klip vasgevang is en onveranderlik is). In teenstelling met die figure van skilpaaie en hul simboliek, is daar aan weerskante van die fasade twee verkleurmannetjies, wat simbolies van verandering is. Die fasade wys in 'n noordoostelike rigting, na die opkomende son, wat 'n simbool van die geboorte van Christus is. Dit word in drie portieke verdeel, wat elk 'n teologiese deugd verteenwoordig (hoop, geloof en liefdadigheid). Die Boom van die lewe is bokant die Jesusdeur, in die portiek van liefdadigheid. Vier torings voltooi die fasade; elk is aan 'n heilige opgedra (Matteus, Barnabas, die apostel Judas en Simon die dweper). Dit was oorspronklik Gaudí se bedoeling dat hierdie fasade veelkleurig, en in 'n groot verskeidenheid kleure geverf, moet wees. Hy wou hê dat elke standbeeld en figuur geverf moet word. Hiervolgens sou die menslike figure net so lewendig as die plante en diere vertoon. Gaudí het hierdie fasade gekies om die struktuur en ornamentasie van die hele kerk te verpersoonlik. Hy was deeglik bewus daarvan dat hy nie die kerk sou voltooi nie en dat hy 'n artistieke en argitektoniese voorbeeld sou moet stel vir ander om na te volg. Hy het ook gekies dat hierdie fasade die eerste sou wees waarmee bouwerk sou begin; volgens sy mening was dit ook die mooiste en mees toeganklikste vir die publiek. Hy het geglo dat indien hy met die passiefasade, wat hard en kaal (asof dit van bene gemaak is), voor die geboortefasade sou begin, mense die voorkoms daarvan ontstellend sou vind. Sommige van die standbeelde is in 1936 tydens die Spaanse burgeroorlog vernietig, en is daarna deur die Japanese kunstenaar Etsuro Sotoo gerekonstrueer.<ref>{{cite web |url=http://www.catalannews.com/life-style/item/first-door-of-the-nativity-facade-of-the-sagrada-familia-has-now-been-fitted |title=First door of the Nativity Façade of the Sagrada Família has now been fitted |last=Sendra |first=Enric |date=17 Julie 2014 |website=Catalan News |access-date=20 Februarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811000017/http://www.catalannews.com/life-style/item/first-door-of-the-nativity-facade-of-the-sagrada-familia-has-now-been-fitted |archive-date=2019-08-11 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> ==== Passiefasade ==== [[Lêer:SF_-_Passió_2018-m.jpg|regs|duimnael| Passiefasade van die Sagrada Família in 2018 ]] In teenstelling met die hoogs versierde geboortefasade, is die passiefasade sober, eenvoudig en onopgesmuk. Daar is groot gedeeltes kaal klip, en dit is met harde reguit lyne gekerf om soos die bene van 'n skelet te lyk. Die fasade is aan die [[passie van Christus]] tydens sy kruisiging opgedra, met die bedoeling om die sondes van die mens uit te beeld. Bouwerk het in 1954 begin, volgens die tekeninge en instruksies wat Gaudí vir toekomstige argitekte en beeldhouers nagelaat het. Die torings is in 1976 voltooi, en in 1987 het 'n span beeldhouers, onder leiding van Josep Maria Subirachs, begin met die beeldhouwerk van die verskillende tonele en detail van die fasade. Hulle het daarna gestreef om 'n star, hoekige voorkoms, om 'n dramatiese effek te ontlok, weer te gee. Dit was Gaudí se bedoeling om met hierdie fasade vrees by die kyker in te boesem. Hy wou boë 'breek' en 'kolomme' deursny, en die effek van chiaroscuro (donker, hoekige skaduwees, gekontrasteer met fel, rigiede lig), gebruik om die erns en brutaliteit van Christus se offer verder te beklemtoon. Die passiefasade wys in die rigting van die ondergaande son, wat aanduidend en simbolies is van Christus se dood. Die fasade word deur ses groot, hellende kolomme, wat ontwerp is om soos Sequoia-boomstamme te lyk, ondersteun. Bokant dit is 'n piramidale pediment, wat uit agtien beenvormige kolomme, wat met 'n groot kruis met 'n doringkroon eindig, bestaan. Elk van die vier torings is aan 'n apostel (Jakobus, Thomas, Filippus en Bartholomeus) opgedra. Net soos by die geboortefasade is daar drie portieke wat elk die teologiese deugde voorstel, maar op 'n ander manier. Die tonele wat in die fasade voorgestel word kan in drie vlakke verdeel word, wat in 'n ''S-''vorm boontoe strek en die kruisweg van Christus voorstel. Die onderste vlak beeld tonele van Jesus se laaste aand voor die kruisiging uit, insluitend die Laaste Avondmaal, die Judaskus, Ecce homo en die Sanhedrin-verhoor. Die middelste vlak beeld Christus se Golgota uit, sowel as die Drie Marias, Sint Longinus, Sint Veronica en 'n holgesig illusie van Christus op Veronica se sluier. Op die derde en laaste vlak is die dood, graflegging en opstanding van Christus sigbaar. 'n Bronsfiguur op 'n brug, wat die torings van Sint Bartholomeus en Sint Thomas verbind, verteenwoordig Jesus se hemelvaart. Die fasade bevat 'n [[magiese vierkant]], wat op<ref>{{Cite web|url=https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/the-magic-square-the-passion-facade-keys-to-understanding-it/|title=The magic square on the Passion façade: keys to understanding it|last=<!--Not stated-->|date=7 February 2018|website=Blog Sagrada Família|publisher=|access-date=7 December 2018|quote=|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111201757/https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/the-magic-square-the-passion-facade-keys-to-understanding-it/|url-status=dead}}</ref> die magiese vierkant in die 1514-gravure Melencolia I gebaseer is. Die vierkant word geroteer en een getal in elke ry en kolom word met een verminder, sodat die rye en kolomme optel tot 33, in plaas van die standaard 34 vir 'n 4x4-magiese vierkant. ==== Gloriefasade ==== <gallery mode="packed"> Lêer:Sagradafamilia-model.jpg|Model van die voltooide kerk; die gloriefasade is op die voorgrond. Lêer:Maqueta de sagrada familia-1.jpg|Model wat die ingang volgens Gaudí se voorkeur toon. Lêer:ES-BCN-sagr-fam-mod-02.jpg|Vloermodel, met Carrer de Mallorca wat ondergronds loop. Lêer:Segrada Familia 2016-394.jpg|Gloriefasade in aanbou (in 2016). Lêer:019 Sagrada Família, interior, façana de la Glòria.jpg|Die gloriefasade van binne. </gallery> Die grootste en opvallendste fasade is die gloriefasade waarvan die konstruksie in 2002 begin is. Dit is die belangrikste fasade en bied toegang tot die sentrale skip. Die fasade is aan die hemelse glorie van Jesus opgedra, en beeld die weg na God uit: die dood, die finale oordeel en die glorie, terwyl die [[hel]] daar is vir diegene wat van God se wil afwyk. Omdat Gaudí bewus was van die feit dat hy nie lank genoeg sou lewe om hierdie fasade te voltooi nie, en het hy 'n model, wat in 1936 vernietig is, gemaak. Die oorspronklike stukke van hierdie model het as basis vir die ontwerp van die fasade gedien. Die voltooiing van hierdie fasade mag moontlik die gedeeltelike sloping van 'n blok geboue oorkant die Carrer de Mallorca noodsaak.<ref>{{cite web |url=https://www.barcelonas.com/future-of-la-sagrada-familia.html |title=The Future of La Sagrada Família - Urban Plans With 2026 In Mind |website=Barcelonas |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417110805/https://www.barcelonas.com/future-of-la-sagrada-familia.html |archive-date=17 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Om by die glorieportiek uit te kom, sal die groot trap oor die ondergrondse gang wat oor Carrer de Mallorca gebou is strek, met ornamentasie wat die hel en onsedelikheid uitbeeld. Vir ander projekte sal Carrer de Mallorca ondergronds moet gaan.<ref>{{cite web |url=http://www.gaudiallgaudi.com/sagrada-familia-glory-facade/ |title=Sagrada Familia – The Glory Facade |last=Lover |first=Art Nouveau |date=28 Maart 2019 |website=GaudiAllGaudi.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424203354/http://www.gaudiallgaudi.com/sagrada-familia-glory-facade/ |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit sal met voorstellings van demone, afgode, vals gode, kettery, skeuring, ens. versier word. Die vagevuur en die dood sal ook uitgebeeld word, laasgenoemde met grafte langs die grond. Die portiek sal sewe groot kolomme hê, wat aan die gawes van die Heilige Gees toegewy sal word. Aan die onderkant van die kolomme sal daar voorstellings van die sewe dodelike sondes, en aan die bokant, die sewe deugde, wees. * '''Geskenke''': wysheid, begrip, raad, sterkte, kennis, vroomheid en vrees vir die Here. * '''Sondes''': hebsug, wellus, trots, vraatsug, luiheid, toorn, afguns. * '''Deugde''': vriendelikheid, vlytigheid, geduld, liefdadigheid, gematigdheid, nederigheid, kuisheid. [[Lêer:Puerta_Gloria.jpg|regs|duimnael| Eucharistiese deur van die gloriefasade, met "A ... G" vir Antoni Gaudí aan die onderkant. ]] Hierdie fasade sal vyf deure hê, wat met die vyf vensters van die kerk sal ooreenstem. Die sentrale deur sal 'n drievoudige ingang hê, met die gevolg dat die gloriefasade 'n totaal van sewe deure, wat die sakramente verteenwoordig, sal hê: * doop * aanneming * nagmaal * boetedoening * heilige opdragte * huwelik * salwing van die siekes In September 2008 is die deure van die gloriefasade, deur Subirachs, geïnstalleer. 'n Inskripsie van die Onse Vader-gebed is op die sentrale deure aangebring, met die woorde 'Gee ons ons daaglikse brood', wat in vyftig verskillende tale aangebring is. Die handvatsels van die deur is die letters "A" en "G", die voorletters van Antoni Gaudí, in die frase "lei ons nie in versoeking nie". === Interieur === <gallery class="center" widths="210" heights="210" mode="packed-hover" classes="center" caption="Interieur van die Sagrada Família"> Lêer:Sagrada Família interior north east.jpg|In die dwarsvleuel van die kerk, in 'n noordoostelike rigting (2011) Lêer:Sagrada Familia nave roof detail.jpg|Detail van die plafon in die middeskip. Gaudí het die kolomme ontwerp om soos 'n woud met bome en takke te lyk.<ref>Zerb, p.30</ref> Lêer:Sagrada Familia March 2015-18a.jpg| Kolomme van middeskip. Lêer:La Sagrada Familia, Barcelona, Spain - panoramio (2).jpg| Lig stroom deur die vensters van die middeskip. Lêer:Sagrada Família, Columns.jpg| Middeskip met kolomme. </gallery> Die kerkplan is dié van 'n Latynse kruis met vyf gange. Die gewelf van die sentrale middeskip is 45 meter hoog, terwyl die syvleuels se gewelwe dertig meter hoog is. Die dwarsvleuel het drie gange. Die kolomme is 7.5 meter uit mekaar gespasieer. Die kolomme van die apsis, wat op del Villar se fondasie rus, stem egter nie met hierdie spasiëring ooreen nie. Dit het tot gevolg dat 'n gedeelte van die kolomme van die ambulant van die 7.5 meter spasiëring gebruik maak, wat sodoende 'n hoefysterpatroon aan die uitleg van die kolomme verleen. Die kruising rus op die vier sentrale kolomme van porfiersteen, wat 'n groot hiperboloïed ondersteun, wat deur twee ringe van twaalf hiperboloïede, omring word. Die sentrale vleuel is 60 meter hoog. Die apsis word met 'n hiperboloïedegewelf, wat 75 meter hoog is, bedek. Dit was Gaudí se bedoeling dat die besoeker by die hoofingang die gewelwe van die middeskip, kruising en vleuels moet kan sien, en daarmee saam die toename in hoogte van die gewelwe. Daar is gapings in die vloer van die apsis wat 'n uitsig ondertoe op die kript bied. Die kolomme van die interieur toon Gaudí se unieke ontwerpstyl. Buiten die vertakking om gewig te dra, is die veranderende oppervlaktes die resultaat van die interseksie van verskillende meetkundige vorms. Die eenvoudigste voorbeeld is dié van 'n vierkantige basis wat in 'n agthoek ontwikkel soos die kolom hoër strek, om dan 'n sestienkantige vorm, en uiteindelik 'n sirkel aan te neem. In essensie is daar geen binneoppervlaktes wat plat is nie; die ornamentasie is omvattend en ryk, en bestaan grotendeels uit abstrakte vorms wat met gladde kurwes en happerige punte gekombineer word. Selfs werk op detailvlak, soos die ysterrelings vir balkonne en trappe, toon uitvoerige kurwes. ==== Orrel ==== In 2010 het die orrelbouer, Blancafort Orgueners de Montserrat, 'n orrel in die kanselruimte geïnstalleer. Die instrument het 26 registers (1 492 pype) op twee manuale en 'n pedaalbord. Om die unieke akoestiese uitdagings wat die kerk se argitektuur en die grootte daarvan bied, aan te spreek, sal verskeie bykomende orrels op verskillende plekke in die kerk geïnstalleer word. Hierdie instrumente sal afsonderlik (van hul eie individuele konsoles), sowel as gelyktydig (vanaf 'n enkele mobiele konsole) gespeel kan word, wat wanneer dit voltooi is, 'n orrel met ongeveer 8000 pype sal verteenwoordig. === Geometriese detail === [[Lêer:AlphaOmega.jpg|duimnael| Alpha en Omega. Kerfwerk by die ingang van Sagrada Família ]] Die torings van die geboortefasade is met geometries-gevormde bokante, wat aan Kubisme herinner, afgerond. Dit is omstreeks 1930 voltooi. Die ingewikkelde ornamentasie stem met Art Nouveau-ontwerpe ooreen, maar Gaudí se unieke styl het hoofsaaklik inspirasie uit die natuur geput, en kan nie maklik gekategoriseer word nie. By latere ontwerpe van die Sagrada Família (meer sigbaar na 1914), het Gaudí hiperboloïedstrukture gebruik. Daar is egter wel 'n paar plekke by die geboortefasade waar hy van die hiperboloïed gebruik maak. By die toneel van die pelikaan is daar byvoorbeeld talle voorbeelde (insluitend die mandjie wat deur een van die figure vasgehou word). Daar is 'n hiperboloïed wat strukturele stabiliteit aan die sipresboom verleen (deur dit aan die brug te koppel). En laastens word die punte van die biskopsmus met hiperboloïedstrukture bedek.<ref name="BDM">{{Cite journal|title=Drawing Together Euclidean and Topological Threads|url=http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf|year=2001|accessdate=5 August 2008|archive-date=25 Junie 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625010337/http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf|url-status=dead}} The paper explores the assemblies of second order hyperbolic surfaces as they are used throughout the design composition of the Sagrada Família Church building.</ref> In sy latere ontwerpe word liniêre oppervlaktes dikwels gebruik, byvoorbeeld in die middeskip se gewelwe en vensters, sowel as by die passiefasade. === Simboliek === [[Lêer:SagradaFamiliaSanctus.jpg|duimnael| Detail van 'n toring van die passiefasade, versier met die woord [[Sanktus|Sanctus]] ]] Die temas van ornamentasie sluit deurgaans woorde uit die liturgie in. Die torings is met woorde soos "Hosanna", "Excelsis" en "Sanctus" versier; die groot deure van die passiefasade het uittreksels uit verskillende tale, veral Katalaans, uit die Passie van Jesus uit die Nuwe Testament. Die gloriefasade sal met woorde uit die Apostoliese geloofsbelydenis versier word. Die hoofdeur het inskripsies van die hele Onse Vader-gebed in Katalaans, sowel as verskeie variasies van "Gee ons vandag ons daaglikse brood" in vyftig ander tale. Die drie ingange simboliseer die drie deugde: geloof, hoop en liefde. Elkeen van hulle is ook aan 'n deel van Christus se lewe toegewy. Die geboortefasade is aan sy geboorte opgedra; dit het ook 'n sipresboom wat die boom van die lewe simboliseer. Die gloriefasade is aan sy glorieperiode opgedra. Die passiefasade is simbolies van sy lyding. Die apsistoring toon die Latynse teks van die "Wees gegroet, Maria". Oorkoepelend is die Sagrada Família simbolies van Christus se lewe. Sekere areas van die heiligdom sal bestem wees om 'n verskeidenheid konsepte, soos heiliges, deugde en sondes, sowel as sekulêre konsepte soos streke, te verteenwoordig. Die ornamentasie sal vermoedelik daarby aanpas. === Grafte === * Josep Maria Bocabella * [[Antoni Gaudí]] == Evaluering van die gebou == Die kunshistorikus [[Nikolaus Pevsner]], wat in die 1960's geskryf het, het na Gaudí se geboue verwys as 'groeiend soos suikerbrode en miershope'. Hy was van mening dat die ornamentasie van geboue met pottebakkerskerwe moontlik as 'swak smaak' beskou kan word, maar dat dit met 'durf en 'n meedoënlose vermetelheid' uitgevoer is.<ref name="Pevsner">[[Nikolaus Pevsner]], ''An Outline of European Architecture'', Penguin Books, (1963), pp. 394–5</ref> Die ontwerp van die gebou self was polariserend. Gaudí se tydgenote en mede-argitekte het dit oor die algmeen positief geëvalueer; [[Louis Sullivan]] het groot bewondering daarvoor gehad, en Sagrada Família as die 'grootste stuk kreatiewe argitektuur van die afgelope vyf-en-twintig jaar beskryf. 'Sullivan was ook van mening dat die gebou daarin slaag om 'gees in klip te simboliseer!' [[Walter Gropius]] het die Sagrada Família ook geprys en die mure van die gebou beskryf as 'n wonder van tegniese volmaaktheid'. [[Time (tydskrif)|Time Magazine]] beskryf die kerk as "sensueel, geestelik, wispelturig, oorvloedig"; [[George Orwell]] het dit "een van die afgryslikste geboue in die wêreld" genoem. James A. Michener noem dit "een van die vreemdste ernstige geboue in die wêreld" en die Britse historikus Gerald Brenan het oor die gebou gesê: "Nie eens in die Europese argitektuur van die periode kan 'n mens enigiets so vulgêr of pretensieus vind nie." Die kenmerkende silhoeët van die gebou het nietemin simbolies van Barcelona self geword, met 'n geskatte 2.5 miljoen jaarlikse besoekers. === Wêrelderfenisstatus === Tesame met ses ander geboue van Gaudí in Barcelona, is 'n deel van la Sagrada Família 'n UNESCO-wêrelderfenisgebied. Dit is getuienis van "Gaudí se uitsonderlike kreatiewe bydrae tot die ontwikkeling van argitektuur en boutegnologie". Hy het Katalaanse modernisme verteenwoordig, en baie van die vorms en tegnieke wat relevant sou wees vir die ontwikkeling van moderne konstruksie in die twintigste eeu, geantisipeer. Die inskripsie sluit slegs die kript en die geboortefasade in.<ref name="UNESCO"/> == Besoekerstoegang == Besoekers het toegang tot die middeskip, die kript, die museum, die winkel, en die passie- en geboortetorings. Toegang tot enige van die twee torings is slegs moontlik as dit vooraf bespreek is, en die kaartjies daarvoor vooraf betaal is. Toegang tot die torings is via 'n hysbak, met 'n verdere kort entjie se klim op in die torings, tot by die brug tussen die torings. 'n Baie nou wenteltrap, met meer as 300 trappies, word gebruik om weer na onder te klim. Aangesien dit uitputtend kan wees, is daar 'n waarskuwing vir mense met mediese toestande.<ref>https://sagradafamilia.org/en/avis-legal Legal Disclaimer</ref> Vanaf Junie 2017 is dit moontlik om kaartjies aanlyn te koop. Vanaf Augustus 2010 is daar 'n diens beskikbaar waarvolgens besoekers 'n toegangskode by óf Servicaixa [[Kitsbank|OTM-]] kiosks (deel van CaixaBank) óf aanlyn kan koop.<ref>{{cite web |url=http://www.sagradafamilia.org/en/tickets/ |title=Tickets |website=Basílica de la Sagrada Família |access-date=8 Junie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516073643/https://sagradafamilia.org/en/tickets/ |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die piekseisoen, Mei tot Oktober, is besprekingsvertragings tot toegang vir so veel as 'n paar dae nie ongewoon nie. == Internasionale mis == Die aartsbisdom van Barcelona hou elke Sondag 'n internasionale mis by die Basilika van die Sagrada Família, sowel as op Heilige dae van verpligting. * Datum en tyd: Elke Sondag en op heilige dae om 9 uur * Daar is geen koste om die mis by te woon nie, maar kapasiteit is beperk * Besoekers word gevra om gepas aan te trek en met respek op te tree.<ref>{{cite web |url=https://sagradafamilia.org/en/worship-at-the-basilica |title=sagradafamilia.org |last= |first= |date= |website= |access-date= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416235752/https://sagradafamilia.org/en/worship-at-the-basilica |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Befondsing en boupermit == Bouwerk aan Sagrada Família word nie deur enige regeringsbronne of amptelike kerklike bronne befonds nie. Die aanvanklike stadium van die bouwerk is deur private begunstigdes befonds.<ref>{{Cite web|url=http://www.essential-architecture.com/SPAIN/SP-BA/BA-006.htm|title=Sagrada Família Church of the Holy Family|last=Fletcher|first=Tom|website=Essential Architecture|access-date=5 Augustus 2008|archive-date=25 Oktober 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025200041/http://www.essential-architecture.com/SPAIN/SP-BA/BA-006.htm|url-status=dead}}</ref> Geld van kaartjies wat deur toeriste gekoop word, word nou gebruik om vir die werk te betaal. Privaatskenkings word ook deur die Vriende van Sagrada Família aanvaar. Die konstruksiebegroting vir 2009 was € 18 miljoen.<ref name="elpais">{{Cite web|url=http://www.elpais.com/articulo/cataluna/Sagrada/Familia/abrira/culto/septiembre/2010/elpepuespcat/20090313elpcat_2/Tes|title=La Sagrada Familia se abrirá al culto en septiembre de 2010|last=Montañés, José Ángel|date=13 Maart 2009|website=[[El País]]|language=Spanish|access-date=19 Junie 2009}}</ref> In Oktober 2018 het die trustees van Sagrada Família ingestem om € 36 miljoen aan die stadsowerhede te betaal om 'n boupermit te bekom, nadat die konstruksie van die kerk reeds vir 136 jaar aan die gang was.<ref>{{cite web |url=https://newatlas.com/la-sagrada-familia-building-permit/56929/ |title=136 years late, La Sagrada Familia finally lands a building permit |date=24 Oktober 2018 |website=New Atlas |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107070141/https://newatlas.com/la-sagrada-familia-building-permit/56929/ |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste van die fondse sou gebruik word om die toegang tussen die kerk en die Barcelona-metro te verbeter.<ref>{{cite web |url=http://time.com/5429231/barcelona-sagrada-familia-building-permit/ |title=Barcelona's Sagrada Familia Church Has Been Under Construction for 136 Years. That's a Lot of Unpaid Permit Fees |date=19 Oktober 2018 |website=Time |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524055602/https://time.com/5429231/barcelona-sagrada-familia-building-permit/ |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die permit is op 7 Junie 2019 deur die stad uitgereik.<ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/travel/article/spain-sagrada-familia-permit-intl/index.html |title=Sagrada Familia gets building permit after 137 years |date=9 Junie 2019 |website=CNN.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101140033/https://www.cnn.com/travel/article/spain-sagrada-familia-permit-intl/index.html |archive-date=1 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Sien ook == * Lys van basilikas * Lys van Gaudí-geboue * Lys van Modernista-geboue in Barcelona * Sagrada Família metrostasie == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Verdere leesstof == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last=Zerbst|first=Rainer|others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines|title=Antoni Gaudi&nbsp;– A Life Devoted to Architecture|year=1988|publisher=Taschen|location=Hamburg, Germany|isbn=3-8228-0074-0|url=https://archive.org/details/gaudi18521926ant00zerb}} * {{cite book|last=Nonell|first=Juan Bassegoda|title=Antonio Gaudi: Master Architect|year=2004|publisher=Abbeville Press|location=New York|isbn=0-7892-0220-4|url=https://archive.org/details/antoniogaudimast00bass}} * {{cite book|last=Hernandez SJ|first=Jean-Paul|editor=Pardes|title=Antoni Gaudi: La Parola nella pietra. I simboli e lo spirito della Sagrada Familia|year=2007|location=Bologna, Italy|pages=114|isbn=978-88-89241-31-8}} * {{cite book|last=Crippa|first=Maria Antonietta|editor=Peter Gossel|others=Trans. Jeremy Carden|title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture|url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip|year=2003|publisher=Taschen|location=Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}} * {{cite book|last=Schneider|first=Rolf|editor=Manfred Leier|others=Trans. from German by Susan Ghyearuni and Rae Walter|title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents|url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9|year=2004|publisher=Chartwell Books|location=Edison, New Jersey|page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33]|isbn=978-0-7858-1888-5}} * {{Cite book|author=Borja de Riquer i Permanye|title=Modernisme i Modernistes|year=2001|publisher=Gaudi, Lunwerg|location=Barcelona|isbn=84-7782-776-1}} * {{Cite book|last=Barral i Altet|first=Javier|title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània|year=2001|editor=L'isard, Barcelona|isbn=84-89931-14-3}} * {{Cite book|last=Bassegoda i Nonell|first=Joan|title=El gran Gaudí|year=1989|editor=Ausa, Sabadell|isbn=84-86329-44-2}} * {{Cite book|last=Bassegoda i Nonell|first=Joan|title=Gaudí o espacio, luz y equilibrio|year=2002|publisher=Criterio Libros|location=Madrid|isbn=84-95437-10-4}} * {{Cite book|last=Bergós i Massó|first=Joan|title=Gaudí, l'home i l'obra|url=https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg|year=1999|editor=Ed. Lunwerg, Barcelona|isbn=84-7782-617-X}} * {{Cite book|last=Bonet i Armengol|first=Jordi|title=L'últim Gaudí|year=2001|editor=Ed. Pòrtic, Barcelona|isbn=84-7306-727-4}} * {{Cite book|last=Crippa|first=Maria Antonietta|title=Gaudí|year=2007|editor=Taschen, Köln|isbn=978-3-8228-2519-8}} * {{Cite book|last=Flores|first=Carlos|title=Les lliçons de Gaudí|year=2002|editor=Ed. Empúries, Barcelona|isbn=84-7596-949-6}} * {{Cite book|last1=Fontbona|first1=Francesc|last2=Miralles|first2=Francesc|title=Història de l'Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888–1917)|year=1985|editor=Ed. 62, Barcelona|isbn=84-297-2282-3}} * {{Cite book|last=Giralt-Miracle|first=Daniel|title=Gaudí, la busqueda de la forma|year=2002|editor=Lunwerg|isbn=84-7782-724-9}} * {{Cite book|last=Gómez Gimeno|first=María José|title=La Sagrada Familia|url=https://archive.org/details/guiavisualdeltem0000vvaa|year=2006|editor=Mundo Flip Ediciones|isbn=84-933983-4-9}} * {{Cite book|last=Lacuesta|first=Raquele|title=Modernisme a l'entorn de Barcelona|year=2006|editor=Diputació de Barcelona, Barcelona|isbn=84-9803-158-3}} * {{Cite book|last=Navascués Palácio|first=Pedro|title=Summa Artis. Arquitectura española (1808–1914)|year=2000|editor=Espasa Calpe, Madrid|isbn=84-239-5477-3}} * {{Cite book|last=Permanyer|first=Lluis|title=Barcelona modernista|year=1993|editor=Ed. Polígrafa, Barcelona|isbn=84-343-0723-5}} * {{Cite book|last=Puig i Boada|first=Isidre|title=El temple de la Sagrada Família|year=1986|editor=Ed. Nou Art Thor, Barcelona|isbn=84-7327-135-1}} * {{Cite book|last=Tarragona|first=Josep Maria|title=Gaudí, biografia de l'artista|year=1999|editor=Ed. Proa, Barcelona|isbn=84-8256-726-8}} * {{Cite book|last=Van Zandt|first=Eleyearr|title=La vida y obras de Gaudí|url=https://archive.org/details/lifeworksofgaudi0000vanz|year=1997|editor=Asppan|isbn=0-7525-1106-8}} * {{Cite book|last=Zerbst|first=Rainer|title=Gaudí|year=1989|editor=Taschen|isbn=3-8228-0216-6}} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://www.sagradafamilia.org/en/ Official website of the Construction Board of La Sagrada Família Foundation] * [http://smarthistory.khanacademy.org/gaudi-sagrada-familia.html Gaudí, Sagrada Família] (video), Smarthistory {{Normdata}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Barcelona]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Spanje]] 6pjtlnisx0d1q59dm0tqy6c2eje9cib 0 304364 2978720 2926303 2026-10-14T02:54:38Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978720 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Nikolai Tsjernisjefski<br/>Никола́й Черныше́вский | beeld = Nikolay Chernyshevsky.jpg | beeldgrootte = 200px | onderskrif = | geboortedatum = {{geboortedatum|1828|7|24|}} | geboorteplek = [[Saratof]], [[Russiese Ryk]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1889|10|17|1828|7|12|}} | sterfplek = [[Saratof]], [[Russiese Ryk]] | beroep = [[Skrywer]] }} '''Nikolai Gawrilowitsj Tsjernisjefski''' ([[Russies]]: Никола́й Гаври́лович Черныше́вский; ({{OuVormDatum|24 Julie|1828|12 Julie}}&nbsp; - [[17 Oktober]] [[1889]]) was 'n [[Rusland|Russiese]] rewolusionêr, [[Materialisme|materialistiese]] filosoof, redakteur, kritikus en [[Sosialisme|sosialis]] (wat deur sommige as 'n utopiese sosialis beskou is). Hy was die leier van die rewolusionêre beweging in die 1860's en het 'n invloed op [[Wladimir Lenin]], [[Emma Goldman]] en Svetozar Marković uitgeoefen. == Biografie == Hy was die seun van 'n [[priester]] en is in 1828 in [[Saratof]] gebore, waar hy tot 1846 bly. Hy studeer aan die plaaslike seminarie waar hy Engels, Frans, Duits, Italiaans, Latyns, Grieks en Oud-Slawies leer. Daar ontwikkel hy 'n voorliefde vir die letterkunde.<ref>Ana Siljak, Angel of Vengeance, bladsy 57</ref> Aan die Universiteit van [[Sint Petersburg]] het hy dikwels gesukkel om sy kamer warm te maak. Hy hou 'n dagboek van trivia aan, soos byvoorbeeld die aantal trane wat hy oor 'n dooie vriend stort. Dit is hier waar hy 'n [[Ateïsme|ateïs]] word.<ref>Ana Siljak, Angel of Vengeance, bladsy 58</ref> Hy is geïnspireer deur die werke van Hegel, [[Ludwig Feuerbach]] en Charles Fourier en veral die werke van Vissarion Belinsky en Alexander Herzen. Nadat hy in 1850 aan die Universiteit van Sint-Petersburg afstudeer, doseer hy letterkunde by 'n gimnasium in Saratov. Van 1853 tot 1862 woon hy in [[Sint Petersburg]] en word hy die hoofredakteur van ''Sovremennik'' ('Die Kontemporêre'), waarin hy sy hoof literatuuroorsigte en sy opstelle oor filosofie publiseer. Toe hy aan die universiteit studeer, ontwikkel Tsjernisjefski revolusionêre en materialistiese sienings. Van 1851-1853 doseer hy Russiese taal en letterkunde aan die Saratov-gimnasium. Hy het sy sieninge openlik uitgespreek teenoor studente, waarvan sommige later rewolusionêre geword het.<ref>{{Cite journal|last=Hecht|first=David|date=1945|title=Chernyshevsky and American Influence on Russia|url=https://archive.org/details/sim_science-society_fall-1945_9_4/page/321|journal=Science & Society|volume=9|issue=4|pages=321}}</ref> Tsjernisjefski was simpatiekgesind teenoor die rewolusie in 1848 in Europa. Hy het die gebeure van die tyd gevolg en hom verheug oor die winste van die revolusionêre partye.<ref>Hecht, 323</ref> In 1855 verdedig Tsjernisjefski sy meestersverhandeling getiteld, "Die Estetiese Verhouding van Kuns tot Realiteit", wat bygedra het tot die ontwikkeling van materialistiese estetika in Rusland. Tsjernisjefski het geglo dat "Wat van algemene belang in die lewe is - die inhoud van kuns is" en dat kuns 'n "handboek van die lewe" moet wees. Hy het geskryf: 'Die wetenskap is nie skaam om te sê dat die doel daarvan is om die werklikheid te begryp en te verklaar nie, en om dan die verklaring daarvan tot voordeel van die mens te gebruik nie. Laat die kuns nie skaam wees om te erken dat die doel daarvan is om hierdie kosbare werklikheid weer te gee en dit tot voordeel van die mensdom te verklaar nie."<ref>{{Cite journal|last=Scanlan|first=James P.|date=1985|title=Nikolaj Chernyshevsky and the Philosophy of Realism in Nineteenth-Century Russian Aesthetics|journal=Studies in Soviet Thought|volume=30|issue=1|pages=7}}</ref> In 1862 word hy gearresteer en in die [[fort van Petrus en Paulus]] ingeperk, waar hy sy beroemde roman [[Wat moet gedoen word?]] skryf. Die roman het as inspirasie vir baie latere Russiese rewolusionêre gedien, wat probeer het om die held van die roman, ''Rakhmetov'', wat hom geheel en al aan die rewolusie gewy het en [[Askese|asketies]] in sy gewoontes en genadeloos gedissiplineerd was- tot op die punt om op 'n naelbed te slaap en slegs rou biefstuk te eet ten einde krag op te bou vir die rewolusie-, na te boots. Onder diegene wat na die roman verwys, is Lenin, wat 'n politieke pamflet met dieselfde naam geskryf het. In 1862 is Tsjernisjefski gevonnis tot "burgerlike teregstelling" (skynteregstelling), gevolg deur harde arbeid (1864-1872), en in ballingskap na Vilyuisk, [[Siberië]] (1872-1883) gestuur. Hy is op 61-jarige ouderdom oorlede. == Idees en invloed == Tsjernisjefski was 'n stigter van ''Narodisme'', die Russiese sosialisme, en was opgewonde oor die revolusionêre omverwerping van die tsaar en die skepping van 'n sosialistiese samelewing gebaseer op die ou landelike kommunes. Hy het die grootste invloed op die populistiese jeug van die 1860's en 1870's uitgeoefen. Tsjernisjefski was van mening dat die Amerikaanse demokrasie die beste aspek van die Amerikaanse lewe was. Hy het die verkiesing van [[Abraham Lincoln]] in 1860 verwelkom, wat volgens hom 'n nuwe tydperk vir "die groot [[Noord-Amerika|Noord-Amerikaanse]] mense" was, en dat [[Verenigde State van Amerika|Amerika]] tot hoogtes sou vorder "wat nie sedert [[Thomas Jefferson|Jefferson se]] tyd bereik is nie." Hy het hierdie verwikkelinge soos volg geprys: "Die goeie reputasie van die Noord-Amerikaanse nasie is belangrik vir alle lande, met die snelgroeiende belang van die Noord-Amerikaanse state in die lewe van die mensdom."<ref>Hecht, 326</ref> Tsjernisjefski se idees is sterk beïnvloed deur Alexander Herzen, Vissarion Belinsky en [[Ludwig Feuerbach|Ludwig Andreas Feuerbach]]. Hy het die klassestryd beskou as 'n manier om die samelewing vooruit te laat beweeg, en was 'n voorstander van die belange van werkende mense. Volgens hom was die massas die belangrikste deelnemer aan die geskiedenis. Daar word beweer dat hy die uitdrukking “hoe slegter, hoe beter” gebruik het, ten einde aan te dui dat hoe slegter die maatskaplike omstandighede vir die armes word, hoe meer geneig hulle sou wees om 'n rewolusie te loods (alhoewel die frase se oorsprong nie aan hom toegeskryf kan word nie, dit het sy geboorte voorafgaan; in 'n brief van 1814 het [[John Adams]] dit byvoorbeeld gebruik tydens 'n bespreking van die aanloop tot die Amerikaanse rewolusie). Daar is mense wat argumenteer, in die woorde van professor Joseph Frank, dat “Tsjernisjefski se roman, "Wat moet gedoen word?", veel meer as Marx se ''[[Das Kapital]]'', die emosionele dinamika verskaf het wat uiteindelik die Russiese rewolusie moontlik gemaak het". [[Fjodor Dostojefski]] was woedend oor die demagogie van die politieke en sielkundige idees wat in die boek uitgedruk is,<ref>Jane Missner Basrstow Dostoevsky Versus Chernyshevsky in College Literature V, 1. Winter 1978.</ref> en het [[Aantekeninge uit die Ondergrondse]] grotendeels as reaksie daarop geskryf. Die Russiese [[bolsjewis]] Wladimir Iljitsj Lenin het Tsjernisjefski geprys: '... hy het al die politieke gebeure in sy tyd in 'n rewolusionêre gees benader en kon 'n rewolusionêre invloed uitoefen deur te pleit, ondanks al die hindernisse wat deur sensuur in sy pad geplaas is, vir die idee van 'n revolusie, die idee van die stryd van die massas om die omverwerping van al die ou owerhede."<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1911/mar/19.htm |title=Lenin: 'The Peasant Reform' and the Proletarian-Peasant Revolution |website=www.marxists.org |access-date=2 Junie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630021109/https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1911/mar/19.htm |archive-date=30 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Karl Marx]] en [[Friedrich Engels]] het die werke van Tsjernisjefski bestudeer en hom 'n "groot Russiese geleerde en kritikus" genoem. 'n Aantal akademici het al geargumenteer dat [[Ayn Rand]], wat in Rusland grootgeword het toe Tsjernisjefski se roman steeds invloedryk en algemeen beskikbaar was, deur die boek beïnvloed is.<ref>{{cite web |url=https://www.politico.com/magazine/story/2016/12/russian-novel-chernyshevsky-financial-crisis-revolution-214516 |title=The Most Politically Dangerous Book You've Never Heard Of |last=Weiner |first=Adam |website=POLITICO Magazine |access-date=2 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525084608/https://www.politico.com/magazine/story/2016/12/russian-novel-chernyshevsky-financial-crisis-revolution-214516 |archive-date=25 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Werke == * ''Aesthetic Relations of Art to Reality'' [https://www.marxists.org/reference/archive/chernyshevsky/1853/aesthetics-reality.htm] From:''Russian Philosophy Volume II: The Nihilists, The Populists, Critics of Religion and Culture'', Quadrangle Books 1965; * ''Opstelle oor die Gogol-periode in Russiese letterkunde'' * ''Kritiek op filosofiese vooroordele teen gemeenskapsbesit'' * ''Die antropologiese beginsel in filosofie'' * ''Wat moet gedoen word?'' (1863) * ''Proloog'' * ''Die aard van menslike kennis'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == *[[Vladimir Nabokov]] se werk getiteld ''Die Geskenk'' se protagonis, Fjodor Godoenof-Sjerdintsef, bestudeer Tsjernisjefski en skryf die kritiese biografie ''Die Lewe van Tsjernisjefski'' wat ''Hoofstuk Vier'' van die roman verteenwoordig. Die publikasie van die werk het 'n letterkundige skandaal veroorsaak. *Paperno, Irina, ''Chernyshevsky and the Age of Realism: A Study in the Semiotics of Behavior''. Stanford: [[Stanford University Press]], 1988. *Pereira, N.G.O., ''The Thought and Teachings of N.G. Černyševskij''. [[Den Haag]]: [[Mouton de Gruyter|Mouton]], 1975. == Eksterne skakels == *{{Internet Archive author |sname=Nikolay Gavrilovich Chernyshevsky}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tsjernisjefski, Nikolai}} [[Kategorie:Russiese filosowe]] [[Kategorie:Filosowe in die 19de eeu]] [[Kategorie:Sterftes in 1889]] [[Kategorie:Geboortes in 1828]] [[Kategorie:Russiese skrywers]] 5v6xbqhyf28aeeoqcs30iewb5iay34q 0 305305 2978795 2874251 2026-10-14T03:28:35Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978795 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Germaine_Schroeder_&_Jean_Reutlinger,_1913.PNG|duimnael| Germaine Schroeder en Jean Reutlinger in 1913]] '''Germaine Schroeder''' (* [[1889]], † [[1983]]) was 'n [[Frankryk|Franse]] [[Boekbindery|boekbinder]]. == Lewe en werk == Germaine Schroeder het vanaf 1913 as 'n boekbinder gewerk<ref>[http://www.alde.fr/lot/5354072 ''Valéry (Paul) illustré. L’Âme et la Danse, Dialogue Socratique illustré.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608050913/http://www.alde.fr/lot/5354072 |date= 8 Junie 2020 }} In: alde.fr</ref> en het voor die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] haar eerste ateljee in Parys in die Rue Denfert-Rochereau 22<ref name="idref.fr">[https://www.idref.fr/177674598 ''Schroeder, Germaine (1889-1983).''] In: [[Système universitaire de documentation]]</ref> opgerig.<ref name="idref.fr"/> Die modeontwerper Jacques Doucet het haar opdrag gegee om die eerste van die talle omslagontwerpe wat deur Pierre Legrain ontwerp is, te handwerk.<ref name="de Proyart">Jean-Baptiste de Proyart: [http://www.deproyart.com/home/238-coco-chanel-misia-sert-germaine-schroeder.html ''Coco Chanel, Misia Sert & Germaine Schroeder.''] In: deproyart.com</ref> Germaine Schroeder was destyds in 'n verhouding met die Franse fotograaf Jean Reutlinger. Hulle publiseer saam [[gedigte]] in die tydskrif ''La Vasque''.<ref>[http://expositions.bnf.fr/portraits/grand/046_1.htm ''John Léo (dit Jean) Reutlinger (1891-22 août 1914). Portrait de la poétesse Germaine Schroeder dans son appartement du 52, rue Madame.''] In: [[Bibliothèque nationale de France]]</ref> Toe die Eerste Wêreldoorlog begin, is Reutlinger in militêre diens opgeneem. Hy het Germaine Schroeder gevra om sy garnisoen te besoek en aan haar talle persoonlike dokumente gegee. Reutlinger sterf in die [[Ardenne|Ardennen]] op 22 Augustus 1914,<ref>Geert Buelens: ''Europas Dichter und der Erste Weltkrieg''. Suhrkamp, Frankfurt 2014, {{ISBN|978-3-518-73707-1}}, S.&nbsp;87.</ref> waarna Schroeder na sy boedel omgesien.<ref>Jean-Pierre Bourgeron: ''Les Reutlinger. Photographes à Paris 1850–1937''. Grove Art, Paris 1979, {{ISBN|2-903097-02-X}}, S.&nbsp;55, 56.</ref> Teen 1925 het die boekbinder 'n reputasie verwerf wat haar kliënte soos die politikus Louis Barthou, [[Coco Chanel]], en die skrywer [[Jean Cocteau]] verdien het.<ref name="de Proyart"/> In dieselfde jaar wys sy haar werk by die ''Exposition internationale des Arts Décoratifs et industriels modernes''.<ref>[https://issuu.com/brunomanuelalbano/docs/cnum_4xae94.7 ''Exposition internationale des Arts décoratifs et industriels modernes, Band 7.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616065715/https://issuu.com/brunomanuelalbano/docs/cnum_4xae94.7 |date=16 Junie 2020 }} S.&nbsp;224.</ref> Schroeder trou met die Franse dramaturg, draaiboekskrywer en voormalige hoof van die tydskrif ''La Revue'',<ref>Sylviane Coyault: [https://books.google.fr/books?id=IFNtgOYkD5AC&pg=PA152 ''Giraudoux européen de l’entre-deux-guerres.''] Université de Clermont-Ferrand II. Centre de recherches sur les littératures modernes et contemporaines, Association des amis de Jean Giraudoux. Presses Univ Blaise Pascal, 2008, {{ISBN|978-2-84516-376-8}}, S.&nbsp;152.</ref> Bernard Zimmer. Daarna gaan sy voort met haar werkswinkel onder haar nooiensvan Schroeder. In 1930 skuif sy die ateljee na ''7 rue Bonaparte'' en daarna na ''3 rue des Grands-Augustins''. In 1936 neem Mademoiselle Magdelaine die werkswinkel oor.<ref name="idref.fr"/> Uit die huwelik met Bernard Zimmer kom die seuns Jacques (* voor of in 1924)<ref>C. Delagrave, G. Duffy (Hrsg.): [https://books.google.com.au/books?id=k04SAAAAIAAJ&pg=PA784 ''Zimmer (Bernard).''] In: ''Qui êtes-vous? Annuaire des comtemporains; notices biographiques 1924.'' Maison Ehret, Paris 1924, S.&nbsp;784.</ref> en Pierre (* 1927, filmakteur).<ref>[https://alchetron.com/Pierre-Zimmer ''Pierre Zimmer.''] In: alchetron.com vom 5. Januar 2018.</ref> == Nalatenskap == Volgens die skrywer en bibliotekaresse Yves Peyré was Schroeder “een van die eerste boekbinders wat [[Art Deco]] aangepak het. […] Germaine Schroeder is aan die voorpunt van die uitvinders van Art Deco. "<ref>[http://www.alde.fr/lot/5354072 ''Valéry (Paul) illustré. L’Âme et la Danse, Dialogue Socratique illustré.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608050913/http://www.alde.fr/lot/5354072 |date= 8 Junie 2020 }} In: alde.fr<br />Originaltext: Germaine Schroeder est lun des premiers relieurs à se risquer sur la voie de l’Art déco. […] Germaine Schroeder est au premier plan des inventeurs de l’Art déco. (Y. Peyré).</ref> Kunsskrywer en versamelaar Ernest de Crauzat het in 1932 geoordeel dat die bindings van Germaine Schroeder "briljant van kleur en goed uitgevoer is" en dat dit "'n baie eerbare plek in hedendaagse produksie" was.<ref>[http://www.alde.fr/lot/5354072 ''Valéry (Paul) illustré. L’Âme et la Danse, Dialogue Socratique illustré.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608050913/http://www.alde.fr/lot/5354072 |date= 8 Junie 2020 }} In: alde.fr<br />Originaltext: En 1932, Ernest de Crauzat (Écrivain d’art et collectionneur ) écrivait que les reliures de Germaine Schroeder, „brillantes de couleurs, et de bonne exécution, tiennent une place fort honorable dans la production contemporaine.“</ref> == Literatuur == * Julien Fléty: ''Dictionnaire des relieurs français ayant oefening de 1800 à nos jours.'' Technorama, 1988, {{ISBN|978-2-90491-807-0}}. * Mel Byars: ''The Design Encyclopedia.'' John Wiley & Sons, Hoboken 1994, {{ISBN|978-0-47102-455-2}}, p. &nbsp; 504. * Gordon Norton Ray, George Thomas Tanselle (red. ): ''Die Art Deco-boek in Frankryk.'' Bibliografiese vereniging van die Universiteit van Virginia, Charlottesville 2005, {{ISBN|1-88363-112-2}}, p. &nbsp; 100, 132, 157. * ''Reliure: Les Grands Articles d'Universalis.'' Encyclopaedia Universalis, Boulogne-Billancourt 2017, {{ISBN|978-2-34100-695-8}}, p. &nbsp; 36. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Schroeder, Germaine}} [[Kategorie:Franse kunstenaars]] [[Kategorie:Boekbinders]] [[Kategorie:Geboortes in 1889]] [[Kategorie:Sterftes in 1983]] g27h14v9v37kgsgv3xgf6t3yutm1i0o 0 305673 2978781 2964141 2026-10-14T03:16:26Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978781 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Advocaat_bottle_with_glass.jpg|duimnael| Advocaat ]] '''Advocaat''' of '''advocatenborrel''', in [[Duitsland]] ook bekend as '''Eierlikör''', is 'n tradisionele [[Nederland]]se en Duitse alkoholiese drank wat van [[Eier (voedsel)|eiergeel]], suiker en brandewyn gemaak word. Die ryk en romerige drankie beskik oor 'n gladde, [[vla]]-agtige digtheid. Die tipiese alkoholinhoud is gewoonlik tussen 14% en 20% ABV. Die inhoud daarvan kan 'n mengsel wees van eiergele, aromatiese spiritualieë, suiker of [[heuning]], [[brandewyn]], [[vanielje]] en soms [[room]] (of ingedampte melk). Belangrike vervaardigers van '''Advocaat''' sluit in die handelsmerke '''Bols''', '''Darna Ovo Liker''', '''DeKuyper''' (in twee variëteite) en '''Verpoorten'''. == Etimologie == Daar is twee teorieë oor die oorsprong van "advocaat". Volgens verskeie vervaardigers, soos Verpoorten en Bols, en die "Oxford handleiding op suiker en lekkers", kan die oorsprong daarvan teruggespoor word na '''"abacate"''', 'n alkoholiese drankie van die inheemse bevolking van [[Brasilië]], wat dit met [[avokado]]peer gemaak het. [[Nederland]]se koloniale inwoners van Noord-Brasilië het hierdie drank aan Europa bekendgestel as "advocat/advocaat". Aangesien avokado's nie in Noord-Europa groei nie, is dit vervang met eiergeel, wat vermoedelik oor 'n soortgelyke smaak en digtheid beskik; die naam is derhalwe afgelei van die [[avokado]], alhoewel die drankie nie avokadopeer bevat nie. <ref>{{cite web |url=https://www.verpoorten.de/qualitaet-seit-1876/ |title=Verpoorten |website=Verpoorten_history |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513024951/https://www.verpoorten.de/qualitaet-seit-1876/ |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.bythedutch.com/about/origins-of-advocaat/ |title=Bythedutch-website |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100818/http://www.bythedutch.com/about/origins-of-advocaat/ |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 Junie 2020 }}</ref> ''"Advocaat"'' is ook die Nederlandse benaming vir prokureur, en derhalwe verskil dit van [[Afrikaans]], waar die woord "advokaat" 'n enger betekenis het, dit wil se 'n regsgeleerde wat gewoonlik deur 'n prokureur ge-breveteer word en hoofsaaklik in die howe bedrywig is waar hulle die sake van kliënte in die howe aanvoer en argumenteer. Die naam van die drankie is kort vir ''advocatenborrel'', of ''"prokureurs drankie"'', waar ''"borrel"'' die [[Nederlands]]e benaming is vir 'n klein alkoholiese drankie wat op tydsame wyse tydens 'n sosiale byeenkoms geledig word. Volgens die 1882-uitgawe van die ''Woordenboek der Nederlandse taal'', is dit "zoo genoemd als een goed smeersel voor de keel, en dus bijzonder dienstig geacht voor een advocaat, die in 't openbaar het woord moet voeren". == Tipes en gebruike == [[Lêer:Organic-Advocaat.jpg|duimnael|349x349px| 'n Bottel advocaat van Duitse oorsprong ]] Flesse en breë bottels dik advocaat word hoofsaaklik in [[Nederland]] en [[België]] verkoop, alhoewel dit ook in [[Duitsland]] en [[Oostenryk]] beskikbaar is. Die viskositeit van ander uitvoere is van 'n meer vloeibare aard as die wat in Europa beskikbaar is. In die besonder word die oorspronklike dik variëteit, dit wil sê sonder albumien (eierwit) gebruik as o.a. 'n bolaag vir [[wafel]]s, [[pannekoek]]e- of poffertjies, as 'n bestanddeel vir [[roomys]], vla, gebak en soortgelyke nageregte, of as 'n apéritief of spysverteringsmiddel. Laasgenoemde, bedek met geklopte room en beurtelings met 'n tikkie kakaopoeier besprinkel, word in 'n baie klein bakkie of 'n klein glas gesit waaruit dit geëet word met behulp van 'n teelepel. In Belgiese restaurante en tavernes kan dit 'n komplementêre aanvulling by koffie wees. Beide dele van die eiers word in die uitvoervariëteit gebruik. Die bekendste [[skemerkelkie]] wat van ''advocaat'' gebruik maak staan bekend as die ''"Snowball"'': 'n mengsel van advocaat, limonade en soms (hoewel dit nie nodig is nie) [[Lemmetjie|lemmetjiesap]] wat gereeld tydens [[Kersfees|kersfeestyd]] genuttig word. 'n Ander skemerkelkie wat daarvan gebruik maak staan bekend as die ''"Fluffy duck"'' en word van [[rum]] gemaak. 'n Ander Advocaat-gebaseerde drankie is die ''Bombardino'', 'n drankie wat algemeen in Italiaanse ski-oorde genuttig word, veral in die Italiaanse [[Alpe]], en wat gemaak word deur Advocaat, [[brandewyn]] en geklopte room te meng. <ref>{{Cite web|url=http://12bottlebar.com/2010/12/bombardino-calimero/|title=Bombardino-Calimero|date=9 Desember 2010|publisher=12 Bottle Bar|access-date=7 Februarie 2012|archive-date=15 Desember 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215035748/http://12bottlebar.com/2010/12/bombardino-calimero/|url-status=dead}}</ref> == Verwante drankies == Die Poolse ekwivalent, ''"ajerkoniak"'' ([[Duits|de]]: ''Eier'' —in Afr. ook eier; [[Frans|fr]]: ''Cognac'' (Afr: [[konjak]]), bestaan uit [[wodka]] in plaas van brandewyn, ondanks die naam. ''Rompope'' van [[Meksiko]] en ''Sabajón'' van [[Colombia]] is soortgelyke likeurs wat gemaak word van eiergeel en [[vanielje]]. Sommige variëteite het ekstra aroma's. == Verdere leeswerk == * Marcus, Lori (2003). ''Bartending Inside-Out: The Guide to Profession, Profit and Fun'' (3de uitgawe). Crystal Bay, Nev.: Cadillac Press. {{ISBN|9780964201989}}. * Walton, Stuart (2004). ''The Ultimate Book of Cocktails: How to Create Over 600 Fantastic Drinks Using Spirits, Liqueurs, Wine, Beer and Mixers. London: Hermes House''. {{ISBN| 9780681768819}}. OCLC 156369625. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.eater.com/drinks/2015/10/13/9488937/eierlikor-advocaat-recipe-eggnog ''Eater.com: Eierlikör: What It Is and How to Drink It''] {{Normdata}} [[Kategorie:Drank]] bti4olaxiofmfrkc3ipfuzvxy0jpmm1 0 306712 2978712 2907853 2026-10-14T02:51:48Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978712 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Greta Thunberg | bynaam = | beeld = Greta Thunberg urges MEPs to show climate leadership (49618310531) (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Thunberg in Maart 2020 by die [[Europese Parlement]] om die Klimaatwet te bespreek, 'n voorstel om die [[EU]] teen 2050 tot koolstofneutraliteit te verbind | geboortenaam = Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|2003|1|3}} | geboorteplek = [[Stockholm]], [[Swede]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = Svante Thunberg<br />Malena Ernman | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Swede}} | alma_mater = | beroep = Student, Omgewingsaktivis | ander = | bekend = Internasionale leiersfiguur vir skoolstakings ten gunste van radikale aksie om [[klimaatsverandering]] te stuit | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = Greta Thunberg Signature.svg }} '''Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg''' ([[Sweeds]]: [ˈɡrêːta ˈtʉ̂ːnbærj]; gebore op 3 Januarie 2003) is 'n [[Swede|Sweedse]] omgewingsaktivis wat bekend is daarvoor dat sy wêreldleiers uitdaag om onmiddellik op te tree vir die versagting van [[klimaatsverandering]]. Sy het bekend geword toe sy besluit het om elke skooldag na die somervakansie tot die Sweedse parlementsverkiesing op 9 September 2018 van die skool weg te bly en te betoog, met 'n banier buite die Sweedse parlement, om aandag te vestig op die dreigende klimaatsverandering.<ref>https://www.theguardian.com/science/2018/sep/01/swedish-15-year-old-cutting-class-to-fight-the-climate-crisis The Swedish 15-year-old who's cutting class to fight the climate crisis. ''[[The Guardian]]'', 1 September 2018, besoek op 3 Februarie 2019.</ref> Na die verkiesing het sy elke Vrydag van die skool weggebly en betoog.<ref>https://www.hln.be/wetenschap-planeet/milieu/15-jarig-meisje-op-klimaattop-jullie-zijn-niet-volwassen-genoeg-om-de-waarheid-te-zeggen-en-laten-dat-aan-ons-kinderen-over~a5ceae70/ ,15-jarig meisje op klimaattop: “Jullie zijn niet volwassen genoeg om de waarheid te zeggen en laten dat aan ons, kinderen, over.” ''Het Laatste Nieuws'' 16 Desember 2018, besoek op 18 Desember 2018.</ref> In November 2018 het sy in 'n rubriek in ''[[The Guardian]]'' gesê dat sy sal aanhou totdat politici die Parys-ooreenkoms nakom.<ref>https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/nov/26/im-striking-from-school-for-climate-change-too-save-the-world-australians-students-should-too ,I'm striking from school to protest inaction on climate change – you should too, ''[[The Guardian]]'' 26 November 2018, besoek op 18 Desember 2018.</ref> Sedert die begin van die [[Israel-Hamas-oorlog]] het sy gekies om minder op die klimaat te fokus en meer op [[Israel]], wat sy beweer [[Volksmoord in Gasa|volksmoord in die Gasastrook]] pleeg.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20240509-thousands-join-gaza-war-protest-israel-eurovision-participation|title=Thousands join Gaza war protest against Israel's Eurovision participation|date=2024-05-09|website=France 24|access-date=2025-06-11}}</ref> In Junie 2025 is sy aan boord van die skip ''Madleen'' in internasionale waters in die oostelike [[Middellandse See]] deur die [[Israeliese Verdedigingsmagte|Israeliese Weermag]] in hegtenis geneem. Saam met die ''Gaza Freedom Flotilla'' het sy probeer om die Gasastrook met voorrade te bereik.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/freedom-flotilla-coalition-says-alarm-sounded-its-gaza-bound-ship-2025-06-08/|title=Israeli forces seize Gaza aid boat carrying Greta Thunberg|date=2025-06-09|website=Reuters|access-date=2025-06-11}}</ref> == Oorsig == Thunberg se aktivisme het begin toe sy haar ouers oorreed het om lewenstylkeuses aan te neem wat hul eie koolstofvoetspoor verminder. In Augustus 2018, op die ouderdom van 15, het sy haar Vrydae buite die Sweedse parlement begin deurbring om te vra vir sterker optrede teen klimaatsverandering deur 'n bord op te hou wat lees ''Skolstrejk för klimatet'' (Skolestaking vir klimaat). Thunberg het aanvanklik bekend geraak vir haar jeug en reguit en bot spreekwyse, beide in die openbaar en aan politieke leiers en vergaderings, waarin sy wêreldleiers kritiseer vir hul versuim om standpunt in te neem, wat sy as voldoende aksie beskou om die klimaatkrisis aan te spreek.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/av/uk-48018034/climate-change-activist-greta-thunberg-listen-to-climate-scientists|title=It's an existential crisis. Listen to scientists|date=23 April 2019|work=BBC|access-date=31 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814200923/https://www.bbc.com/news/av/uk-48018034/climate-change-activist-greta-thunberg-listen-to-climate-scientists|url-status=live}}</ref> Kort voor lank het ander studente by soortgelyke betogings in hul eie gemeenskappe betrokke geraak. Hulle het saam 'n skoolklimaatstakingsbeweging onder die naam ''Fridays for Future'' georganiseer. Nadat Thunberg die 2018 die Verenigde Nasies se klimaatsveranderingkonferensie toegespreek het, het studentestakings elke week iewers in die wêreld plaasgevind. In 2019 was daar veelvuldige gekoördineerde multistad-betogings waarby meer as 'n miljoen studente elk betrokke was. Om koolstofintensiewe vlieg te vermy, het Thunberg met 'n seiljag na [[Noord-Amerika]] gevaar, waar sy die 2019 [[Verenigde Nasies|VN]] se Klimaataksieberaad bygewoon het. Haar toespraak daar, waarin sy uitgeroep het "Hoe durf julle?", is wyd deur die pers opgeneem en self in musiek geïnkorporeer. Sy praat vlot Engels, en die meeste van haar openbare interaksies is in Engels.<ref name="NEWS-SBS(2019-04-25)">{{Cite news|date=25 April 2019|title='Is my English OK?': Greta Thunberg's blunt speech to UK MPs|work=SBS News|url=https://www.sbs.com.au/news/is-my-english-ok-greta-thunberg-s-blunt-speech-to-uk-mps|url-status=live|access-date=30 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830044705/https://www.sbs.com.au/news/is-my-english-ok-greta-thunberg-s-blunt-speech-to-uk-mps|archive-date=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.poynter.org/reporting-editing/2019/what-i-learned-about-writing-from-reading-greta-thunbergs-speech-to-the-u-n/|title=What I learned about writing from reading Greta Thunberg's speech to the U.N.|last=Clark|first=Roy Peter|date=15 October 2019|website=Poynter|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712030853/https://www.poynter.org/reporting-editing/2019/what-i-learned-about-writing-from-reading-greta-thunbergs-speech-to-the-u-n/|archive-date=12 July 2022|url-status=live}} An analysis of the effectiveness of Thunberg's "How Dare You" speech.</ref> Haar skielike opkoms tot wêreldroem het haar sowel 'n leier in die aktivistiese gemeenskap as 'n teiken van kritici gemaak, veral as gevolg van haar jeug. Haar invloed op die wêreldtoneel is deur [[The Guardian]] en ander koerante as die "Greta-effek" beskryf. Sy het talle eerbewyse en toekennings ontvang, insluitend 'n eregenootskap van die ''Royal Scottish Geographical Society'', insluiting in Time se 100 mees invloedryke mense, synde die jongste Time [[Time se Persoon van die Jaar|Persoon van die Jaar]], insluiting in die Forbes-lys van die wêreld se 100 mees invloedryke mense, asook benoemings vir die [[Nobelprys vir Vrede]] in 2019, 2020, 2021 en 2022. == Inspirasie == In 'n onderhoud met Amy Goodman van ''Democracy Now!'' en later op haar [[Facebook]]-blad, het Thunberg gesê dat die idee van 'n skoolstaking eers na vore gekom het ná die skietery in die Hoërskool Stoneman Douglas in Parkland ([[Florida]]) op 14 Februarie 2018, toe verskeie jeugdiges geweier het om skool toe te gaan. Kort nadat hy in Mei 2018 'n skryfkompetisie van ''Svenska Dagbladet'' gewen het, het Bo Thorén van die omgewingsgroep Fossil Free Dalsland die moontlikheid van 'n skoolstaking as aksiemodel voorgestel. Greta het gedink dit is 'n goeie idee, maar het min ondersteuning van ander lede van die omgewingsgroep en ook nie van haar ouers ontvang nie. Toe besluit sy om die staking alleen te hou.<ref>https://www.facebook.com/gretathunbergsweden/posts/recently-ive-seen-many-rumors-circulating-about-me-and-enormous-amounts-of-hate-/767646880269801/ ,Greta Thunberg, [[Facebook]], 2 Februarie 2019, besoek op 16 Augustus 2019.</ref> Greta Thunberg is reeds op 20 Augustus 2018, die eerste dag van haar protes, ontdek deur ''We Don't Have Time'', 'n Sweedse tegnologiese [[beginonderneming]] onder leiding van Ingmar Rentzhog,<ref>https://twitter.com/WeDontHaveTime0/status/1031657287763599365 |titel= One 15 year old girl. [[Twitter]], 20 Augustus 2018. Besoek op 3 Februarie 2019.</ref><ref>https://medium.com/wedonthavetime/this-15-year-old-girl-breaks-swedish-law-for-the-climate-d1a48ab97e3a ,This 15-year-old Girl Breaks Swedish Law for the Climate. David Olsson, medium.com , 23 Augustus 2018, besoek op 3 Februarie 2019.</ref><ref>https://www.telegraaf.nl/nieuws/3139543/ophef-rond-klimaatmeisje-greta?utm_source=t.co&utm_medium=referral&utm_content=/xqO43yAhQQ ,Ophef rond klimaatmeisje Greta. De Telegraaf, 11 Februarie 2019, besoek op 13 Februarie 2019.</ref> uitvoerende hoof, 'n kennis van haar moeder Malena Ernman.<ref>http://www.wrongkindofgreen.org/2019/01/28/the-manufacturing-of-greta-thunberg-for-consent-the-most-inconvenient-truth-capitalism-is-in-danger-of-falling-apart/ , Malena Ernman: WWF Environmental Hero of the Year, 2017. 28 Januarie 2019. Besoek op 3 Februarie 2019.</ref> Die stigting / maatskappy is daartoe verbind om maatskaplike klimaatsteun te verleen vir groot klimaatsbeleggings (''Green New Deal'').<ref>https://wedonthavetime.org/launch/about/ ,l= About, We don’t Have Time, besoek op 3 Februarie 2019.</ref><ref>https://www.fundedbyme.com/en/campaign/8227/we-dont-have-time/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207015255/https://www.fundedbyme.com/en/campaign/8227/we-dont-have-time/ |date= 7 Februarie 2019 }} ,Investor proposal, besoek op 3 Februarie 2019</ref> Greta Thunberg het as spesiale jeugadviseur kortliks by die stigting aangesluit. In Februarie 2019 het die organisasie ''We Don't Have Time'' erken dat hulle haar naam sonder die medewete van Greta Thunberg en haar gesin gebruik het.<ref>https://www.facebook.com/gretathunbergsweden/posts/773676963000126 , Greta Thunberg, [[Facebook]], 11 Februarie 2019.</ref> == Aktivisme == [[Lêer:Greta Thunberg 4.jpg|duimnael|Thunberg voor die Sweedse parlement in Augustus 2018. ]] Greta Thunberg was gereeld in die [[pers]] vanweë haar skerp uitsprake tydens klimaatvergaderings. Tydens 'n optrede van burgerlike ongehoorsaamheid aan die Britse parlement op 31 Oktober 2018, gereël deur die uitwissing-rebellie (''Extinction Rebellion''), het Thunberg gepraat van "'n buitengewone en dringende krisis wat nog nooit as sodanig erken is nie, en ons leiers tree almal op soos klein kindertjies."<ref>https://www.commondreams.org/news/2018/10/31/our-darkest-hour-declaration-rebellion-new-group-vows-mass-civil-disobedience-save ,'This Is Our Darkest Hour': With Declaration of Rebellion, New Group Vows Mass Civil Disobedience to Save Planet. 31 Oktober 2018, besoek op 23 Desember 2018.</ref> Op die [[TED]]-konferensie op 24 November 2018 in [[Stockholm]] het Thunberg gesê: "Ons het dertig jaar al pep-praatjies en positiewe praatjies gehoor. En jammer, maar dit is nutteloos. As dit gehelp het, sou die emissies al gedaal het – en dit is nie die geval nie ”.<ref>https://www.commondreams.org/news/2018/12/19/depressed-and-then-diagnosed-autism-greta-thunberg-explains-why-hope-cannot-save , Depressed and Then Diagnosed With Autism, Greta Thunberg Explains Why Hope Cannot Save Planet But Bold Climate Action Still Can. 19 Desember 2018, besoek op 23 Desember 2018.</ref> Op die [[Katowice]]-klimaatkonferensie in 2018 het Thunberg verskeie kere met die deelnemers gepraat en die huidige wêreldleiers daarvan beskuldig dat hulle "die toekoms [van hul kinders] voor hulle gesteel het" en "julle is nie volwasse genoeg om die waarheid te vertel nie. Julle laat selfs die las vir ons, kinders oor.”<ref>https://www.democracynow.org/2018/12/13/you_are_stealing_our_future_greta ,You Are Stealing Our Future: Greta Thunberg, 15, Condemns the World’s Inaction on Climate Change, 13 Desember 2018, besoek op 23 Desember 2018.</ref> Op 23 Desember 2018 word 'n onderhoud met haar gevoer deur Fareed Zakaria in die CNN GPS-program, wat gewoonlik op politici, regeringsowerhede en diplomate fokus.<ref>https://edition.cnn.com/videos/world/2018/12/23/greta-thunberg-climate-change-activism-sot-gps-vpx.cnn</ref> Op 23 Januarie 2019 arriveer sy in [[Davos]], waar sy genooi is om op die [[World Economic Forum]] te praat.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zrF1THd4bUM Greta Thunberg "Our house in on fire"], 24 Januarie 2019 World Economic Forum (WEF) in Davos</ref> Terwyl Thunberg gekies het vir 'n 32-uur treinreis,<ref>{{en}}[https://news.yahoo.com/time-angry-teen-climate-activist-says-davos-015904861.html Time to 'get angry', teen climate activist says in Davos, Nina Larson, AFP]</ref> kom 1 500 deelnemers per privaatvliegtuig in Davos aan.<ref>{{en}}[https://www.independent.co.uk/environment/davos-2019-private-jets-climate-change-world-economic-forum-summit-attenborough-a8742681.html Davos 2019: Record number of private jets set to fly into conference addressing climate change], [[The Independent]], 23 Januarie 2019.</ref> Greta Thunberg het ook in Januarie 2019 as 'n rolmodel opgetree vir die klimaataksies van skoliere (Skoolstaking vir die Klimaat) in [[België]], [[Duitsland]] en [[Switserland]].<ref>https://www.hln.be/nieuws/binnenland/zo-n-3-000-klimaatspijbelaars-brengen-krachtige-boodschap-in-brussel-er-is-geen-planeet-b~a9d4482a/ ,Zo’n 3.000 klimaatspijbelaars brengen krachtige boodschap in Brussel: “Er is geen planeet B” Het Laatste Nieuws, 10 Januarie 2019, besoek op 19 Januarie 2019.</ref><ref>https://twitter.com/hashtag/FridaysForFuture ,FridaysForFuture, [[Twitter]], besoek op 19 Januarie 2019.</ref> Op 21 Februarie 2019 het Greta Thunberg na [[Brussel]] gekom om aan die sewende klimaatoptog deel te neem met Anuna De Wever, Kyra Gantois en Adélaïde Charlier, die Belgiese leierfigure van Youth for Climate. As gevolg van die groot persbelangstelling, moes die polisie ingryp om die jong mense te beskerm.<ref>[https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20190221_04195509 7.500 jongeren in Brussel, Greta Thunberg belaagd door media: “Politie moest ingrijpen”], Het Nieuwsblad, 21 Februarie 2019.</ref> In die oggend het Thunberg die Europese Kommissie in Brussel met president [[Jean-Claude Juncker]] toegespreek.<ref>[https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20190221_04195393 Greta Thunberg spreekt Europese Commissie toe in Brussel: “Volg de wetenschap, dat is onze enige eis”], Het Nieuwsblad, 21 Februarie 2019.</ref> Op Vrydag 22 Februarie 2019 was Thunberg teenwoordig tydens die klimaatoptog in Parys met onder andere Anuna De Wever, Kyra Gantois en Adélaïde Charlier, en is daarna deur die Franse president [[Emmanuel Macron]] saam met die Belgiese en Duitse afvaardigings ontvang.<ref>{{fr}}https://www.lemonde.fr/planete/article/2019/02/22/les-jeunes-appeles-a-manifester-a-paris-pour-le-climat_5426651_3244.html Greta Thunberg et les jeunes marchent pour le climat à Paris : "Quand je serai grand, je voudrais être vivant", [[Le Monde]], 22 Februarie 2019.</ref> Tydens 'n week se skoolvakansie in [[Swede]] het Thunberg op 28 Februarie 2019 aan die klimaatoptogte in [[Antwerpen]] en [[Hamburg]] op 1 Maart 2019 deelgeneem.<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/02/28/vrt-nws-sprak-met-greta-en-anuna-ik-ben-klaar-met-de-traagheid/ VRT NWS sprak met Greta Thunberg en Anuna De Wever: "Ik ben klaar met de traagheid van de politiek", vrt Nieuws, 28 Februarie 2019.</ref> Omdat Thunberg na die Goldene Kamera-gala in Berlyn genooi is, was sy ook op Vrydag 29 Maart teenwoordig tydens die protes Fridays for Future waar hulle die ongeveer 20 000 deelnemers onder die [[Brandenburgse Poort]] toegespreek het.<ref>{{de}}https://www.bild.de/regional/berlin/berlin-aktuell/fridays-for-future-klimaaktivistin-greta-kommt-nach-berlin-60934686.bild.html Die große Greta-Show in Berlin, Bild, 29 Maart 2019.</ref> Op Dinsdag 16 April 2019 het Thunberg die omgewingskomitee van die [[Europese Parlement]] in [[Straatsburg]] toegespreek.<ref>[http://www.standaard.be/cnt/dmf20190417_04335528 Greta Thunberg in tranen: ‘Red de wereld, zoals de Notre-Dame’], ''De Standaard'', 17 April 2019.</ref> In die Vlierwijk in die middel van [[Brussel]] is 'n muurskildery van Thunberg gemaak deur kunstenaar Encq, ook bekend as Henk De Ruddere.<ref>[https://www.standaard.be/cnt/dmf20190416_04334287 Klimaatactiviste Greta Thunberg in Brussel vereeuwigd als muurschildering], ''De Standaard'', 16 April 2019.</ref> Op Woensdag, 17 April 2019, het Thunberg 'n kort vergadering met [[Pous Franciskus]] op die Sint Pietersplein in [[Rome]] gehad, wat haar aangemoedig het om voort te gaan met haar aktiwiteite.<ref>[http://www.standaard.be/cnt/dmf20190417_04335835 Paus Franciscus ontmoet Greta Thunberg: 'Ga door, Greta, gewoon doorgaan'], ''De Standaard'', 17 April 2019.</ref> Thunberg is Donderdag saam met ander organiseerders van die klimaatskoolstakings (waaronder Anuna De Wever) genooi om voor die Italiaanse parlement te praat.<ref>{{en}}[https://www.facebook.com/watch/?v=402142063700130 Greta Thunburg castigates lawmakers in Rome], ''NBC News World'', 18 April 2019.</ref> en het sy Vrydag die klimaatskoolstaking in Rome bygewoon waar sy in Piazza del Popolo die 25 000 deelnemers toegespreek het.<ref>{{it}}[https://www.repubblica.it/cronaca/2019/04/19/news/roma_fridays_for_future_greta-224420290/ Greta Thunberg tra i ragazzi in piazza del Popolo: "Promesse non rispettate, la nostra lotta durerà anni"], ''La Repubblica'', 19 April 2019.</ref> Daarna het Thunberg voortgegaan om per [[trein]] na [[Londen]] te reis, waar sy op Sondag 21 April die aktiviste van die Extinction Rebellion-beweging toegespreek het, wat agt dae lank in Londen aksies geloods het. Op 23 April 2019 het Thunberg 'n toespraak in die Britse parlement gelewer.<ref>{{en}}[https://www.theguardian.com/environment/2019/apr/23/vacant-seat-for-may-as-party-leaders-meet-greta-thunberg Greta Thunberg condemns UK's climate stance in speech to MPs], ''The Guardian'', 23 April 2019.</ref> In die somer van 2019 het Thunberg aangekondig dat sy 'n jaar van die skool af gaan neem (in Swede is die skoolbywoning tot sestien) en in Augustus 2019 vaar Thunberg oor die [[Atlantiese Oseaan]] van die Engelse hawestad [[Plymouth]] na New York in die Malizia II, 'n agtien meter lange [[seiljag]], tipe IMOCA 60-enkel-romp, toegerus met sonpanele en onderwaterturbines. Die reis word bekend gemaak as 'n koolstofneutrale transatlantiese kruising as 'n demonstrasie van Thunberg se oortuigings oor die belangrikheid van die vermindering van emissies.<ref>{{en}}[https://www.theguardian.com/environment/2019/aug/14/greta-thunberg-sets-sail-plymouth-climate-us-trump Greta Thunberg sets sail for New York on zero-carbon yacht], The Guardian, 14 Augustus 2019.</ref> Daar was egter kritiek, want die reis het uiteindelik CO2-emissies veroorsaak: om die boot terug te laat keer, is bemanningslede van [[Europa]] ingevlieg; die vlugte wel CO2-vergoed.<ref>https://www.standaard.be/cnt/dmf20190819_04567080 ,‘Greta Thunberg stoot meer CO2 uit met zeiltocht naar NY dan met vlucht’, besoek op 9 September 2019, ''De Standaard'',20 Augustus 2019</ref> Die reis duur 15 dae, van 14 tot 28 Augustus 2019. Thunberg het op 23 September 2019 die [[VN]] se klimaatberaad in New York bygewoon en sou ook op die COP 25-klimaatkonferensie in [[Santiago]], [[Chili]] (2 tot 13 Desember 2019) praat. By haar aankoms in New York is sy ontmoet deur honderde aanhangers en klimaataktiviste, waaronder die veertien-jarige Alexandria Villaseñor (mede-stigter van US Youth Climate Strike en stigter van Earth Uprising) en die sewentien-jarige Xiye Bastida (een van die organiseerders van die Fridays for Future New York City). Etlike weke lank was die reis en die bespreking daaroor daagliks in die nuus. Op Vrydag 30 Augustus en Vrydag 6 September was sy by die skoolstakings in New York vir die [[klimaat]].<ref name="carbon">{{en}}[https://inews.co.uk/news/environment/greta-thunberg-how-getting-back-from-america-new-york-arrived-boat-zero-carbon/ Greta Thunberg: what the activist will actually do in America, and how she plans on getting home], inews.co.uk, 29 Augustus 2019.</ref> Op Vrydag 13 September het Thunberg, saam met etlike honderde aktiviste, die klimaatstaking in [[Washington, D.C.]] voor die [[Withuis]] bygewoon.<ref name="carbon" /> en is daar op 14 September 'n onderhoud met [[Trevor Noah]] op ''The Daily Show''. Op die Klimaatberaad in New York op 23 September 2019, onmiddellik nadat die sekretaris-generaal [[António Guterres]] in die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies gepraat het, het Thunberg 'n skerp beroep op wêreldleiers en verteenwoordigers van die wêreldstate gedoen om verantwoording te doen oor hul nalatigheid om beslissend teen die klimaatkrisis op te tree.<ref>[https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/greta-thunberg-boos-op-wereldleiders-jullie-hebben-mijn-dromen-gestolen~b019d13d/?utm_source=browser_push&utm_medium=push&utm_campaign=stdc_vk Greta Thunberg boos op wereldleiders: ‘Jullie hebben mijn dromen gestolen’], de Volkskrant, 23 September 2019.</ref> Sy word heftig aangeval deur 'n reeks dinkskrums en politici wat gekant is teen 'n ingrypende klimaatbeleid.<ref>{{en}}https://www.desmog.co.uk/2019/09/15/attacks-greta-thunberg-right-wing-free-market-network ,Attacks on Greta Thunberg Are About More Than Anti-Environmentalism, 15 September 2019, besoek op 27 September 2019.</ref> Volgens 'n peiling van Maurice de Hond het dit geblyk dat ongeveer 'n derde van die Nederlanders negatief is oor Thunberg se uitlatings tydens hierdie klimaatberaad.<ref>[https://www.dagelijksestandaard.nl/2019/09/greta-thunberg-flopt-volledig-in-nederland-nauwelijks-impact-behalve-verbazing/ De geplande hype van Greta Thunberg blijft uit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126145310/https://www.dagelijksestandaard.nl/2019/09/greta-thunberg-flopt-volledig-in-nederland-nauwelijks-impact-behalve-verbazing/ |date=26 November 2020 }}, ''De Dagelijkse Standaard'', 29 September 2019.</ref> In 'n ope brief, het Thunberg saam met Adélaïde Charlier en Anuna De Wever op 1 Desember 2019, het hulle aangekondig dat verdere stappe gedoen sal word om politici te oortuig om te reageer op die duidelike vrae uit die wetenskaplike wêreld.<ref>[https://plus.lesoir.be/264094/article/2019-12-01/pourquoi-nous-allons-continuer-la-greve/ Pourquoi nous allons continuer la grève!], ''Le Soir'', 1 Desember 2019.</ref> == Erkenning en toekennings == Begin Maart 2019 is Thunberg in Swede aangewys as "Vrou van die Jaar" na 'n opname in opdrag van die Sweedse koerant ''Aftonbladet''. ''Expressen'', 'n ander Sweedse koerant, het ook Thunberg aangwys as "Vrou van die Jaar".<ref>[https://www.hln.be/nieuws/buitenland/greta-thunberg-in-zweden-uitgeroepen-tot-vrouw-van-het-jaar~a1535ae8/ Greta Thunberg in Zweden uitgeroepen tot vrouw van het jaar], ''Het Laatste Nieuws'', 8 Maart 2019.</ref> Op 13 Maart 2019 is Greta Thunberg genomineer vir die [[Nobelprys vir Vrede]] deur drie Noorse parlementslede, Freddy André Øvstegård en twee ander lede van die Sosialistiese Linksparty,<ref>{{en}}[https://www.theglobeandmail.com/world/article-swedish-teen-climate-activist-greta-thunberg-nominated-for-nobel-peace/ Swedish teen climate activist Greta Thunberg nominated for Nobel Peace Prize], ''The Globe and Mail'', 13 Maart 2019.</ref> nadat sy in Februarie ook deur die Duitse politikus Lisa Badum benoem is.<ref>{{de}}[https://www.br.de/nachrichten/deutschland-welt/gruenen-politikerin-fordert-friedensnobelpreis-greta-thunberg,RHJ6YkV?fbclid=IwAR2WjzGKQ7OeN5-hVT53sO3Ev4WrCiJvdSpfZyFeO78rn22XlRCcDUndtMg{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Februarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Grünen-Politikerin fordert Friedensnobelpreis für Greta Thunberg], ''BR24'', 6 Februarie 2019.</ref> Op 30 Maart 2019 ontvang Thunberg die Sonderpreis Klimaschutz op die Goldene Kamera-gala in [[Berlyn]]<ref>{{de}}[https://www.morgenpost.de/kultur/tv/article216753813/Goldene-Kamera-Das-sind-die-Gewinner-Greta-Thunbergs-Rede-sorgt-fuer-Begeisterung.html Goldene Kamera: Gottschalk löst Wettschuld, Greta gewinnt], ''Berliner Morgenpost'', 31 Maart 2019.</ref> en is dieselfde dag as Sweedse vrou van die jaar vereer deur die Sweedse Women's Education Association (of SWEA International, Inc.).<ref>{{sv}}[https://www.dn.se/nyheter/varlden/fler-utmarkelser-till-greta-thunberg/ Fler utmärkelser till Greta Thunberg], ''Dagens Nyheter'', 31 Maart 2019.</ref> Op 2 April 2019 is aangekondig dat Thunberg die wenner van die ''Prix Liberté'' van die Franse streek [[Normandië]] is, 'n toekenning wat toegeken is aan jongmense wat toegewy is aan [[vryheid]] en [[vrede]].<ref>{{fr}}[https://www.ouest-france.fr/normandie-pour-la-paix/normandie-greta-thunberg-premiere-laureate-du-prix-liberte-6291394 Normandie. Greta Thunberg, première lauréate du Prix Liberté], ''Ouest France'', 2 April 2019.</ref> Op 12 April het Thunberg, saam met die Noorse omgewingsvereniging Natur og Ungdom, die Noorse ''Fritt Ords Pris'' gewen.<ref>{{no}}[http://www.frittord.no/aktuelt/fritt-ords-pris-2019-til-natur-og-ungdom-og-greta-thunberg/ Fritt Ords Pris 2019 til Natur og Ungdom og Greta Thunberg], 12 April 2019.</ref> In Augustus 2019 ontvang Thunberg die Game Changer of The Year-toekenning van die Britse tydskrif GQ.<ref>{{en}}[https://www.independent.co.uk/life-style/greta-thunberg-gq-awards-men-of-the-year-game-changer-2019-a9053571.html Greta Thunberg named ‘Game Changer of the Year’ by GQ], Independent, 12 Augustus 2019.</ref> Op 16 September ontvang Thunberg (saam met Fridays for Future) in Washington die Amnesty International Ambassador of Conscience Award van Kumi Naidoo, sekretaris-generaal van die organisasie vir menseregte.<ref>[https://www.standaard.be/cnt/dmf20190917_04613072 Greta Thunberg ontvangt prestigieuze prijs van Amnesty International], ''De Standaard,'' 16 September 2019.</ref> In 2019 is 'n [[kewer]] na haar vernoem, die ''Nelloptodes gretae''.<ref>https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/25/tiny-beetle-named-after-climate-activist-greta-thunberg|titel=Tiny{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} beetle named after climate activist Greta Thunberg , besoek op 28 Oktober 2019, 25 Oktober 2019, ''[[The Guardian]]''.</ref> In 2020 het 'n [[slak]] ook 'n verwysing na Thunberg in die naam: ''Craspedotropis gretathunbergae'' ontvang.<ref>https://www.hln.be/wetenschap-planeet/dieren/nieuwe-slakkensoort-vernoemd-naar-greta-thunberg~abcec551/|,Nieuwe slakkensoort vernoemd naar Greta Thunberg, besoek op 21 Februarie 2020, 21 Februarie 2020, ''Het Laatste Nieuws''</ref> In 2019 ontvang sy ook die jaarlikse omgewingsprys van die [[Nordiese Raad]], wat samewerking tussen die Deense, Finse en Sweedse parlement bevorder. Sy weier die kontantprys van 350 000 Deense kroner (ongeveer 46 800 euro) en gee dit onmiddellik aan dat die Noordelike streek, ondanks goeie pogings vir klimaat en omgewing, energie verbruik.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-50232491|titel=Greta{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Thunberg rejects Nordic Council environmental award, besoek op 30 Oktober 2019, 30 Oktober 2019, [[BBC News]],</ref><ref>https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/29/greta-thunberg-declines-award-climate-crisis ,'The climate doesn't need awards': Greta Thunberg declines environmental prize, besoek op 30 Oktober 2019, 30 Oktober 2019, ''The Guardian''.</ref> Op 20 November 2019 ontvang Thunberg die Internasionale Kindervredes-prys saam met Divina Maloum. Sy kon nie die toekenning self ontvang nie, aangesien sy op 'n seilboot-kruising van die Verenigde State na Europa onderweg was na die Madrid-klimaatkonferensie in 2019.<ref>https://kidsrights.org/nl/internationale-kindervredesprijs-2019-uitgereikt-aan-divina-maloum-14-en-greta-thunberg-16/ ,Internationale kindervredesprijs 2019 uitgereikt aan Divina Maloum (14) en Greta Thunberg (16), 20 November 2019, KidsRights, besoek op 22 November 2019, Argief ̟https://web.archive.org/web/20191122225645/https://kidsrights.org/nl/internationale-kindervredesprijs-2019-uitgereikt-aan-divina-maloum-14-en-greta-thunberg-16/, Argief datum 22 November 2019.</ref> Op 11 Desember 2019 word Thunberg aangewys as Persoon van die Jaar 2019 deur die tydskrif ''[[Time]]''.<ref>[https://www.hln.be/wetenschap-planeet/milieu/-time-roept-greta-thunberg-uit-tot-persoon-van-het-jaar-zelfs-landen-die-deelnemen-aan-klimaattop-plegen-bedrog~afcf9250/ ‘Time’ roept Greta Thunberg uit tot persoon van het jaar], ''Het Laatste Nieuws'', 11 Desember 2019.</ref> == Gesins- en privaatlewe == Thunberg se ma is Malena Ernman, 'n Sweedse operasangeres en deelnemer aan die [[Eurovision-sangfees]] 2009. Haar vader is Svante Thunberg, 'n akteur vernoem na [[Svante Arrhenius]], die neef van sy oumagrootjie. Arrhenius het in 1903 die [[Nobelprys vir Chemie]] gewen vir sy teorie van elektrolitiese dissosiasie.<ref>https://www.democracynow.org/2018/12/11/meet_the_15_year_old_swedish |titel=School Strike for Climate: Meet 15-Year-Old Activist Greta Thunberg, Who Inspired a Global Movement.''Democracy Now!'' 11 Desember 2018.</ref> Greta Thunberg was op 'n vroeë ouderdom baie geïnteresseerd in die omgewing en [[wetenskap]]. Om die koolstofvoetspoor te verminder, het sy haar familielede oortuig om vegan te eet en op te hou met vliegtuie te reis.<ref>{{en}}[https://www.newyorker.com/news/our-columnists/the-fifteen-year-old-climate-activist-who-is-demanding-a-new-kind-of-politics Gessen, Masha, ''The Fifteen-Year-Old Climate Activist Who Is Demanding a New Kind of Politics''], ''The New Yorker'', 2 Oktober 2018.</ref> Op die TEDx-konferensie in Stockholm in November 2018 het sy gesê dat sy gediagnoseer is met obsessiewe-kompulsiewe versteuring, selektiewe mutisme en [[Aspergersindroom]]. Sy verduidelik die verbetenheid van haar toewyding deels van haar [[outisme]].<ref>https://www.vox.com/first-person/2019/5/6/18531551/greta-thunberg-autism-aspergers ,Greta Thunberg became a climate activist not in spite of her autism, but because of it, besoek op 2020-03-01, Steve Silberman, 2019-05-06, ''Vox''</ref><ref>https://www.ted.com/talks/greta_thunberg_school_strike_for_climate_save_the_world_by_changing_the_rules/transcript School strike for climate – save the world by changing the rules , Greta Thunberg, TEDx Stockholm, besoek op 20 Maart 2019.</ref> == Publikasies == * ''Scener ur Hjärtat,'' Polaris, 2018; (Ons huis is aan die brand, 2019) – met Malena Ernman, Svante Thunberg en Beata Ernman. * ''No one is too small to make a difference'', Penguin, 2019; (Niemand is te klein om 'n verskil te maak nie). * Claus Hecking, Charlotte Schönberger en Ilka Sokolowski – ''Unsere Zukunft Ist Jetzt: Kämpfe mit Greta Thunberg fürs Klima!'', Oetinger, 2019; (Ons toekoms is nou!: Stryd met Greta Thunberg vir die klimaat). == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Vertaaluit | taalafk = nl | il = Greta Thunberg }} {{Time-persone van die jaar}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Thunberg, Greta}} [[Kategorie:Swede (nasionaliteit)]] [[Kategorie:Klimaataktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 2003]] [[Kategorie:Lewende mense]] nr63oysa0ckly023e813vbxd573q46g 0 310945 2978589 2978518 2026-10-13T16:20:27Z BurgertB 2401 Rol weergawe [[Special:Diff/2978518|2978518]] deur [[Special:Contributions/~2026-54962-08|~2026-54962-08]] ([[User talk:~2026-54962-08|bespreek]]) terug. As jy weer goed van administrateurs terugrol, gaan ek jou blokkeer. 2978589 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Percival Lowell observing Venus from the Lowell Observatory in 1914.jpg|thumb|220px|Percival Lowell, wie se idee Planeet&nbsp;X was.]] Reeds sedert die ontdekking van [[Neptunus]] in 1846 was daar aansienlike spekulasie dat nog ’n [[planeet]] ver weg van die [[Son]] bestaan, wat [[Planeet X|Planeet&nbsp;X]] genoem is, en is daar gesoek na nog '''planete anderkant Neptunus'''. Aan die begin van die 20ste eeu het die [[sterrekundige]] [[Percival Lowell]] na nog ’n planeet begin soek. Hy het dit voorgestel as die rede vir oënskynlike ongerymdhede in die [[wentelbaan]] van die [[reuseplanete]], veral [[Uranus]] en Neptunus,<ref name=bower>{{cite journal|title= On the Orbit and Mass of Pluto with an Ephemeris for 1931–1932 |author=Ernest Clare Bower |date=1930 |journal= Lick Observatory Bulletin |volume=15 |issue= 437 |pages= 171–178 |bibcode=1931LicOB..15..171B|doi = 10.5479/ADS/bib/1931LicOB.15.171B }}</ref> en het gemeen die [[swaartekrag]] van ’n groot, onsigbare planeet kan Uranus genoeg versteur om die ongerymdhede te verduidelik.<ref>{{cite journal|title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |author= Clyde W. Tombaugh |date= 1946 |journal= Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume= 5|issue= 209 |pages= 73–80| bibcode= 1946ASPL....5...73T}}</ref> [[Clyde Tombaugh]] se ontdekking van [[Pluto]] in 1930 het skynbaar Lowell se hipotese bewys. In 1978 is ontdek Pluto is heeltemal te klein dat sy swaartekrag die groot planete kan beïnvloed, en dit het gelei tot ’n soeke na nog ’n planeet. Die soeke is in die vroeë 1990's in ’n groot mate afgelas nadat in ’n studie deur die [[Voyager 2]]-ruimtetuig bevind is die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan is vanweë ’n effense oorskatting van Neptunus se [[massa]].<ref name="standage">{{cite book |title= The Neptune File: A Story of Astronomical Rivalry and the Pioneers of Planet Hunting |author= Tom Standage |page= [https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 188] |isbn= 978-0-8027-1363-6 |date= 2000 |location= New York |publisher= Walker |url-access= registration |url= https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 }}</ref> Ná 1992 het die ontdekking van talle klein ysige voorwerpe met dieselfde of selfs ’n groter wentelbaan as Pluto gelei tot ’n debat oor of Pluto ’n planeet behoort te bly en of hy en sy bure ’n eie klassifikasie moet kry, nes die [[asteroïde]]s. Hoewel ’n paar van hierdie groter voorwerpe aanvanklik as planete beskryf is, het die [[Internasionale Astronomiese Unie]] (IAU) Pluto en sy grootste bure in 2006 as [[dwergplanete]] herklassifiseer. Neptunus is sedertdien die verste bekende planeet in die Sonnestelsel.<ref name=IAU>{{cite news| url=http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf| title=IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6| publisher=International Astronomical Union| date=2006-08-24| access-date=2020-08-10| archive-date=2009-06-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20090620102000/http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf| url-status=dead}}</ref> Hoewel die sterrekundegemeenskap in ’n groot mate saamstem dat Planeet&nbsp;X, soos dit aanvanklik voorgestel is, nie bestaan nie, het die idee van ’n groot planeet wat nog nie ontdek is nie herleef deurdat ’n paar sterrekundiges dit gebruik as verduideliking vir ander afwykings wat in die buitenste Sonnestelsel waargeneem is.<ref name=varuna>{{cite journal |title= Almost Planet X |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-05-24_411_6836/page/423 |journal=Nature |volume=411 |pages= 423–424 |date=2001 | doi=10.1038/35078164 |author=S. C. Tegler |author2=W. Romanishin |last-author-amp=yes |pmid= 11373654 |issue= 6836}}</ref> In Maart 2014 het waarnemings met die [[WISE-teleskoop]] die moontlikheid van ’n planeet so groot soos [[Saturnus]] (95 [[aardmassa]]s) tot by 10&nbsp;000&nbsp;[[AE|astronomiese eenhede]] (AE) en een so groot soos [[Jupiter]] (≈318 aardmassas) of groter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE uitgeskakel.<ref name="Luhman2014">{{cite journal | last=Luhman |first=K. L. | title=A Search for a Distant Companion to the Sun with the Wide-field Infrared Survey Explorer | journal=The Astrophysical Journal | volume=781 |issue=1 |pages= 4|date=2014 | doi=10.1088/0004-637X/781/1/4 | bibcode= 2014ApJ...781....4L}}</ref> Gebaseer op die ooreenkomste tussen die wentelbane van ’n groep onlangs ontdekte verafgeleë [[trans-Neptunus-voorwerp]]e het sterrekundiges in 2014 ’n [[hipotese]] ontwikkel oor die bestaan van ’n [[superaarde]], met ’n massa van 2 tot 15 keer dié van die [[Aarde]] en met ’n moontlike groot [[baanhelling]], by sowat 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="nature letter">{{Cite journal| doi = 10.1038/nature13156| title = A Sedna-like body with a perihelion of 80 astronomical units| url = http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20141216183818/http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf| archive-date = 2014-12-16| url-status = dead| journal = Nature| volume = 507| issue = 7493| pages = 471–474| date = 2014| last1 = Trujillo| first1 = C. A.| last2 = Sheppard| first2 = S. S.| bibcode = 2014Natur.507..471T| pmid = 24670765| access-date = 2016-01-25| df = }}</ref> In 2016 het verdere werk getoon hierdie onbekende planeet het moontlik ’n [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke]] wentelbaan met ’n groot helling wat nie nader as 200&nbsp;AE en nie verder as sowat 1&nbsp;200&nbsp;AE van die Son af lê nie. Die wentelbaan lyn waarskynlik nie op met dié van die saamtrossende verafgeleë trans-Neptunus-voorwerpe nie.<ref name="AJ121-2-22">{{cite journal|title=Evidence for a distant giant planet in the Solar system|first1=Konstantin|last1=Batygin|first2=Michael E.|last2=Brown|date=20 Januarie 2016|journal=The Astronomical Journal|volume=151|number=2|doi=10.3847/0004-6256/151/2/22|pages=22|arxiv = 1601.05438 |bibcode = 2016AJ....151...22B }}</ref> Omdat die IAU Pluto nie meer as ’n planeet beskou nie, het dié hipotetiese voorwerp die naam [[Planeet Nege]] gekry.<ref>{{cite news|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/discovering-planet-nine|title=Discovering Planet Nine|work=The New Yorker|first=Alan|last=Burdick|date=20 Januarie 2016|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ==Vroeë spekulasies== In die 1840's het die [[Frankryk|Franse]] [[wiskundige]] [[Urbain Le Verrier]] [[klassieke meganika]] gebruik om versteurings in Uranus se wentelbaan te ontleed en voorgestel dit word veroorsaak deur die swaartekrag van ’n nog onontdekte planeet. Le Verrier het die posisie van die nuwe planeet voorspel en sy berekenings na die [[Duitsland|Duitse]] sterrekundige [[Johann Gottfried Galle]] gestuur. Op 23 September 1846, die aand nadat hy die brief ontvang het, het Galle en sy student Heinrich d'Arrest Neptunus ontdek, op presies die plek waar Le Verrier voorspel het.<ref>Croswell (1997), p. 43</ref> Daar was egter ’n paar ongerymdhede in die reuseplaneet se wentelbaan. Daar is aanvaar dit beteken nog ’n planeet bestaan anderkant Neptunus. Nog voor Neptunus se ontdekking het sommige sterrekundiges gespekuleer dat een planeet nie genoeg was om Uranus se afwyking te verduidelik nie. Op 17 November 1834 het die [[Brittanje|Britse]] amateursterrekundige eerwaarde Thomas John Hussey vir George Biddell Airy, die Britse koninklike sterrekundige, vertel van ’n gesprek wat hy met die Franse sterrekundige Alexis Bouvard gehad het. Hussey het gesê hy het aan Bouvard voorgestel dat die ongewone beweging van Uranus dalk vanweë die swaartekraginvloed van ’n nog onontdekte planeet is, en dat Bouvard geantwoord het hy het ook daaraan gedink en dat hy met Peter Andreas Hansen, direkteur van die Seeberg-sterrewag in [[Gotha]], daaroor gekorrespondeer het. Hansen het egter gemeen ’n enkele liggaam kan nie Uranus se beweging verduidelik nie. Hy het voorgestel daar is twee planete anderkant Uranus.<ref name=grosser>{{cite journal | title=The Search For A Planet Beyond Neptune | author=Morton Grosser | journal=Isis | volume=55 | issue=2 | date=1964 | pages=163–183 | doi=10.1086/349825 | jstor=228182}}</ref> [[Beeld:Jacques Babinet.jpg|thumb|links|180px|Jacques Babinet, ’n vroeë ondersteuner van die idee van ’n planeet anderkant Neptunus.]] In 1848 het Jacques Babinet beswaar aangeteken teen Le Verrier se berekenings en beweer Neptunus se waargenome massa is kleiner en sy wentelbaan groter as wat Le Verrier aanvanklik voorgestel het. Hy het uit Le Verrier se berekings uitgewerk dat ’n planeet van rofweg 12 aardmassas, wat hy "Hyperion" genoem het, anderkant Neptunus lê.<ref name=grosser/> Le Verrier het sy idee agter afgeskiet.<ref name=grosser/> In 1879 het Camille Flammarion opgemerk die [[komete]] 1862&nbsp;III en 1889&nbsp;III het ’n [[Apside|afelium]] (verste afstand van die Son af) van onderskeidelik 47 en 49&nbsp;AE, en hy het voorgestel dat hulle die wentelradius van ’n onbekende planeet aandui wat hulle in ’n elliptiese wentelbaan getrek het.<ref name=grosser/> George Forbes het van dié berekenings afgelei dat daar twee planete anderkant Neptunus moet lê. Gebaseer op die feit dat vier komete ’n afelium van sowat 100&nbsp;AE het en nog ses ’n afelium van sowat 300&nbsp;AE, het hy die wentelelemente van twee hipotetiese trans-Neptunus-planete bereken. Dit het baie ooreengestem met berekenings deur ’n ander sterrekundige, David Peck Todd, en baie het geglo dit moet dus waar wees.<ref name=grosser/> Skeptici het egter gemeen die komete se wentelbane is nog te onseker om betekenisvolle afleidings te maak.<ref name=grosser/> Sommige beskou Forbes se hipotese as ’n voorloper van die idee van Planeet Nege.<ref>{{cite journal|title=Constraints on Planet Nine's Orbit and Sky Position within a Framework of Mean Motion Resonances|journal=The Astronomical Journal|volume=153|issue=3|pages=91|year=2017|last1=Millholland|first1=Sarah|last2=Laughlin|first2=Gregory|doi=10.3847/1538-3881/153/3/91|arxiv=1612.07774|bibcode=2017AJ....153...91M}}</ref> In 1900 en 1901 het die direkteur van die Harvard-kollegesterrewag, William Henry Pickering, twee soektogte na trans-Neptunus-planete gelei. Die eerste een is uitgevoer deur die [[Denemarke|Deense]] sterrekundige Hans Emil Lau, wat ná die bestudering van data oor Uranus se wentelbaan van 1690 tot 1895 tot die gevolgtrekking gekom het dat een planeet nie die afwykings in sy wentelbaan kon veroorsaak nie. Hy het geglo daar is twee planete. Die tweede soektog is gedoen deur Gabriel Dallet, wat voorgestel het ’n enkele planeet by 47&nbsp;AE kan vir Uranus se beweging verantwoordelik wees. In nie een van die gevalle is enige planete ontdek nie.<ref name=grosser/> In 1902 het dr. Theodor Grigull van Duitsland die wentelbaan van komete met ’n afelium van verder as Neptunus bestudeer en beweer daar is ’n planeet so groot soos Uranus by 50&nbsp;AE met ’n wentelperiode van 360 jaar. Hy het dit "Hades" genoem. In 1921 het Grigull die wentelperiode na 310-330 jaar aangepas om die waargenome afwykings beter te verklaar.<ref>{{cite web|title=Hypothetical Planets|author=Paul Schlyter|work=The Swedish Amateur Astronomical Society|url=http://solarviews.com/eng/hypothet.htm|accessdate=2019-12-07}}</ref> In 1909 het Thomas Jefferson Jackson See gemeen "daar is beslis een, heel waarskynlik twee en moontlik drie planete anderkant Neptunus".<ref name=see>{{cite journal|title=A Career of Controversy: The Anomaly of T. J. J. See|author=TJ Sherrill|pages=25–50|date=1999|bibcode= 1999JHA....30...25S|journal=Journal for the History of Astronomy|volume=30|doi=10.1177/002182869903000102}}</ref> Hulle was glo 42, 56 en 72&nbsp;AE van die Son af. Omdat hy geen verduideliking gegee het oor hoe hy tot dié gevolgtrekking gekom het nie, is nooit na hulle gesoek nie.<ref name=see/> Die [[Indië|Indiese]] sterrekundige Venkatesh P. Ketakar het in 1911 voorgestel daar is twee planete anderkant Neptunus. Hy het hulle Brahma en Vishnu genoem. Hy het dit besluit nadat hy die patrone wat [[Pierre-Simon Laplace]] in die [[Natuurlike satelliet|mane]] van Jupiter waargeneem het, herbewerk en op die buitenste planete toegepas het.<ref name=ketakar/> Jupiter se drie [[Mane van Galilei|binnemane]], [[Io (maan)|Io]], [[Europa (maan)|Europa]] en [[Ganumedes (maan)|Ganumedes]], is gesinchroniseer in ’n ingewikkelde 1:2:4-[[Baanresonansie|resonansie]] bekend as die Laplace-resonansie.<ref name=Musotto2002>{{cite journal|last=Musotto|first=Susanna|author2=Varadi, Ferenc |author3=Moore, William |author4= Schubert, Gerald |title=Numerical Simulations of the Orbits of the Galilean Satellites|date=2002|volume=159|issue=2|pages=500–504|doi=10.1006/icar.2002.6939| bibcode=2002Icar..159..500M | journal = Icarus}}</ref> Ketakar het voorgestel Uranus, Neptunus en sy hipotetiese trans-Neptunus-planete is in ’n soort Laplace-resonansie vasgevang. Volgens sy berekenings was Brahma gemiddeld 38,95&nbsp;AE van die Son af en was sy wentelperiode 242,28 aardjare (3:4-resonansie met Neptunus). Toe Pluto 19 jaar later ontdek word, was sy gemiddelde afstand 39,48&nbsp;AE en sy wentelperiode 248 aardjare, wat baie naby aan Ketakar se voorspelling was (Pluto het dan ook ’n [[Plutino|2:3-resonansie met Neptunus]]). Ketakar het geen ander besonderhede benewens afstand en wentelperiode bekend gemaak nie. Dit is onbekend hoe hy by dié syfers uitgekom het en sy tweede planeet, Vishnu, is nooit ontdek nie.<ref name=ketakar>{{cite journal|title=Prediction of Pluto by V. P. Ketakar|author1=JG Chhabra|author2=SD Sharma|author3=M Khanna|journal=Indian Journal of History of Science|date=1984|volume=19|issue=1|pages=18–26|url=http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005abd_18.pdf|access-date=2008-09-04|bibcode=1984InJHS..19...18C|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225135119/http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005abd_18.pdf|archive-date=2009-02-25|df=}}</ref> ==Planeet X== In 1894 het Percival Lowell, ’n ryk man van [[Boston]], met William Pickering se hulp die Lowell-sterrewag in [[Flagstaff, Arizona]], gestig. In 1906 het hy ’n uitgebreide soektog begin na ’n planeet anderkant Neptunus, oortuig daarvan dat hy die verwarring oor Uranus se wentelbaan kon oplos.<ref name=tombaugh/> Hy het dit "Planeet&nbsp;X" genoem, ’n naam wat voorheen deur Gabriel Dallet gebruik is.<ref name=grosser/> Die "X" in die naam staan vir die [[letter]] X, wat ’n onbekendheid aandui, en nie vir die Romeinse [[syfer]] 10 nie – in dié tyd sou ’n planeet wat ontdek is die negende planeet gewees het. Lowell wou hiermee sy wetenskaplike geloofbaarheid bewys wat hom bly ontwyk het sedert hy verkondig het die kanaalagtige verskynsels op [[Mars]] is kanale wat deur [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] gebou is.<ref>Croswell (1997), p. 43.</ref> Lowell se eerste soektog het gefokus op die [[sonnebaan]], die vlak wat die wentelbaan van die Aarde om die Son bevat en waar ook die ander planete in die Sonnestelsel geleë is. Met ’n 5-duim-kamera het hy meer as 200 foto's met ’n [[Beligting (fotografie)|beligting]]styd van drie uur elk met ’n vergrootglas deursoek, maar kon geen planete kry nie. In dié tyd was Pluto te ver bo die sonnebaan om in die projek opgespoor te word.<ref name=tombaugh>Tombaugh (1946).</ref> Nadat hy sy aanvanklik voorgestelde posisies aangepas het, het Lowell van 1914 tot 1916 ’n tweede soektog uitgevoer.<ref name=tombaugh/> In 1915 het hy ''Memoir of a Trans-Neptunian Planet'' gepubliseer waarin hy tot die gevolgtrekking kom dat Planeet&nbsp;X ’n massa het van rofweg sewe keer die Aarde s’n – omtrent die helfte van dié van Neptunus<ref name="ley195608">{{Cite magazine |last=Ley |first=Willy |author= |last2= |first2= |date=Augustus 1956 |title=The Demotion of Pluto |department=For Your Information |url=https://archive.org/stream/galaxymagazine-1956-08#page/n79/mode/2up |magazine=Galaxy Science Fiction |pages=79–91 |type= }}</ref> – en ’n gemiddelde afstand van 43&nbsp;AE van die Son af. Hy het aangeneem Planeet&nbsp;X is ’n groot voorwerp met ’n lae digtheid en ’n groot [[albedo]], soos die reuseplanete. Daarom sou dit as ’n skyf sigbaar wees met ’n deursnee van sowat een [[boogsekonde]] en ’n [[skynbare magnitude]] van tussen 12 en 13 hê – helder genoeg om te kon sien.<ref name=tombaugh/><ref>Littman (1990), p. 70.</ref> [[Beeld:Clyde W. Tombaugh.jpeg|thumb|200px|Clyde William Tombaugh.]] In 1908 het Pickering onafhanklik aangekondig hy het, deur ongerymdhede in Uranus se wentelbaan te ontleed, bewyse gekry van ’n negende planeet. Sy hipotetiese planeet, wat hy "Planeet&nbsp;O" genoem het (want O volg op N; dus Neptunus),<ref>{{cite book|title=The Hunt For Planet X|url=https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi|author=Govert Schilling |date=2009 |publisher=Springer |page=[https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi/page/34 34] | isbn= 978-0-387-77804-4 }}</ref> het ’n gemiddelde baanradius van 51,9&nbsp;AE en ’n wentelperiode van 373,5 jaar gehad.<ref name=grosser/> Fotografiese plate wat in sy sterrewag in [[Peru]] geneem is, het geen getuienis getoon van die voorspelde planeet nie, en die Britse sterrekundige P.H. Cowell het bewys die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan verdwyn feitlik as die hipotetiese planeet se eienskappe in ag geneem word.<ref name=grosser/> Lowell het self Planeet&nbsp;O verwerp, ondanks sy noue verbintenis met Pickering, en gesê: "Hierdie planeet word baie paslik "O" genoem, [want dit] is absoluut niks."<ref name=cros50>Croswell p. 50</ref> Sonder dat Pickering dit geweet het, het vier van die plate wat in sy soeke na "Planeet O" geneem is, beelde van Pluto vasgevang, maar dit is eers jare later ontdek.<ref name="Hoyt">{{cite journal |title= W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto |author= William Graves Hoyt |journal= Isis |volume= 67 |issue= 4 |date= Desember 1976 |pages = 551–564 |jstor= 230561 |doi= 10.1086/351668 |pmid= 794024 }} p. 563.</ref> Pickering het voorts, tot in 1932, baie ander moontlike trans-Neptunus-planete voorgestel, wat hy "P", "Q", "R", "S", "T" en "U" genoem het; geen daarvan is opgespoor nie.<ref name=ketakar/> ===Ontdekking van Pluto=== Lowell se skielike dood in 1916 het die soeke na Planeet&nbsp;X tydelik tot stilstand gebring. Sy mislukking om die planeet te ontdek het hom so te sê doodgemaak, het een vriend gesê.<ref>Croswell (1997), p. 49.</ref> Lowell se weduwee, Constance, het in ’n regsgeding met die sterrewag betrokke geraak oor Lowell se nalatenskap en dit het die soektog vir verskeie jare onderbreek.<ref name=cros2>Croswell (1997), pp. 32–55.</ref> In 1925 het die sterrewag glas vir ’n nuwe 33 cm-wyeveldteleskoop aangeskaf om die soektog voort te sit. Dit is gebou met geld van Abbott Lawrence Lowell,<ref>[http://www.astronomy.com/year-of-pluto/2015/05/percival-lowells-three-early-searches-for-planet-x "Percival Lowell's three early searches for Planet X"]. ''Astronomy Magazine''. 14 Mei 2015.</ref> Percival se broer.<ref name=tombaugh/> In 1929 het die sterrewag se direkteur, [[Vesto Slipher]], die taak om die planeet op te spoor gegee aan [[Clyde Tombaugh]], ’n 22-jarige plaasseun van [[Kansas]] wat pas by die Lowell-sterrewag aangestel is.<ref name=cros2/> Tombaugh moes streke van die naglug stelselmatig in pare foto's vasvang. Elke foto van ’n paar is twee weke uitmekaar geneem. Hy het dan die twee foto's van elke streek in ’n masjien geplaas wat die beweging van enige planeet kon opvang. Om die kans te verklein dat ’n vinniger bewegende (en dus nader) voorwerp verkeerdelik vir ’n planeet aangesien word, het Tombaugh elke streek naby sy opposisiepunt, 180 grade van die Son af, afgeneem waar die skynbare retrograde beweging van voorwerpe buite die Aarde se wentelbaan op sy sterkste is. Hy het ook ’n derde foto geneem as ’n beheermaatreël om enige valse bewyse uit te skakel wat deur foute op ’n individuele plaat veroorsaak kon gewees het. Tombaugh het besluit om die hele [[diereriem]] af te neem in plaas van net die streke wat Lowell voorgestel het.<ref name=tombaugh/> Teen begin 1930 het Tombaugh se soektog tot by die [[sterrebeeld]] [[Tweeling (sterrebeeld)|Tweeling]] gevorder. Op 18 Februarie 1930, nadat hy amper ’n jaar lank gesoek en amper 2&nbsp;miljoen [[ster]]re ondersoek het, het Tombaugh ’n bewegende voorwerp waargeneem op fotografiese plate wat op 23 en 29 Januarie van dié jaar geneem is.<ref>Tombaugh (1946), p. 79</ref> ’n Foto van ’n laer gehalte wat op 21 Januarie geneem is, het die beweging bevestig.<ref name=cros2/> Die voorwerp was net ses grade van een van die liggings van Planeet&nbsp;X wat Lowell voorgestel het.<ref name=cros2/> Nadat die sterrewag nog bevestigende foto's gekry het, is die nuus van die ontdekking op 13 Maart 1930 na die Harvard-kollegesterrewag getelegrafeer. Die nuwe voorwerp is later ook ontdek op foto's wat reeds op 19 Maart 1915 geneem is.<ref name="Hoyt"/> Die besluit om die nuwe voorwerp "Pluto" te noem, was deels ter ere van Percival Lowell, want sy voorletters is die eerste twee letters van die naam.<ref>{{cite web|title= NASA's Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto's Symbol |url= http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 |publisher=NASA |access-date=2007-03-25 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20061001015053/http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 |archive-date=2006-10-01 |df= }}</ref> Ná die ontdekking van Pluto het Tombaugh die sonnebaan aanhou deursoek vir ander voorwerpe. Hy het honderde [[veranderlike ster]]re asook asteroïdes en twee komete ontdek, maar geen ander planete nie.<ref>{{cite web|title=Clyde W. Tombaugh|publisher=New Mexico Museum of Space History|url=http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=51|access-date=2008-06-29|archive-date=2012-09-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AnZmdT0a?url=http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=51|url-status=dead}}</ref> ===Pluto verloor die titel 'Planeet X'=== [[Lêer:Charon by New Horizons on 13 July 2015.png|thumb|180px|links|Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].]] [[Beeld:Charon Discovery.jpg|thumb|links|180px|Die ontdekkingsfoto van Charon.]] Tot die verbasing en teleurstelling van die sterrewag het Pluto geen teken van ’n skyf getoon nie; dit het soos ’n punt gelyk, nes ’n ster, en met ’n magnitude van net sowat 15 was dit ses keer so dof as wat Lowell voorspel het. Dit het beteken dit was óf baie klein óf baie donker.<ref name=tombaugh/> Omdat die sterrekundiges by Lowell gedink het Pluto is swaar genoeg om planete te versteur, het hulle gedink sy albedo kon nie minder as 0,07 wees nie (wat beteken dit weerkaats net 7% van die lig wat daarop val); dit is omtrent so donker soos teer en soortgelyk aan die albedo van [[Mercurius]], die planeet wat die minste lig weerkaats.<ref name=bower/> Dit sou beteken Pluto se massa is nie meer as 70% van die Aarde s’n nie.<ref name=bower/> Waarnemings het ook gewys Pluto se wentelbaan is baie [[Ellips|ellipties]], meer as dié van enige ander planeet.<ref name=lauch>{{cite book|author=J. K. Davies|display-authors=4|author2=J. McFarland|author3=M. E. Bailey|author4=B. G. Marsden|author5=W. I. Ip|title=The Solar System Beyond Neptune|editor=M. Antonietta Baracci|editor2=Hermann Boenhardt|editor3=Dale Cruikchank|editor4=Alissandro Morbidelli|pages=11–23|publisher=University of Arizona Press|chapter-url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf|date=2008|chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region|access-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf|archive-date=2015-02-20|url-status=dead|df=}}</ref> Sommige sterrekundiges het feitlik dadelik Pluto se status as planeet in twyfel getrek. Skaars ’n maand ná die ontdekking, op 14 April 1930, het Armin O. Leuschner in ’n artikel in ''The New York Times'' voorgestel Pluto se dofheid en groot baaneksentrisiteit laat dit meer soos ’n asteroïde of komeet lyk: "Van die moontlikhede is ’n groot asteroïde wat grootliks in sy wentelbaan versteur is naby ’n groot planeet soos Jupiter, of dit kan een van baie langperiode- planetêre voorwerpe wees wat nog ontdek moet word, of ’n helder komeetvoorwerp."<ref name=lauch/><ref name=nyt/> In dieselfde artikel het die direkteur van die Harvard-sterrewag, [[Harlow Shapley]], gesê Pluto is ’n "lid van die Sonnestelsel wat nie met bekende asteroïdes of komete vergelykbaar is nie, en dalk van groter belang vir kosmogonie is as wat ’n ander planeet anderkant Neptunus sal wees".<ref name=nyt>{{cite news|journal=The New York Times|date=April 14, 1930|url= https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1930/04/14/96096499.pdf|title="Planet X" Orbit Raises More Doubt}}</ref> In 1931 het Ernest W. Brown deur middel van ’n wiskundige formule (en in samewerking met E.C. Bower) getoon die veronderstelde onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan kan nie wees vanweë die swaartekraguitwerking van ’n verder geleë voorwerp nie, en dat Lowell se veronderstelde voorspelling "bloot toevallig" was.<ref>{{cite journal|title=On a criterion for the prediction of an unknown planet|author=Ernest W. Brown|date=1931|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society| volume=92|pages=80–100|bibcode = 1931MNRAS..92...80B | doi = 10.1093/mnras/92.1.80}}</ref> Deur die hele middel van die 20ste eeu het ramings van Pluto se massa al hoe kleiner geword. In 1931 het Nicholson en Mayall bereken sy massa, gebaseer op sy veronderstelde uitwerking op die reuseplanete, is rofweg gelyk aan dié van die Aarde,<ref name="The Discovery of Pluto">{{cite journal|title= The Discovery of Pluto |url= https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1931-02-13_91_4/page/380 |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=91 |issue= 4 |date=Februarie 1931 |pages= 380–385 |bibcode= 1931MNRAS..91..380. |doi=10.1093/mnras/91.4.380|doi-access= free }}</ref> omtrent dieselfde as ’n berekening in 1942 van 0,91 aardmassas (M_⊕) deur Lloyd R. Wylie van die Amerikaanse Vlootsterrewag wat dieselfde eienskappe oorweeg het.<ref name=wylie>{{cite book | title= Is Pluto a Planet?: A Historical Journey through the Solar System | author = David A. Weintraub |publisher=Princeton University Press, 2014 |isbn=978-1400852970 |page=141 |url= https://books.google.com/?id=dW1_AwAAQBAJ&pg=PA141&lpg=PA141&dq=wylie+pluto+1942#v=onepage&q=wylie%20pluto%201942&f=false |date=2014-06-12 }}</ref> In 1949 het [[Gerard Kuiper]] se meting van Pluto se deursnee met ’n 200-duim-teleskoop by die [[Palomar-sterrewag]] hom gelei tot die oortuiging dat Pluto halfpad tussen die grootte van Mercurius en Mars is en dat sy massa omtrent 0,1&nbsp;M_⊕ is.<ref name="Gerard P. Kuiper 1950 133–137">{{cite journal|title=The Diameter of Pluto |first=Gerard P. |last=Kuiper |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=62 |pages= 133–137 |date=August 1950 |bibcode= 1950PASP...62..133K|doi= 10.1086/126255 |issue=366}}</ref> <div style="float:right; margin:2px;"> {| class=wikitable style="text-align:center; font-size:11px" |+ Massaramings vir Pluto: !Jaar!! Massa !!Nota |- |1931 || {{val|1|ul=maarde}} ||Nicholson & Mayall<ref name="The Discovery of Pluto"/> |- |1942 || 0,91 M_⊕ || Wylie <ref name=wylie/> |- |1948|| 0,1 (1/10) M_⊕ || Kuiper <ref name="Gerard P. Kuiper 1950 133–137"/> |- |1973|| 0,025 (1/40) M_⊕ || Rawlins <ref name="Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System"/> |- |1976||0,01 (1/100) M_⊕||Cruikshank, Pilcher, & Morrison <ref name="Croswell 1997, p. 57"/> |- |1978||0,002 (1/500) M_⊕ || Christy & Harrington <ref name=Christy>{{cite journal |bibcode= 1978AJ.....83.1005C |author= James W. Christy |author2= Robert S. Harrington |last-author-amp= yes |title= The Satellite of Pluto |url= https://archive.org/details/astronomical-journal_1978-08_83_8/page/1005 |journal= Astronomical Journal |date=Augustus 1978 |volume= 83 |issue= 8 |pages= 1005–1008 |doi= 10.1086/112284 }}</ref> |- |2006||0.00218 (1/459) M_⊕ || Buie et al.<ref name=Buie>{{cite journal |bibcode= 2006AJ....132..290B |author= Marc W. Buie |author2= William M. Grundy |author3= Eliot F. Young |last-author-amp= yes |title= Orbits and photometry of Pluto's satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2 |url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-07_132_1/page/290 |journal= Astronomical Journal |date=Julie 2006 |volume= 132 |issue=1 |arxiv= astro-ph/0512491|doi= 10.1086/504422 |pages=290–298}}</ref> |} </div> In 1973 het Dennis Rawlins beweer Pluto se massa is omtrent dieselfde as dié van die maan [[Triton (maan)|Triton]], gebaseer op die ooreenkomste met die periodisiteit en helderheidswisseling van Triton. Dit stem ooreen met wat die sterrekundiges [[Walter Baade]] en E.C. Bower al in 1934 gesê het.<ref>{{cite journal |title=The Photographic Magnitude and Color Index of Pluto |author=Walter Baade |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=46 |number=272 |page=218 |bibcode=1934PASP...46..218B |doi=10.1086/124467 |year=1934|author-link=Walter Baade }}</ref> Omdat Triton se massa toe beskou is as rofweg 2,5% van dié van die Aarde-Maan-stelsel (meer as 10 keer sy werklike massa), was Rawlins se bepaling van Pluto se massa ook verkeerd. Dit was egter klein genoeg dat hy die afleiding kon maak dat Pluto nie Planeet&nbsp;X is nie.<ref name="Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System">{{cite journal |title=Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System |url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1973_162_3/page/261 |author=Dennis Rawlins |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=162 |issue=3 |date=1973 |pages=261–270 |bibcode=1973MNRAS.162..261R |doi=10.1093/mnras/162.3.261 }}</ref> In 1976 het Dale Cruikshank, Carl Pilcher en David Morrison van die Universiteit van [[Hawaii]] [[spektraallyn]]e van Pluto se oppervlak bestudeer en vasgestel dit moet [[metaan]][[Vlugtigheid (planetologie)|ys]] bevat, wat hoogs weerkaatsend is. Dit het beteken Pluto is glad nie donker nie, maar besonder helder, en sy massa kon nie meer as ’n 100ste M_⊕ gewees het nie.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.194.4267.835-a |pmid=17744185 |journal=Science |volume=194 |issue=4267 |pages=835–837 |year=1976 |title=Pluto: Evidence for methane frost |url=https://archive.org/details/sim_science_1976-11-19_194_4267/page/835 }}</ref><ref name="Croswell 1997, p. 57">Croswell (1997), p. 57.</ref> Pluto se massa is eindelik in 1978 finaal vasgestel nadat die Amerikaanse sterrekundige James W. Christy sy maan [[Charon (maan)|Charon]] ontdek het. Dit het hom en Robert Harrington van die Amerikaanse Vlootsterrewag in staat gestel om die massa van die Pluto-Charon-stelsel regstreeks te meet deur die maan se wenteling om Pluto te bestudeer.<ref name="Christy"/> Hulle het bepaal Pluto se massa is 1,31×10²²&nbsp;kg; rofweg ’n 500ste van die Aarde s’n en ’n 6de van die Maan s'n, en heeltemal te klein om die afwykings in die buiteplanete se wentelbane te veroorsaak. Lowell se "voorspelling" was dus blote toeval: As daar ’n Planeet&nbsp;X is, is dit nie Pluto nie.<ref>Croswell (1997), pp. 57–58.</ref> ===Verdere soeke na Planeet X=== Ná 1978 het ’n paar sterrekundiges bly soek na Lowell se Planeet&nbsp;X, oortuig daarvan daar moet nog ’n planeet wees wat die buiteplanete se wentelbane versteur nadat bewys is dit is nie Pluto nie.<ref name=cros /> In die 1980's en 1990's het Robert Harrington ’n soeke begin na die ware oorsaak van die versteurings.<ref name=cros>Croswell, pp. 56–71</ref> Hy het bereken enige Planeet&nbsp;X sou rofweg drie keer so ver as Neptunus van die Son af wees; sy wentelbaan sou hoogs eksentriek wees en ’n groot helling met betrekking tot die sonnebaan hê – sy wentelbaan sou ’n hoek van rofweg 32 grade met dié van die ander planete vorm.<ref>{{cite journal | title = The location of Planet X | author = R. S. Harrington | journal= The Astronomical Journal | volume= 96 | date = 1988 |pages= 1476–1478|doi=10.1086/114898| bibcode=1988AJ.....96.1476H}}</ref> Die reaksie hierop was gemeng. Die bekende Planeet&nbsp;X-skeptikus Brian G. Marsden van die [[Kleinplaneetsentrum]] het uitgewys die afwykings in wentelbane is ’n 100ste so groot as wat deur Le Verrier waargeneem is en kon maklik die gevolg van ’n waarnemingsfout gewees het.<ref>Croswell (1997), pp. 62–63.</ref> [[Lêer:Lspn comet halley.jpg|thumb|220px|Halley se Komeet.]] In 1972 het Joseph Brady van die Lawrence Livermore- Nasionale Laboratorium onreëlmatighede in die beweging van [[Halley se Komeet]] bestudeer. Hy het beweer dit kan veroorsaak word deur ’n planeet so groot soos Jupiter anderkant Neptunus, by 59&nbsp;AE, wat in ’n [[Retrograde en prograde beweging|retrograde wentelbaan]] om die Son is.<ref name=Brady1972>{{cite journal |last=Brady |first=Joseph L. |title=The Effect of a Trans-Plutonian Planet on Halley's Comet |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=84 |issue=498 |pages=314–322 |date=1972 |bibcode=1972PASP...84..314B |doi=10.1086/129290}}</ref> Beide Marsden en die Planeet&nbsp;X-voorstander P. Kenneth Seidelmann het die hipotese egter gekritiseer en bewys Halley se Komeet skiet onreëlmatige strome materiaal uit en dit veroorsaak veranderings in sy baan. Hulle het ook gesê ’n voorwerp so groot soos Brady se Planeet&nbsp;X sou die wentelbane van die bekende buiteplanete ontsettend beïnvloed.<ref>Croswell (1997), p. 63.</ref> In 1988 het A.A. Jackson en R.M. Killen die stabiliteit van Pluto se baanresonansie met Neptunus bestudeer deur toets-"Planeet X'e" met wisselende massas en afstande van Pluto in modelle te gebruik. Pluto en Neptunus se wentelbane is in ’n 3:2-resonansie, wat voorkom dat die twee planete bots of selfs naby mekaar kom. Daar is bevind die hipotetiese voorwerp moet ’n massa van meer as 5&nbsp;aardmassas hê om die resonansie te versteur en dat ’n groot verskeidenheid voorwerpe anderkant Pluto kan voorkom sonder dat die resonansie versteur word. Vier toetswentelbane van ’n trans-Pluto-planeet is vir 4&nbsp;miljoen jaar vooruit getoets om te bepaal watter uitwerking dit op die resonansie tussen Pluto en Neptunus sou hê. Daar is bevind planete anderkant Pluto met ’n massa van 0,1 en 1 aardmassas, in wentelbane by onderskeidelik 48,3 en 75,5&nbsp;AE, versteur nie die 3:2-resonansie nie. Toetsplanete van 5&nbsp;aardmassas en [[Ellips|halflengteasse]] van 52,5 en 62,5&nbsp;AE versteur wel die resonansie oor 4&nbsp;miljoen jaar.<ref>{{cite journal|title= Planet X and the stability of resonances in the Neptune-Pluto system|author= A. A. Jackson|author2= R. M. Killen|last-author-amp= yes |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume= 235 |issue= 2|date=1988|pages = 593–601 |bibcode=1988MNRAS.235..593J |doi=10.1093/mnras/235.2.593|doi-access= free}}</ref> ===Planeet X verkeerd bewys=== Harrington is in Januarie 1993 oorlede sonder dat hy Planeet X gevind het.<ref name="croswell66">Croswell (1997), p. 66.</ref> Ses maande tevore het E. Myles Standish data van [[Voyager 2|Voyager&nbsp;2]] se verbyvlug van Neptunus in 1989 – wat die planeet se massa afgeskaal het met 0,5%, omtrent soveel soos Mars se massa<ref name="croswell66" /> – gebruik om die swaartekraginvloed op Uranus te herbereken.<ref>{{cite journal |title= Planet X&nbsp;– No dynamical evidence in the optical observations |author=Myles Standish |date= 1992-07-16 |bibcode=1993AJ....105.2000S |journal=Astronomical Journal |volume= 105|pages=200–2006|issue= 5 |doi=10.1086/116575}}</ref> Toe Neptunus se aangepaste massa gebruik is in die berekenings, het die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan, en daarmee saam die behoefte aan ’n Planeet&nbsp;X, verdwyn.<ref name="standage"/> Daar is geen afwykings in die bane van enige [[Ruimtetuig|ruimtetuie]] soos [[Pioneer 10]] en 11 of [[Voyager 1]] en 2 wat toegeskryf kan word aan die swaartekraginvloed van ’n groot, onontdekte voorwerp in die buitenste Sonnestelsel nie.<ref>Littman (1990), p. 204.</ref> Vandag stem die meeste sterrekundiges saam dat Planeet&nbsp;X, soos Lowell dit gedefinieer het, nie bestaan nie.<ref>{{cite book|title=The Neptune File|author=Tom Standage|publisher=Penguin|date=2000|isbn=978-0-8027-1363-6|page=[https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168 168]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168}}</ref> ==Ontdekking van ander trans-Neptunus-voorwerpe== [[Lêer:EightTNOs af.png|duimnael|280px|links|’n Vergelyking van die grootste 10 TNV's: Pluto, Eris, Haumea, Makemake, Gonggong, Quaoar, Sedna, Orcus, Salacia en 2002 MS₄. Onder is die Aarde en die Maan.]] Ná die ontdekking van Pluto en Charon is geen voorwerpe anderkant Neptunus ontdek nie, tot met die ontdekking van [[15760 Albion]] in 1992.<ref>{{cite web|author=Minor Planet Center|title=Circular No. 5611 |date= 1992 |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/05600/05611.html|access-date=2011-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20080504183122/http://cfa-www.harvard.edu/iau/iauc/05600/05611.html |archive-date = 4 Mei 2008}}</ref> Sedertdien is duisende [[trans-Neptunus-voorwerp]]e (TNV's) ontdek. Die meeste word nou gereken as deel van die [[Kuipergordel]], ’n swerm ysliggame wat oorgebly het ná die vorming van die Sonnestelsel wat net anderkant Neptunus naby die vlak van die sonnebaan om die Son wentel. Nie een van hulle is so groot soos Pluto nie, maar van hulle (soos [[90377 Sedna|Sedna]]) is aanvanklik in die media as "nuwe planete" beskryf.<ref>{{cite news |title= Astronomers discover 'new planet' |work= BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3511678.stm |access-date= 2008-06-20 | date=2004-03-15}}</ref> In 2005 het die sterrekundige [[Michael E. Brown|Mike Brown]] en sy span die ontdekking aangekondig van {{mp|2003 UB|313}} (later {{dp|Eris}} hernoem, na die Griekse godin van twis en onenigheid): ’n TNV wat aanvanklik geglo is effens groter as Pluto is.<ref>{{cite web|title=Circular No. 8747 |author= Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |date= 2006 |access-date= 2011-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20070205035336/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date = 5 Februarie 2007|url-status=dead}}</ref> Kort daarna is die voorwerp in ’n nuusvrystelling van [[Nasa]] se Jet Propulsion Laboratory as die "tiende planeet" beskryf.<ref>{{cite web |title=NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet |publisher=Jet Propulsion Laboratory |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126 |date=2005 |access-date=2007-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721191652/http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126 |archive-date=2011-07-21 |df= }}</ref> Eris is nooit amptelik as ’n planeet geklassifiseer nie en die IAU se 2006-definisie van ’n planeet bepaal dat beide Eris en Pluto [[dwergplanete]] is, en nie planete nie, omdat hulle nie hulle omgewing "skoongevee" het nie.<ref name=IAU/> Hulle wentel nie alleen om die Son nie, maar as deel van ’n gordel soortgelyke voorwerpe. Pluto self word nou gereken as behorende tot die Kuipergordel en die grootste dwergplaneet – ook groter as Eris, wat egter wel ’n groter massa het. ’n Paar sterrekundiges, veral [[Alan Stern]], die hoof van Nasa se [[New Horizons]]-sending na Pluto, is oortuig daarvan dat die IAU se definisie verkeerd is. Hulle glo Pluto, Eris en alle ander groot TNV's, soos {{Dp|Makemake}}, {{Dp|Sedna}}, {{Dp|Quaoar}}, {{Dp|Varuna}} en {{Dp|Haumea}}, behoort as planete erken te word.<ref>{{cite web|title=Unabashedly Onward to the Ninth Planet|author=Alan Stern |date= 2006 |publisher= NASA |url= http://www.spacedaily.com/reports/Unabashedly_Onward_to_the_Ninth_Planet_999.html|access-date=2008-06-25}}</ref> Die ontdekking van Eris het nie weer die Planeet&nbsp;X-teorie laat herleef nie, want dit is veels te klein om ’n uitwerking op die buiteplanete se wentelbane te hê.<ref>{{cite web|title=David Jewitt:Planet X|author=David C. Jewitt (University of Hawaii) | publisher= Personal web site |date= 2006 |url= http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/planetx.html|access-date=2008-05-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20080508035508/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/planetx.html |archive-date = 8 Mei 2008}}</ref> ==Ander voorgestelde trans-Neptunus-planete== Hoewel die meeste sterrekundiges glo Lowell se Planeet&nbsp;X bestaan nie, het ’n paar die idee laat herleef dat ’n groot, onsigbare planeet ’n waarneembare swaartekraguitwerking in die buitenste Sonnestelsel kan hê. Daar word dikwels na hierdie hipotetiese voorwerpe as "Planeet&nbsp;X" verwys, hoewel die idees oor dié voorwerpe aansienlik kan verskil van Lowell se idee.<ref>{{cite journal|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=335 |issue=3 |pages= 641–654|date=September 2002|title=Biases in cometary catalogues and Planet X|author= J. Horner|author2= N. W. Evans|last-author-amp= yes|doi=10.1046/j.1365-8711.2002.05649.x |arxiv = astro-ph/0205150 |bibcode = 2002MNRAS.335..641H }}</ref><ref name=planetx>{{cite news |work=New Scientist |url= http://allesoversterrenkunde.nl/#!/actueel/artikelen/_detail/gli/the-mystery-of-planet-x/ | date=2008-01-11 |title= The Mystery of Planet X |pages= 30–33 | access-date=2008-06-25 | author=Govert Schilling}}</ref> ===Wentelbane van verafgeleë voorwerpe=== [[Beeld:Sedna orbit.svg|thumb|350px|Die wentelbaan van Sedna (rooi) in vergelyking met dié van Jupiter (oranje), Saturnus (geel), Uranus (groen), Neptunus (blou) en Pluto (pers).]] ====Sedna se wentelbaan==== Toe [[90377 Sedna|Sedna]] ontdek is, het sy vreemde wentelbaan gelei tot vrae oor sy ontstaan. Sy perihelium (verste afstand van die Son af) is so ver (sowat 76&nbsp;AE) dat geen huidige meganisme dié [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke wentelbaaan]] kan verduidelik nie. Dit is te ver van die planete om deur die swaartekrag van Neptunus of enige ander reuseplaneet geraak te word en te verbonde aan die Son om beïnvloed te word deur buitekragte soos [[galaktiese gety]]e. Hipoteses oor sy besonderse wentelbaan sluit in dat dit deur ’n verbygaande ster beïnvloed is, dat dit van ’n ander planeetstelsel aangetrek is of dat dit deur ’n trans-Neptunus-planeet na sy huidige posisie geruk is.<ref name="Mike">{{cite journal|title=Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/645|last1=Brown|first1=Mike|last2=Rabinowitz|first2=David|last3=Trujillo|first3=Chad|journal=Astrophysical Journal|bibcode=2004ApJ...617..645B|date=2004|volume = 617|pages=645–649|issue=1|arxiv=astro-ph/0404456| doi=10.1086/422095}}</ref> Die beste manier om die rede vir sy vreemde wentelbaan te vind was om ’n paar ander voorwerpe in ’n soortgelyke streek op te spoor waarvan die wenteleienskappe ’n aanduiding van hulle geskiedenis kan gee. As Sedna deur ’n trans-Neptunus-planeet in sy huidige posisie geruk is, sal enige ander voorwerp in dié streek ’n soortgelyke perihelium hê.<ref name="sisters">{{cite web|title=Searching for Sedna's Sisters: Exploring the inner Oort cloud|last=Schwamb|first=Megan|date=2007-09-18|publisher=Caltech|url=http://www.astro.caltech.edu/~george/option/candex07/schwamb_report.pdf|access-date=2010-08-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512221422/http://www.astro.caltech.edu/~george/option/candex07/schwamb_report.pdf|archive-date=2013-05-12|df=}}</ref> ====Opwinding oor Kuipergordel-wentelbane==== In 2008 het Tadashi Mukai en Patryk Sofia Lykawka voorgestel dat ’n verafgeleë planeet so groot soos Mars of die Aarde wat tans in ’n uiters eksentrieke wentelbaan tussen 100 en 200&nbsp;AE is, met ’n wentelperiode van 1&nbsp;000 jaar en ’n baanhelling van 20° tot 40°, verantwoordelik is vir die struktuur van die Kuipergordel. Hulle het verder voorgestel die versteurings van dié planeet het die eksentrisiteite en baanhellings van die [[trans-Neptunus-voorwerp]]e beïnvloed, die [[Planetesimaal|planetesimale skyf]] by 48&nbsp;AE afgesny en die wentelbane van voorwerpe soos Sedna van Neptunus afgesonder. Tydens Neptunus se migrasie na die buitenste deel van die Sonnestelsel is hierdie planeet glo in ’n buiteresonansie met Neptunus vasgevang en het sy wentelbaan ’n groter perihelium ontwikkel, terwyl die oorblywende trans-Neptunus-voorwerpe in stabiele wentelbane gebly het.<ref name=LykawaMukai>{{cite journal |last1=Patryk S. |first1=Lykawka |last2=Tadashi |first2=Mukai |year=2008 |title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161 |journal=The Astronomical Journal |volume=135 |issue=4 |pages=1161–1200 |arxiv=0712.2198 |bibcode=2008AJ....135.1161L |doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161}}</ref><ref name=spaceplanetX>{{cite web |last=Than |first=Ker |date=18 June 2008 |title=Large 'Planet X' May Lurk Beyond Pluto |url=http://www.space.com/5526-large-planet-lurk-pluto.html |website=Space.com |access-date=18 Julie 2016}}</ref><ref name=canwestPlanetX>{{cite web |last=Hasegawa |first=Kyoko |date=28 Februarie 2008 |title=Japanese scientists eye mysterious 'Planet X' |url=http://www.bibliotecapleyades.net/hercolobus/esp_hercolobus_66.htm |website=BibliotecaPleyades.net |access-date=18 Julie 2016}}</ref> ====Langwerpige wentelbane van ’n groep KGV's==== In 2012 het Rodney Gomes die wentelbane van 92 Kuipergordelvoorwerpe (KGV's) in ’n model gebruik en ontdek ses van dié wentelbane is baie langwerpiger as wat die model voorspel. Hy het die afleiding gemaak dat dit veroorsaak word deur die aantrekkingskrag van ’n verafgeleë planeetmetgesel, byvoorbeeld ’n voorwerp so groot soos Neptunus by 1&nbsp;500&nbsp;AE. Dié groot voorwerp sou veroorsaak dat die periheliums van voorwerpe met halflengteasse groter as 300&nbsp;AE skommel en dat die voorwerpe verskuif word in wentelbane wat met dié van planete kruis, soos dié van {{mpl|308933|2006 SQ|372}} en {{mpl|87269|2000 OO|67}}, of in afgesonderde wentelbane, soos dié van Sedna.<ref>{{cite magazine|title=New planet found in our Solar System?|magazine=National Geographic|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120511-new-planet-solar-system-kuiper-belt-space-science|date=2012|access-date=2012-05-21|archive-date=2012-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514021638/http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120511-new-planet-solar-system-kuiper-belt-space-science/|url-status=dead}}</ref> ====Ontdekking van sameklossing van KGV's==== In 2014 het sterrekundiges die ontdekking aangekondig van {{mpl|2012 VP|113}}, ’n groot voorwerp met ’n wentelbaan soos Sedna met ’n wentelperiode van 4&nbsp;200 jaar en ’n perihelium van rofweg 80&nbsp;AE.<ref name="nature letter"/> Volgens hulle was dit ’n bewys van ’n moontlike trans-Neptunus-planeet.<ref>{{cite web |url=http://phys.org/news/2014-03-edge-solar.html |title=A new object at the edge of our Solar System discovered |work=Physorg.com |date=26 Maart 2014}}</ref> Trujillo en Sheppard het gereken die sameklossing van die argumente van periheliums van VP113 en ander uiters verafgeleë TNV's dui op die bestaan van ’n "[[superaarde]]" van tussen 2 en 15 aardmassas verder as 200&nbsp;AE, en moontlik in ’n skuins wentelbaan by 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="nature letter"/> In 2014 het sterrekundiges by die Universidad Complutense in [[Madrid]] voorgestel die beskikbare data dui op die bestaan van meer as een trans-Neptunus-planeet;<ref name="Marcos2014">{{cite journal| title=Extreme trans-Neptunian objects and the Kozai mechanism: signalling the presence of trans-Plutonian planets| first1=C.| last1=de la Fuente Marcos| first2=R.| last2=de la Fuente Marcos| date=1 September 2014|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters| volume=443| issue=1| pages=L59–L63| arxiv=1406.0715| bibcode=2014MNRAS.443L..59D |doi=10.1093/mnrasl/slu084}}</ref> daaropvolgende werk het aangedui die bewyse is sterk genoeg.<ref name=commensurabilities>{{cite journal |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl |date=2016 |title=Commensurabilities between ETNOs: a Monte Carlo survey |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=460 |issue=1 |pages=L64–L68 |arxiv=1604.05881 |bibcode=2016MNRAS.460L..64D |doi=10.1093/mnrasl/slw077}}</ref><ref name=nodes>{{cite journal |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl |date=11 Oktober 2017 |title=Evidence for a possible bimodal distribution of the nodal distances of the extreme trans-Neptunian objects: avoiding a trans-Plutonian planet or just plain bias? |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=471 |issue=1 |pages=L61–L65 |arxiv=1706.06981 |bibcode=2017MNRAS.471L..61D |doi=10.1093/mnrasl/slx106}}</ref> ====Verdere ontleding en die Planeet Nege-hipotese==== [[Beeld:Planet Nine - black background.png|thumbnail|300px|Voorspelling van ’n hipotetiese Planeet Nege se wentelbaan, gebaseer op unieke sameklossing.]] Op 20 Januarie 2016 het Brown en Batygin ’n artikel gepubliseer wat Trujillo en Sheppard se aanvanklike bevindings bevestig; hulle het ’n superaarde (wat [[Planeet Nege]] genoem is) voorgestel, gebaseer op ’n statistiese sameklossing van die argumente van periheliums naby nul en ook die [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|klimmende knope]] naby 113° van ses verafgeleë TNV's. Hulle het uitgewerk dit het ’n massa van omtrent 10 aardmassas (sowat 60% van Neptunus se massa) en ’n halflengteas van sowat 400 tot 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="AJ121-2-22"/><ref name="NYT-20160120">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Ninth Planet May Exist Beyond Pluto, Scientists Report |url=https://www.nytimes.com/2016/01/21/science/space/ninth-planet-solar-system-beyond-pluto.html |date=20 Januarie 2016 |work=The New York Times |access-date=22 Januarie 2016 }}</ref><ref>{{Cite news|title = New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|url = https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|newspaper = The Washington Post|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20|language = en|first = Joel|last = Achenbach|first2 = Rachel|last2 = Feltman}}</ref> ===Waarskynlikheid=== Selfs sonder swaartekragbewyse het Mike Brown, die ontdekker van Sedna, gereken Sedna se wentelperiode van 12&nbsp;000 jaar alleen dui op die bestaan van ’n aardgrootte-voorwerp anderkant Neptunus. Sedna se wentelbaan is so eksentriek dat dit vir net ’n klein deel van sy wentelperiode naby die Son is, waar dit maklik waargeneem kan word. Dit beteken dat, tensy sy ontdekking ’n uiters groot toeval was, daar moontlik nog talle voorwerpe met rofweg Sedna se deursnee in die omgewing van sy wentelbaan ontdek sal kan word.<ref>{{cite journal | author1 = M.E. Brown | author2 = C. Trujillo | author3 = D. Rabinowitz | last-author-amp = yes | title = Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/645 | journal = Astrophysical Journal | arxiv = astro-ph/0404456 | date=2004 | volume=617 | issue = 1 | pages=645–649 | doi=10.1086/422095 | bibcode=2004ApJ...617..645B}}</ref> Mike Brown het opgemerk: "Sedna is sowat driekwart so groot soos Pluto. As daar 60 voorwerpe driekwart so groot soos Pluto [daar buite] is, dan is daar moontlik 40 voorwerpe so groot soos {{nowrap|Pluto...}} As daar 40 voorwerpe so groot soos Pluto is, dan is daar moontlik 10 wat twee keer so groot soos Pluto is. Daar is moontlik drie of vier wat drie keer so groot soos Pluto is, en die grootste van hierdie {{nowrap|voorwerpe...}} is moontlik so groot soos Mars of die Aarde."<ref name=wgbh>{{cite web|title=Lowell Lectures in Astronomy |author=Mike Brown |publisher=WGBH |url=http://forum.wgbh.org/wgbh/forum.php?lecture_id=3710 |date=2007 |access-date=2008-07-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103202810/http://forum.wgbh.org/wgbh/forum.php?lecture_id=3710 |archive-date=2008-01-03 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WHNO079G1i8&t=3135|title=Pluto, Eris, and the Dwarf Planets of the Outer Solar System - talk by Mike Brown - the argument about dwarf planet sizes beyond Neptune is 50 minutes into his talk - on youtube (the WGBH link doesn't work)|last=Smithsonian|date=|access-date=2 Januarie 2019|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.space.com/37295-possible-planet-10.html | title=Planet 10? Another Earth-Size World May Lurk in the Outer Solar System}}</ref> Volgens hom sal so ’n voorwerp as dit ontdek word egter steeds ’n [[dwergplaneet]] wees volgens die huidige definisie, al is dit amper so groot soos die Aarde, want dit sou nie sy omgewing skoon genoeg gevee het nie.<ref name=wgbh/> ===Kuiperkrans en "Planeet Tien"=== [[Beeld:Kuiper oort-en.svg|thumb|200px|links|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Oortwolk]] en [[Kuipergordel]] (inlas).]] Die idee van ’n moontlike trans-Neptunus-planeet het ook ontwikkel om die sogenaamde [[Kuipergordel#Kuiperkrans|Kuiperkrans]]. Die Kuipergordel eindig skielik op ’n afstand van 48&nbsp;AE van die Son af. Brunini en Melita het gespekuleer dat dié skielike einde toegeskryf kan word aan die bestaan van ’n voorwerp met ’n massa van tussen dié van Mars en die Aarde wat verder as 48&nbsp;AE lê.<ref name=Brunini2002>{{cite journal|author=A. Brunini|author2=M. D. Melita|last-author-amp=yes|title= The Existence of a Planet beyond 50 AU and the Orbital Distribution of the Classical Edgeworth–Kuiper-Belt Objects |journal= Icarus |date=2002 |volume= 160|issue=1 |pages= 32–43 |doi= 10.1006/icar.2002.6935 |bibcode= 2002Icar..160...32B|hdl=11336/37037}}</ref> Die teenwoordigheid van ’n voorwerp met dieselfde massa as Mars in ’n ronde wentelbaan by 60&nbsp;AE lei egter tot ’n populasie van trans-Neptunus-voorwerpe wat nie met waarnemings ooreenstem nie. Dit sou byvoorbeeld die [[plutino]]-populasie in ’n groot mate uitgewis het.<ref name=lykawka/> Sterrekundiges het nog nie die moontlikheid uitgesluit van ’n voorwerp met dieselfde massa as die Aarde wat verder as 100&nbsp;AE lê en ’n eksentrieke wentelbaan met ’n groot helling het nie. Rekenaarsimulasies deur Patryk Lykawka van die Kobe-universiteit dui daarop dat ’n voorwerp met ’n massa van tussen 0,3 en 0,7&nbsp;M_⊕ wat vroeg in die Sonnestelsel se bestaan deur Neptunus na buite gewerp is en wat tans in ’n langwerpige wentelbaan tussen 101 en 200&nbsp;AE van die Son af is, die Kuiperkrans en die vreemde afsondering van voorwerpe soos Sedna en {{mpl|2012 VP|113}} kan verduidelik.<ref name=lykawka>{{cite journal | author= P. S. Lykawka | author2= T. Mukai | last-author-amp= yes | title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture | url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161 | journal= Astronomical Journal |date= 2008 |volume= 135 | issue= 4 |pages= 1161–1200 | doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161 | arxiv=0712.2198 | bibcode=2008AJ....135.1161L}}</ref> Hoewel sommige sterrekundiges soos Renu Malhotra en David Jewitt dié voorstel versigtig ondersteun het, het ander soos Alessandro Morbidelli dit afgeskiet as "vergesog".<ref name=planetx/> In 2017 het Malhotra en Kat Volk geargumenteer dat ’n onverwagte wisseling in die baanhellings van KGV's verder as die krans by 50&nbsp;AE ’n bewys is van ’n moontlike Marsgrootte-planeet van dalk tot 2,4&nbsp;M_⊕ wat aan die rand van die Sonnestelsel voorkom. Baie nuusbronne het daarna verwys as "Planeet Tien".<ref name="NSW-20170623">{{cite news |last=Osbourne |first=Hannah |title=Forget Planet 9 - There's Evidence Of A Tenth Planet Lurking At The Edge Of The Solar System |url=http://www.newsweek.com/planet-10-lurking-edge-solar-system-628517 |date=23 Junie 2017 |work=Newsweek |access-date=23 Junie 2017 }}</ref><ref name="ARX-20170619">{{cite journal |last1=Volk |first1=Kathryn |last2=Malhotra |first2=Renu |title=The curiously warped mean plane of the Kuiper belt |arxiv=1704.02444 |doi=10.3847/1538-3881/aa79ff |volume=154 |issue=2 |journal=The Astronomical Journal |page=62|bibcode = 2017AJ....154...62V |year=2017}}</ref><ref>https://www.space.com/37295-possible-planet-10.html</ref><ref>https://www.sciencemag.org/news/2017/06/forget-about-planet-nine-here-s-evidence-planet-10</ref> ===Ander voorgestelde planete=== [[Tyche (hipotetiese planeet)|Tyche]] is ’n hipotetiese [[gasreus]] wat volgens sommige in die Sonnestelsel se [[Oortwolk]] kan lê. Dit is in 1999 die eerste keer voorgestel deur die astrofisici John Matese, Patrick Whitman en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana in Lafayette.<ref name=Independent>{{Cite news|last = Rodgers|first = Paul|title = Up telescope! Search begins for giant new planet|newspaper = The Independent|date = 13 Februarie 2011|url =https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|access-date = 14 Februarie 2011 }}</ref> Hulle het gereken die bewys van Tyche se bestaan kan gesien word in ’n veronderstelde onewewigtigheid in die punte van oorsprong van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]]. In 2013 het Matese<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/ |title=Astrophysics Homepage of John J. Matese |publisher=Ucs.louisiana.edu |date=2011-09-21 |access-date=2013-04-01}}</ref> en Whitmire<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~dpw9254/ |title=Daniel P. Whitmire |publisher=Ucs.louisiana.edu |access-date=2013-04-01}}</ref> die komeetdata herbeoordeel en opgemerk dat Tyche, as dit bestaan, opspoorbaar sou wees in die argief van data wat deur Nasa se WISE-teleskoop versamel is.<ref name="WISE">{{cite web |date=2011-02-18 |title=Can WISE Find the Hypothetical 'Tyche'? |publisher=NASA/JPL |author=Whitney Clavin |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |access-date=2011-02-19 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117110722/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |url-status=dead }}</ref> In 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit enige moontlike voorwerp met Tyche se eienskappe uit, wat daarop dui dat Tyche soos deur Matese, Whitman en Whitmire voorgestel, nie bestaan nie.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date=7 Maart 2014 |work=[[Nasa]] |access-date=7 Maart 2014 }}</ref><ref name="MateseWhitmire2011">{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud | last1=Matese|first1=John J.|last2=Whitmire|first2=Daniel P.| journal=Icarus | date=2011 | volume=211 | issue=2 | pages=926–938 | doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 | bibcode=2011Icar..211..926M}}</ref><ref>{{cite news|last=Helhoski|first=Anna|title=News 02/16/11 Does the Solar System Have Giant New Planet?|url=http://norwalk.dailyvoice.com/news/does-solar-system-have-giant-new-planet|access-date=10 Julie 2012|newspaper=The Norwalk Daily Voice}}</ref> Volgens die oligargteorie van planeetvorming was daar in die vroeë stadiums van die Sonnestelsel se [[evolusie]] honderde planeetgrootte-voorwerpe, bekend as oligarge. In 2005 het die sterrekundige Eugene Chiang gespekuleer dat hoewel sommige van hierdie oligarge die planete geword het wat ons vandag ken, die meeste deur swaartekragwisselwerkings na buite gewerp sou gewees het. Sommige is dalk heeltemal uit die Sonnestelsel geskiet en het [[dwaalplanete]] geword, terwyl ander in ’n halo om die Sonnestelsel sal wentel, met wentelperiodes van miljoene jare. Dié halo sal lê tussen 1&nbsp;000 en 10&nbsp;000&nbsp;AE van die Son af, of tussen ’n derde en dertiende van die afstand na die Oortwolk.<ref>''New Scientist'', 23 Julie 2005, uitg. 2509, [https://www.newscientist.com/article/mg18725091.500-farout-worlds-just-waiting-to-be-found.html Far-out worlds, just waiting to be found]</ref> In Desember 2015 het sterrekundiges by die [[Europese Suidelike Sterrewag#Atacama Large Millimeter/submillimeter Array|ALMA-interferometer]] in [[Chili]] ’n kort reeks 350&nbsp;GHz-pulse waargeneem. Volgens hulle kon die oorsprong óf ’n reeks onafhanklike bronne gewees het óf ’n enkele vinnig bewegende bron. Hulle het besluit laasgenoemde is die waarskynlikste en het na aanleiding van sy spoed uitgewerk dat as die voorwerp aan die Son gebonde is, dit sowat 12 tot 25&nbsp;AE ver sou lê en ’n deursnee van 220 tot 880&nbsp;km (dié van ’n dwergplaneet) sou hê. Hulle het die voorwerp "Gna" genoem, na ’n vinnig bewegende boodskappergodin in die [[Nore|Noorse mitologie]].<ref name=sciam>{{cite magazine|title=Astronomers Skeptical Over "Planet X" Claims|author=Lee Billings|url=http://www.scientificamerican.com/article/astronomers-skeptical-over-planet-x-claims/|magazine=Scientific American|year=2015|access-date=2016-01-22}}</ref> As dit egter ’n dwaalplaneet was wat nie aan die Son gebonde was nie, kon dit so ver as 4&nbsp;000&nbsp;AE weg gewees het, en baie groter.<ref name=alma>{{cite arXiv|title=The serendipitous discovery of a possible new solar system object with ALMA|author1=Wouter Vlemmings|author2=S. Ramstedt|author3=M. Maercker|author4=B. Davidsson|eprint=1512.02650|date=8 Desember 2015|class=astro-ph.SR}}</ref> Die verslag is nooit amptelik aanvaar nie en is onttrek totdat die resultate bevestig is.<ref name=alma/> Wetenskaplikes was meestal skepties oor die waarneming. Mike Brown se kommentaar was: "As dit waar is dat ALMA per ongeluk ’n massiewe voorwerp in die buitenste Sonnestelsel ontdek het in sy klein, klein, klein sigveld, sou dit daarop dui dat daar iets soos 200&nbsp;000 aardgrootte-planete in die buitenste Sonnestelsel {{nowrap|is...}} Selfs beter; ek het nou net besef as daar so baie aardgrootte-planete bestaan het, sou dit die hele Sonnestelsel gedestabiliseer het en sou ons almal gesterf het."<ref name=sciam/> ==Beperkings op nog planete== Die volgende waarnemings beperk tans die massa en afstand van enige moontlike verdere planete in die Sonnestelsel: *’n Ontleding van [[Infrarooi#Verdeling van die infrarooiband|middel-infrarooi]]-waarnemings met die WISE-teleskoop het die moontlikheid uitgesluit van enige voorwerp so groot soos Saturnus (95&nbsp;M_⊕) tot by 10&nbsp;000&nbsp;AE, en enige voorwerp so groot soos Jupiter of groter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE.<ref name="Luhman2014"/> WISE versamel steeds nuwe data en Nasa het die publiek genooi om die data te help deursoek vir bewyse van planete verder as hierdie perke deur middel van die burgerwetenskapprojek "Backyard Worlds: Planet 9".<ref name="CNN-NASA-Search-Worlds">{{cite news|title=NASA wants you to help find a new planet|url=http://edition.cnn.com/2017/02/16/us/nasa-search-worlds-trnd/index.html|work=CNN|date=16 Februarie 2017|access-date=11 Maart 2018}}</ref> *Met moderne data oor die perheliums van Saturnus, die Aarde en Mars het Lorenzo Iorio tot die gevolgtrekking gekom dat enige onbekende planeet met ’n massa van 0,7&nbsp;M_⊕ verder as 350 tot 400&nbsp;AE moet lê; enigeen met ’n massa van 2&nbsp;M_⊕ verder as 496 tot 570&nbsp;AE en een met ’n massa van 15&nbsp;M_⊕ verder as 970 tot 1&nbsp;111&nbsp;AE.<ref name=Iorio2014>{{cite journal|author=L. Iorio|title=Planet X revamped after the discovery of the Sedna-like object 2012 VP113?|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|doi=10.1093/mnrasl/slu116|bibcode=2014MNRAS.444L..78I|volume=444|pages=L78–L79|arxiv=1404.0258|year=2014}}</ref> In navorsing deur ’n ander groep sterrekundiges wat ’n meer omvattende model van die Sonnestelsel gebruik het, is bevind Iorio se gevolgtrekkings is net gedeeltelik korrek. Hulle ontleding van [[Cassini-Huygens|Cassini]]-data oor Saturnus se wentelbaan het hulle oortuig dat ’n planeet met die eienskappe van Batygin en Brown se Planeet Nege sou kon voorkom by 630&nbsp;AE van die Son af.<ref>{{cite journal |title=Constraints on the location of a possible 9th planet derived from the Cassini data |journal=Astronomy and Astrophysics |arxiv=1602.06116 |first1=A |last1=Fienga |first2=J |last2=Laskar |first3=H |last3=Manche |first4=M |last4=Gastineau |date=23 Februarie 2016 |doi=10.1051/0004-6361/201628227 |volume=587 |page=L8 |bibcode=2016A&A...587L...8F}}</ref> ==Sien ook== *[[Portaal:Sterrekunde|Sterrekundeportaal]] ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Bibliografie== * {{cite book |title= Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url= https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros | author=Ken Croswell |location= New York |publisher= The Free Press |date= 1997 |isbn= 978-0-684-83252-4 }} * {{cite book | title= Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | url= https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt_f4b9 | author=Mark Littman |location= New York |date=1990 |isbn= 978-0-471-51053-6 | publisher=Wiley }} * {{cite book | title= The Hunt for Planet X: New Worlds and the Fate of Pluto | url= https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi | author=Govert Schilling |location= New York |date=2009 |isbn= 978-0-387-77804-4 | publisher=Springer }} * {{cite journal|title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |author= Clyde W. Tombaugh |date= 1946 |journal= Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume= 5|issue= 209 |pages= 73–80| bibcode= 1946ASPL....5...73T}} ==Nog leesstof== * {{cite journal | author = E. Myles Standish, Jr. |title= Planet X: No Dynamical Evidence in the Optical Observations | journal= Astronomical Journal |date=Mei 1993 | volume = 105 |issue= 5 |pages= 2000–2006 | doi = 10.1086/116575 | bibcode= 1993AJ....105.2000S}} * {{cite journal |title = Planet X: A Myth Exposed |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-05-06_363_6424/page/18 |author= Gerald D. Quinlan |journal= Nature |volume= 363 |issue= 6424 |date= 6 Mei 1993 |pages= 18–19 |doi= 10.1038/363018b0|bibcode = 1993Natur.363...18Q }} * {{cite journal |title= Periodic Comet Showers and Planet X |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-01-03_313_5997/page/36 |author= Daniel P. Whitmire |author2= John J. Matese |last-author-amp= yes |journal= Nature |volume= 313 |issue= 5997 |date= 3 Januarie 1985 |pages= 36–38 |doi= 10.1038/313036a0|bibcode = 1985Natur.313...36W }} * {{cite web|url=http://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=288|title=Next steps in understanding the outer solar system: A whitepaper submitted to the 2010 Decadal Survey Committee|last=Jones|first=R. L.|display-authors=4|author2=M. E. Brown |author3=P. A. Abell |author4=A. C. Becker |author5=A. Harris |author6=Z. Ivezic |date=2009|publisher=Submission to the National Academy of Sciences Board on Physics and Astronomy|access-date=2009-04-10|format=PDF}} ==Skakels== * [https://www.youtube.com/watch?v=xGfv3Oay_pY "Planet X Discovered??" deur PBS SpaceTime] * [http://www.nineplanets.org/hypo.html#planetx SEDS oor Planeet X] * Andrew Coates se eenvoudige opsomming van [http://theconversation.com/claims-about-new-planets-that-turned-out-to-be-wrong-and-why-planet-nine-may-be-different-53573 die geskiedenis van die soeke na en eise oor Planeet&nbsp;X] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Planets beyond Neptune}} {{PlaneteSon}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] mws2bxaqy5fn3hxts1fqg94bv24m79h 2978679 2978589 2026-10-13T21:32:05Z BurgertB 2401 Wysiging deur [[Special:Contributions/BurgertB|BurgertB]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:~2026-54962-08|~2026-54962-08]] 2978518 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Percival Lowell observing Venus from the Lowell Observatory in 1914.jpg|thumb|220px|Percival Lowell, wie se idee Planeet&nbsp;X was.]] Reeds sedert die ontdekking van [[Neptunus]] in 1846 was daar aansienlike spekulasie dat nog ’n [[planeet]] ver weg van die [[Son]] bestaan, wat [[Planeet X|Planeet&nbsp;X]] genoem is, en is daar gesoek na nog '''planete anderkant Neptunus'''. Aan die begin van die 20ste eeu het die [[sterrekundige]] [[Percival Lowell]] na nog ’n planeet begin soek. Hy het dit voorgestel as die rede vir oënskynlike ongerymdhede in die [[wentelbaan]] van die [[reuseplanete]], veral [[Uranus]] en Neptunus,<ref name=bower>{{cite journal|title= On the Orbit and Mass of Pluto with an Ephemeris for 1931–1932 |author=Ernest Clare Bower |date=1930 |journal= Lick Observatory Bulletin |volume=15 |issue= 437 |pages= 171–178 |bibcode=1931LicOB..15..171B|doi = 10.5479/ADS/bib/1931LicOB.15.171B }}</ref> en het gemeen die [[swaartekrag]] van ’n groot, onsigbare planeet kan Uranus genoeg versteur om die ongerymdhede te verduidelik.<ref>{{cite journal|title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |author= Clyde W. Tombaugh |date= 1946 |journal= Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume= 5|issue= 209 |pages= 73–80| bibcode= 1946ASPL....5...73T}}</ref> [[Clyde Tombaugh]] se ontdekking van [[Pluto]] in 1930 het skynbaar Lowell se hipotese bewys. In 1978 is ontdek Pluto is heeltemal te klein dat sy swaartekrag die groot planete kan beïnvloed, en dit het gelei tot ’n soeke na nog ’n planeet. Die soeke is in die vroeë 1990's in ’n groot mate afgelas nadat in ’n studie deur die [[Voyager 2]]-ruimtetuig bevind is die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan is vanweë ’n effense oorskatting van Neptunus se [[massa]].<ref name="standage">{{cite book |title= The Neptune File: A Story of Astronomical Rivalry and the Pioneers of Planet Hunting |author= Tom Standage |page= [https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 188] |isbn= 978-0-8027-1363-6 |date= 2000 |location= New York |publisher= Walker |url-access= registration |url= https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 }}</ref> Ná 1992 het die ontdekking van talle klein ysige voorwerpe met dieselfde of selfs ’n groter wentelbaan as Pluto gelei tot ’n debat oor of Pluto ’n planeet behoort te bly en of hy en sy bure ’n eie klassifikasie moet kry, nes die [[asteroïde]]s. Hoewel ’n paar van hierdie groter voorwerpe aanvanklik as planete beskryf is, het die [[Internasionale Astronomiese Unie]] (IAU) Pluto en sy grootste bure in 2006 as [[dwergplanete]] herklassifiseer. Neptunus is sedertdien die verste bekende planeet in die Sonnestelsel.<ref name=IAU>{{cite news| url=http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf| title=IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6| publisher=International Astronomical Union| date=2006-08-24| access-date=2020-08-10| archive-date=2009-06-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20090620102000/http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf| url-status=dead}}</ref> Hoewel die sterrekundegemeenskap in ’n groot mate saamstem dat Planeet&nbsp;X, soos dit aanvanklik voorgestel is, nie bestaan nie, het die idee van ’n groot planeet wat nog nie ontdek is nie herleef deurdat ’n paar sterrekundiges dit gebruik as verduideliking vir ander afwykings wat in die buitenste Sonnestelsel waargeneem is.<ref name=varuna>{{cite journal |title= Almost Planet X |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-05-24_411_6836/page/423 |journal=Nature |volume=411 |pages= 423–424 |date=2001 | doi=10.1038/35078164 |author=S. C. Tegler |author2=W. Romanishin |last-author-amp=yes |pmid= 11373654 |issue= 6836}}</ref> In Maart 2014 het waarnemings met die [[WISE-teleskoop]] die moontlikheid van ’n planeet so groot soos [[Saturnus]] (95 [[aardmassa]]s) tot by 10&nbsp;000&nbsp;[[AE|astronomiese eenhede]] (AE) en een so groot soos [[Jupiter]] (≈318 aardmassas) of groter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE uitgeskakel.<ref name="Luhman2014">{{cite journal | last=Luhman |first=K. L. | title=A Search for a Distant Companion to the Sun with the Wide-field Infrared Survey Explorer | journal=The Astrophysical Journal | volume=781 |issue=1 |pages= 4|date=2014 | doi=10.1088/0004-637X/781/1/4 | bibcode= 2014ApJ...781....4L}}</ref> Gebaseer op die ooreenkomste tussen die wentelbane van ’n groep onlangs ontdekte verafgeleë [[trans-Neptunus-voorwerp]]e het sterrekundiges in 2014 ’n [[hipotese]] ontwikkel oor die bestaan van ’n [[superaarde]], met ’n massa van 2 tot 15 keer dié van die [[Aarde]] en met ’n moontlike groot [[baanhelling]], by sowat 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="nature letter">{{Cite journal| doi = 10.1038/nature13156| title = A Sedna-like body with a perihelion of 80 astronomical units| url = http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20141216183818/http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf| archive-date = 2014-12-16| url-status = dead| journal = Nature| volume = 507| issue = 7493| pages = 471–474| date = 2014| last1 = Trujillo| first1 = C. A.| last2 = Sheppard| first2 = S. S.| bibcode = 2014Natur.507..471T| pmid = 24670765| access-date = 2016-01-25| df = }}</ref> In 2016 het verdere werk getoon hierdie onbekende planeet het moontlik ’n [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke]] wentelbaan met ’n groot helling wat nie nader as 200&nbsp;AE en nie verder as sowat 1&nbsp;200&nbsp;AE van die Son af lê nie. Die wentelbaan lyn waarskynlik nie op met dié van die saamtrossende verafgeleë trans-Neptunus-voorwerpe nie.<ref name="AJ121-2-22">{{cite journal|title=Evidence for a distant giant planet in the Solar system|first1=Konstantin|last1=Batygin|first2=Michael E.|last2=Brown|date=20 Januarie 2016|journal=The Astronomical Journal|volume=151|number=2|doi=10.3847/0004-6256/151/2/22|pages=22|arxiv = 1601.05438 |bibcode = 2016AJ....151...22B }}</ref> Omdat die IAU Pluto nie meer as ’n planeet beskou nie, het dié hipotetiese voorwerp die naam [[Planeet Nege]] gekry.<ref>{{cite news|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/discovering-planet-nine|title=Discovering Planet Nine|work=The New Yorker|first=Alan|last=Burdick|date=20 Januarie 2016|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ==Vroeë spekulasies== In die 1840's het die [[Frankryk|Franse]] [[wiskundige]] [[Urbain Le Verrier]] [[klassieke meganika]] gebruik om versteurings in Uranus se wentelbaan te ontleed en voorgestel dit word veroorsaak deur die swaartekrag van ’n nog onontdekte planeet. Le Verrier het die posisie van die nuwe planeet voorspel en sy berekenings na die [[Duitsland|Duitse]] sterrekundige [[Johann Gottfried Galle]] gestuur. Op 23 September 1846, die aand nadat hy die brief ontvang het, het Galle en sy student Heinrich d'Arrest Neptunus ontdek, op presies die plek waar Le Verrier voorspel het.<ref>Croswell (1997), p. 43</ref> Daar was egter ’n paar ongerymdhede in die reuseplaneet se wentelbaan. Daar is aanvaar dit beteken nog ’n planeet bestaan anderkant Neptunus. Nog voor Neptunus se ontdekking het sommige sterrekundiges gespekuleer dat een planeet nie genoeg was om Uranus se afwyking te verduidelik nie. Op 17 November 1834 het die [[Brittanje|Britse]] amateursterrekundige eerwaarde Thomas John Hussey vir George Biddell Airy, die Britse koninklike sterrekundige, vertel van ’n gesprek wat hy met die Franse sterrekundige Alexis Bouvard gehad het. Hussey het gesê hy het aan Bouvard voorgestel dat die ongewone beweging van Uranus dalk vanweë die swaartekraginvloed van ’n nog onontdekte planeet is, en dat Bouvard geantwoord het hy het ook daaraan gedink en dat hy met Peter Andreas Hansen, direkteur van die Seeberg-sterrewag in [[Gotha]], daaroor gekorrespondeer het. Hansen het egter gemeen ’n enkele liggaam kan nie Uranus se beweging verduidelik nie. Hy het voorgestel daar is twee planete anderkant Uranus.<ref name=grosser>{{cite journal | title=The Search For A Planet Beyond Neptune | author=Morton Grosser | journal=Isis | volume=55 | issue=2 | date=1964 | pages=163–183 | doi=10.1086/349825 | jstor=228182}}</ref> [[Beeld:Jacques Babinet.jpg|thumb|links|180px|Jacques Babinet, ’n vroeë ondersteuner van die idee van ’n planeet anderkant Neptunus.]] In 1848 het Jacques Babinet beswaar aangeteken teen Le Verrier se berekenings en beweer Neptunus se waargenome massa is kleiner en sy wentelbaan groter as wat Le Verrier aanvanklik voorgestel het. Hy het uit Le Verrier se berekings uitgewerk dat ’n planeet van rofweg 12 aardmassas, wat hy "Hyperion" genoem het, anderkant Neptunus lê.<ref name=grosser/> Le Verrier het sy idee agter afgeskiet.<ref name=grosser/> In 1879 het Camille Flammarion opgemerk die [[komete]] 1862&nbsp;III en 1889&nbsp;III het ’n [[Apside|afelium]] (verste afstand van die Son af) van onderskeidelik 47 en 49&nbsp;AE, en hy het voorgestel dat hulle die wentelradius van ’n onbekende planeet aandui wat hulle in ’n elliptiese wentelbaan getrek het.<ref name=grosser/> George Forbes het van dié berekenings afgelei dat daar twee planete anderkant Neptunus moet lê. Gebaseer op die feit dat vier komete ’n afelium van sowat 100&nbsp;AE het en nog ses ’n afelium van sowat 300&nbsp;AE, het hy die wentelelemente van twee hipotetiese trans-Neptunus-planete bereken. Dit het baie ooreengestem met berekenings deur ’n ander sterrekundige, David Peck Todd, en baie het geglo dit moet dus waar wees.<ref name=grosser/> Skeptici het egter gemeen die komete se wentelbane is nog te onseker om betekenisvolle afleidings te maak.<ref name=grosser/> Sommige beskou Forbes se hipotese as ’n voorloper van die idee van Planeet Nege.<ref>{{cite journal|title=Constraints on Planet Nine's Orbit and Sky Position within a Framework of Mean Motion Resonances|journal=The Astronomical Journal|volume=153|issue=3|pages=91|year=2017|last1=Millholland|first1=Sarah|last2=Laughlin|first2=Gregory|doi=10.3847/1538-3881/153/3/91|arxiv=1612.07774|bibcode=2017AJ....153...91M}}</ref> In 1900 en 1901 het die direkteur van die Harvard-kollegesterrewag, William Henry Pickering, twee soektogte na trans-Neptunus-planete gelei. Die eerste een is uitgevoer deur die [[Denemarke|Deense]] sterrekundige Hans Emil Lau, wat ná die bestudering van data oor Uranus se wentelbaan van 1690 tot 1895 tot die gevolgtrekking gekom het dat een planeet nie die afwykings in sy wentelbaan kon veroorsaak nie. Hy het geglo daar is twee planete. Die tweede soektog is gedoen deur Gabriel Dallet, wat voorgestel het ’n enkele planeet by 47&nbsp;AE kan vir Uranus se beweging verantwoordelik wees. In nie een van die gevalle is enige planete ontdek nie.<ref name=grosser/> In 1902 het dr. Theodor Grigull van Duitsland die wentelbaan van komete met ’n afelium van verder as Neptunus bestudeer en beweer daar is ’n planeet so groot soos Uranus by 50&nbsp;AE met ’n wentelperiode van 360 jaar. Hy het dit "Hades" genoem. In 1921 het Grigull die wentelperiode na 310-330 jaar aangepas om die waargenome afwykings beter te verklaar.<ref>{{cite web|title=Hypothetical Planets|author=Paul Schlyter|work=The Swedish Amateur Astronomical Society|url=http://solarviews.com/eng/hypothet.htm|accessdate=2019-12-07}}</ref> In 1909 het Thomas Jefferson Jackson See gemeen "daar is beslis een, heel waarskynlik twee en moontlik drie planete anderkant Neptunus".<ref name=see>{{cite journal|title=A Career of Controversy: The Anomaly of T. J. J. See|author=TJ Sherrill|pages=25–50|date=1999|bibcode= 1999JHA....30...25S|journal=Journal for the History of Astronomy|volume=30|doi=10.1177/002182869903000102}}</ref> Hulle was glo 42, 56 en 72&nbsp;AE van die Son af. Omdat hy geen verduideliking gegee het oor hoe hy tot dié gevolgtrekking gekom het nie, is nooit na hulle gesoek nie.<ref name=see/> Die [[Indië|Indiese]] sterrekundige Venkatesh P. Ketakar het in 1911 voorgestel daar is twee planete anderkant Neptunus. Hy het hulle Brahma en Vishnu genoem. Hy het dit besluit nadat hy die patrone wat [[Pierre-Simon Laplace]] in die [[Natuurlike satelliet|mane]] van Jupiter waargeneem het, herbewerk en op die buitenste planete toegepas het.<ref name=ketakar/> Jupiter se drie [[Mane van Galilei|binnemane]], [[Io (maan)|Io]], [[Europa (maan)|Europa]] en [[Ganumedes (maan)|Ganumedes]], is gesinchroniseer in ’n ingewikkelde 1:2:4-[[Baanresonansie|resonansie]] bekend as die Laplace-resonansie.<ref name=Musotto2002>{{cite journal|last=Musotto|first=Susanna|author2=Varadi, Ferenc |author3=Moore, William |author4= Schubert, Gerald |title=Numerical Simulations of the Orbits of the Galilean Satellites|date=2002|volume=159|issue=2|pages=500–504|doi=10.1006/icar.2002.6939| bibcode=2002Icar..159..500M | journal = Icarus}}</ref> Ketakar het voorgestel Uranus, Neptunus en sy hipotetiese trans-Neptunus-planete is in ’n soort Laplace-resonansie vasgevang. Volgens sy berekenings was Brahma gemiddeld 38,95&nbsp;AE van die Son af en was sy wentelperiode 242,28 aardjare (3:4-resonansie met Neptunus). Toe Pluto 19 jaar later ontdek word, was sy gemiddelde afstand 39,48&nbsp;AE en sy wentelperiode 248 aardjare, wat baie naby aan Ketakar se voorspelling was (Pluto het dan ook ’n [[Plutino|2:3-resonansie met Neptunus]]). Ketakar het geen ander besonderhede benewens afstand en wentelperiode bekend gemaak nie. Dit is onbekend hoe hy by dié syfers uitgekom het en sy tweede planeet, Vishnu, is nooit ontdek nie.<ref name=ketakar>{{cite journal|title=Prediction of Pluto by V. P. Ketakar|author1=JG Chhabra|author2=SD Sharma|author3=M Khanna|journal=Indian Journal of History of Science|date=1984|volume=19|issue=1|pages=18–26|url=http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005abd_18.pdf|access-date=2008-09-04|bibcode=1984InJHS..19...18C|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225135119/http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005abd_18.pdf|archive-date=2009-02-25|df=}}</ref> ==Planeet X== In 1894 het Percival Lowell, ’n ryk man van [[Boston]], met William Pickering se hulp die Lowell-sterrewag in [[Flagstaff, Arizona]], gestig. In 1906 het hy ’n uitgebreide soektog begin na ’n planeet anderkant Neptunus, oortuig daarvan dat hy die verwarring oor Uranus se wentelbaan kon oplos.<ref name=tombaugh/> Hy het dit "Planeet&nbsp;X" genoem, ’n naam wat voorheen deur Gabriel Dallet gebruik is.<ref name=grosser/> Die "X" in die naam staan vir die [[letter]] X, wat ’n onbekendheid aandui, en nie vir die Romeinse [[syfer]] 10 nie – in dié tyd sou ’n planeet wat ontdek is die negende planeet gewees het. Lowell wou hiermee sy wetenskaplike geloofbaarheid bewys wat hom bly ontwyk het sedert hy verkondig het die kanaalagtige verskynsels op [[Mars]] is kanale wat deur [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] gebou is.<ref>Croswell (1997), p. 43.</ref> Lowell se eerste soektog het gefokus op die [[sonnebaan]], die vlak wat die wentelbaan van die Aarde om die Son bevat en waar ook die ander planete in die Sonnestelsel geleë is. Met ’n 5-duim-kamera het hy meer as 200 foto's met ’n [[Beligting (fotografie)|beligting]]styd van drie uur elk met ’n vergrootglas deursoek, maar kon geen planete kry nie. In dié tyd was Pluto te ver bo die sonnebaan om in die projek opgespoor te word.<ref name=tombaugh>Tombaugh (1946).</ref> Nadat hy sy aanvanklik voorgestelde posisies aangepas het, het Lowell van 1914 tot 1916 ’n tweede soektog uitgevoer.<ref name=tombaugh/> In 1915 het hy ''Memoir of a Trans-Neptunian Planet'' gepubliseer waarin hy tot die gevolgtrekking kom dat Planeet&nbsp;X ’n massa het van rofweg sewe keer die Aarde s’n – omtrent die helfte van dié van Neptunus<ref name="ley195608">{{Cite magazine |last=Ley |first=Willy |author= |last2= |first2= |date=Augustus 1956 |title=The Demotion of Pluto |department=For Your Information |url=https://archive.org/stream/galaxymagazine-1956-08#page/n79/mode/2up |magazine=Galaxy Science Fiction |pages=79–91 |type= }}</ref> – en ’n gemiddelde afstand van 43&nbsp;AE van die Son af. Hy het aangeneem Planeet&nbsp;X is ’n groot voorwerp met ’n lae digtheid en ’n groot [[albedo]], soos die reuseplanete. Daarom sou dit as ’n skyf sigbaar wees met ’n deursnee van sowat een [[boogsekonde]] en ’n [[skynbare magnitude]] van tussen 12 en 13 hê – helder genoeg om te kon sien.<ref name=tombaugh/><ref>Littman (1990), p. 70.</ref> [[Beeld:Clyde W. Tombaugh.jpeg|thumb|200px|Clyde William Tombaugh.]] In 1908 het Pickering onafhanklik aangekondig hy het, deur ongerymdhede in Uranus se wentelbaan te ontleed, bewyse gekry van ’n negende planeet. Sy hipotetiese planeet, wat hy "Planeet&nbsp;O" genoem het (want O volg op N; dus Neptunus),<ref>{{cite book|title=The Hunt For Planet X|url=https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi|author=Govert Schilling |date=2009 |publisher=Springer |page=[https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi/page/34 34] | isbn= 978-0-387-77804-4 }}</ref> het ’n gemiddelde baanradius van 51,9&nbsp;AE en ’n wentelperiode van 373,5 jaar gehad.<ref name=grosser/> Fotografiese plate wat in sy sterrewag in [[Peru]] geneem is, het geen getuienis getoon van die voorspelde planeet nie, en die Britse sterrekundige P.H. Cowell het bewys die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan verdwyn feitlik as die hipotetiese planeet se eienskappe in ag geneem word.<ref name=grosser/> Lowell het self Planeet&nbsp;O verwerp, ondanks sy noue verbintenis met Pickering, en gesê: "Hierdie planeet word baie paslik "O" genoem, [want dit] is absoluut niks."<ref name=cros50>Croswell p. 50</ref> Sonder dat Pickering dit geweet het, het vier van die plate wat in sy soeke na "Planeet O" geneem is, beelde van Pluto vasgevang, maar dit is eers jare later ontdek.<ref name="Hoyt">{{cite journal |title= W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto |author= William Graves Hoyt |journal= Isis |volume= 67 |issue= 4 |date= Desember 1976 |pages = 551–564 |jstor= 230561 |doi= 10.1086/351668 |pmid= 794024 }} p. 563.</ref> Pickering het voorts, tot in 1932, baie ander moontlike trans-Neptunus-planete voorgestel, wat hy "P", "Q", "R", "S", "T" en "U" genoem het; geen daarvan is opgespoor nie.<ref name=ketakar/> ===Ontdekking van Pluto=== Lowell se skielike dood in 1916 het die soeke na Planeet&nbsp;X tydelik tot stilstand gebring. Sy mislukking om die planeet te ontdek het hom so te sê doodgemaak, het een vriend gesê.<ref>Croswell (1997), p. 49.</ref> Lowell se weduwee, Constance, het in ’n regsgeding met die sterrewag betrokke geraak oor Lowell se nalatenskap en dit het die soektog vir verskeie jare onderbreek.<ref name=cros2>Croswell (1997), pp. 32–55.</ref> In 1925 het die sterrewag glas vir ’n nuwe 33 cm-wyeveldteleskoop aangeskaf om die soektog voort te sit. Dit is gebou met geld van Abbott Lawrence Lowell,<ref>[http://www.astronomy.com/year-of-pluto/2015/05/percival-lowells-three-early-searches-for-planet-x "Percival Lowell's three early searches for Planet X"]. ''Astronomy Magazine''. 14 Mei 2015.</ref> Percival se broer.<ref name=tombaugh/> In 1929 het die sterrewag se direkteur, [[Vesto Slipher]], die taak om die planeet op te spoor gegee aan [[Clyde Tombaugh]], ’n 22-jarige plaasseun van [[Kansas]] wat pas by die Lowell-sterrewag aangestel is.<ref name=cros2/> Tombaugh moes streke van die naglug stelselmatig in pare foto's vasvang. Elke foto van ’n paar is twee weke uitmekaar geneem. Hy het dan die twee foto's van elke streek in ’n masjien geplaas wat die beweging van enige planeet kon opvang. Om die kans te verklein dat ’n vinniger bewegende (en dus nader) voorwerp verkeerdelik vir ’n planeet aangesien word, het Tombaugh elke streek naby sy opposisiepunt, 180 grade van die Son af, afgeneem waar die skynbare retrograde beweging van voorwerpe buite die Aarde se wentelbaan op sy sterkste is. Hy het ook ’n derde foto geneem as ’n beheermaatreël om enige valse bewyse uit te skakel wat deur foute op ’n individuele plaat veroorsaak kon gewees het. Tombaugh het besluit om die hele [[diereriem]] af te neem in plaas van net die streke wat Lowell voorgestel het.<ref name=tombaugh/> Teen begin 1930 het Tombaugh se soektog tot by die [[sterrebeeld]] [[Tweeling (sterrebeeld)|Tweeling]] gevorder. Op 18 Februarie 1930, nadat hy amper ’n jaar lank gesoek en amper 2&nbsp;miljoen [[ster]]re ondersoek het, het Tombaugh ’n bewegende voorwerp waargeneem op fotografiese plate wat op 23 en 29 Januarie van dié jaar geneem is.<ref>Tombaugh (1946), p. 79</ref> ’n Foto van ’n laer gehalte wat op 21 Januarie geneem is, het die beweging bevestig.<ref name=cros2/> Die voorwerp was net ses grade van een van die liggings van Planeet&nbsp;X wat Lowell voorgestel het.<ref name=cros2/> Nadat die sterrewag nog bevestigende foto's gekry het, is die nuus van die ontdekking op 13 Maart 1930 na die Harvard-kollegesterrewag getelegrafeer. Die nuwe voorwerp is later ook ontdek op foto's wat reeds op 19 Maart 1915 geneem is.<ref name="Hoyt"/> Die besluit om die nuwe voorwerp "Pluto" te noem, was deels ter ere van Percival Lowell, want sy voorletters is die eerste twee letters van die naam.<ref>{{cite web|title= NASA's Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto's Symbol |url= http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 |publisher=NASA |access-date=2007-03-25 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20061001015053/http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 |archive-date=2006-10-01 |df= }}</ref> Ná die ontdekking van Pluto het Tombaugh die sonnebaan aanhou deursoek vir ander voorwerpe. Hy het honderde [[veranderlike ster]]re asook asteroïdes en twee komete ontdek, maar geen ander planete nie.<ref>{{cite web|title=Clyde W. Tombaugh|publisher=New Mexico Museum of Space History|url=http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=51|access-date=2008-06-29|archive-date=2012-09-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AnZmdT0a?url=http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=51|url-status=dead}}</ref> ===Pluto verloor die titel 'Planeet X'=== [[Lêer:Charon by New Horizons on 13 July 2015.png|thumb|180px|links|Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].]] [[Beeld:Charon Discovery.jpg|thumb|links|180px|Die ontdekkingsfoto van Charon.]] Tot die verbasing en teleurstelling van die sterrewag het Pluto geen teken van ’n skyf getoon nie; dit het soos ’n punt gelyk, nes ’n ster, en met ’n magnitude van net sowat 15 was dit ses keer so dof as wat Lowell voorspel het. Dit het beteken dit was óf baie klein óf baie donker.<ref name=tombaugh/> Omdat die sterrekundiges by Lowell gedink het Pluto is swaar genoeg om planete te versteur, het hulle gedink sy albedo kon nie minder as 0,07 wees nie (wat beteken dit weerkaats net 7% van die lig wat daarop val); dit is omtrent so donker soos teer en soortgelyk aan die albedo van [[Mercurius]], die planeet wat die minste lig weerkaats.<ref name=bower/> Dit sou beteken Pluto se massa is nie meer as 70% van die Aarde s’n nie.<ref name=bower/> Waarnemings het ook gewys Pluto se wentelbaan is baie [[Ellips|ellipties]], meer as dié van enige ander planeet.<ref name=lauch>{{cite book|author=J. K. Davies|display-authors=4|author2=J. McFarland|author3=M. E. Bailey|author4=B. G. Marsden|author5=W. I. Ip|title=The Solar System Beyond Neptune|editor=M. Antonietta Baracci|editor2=Hermann Boenhardt|editor3=Dale Cruikchank|editor4=Alissandro Morbidelli|pages=11–23|publisher=University of Arizona Press|chapter-url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf|date=2008|chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region|access-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf|archive-date=2015-02-20|url-status=dead|df=}}</ref> Sommige sterrekundiges het feitlik dadelik Pluto se status as planeet in twyfel getrek. Skaars ’n maand ná die ontdekking, op 14 April 1930, het Armin O. Leuschner in ’n artikel in ''The New York Times'' voorgestel Pluto se dofheid en groot baaneksentrisiteit laat dit meer soos ’n asteroïde of komeet lyk: "Van die moontlikhede is ’n groot asteroïde wat grootliks in sy wentelbaan versteur is naby ’n groot planeet soos Jupiter, of dit kan een van baie langperiode- planetêre voorwerpe wees wat nog ontdek moet word, of ’n helder komeetvoorwerp."<ref name=lauch/><ref name=nyt/> In dieselfde artikel het die direkteur van die Harvard-sterrewag, [[Harlow Shapley]], gesê Pluto is ’n "lid van die Sonnestelsel wat nie met bekende asteroïdes of komete vergelykbaar is nie, en dalk van groter belang vir kosmogonie is as wat ’n ander planeet anderkant Neptunus sal wees".<ref name=nyt>{{cite news|journal=The New York Times|date=April 14, 1930|url= https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1930/04/14/96096499.pdf|title="Planet X" Orbit Raises More Doubt}}</ref> In 1931 het Ernest W. Brown deur middel van ’n wiskundige formule (en in samewerking met E.C. Bower) getoon die veronderstelde onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan kan nie wees vanweë die swaartekraguitwerking van ’n verder geleë voorwerp nie, en dat Lowell se veronderstelde voorspelling "bloot toevallig" was.<ref>{{cite journal|title=On a criterion for the prediction of an unknown planet|author=Ernest W. Brown|date=1931|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society| volume=92|pages=80–100|bibcode = 1931MNRAS..92...80B | doi = 10.1093/mnras/92.1.80}}</ref> Deur die hele middel van die 20ste eeu het ramings van Pluto se massa al hoe kleiner geword. In 1931 het Nicholson en Mayall bereken sy massa, gebaseer op sy veronderstelde uitwerking op die reuseplanete, is rofweg gelyk aan dié van die Aarde,<ref name="The Discovery of Pluto">{{cite journal|title= The Discovery of Pluto |url= https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1931-02-13_91_4/page/380 |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=91 |issue= 4 |date=Februarie 1931 |pages= 380–385 |bibcode= 1931MNRAS..91..380. |doi=10.1093/mnras/91.4.380|doi-access= free }}</ref> omtrent dieselfde as ’n berekening in 1942 van 0,91 aardmassas (M_⊕) deur Lloyd R. Wylie van die Amerikaanse Vlootsterrewag wat dieselfde eienskappe oorweeg het.<ref name=wylie>{{cite book | title= Is Pluto a Planet?: A Historical Journey through the Solar System | author = David A. Weintraub |publisher=Princeton University Press, 2014 |isbn=978-1400852970 |page=141 |url= https://books.google.com/?id=dW1_AwAAQBAJ&pg=PA141&lpg=PA141&dq=wylie+pluto+1942#v=onepage&q=wylie%20pluto%201942&f=false |date=2014-06-12 }}</ref> In 1949 het [[Gerard Kuiper]] se meting van Pluto se deursnee met ’n 200-duim-teleskoop by die [[Palomar-sterrewag]] hom gelei tot die oortuiging dat Pluto halfpad tussen die grootte van Mercurius en Mars is en dat sy massa omtrent 0,1&nbsp;M_⊕ is.<ref name="Gerard P. Kuiper 1950 133–137">{{cite journal|title=The Diameter of Pluto |first=Gerard P. |last=Kuiper |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=62 |pages= 133–137 |date=August 1950 |bibcode= 1950PASP...62..133K|doi= 10.1086/126255 |issue=366}}</ref> <div style="float:right; margin:2px;"> {| class=wikitable style="text-align:center; font-size:11px" |+ Massaramings vir Pluto: !Jaar!! Massa !!Nota |- |1931 || {{val|1|ul=maarde}} ||Nicholson & Mayall<ref name="The Discovery of Pluto"/> |- |1942 || 0,91 M_⊕ || Wylie <ref name=wylie/> |- |1948|| 0,1 (1/10) M_⊕ || Kuiper <ref name="Gerard P. Kuiper 1950 133–137"/> |- |1973|| 0,025 (1/40) M_⊕ || Rawlins <ref name="Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System"/> |- |1976||0,01 (1/100) M_⊕||Cruikshank, Pilcher, & Morrison <ref name="Croswell 1997, p. 57"/> |- |1978||0,002 (1/500) M_⊕ || Christy & Harrington <ref name=Christy>{{cite journal |bibcode= 1978AJ.....83.1005C |author= James W. Christy |author2= Robert S. Harrington |last-author-amp= yes |title= The Satellite of Pluto |url= https://archive.org/details/astronomical-journal_1978-08_83_8/page/1005 |journal= Astronomical Journal |date=Augustus 1978 |volume= 83 |issue= 8 |pages= 1005–1008 |doi= 10.1086/112284 }}</ref> |- |2006||0.00218 (1/459) M_⊕ || Buie et al.<ref name=Buie>{{cite journal |bibcode= 2006AJ....132..290B |author= Marc W. Buie |author2= William M. Grundy |author3= Eliot F. Young |last-author-amp= yes |title= Orbits and photometry of Pluto's satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2 |url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-07_132_1/page/290 |journal= Astronomical Journal |date=Julie 2006 |volume= 132 |issue=1 |arxiv= astro-ph/0512491|doi= 10.1086/504422 |pages=290–298}}</ref> |} </div> In 1973 het Dennis Rawlins beweer Pluto se massa is omtrent dieselfde as dié van die maan [[Triton (maan)|Triton]], gebaseer op die ooreenkomste met die periodisiteit en helderheidswisseling van Triton. Dit stem ooreen met wat die sterrekundiges [[Walter Baade]] en E.C. Bower al in 1934 gesê het.<ref>{{cite journal |title=The Photographic Magnitude and Color Index of Pluto |author=Walter Baade |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=46 |number=272 |page=218 |bibcode=1934PASP...46..218B |doi=10.1086/124467 |year=1934|author-link=Walter Baade }}</ref> Omdat Triton se massa toe beskou is as rofweg 2,5% van dié van die Aarde-Maan-stelsel (meer as 10 keer sy werklike massa), was Rawlins se bepaling van Pluto se massa ook verkeerd. Dit was egter klein genoeg dat hy die afleiding kon maak dat Pluto nie Planeet&nbsp;X is nie.<ref name="Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System">{{cite journal |title=Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System |url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1973_162_3/page/261 |author=Dennis Rawlins |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=162 |issue=3 |date=1973 |pages=261–270 |bibcode=1973MNRAS.162..261R |doi=10.1093/mnras/162.3.261 }}</ref> In 1976 het Dale Cruikshank, Carl Pilcher en David Morrison van die Universiteit van [[Hawaii]] [[spektraallyn]]e van Pluto se oppervlak bestudeer en vasgestel dit moet [[metaan]][[Vlugtigheid (planetologie)|ys]] bevat, wat hoogs weerkaatsend is. Dit het beteken Pluto is glad nie donker nie, maar besonder helder, en sy massa kon nie meer as ’n 100ste M_⊕ gewees het nie.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.194.4267.835-a |pmid=17744185 |journal=Science |volume=194 |issue=4267 |pages=835–837 |year=1976 |title=Pluto: Evidence for methane frost |url=https://archive.org/details/sim_science_1976-11-19_194_4267/page/835 }}</ref><ref name="Croswell 1997, p. 57">Croswell (1997), p. 57.</ref> Pluto se massa is eindelik in 1978 finaal vasgestel nadat die Amerikaanse sterrekundige James W. Christy sy maan [[Charon (maan)|Charon]] ontdek het. Dit het hom en Robert Harrington van die Amerikaanse Vlootsterrewag in staat gestel om die massa van die Pluto-Charon-stelsel regstreeks te meet deur die maan se wenteling om Pluto te bestudeer.<ref name="Christy"/> Hulle het bepaal Pluto se massa is 1,31×10²²&nbsp;kg; rofweg ’n 500ste van die Aarde s’n en ’n 6de van die Maan s'n, en heeltemal te klein om die afwykings in die buiteplanete se wentelbane te veroorsaak. Lowell se "voorspelling" was dus blote toeval: As daar ’n Planeet&nbsp;X is, is dit nie Pluto nie.<ref>Croswell (1997), pp. 57–58.</ref> ===Verdere soeke na Planeet X=== Ná 1978 het ’n paar sterrekundiges bly soek na Lowell se Planeet&nbsp;X, oortuig daarvan daar moet nog ’n planeet wees wat die buiteplanete se wentelbane versteur nadat bewys is dit is nie Pluto nie.<ref name=cros /> In die 1980's en 1990's het Robert Harrington ’n soeke begin na die ware oorsaak van die versteurings.<ref name=cros>Croswell, pp. 56–71</ref> Hy het bereken enige Planeet&nbsp;X sou rofweg drie keer so ver as Neptunus van die Son af wees; sy wentelbaan sou hoogs eksentriek wees en ’n groot helling met betrekking tot die sonnebaan hê – sy wentelbaan sou ’n hoek van rofweg 32 grade met dié van die ander planete vorm.<ref>{{cite journal | title = The location of Planet X | author = R. S. Harrington | journal= The Astronomical Journal | volume= 96 | date = 1988 |pages= 1476–1478|doi=10.1086/114898| bibcode=1988AJ.....96.1476H}}</ref> Die reaksie hierop was gemeng. Die bekende Planeet&nbsp;X-skeptikus Brian G. Marsden van die [[Kleinplaneetsentrum]] het uitgewys die afwykings in wentelbane is ’n 100ste so groot as wat deur Le Verrier waargeneem is en kon maklik die gevolg van ’n waarnemingsfout gewees het.<ref>Croswell (1997), pp. 62–63.</ref> [[Lêer:Lspn comet halley.jpg|thumb|220px|Halley se Komeet.]] In 1972 het Joseph Brady van die Lawrence Livermore- Nasionale Laboratorium onreëlmatighede in die beweging van [[Halley se Komeet]] bestudeer. Hy het beweer dit kan veroorsaak word deur ’n planeet so groot soos Jupiter anderkant Neptunus, by 59&nbsp;AE, wat in ’n [[Retrograde en prograde beweging|retrograde wentelbaan]] om die Son is.<ref name=Brady1972>{{cite journal |last=Brady |first=Joseph L. |title=The Effect of a Trans-Plutonian Planet on Halley's Comet |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=84 |issue=498 |pages=314–322 |date=1972 |bibcode=1972PASP...84..314B |doi=10.1086/129290}}</ref> Beide Marsden en die Planeet&nbsp;X-voorstander P. Kenneth Seidelmann het die hipotese egter gekritiseer en bewys Halley se Komeet skiet onreëlmatige strome materiaal uit en dit veroorsaak veranderings in sy baan. Hulle het ook gesê ’n voorwerp so groot soos Brady se Planeet&nbsp;X sou die wentelbane van die bekende buiteplanete ontsettend beïnvloed.<ref>Croswell (1997), p. 63.</ref> In 1988 het A.A. Jackson en R.M. Killen die stabiliteit van Pluto se baanresonansie met Neptunus bestudeer deur toets-"Planeet X'e" met wisselende massas en afstande van Pluto in modelle te gebruik. Pluto en Neptunus se wentelbane is in ’n 3:2-resonansie, wat voorkom dat die twee planete bots of selfs naby mekaar kom. Daar is bevind die hipotetiese voorwerp moet ’n massa van meer as 5&nbsp;aardmassas hê om die resonansie te versteur en dat ’n groot verskeidenheid voorwerpe anderkant Pluto kan voorkom sonder dat die resonansie versteur word. Vier toetswentelbane van ’n trans-Pluto-planeet is vir 4&nbsp;miljoen jaar vooruit getoets om te bepaal watter uitwerking dit op die resonansie tussen Pluto en Neptunus sou hê. Daar is bevind planete anderkant Pluto met ’n massa van 0,1 en 1 aardmassas, in wentelbane by onderskeidelik 48,3 en 75,5&nbsp;AE, versteur nie die 3:2-resonansie nie. Toetsplanete van 5&nbsp;aardmassas en [[Ellips|halflengteasse]] van 52,5 en 62,5&nbsp;AE versteur wel die resonansie oor 4&nbsp;miljoen jaar.<ref>{{cite journal|title= Planet X and the stability of resonances in the Neptune-Pluto system|author= A. A. Jackson|author2= R. M. Killen|last-author-amp= yes |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume= 235 |issue= 2|date=1988|pages = 593–601 |bibcode=1988MNRAS.235..593J |doi=10.1093/mnras/235.2.593|doi-access= free}}</ref> ===Planeet X verkeerd bewys=== Harrington is in Januarie 1993 oorlede sonder dat hy Planeet X gevind het.<ref name="croswell66">Croswell (1997), p. 66.</ref> Ses maande tevore het E. Myles Standish data van [[Voyager 2|Voyager&nbsp;2]] se verbyvlug van Neptunus in 1989 – wat die planeet se massa afgeskaal het met 0,5%, omtrent soveel soos Mars se massa<ref name="croswell66" /> – gebruik om die swaartekraginvloed op Uranus te herbereken.<ref>{{cite journal |title= Planet X&nbsp;– No dynamical evidence in the optical observations |author=Myles Standish |date= 1992-07-16 |bibcode=1993AJ....105.2000S |journal=Astronomical Journal |volume= 105|pages=200–2006|issue= 5 |doi=10.1086/116575}}</ref> Toe Neptunus se aangepaste massa gebruik is in die berekenings, het die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan, en daarmee saam die behoefte aan ’n Planeet&nbsp;X, verdwyn.<ref name="standage"/> Daar is geen afwykings in die bane van enige [[Ruimtetuig|ruimtetuie]] soos [[Pioneer 10]] en 11 of [[Voyager 1]] en 2 wat toegeskryf kan word aan die swaartekraginvloed van ’n groot, onontdekte voorwerp in die buitenste Sonnestelsel nie.<ref>Littman (1990), p. 204.</ref> Vandag stem die meeste sterrekundiges saam dat Planeet&nbsp;X, soos Lowell dit gedefinieer het, nie bestaan nie.<ref>{{cite book|title=The Neptune File|author=Tom Standage|publisher=Penguin|date=2000|isbn=978-0-8027-1363-6|page=[https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168 168]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168}}</ref> ==Ontdekking van ander trans-Neptunus-voorwerpe== [[Lêer:EightTNOs af.png|duimnael|280px|links|’n Vergelyking van die grootste 10 TNV's: Pluto, Eris, Haumea, Makemake, Gonggong, Quaoar, Sedna, Orcus, Salacia en 2002 MS₄. Onder is die Aarde en die Maan.]] Ná die ontdekking van Pluto en Charon is geen voorwerpe anderkant Neptunus ontdek nie, tot met die ontdekking van [[15760 Albion]] in 1992.<ref>{{cite web|author=Minor Planet Center|title=Circular No. 5611 |date= 1992 |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/05600/05611.html|access-date=2011-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20080504183122/http://cfa-www.harvard.edu/iau/iauc/05600/05611.html |archive-date = 4 Mei 2008}}</ref> Sedertdien is duisende [[trans-Neptunus-voorwerp]]e (TNV's) ontdek. Die meeste word nou gereken as deel van die [[Kuipergordel]], ’n swerm ysliggame wat oorgebly het ná die vorming van die Sonnestelsel wat net anderkant Neptunus naby die vlak van die sonnebaan om die Son wentel. Nie een van hulle is so groot soos Pluto nie, maar van hulle (soos [[90377 Sedna|Sedna]]) is aanvanklik in die media as "nuwe planete" beskryf.<ref>{{cite news |title= Astronomers discover 'new planet' |work= BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3511678.stm |access-date= 2008-06-20 | date=2004-03-15}}</ref> In 2005 het die sterrekundige [[Michael E. Brown|Mike Brown]] en sy span die ontdekking aangekondig van {{mp|2003 UB|313}} (later {{dp|Eris}} hernoem, na die Griekse godin van twis en onenigheid): ’n TNV wat aanvanklik geglo is effens groter as Pluto is.<ref>{{cite web|title=Circular No. 8747 |author= Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |date= 2006 |access-date= 2011-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20070205035336/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date = 5 Februarie 2007|url-status=dead}}</ref> Kort daarna is die voorwerp in ’n nuusvrystelling van [[Nasa]] se Jet Propulsion Laboratory as die "tiende planeet" beskryf.<ref>{{cite web |title=NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet |publisher=Jet Propulsion Laboratory |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126 |date=2005 |access-date=2007-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721191652/http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126 |archive-date=2011-07-21 |df= }}</ref> Eris is nooit amptelik as ’n planeet geklassifiseer nie en die IAU se 2006-definisie van ’n planeet bepaal dat beide Eris en Pluto [[dwergplanete]] is, en nie planete nie, omdat hulle nie hulle omgewing "skoongevee" het nie.<ref name=IAU/> Hulle wentel nie alleen om die Son nie, maar as deel van ’n gordel soortgelyke voorwerpe. Pluto self word nou gereken as behorende tot die Kuipergordel en die grootste dwergplaneet – ook groter as Eris, wat egter wel ’n groter massa het. ’n Paar sterrekundiges, veral [[Alan Stern]], die hoof van Nasa se [[New Horizons]]-sending na Pluto, is oortuig daarvan dat die IAU se definisie verkeerd is. Hulle glo Pluto, Eris en alle ander groot TNV's, soos {{Dp|Makemake}}, {{Dp|Sedna}}, {{Dp|Quaoar}}, {{Dp|Varuna}} en {{Dp|Haumea}}, behoort as planete erken te word.<ref>{{cite web|title=Unabashedly Onward to the Ninth Planet|author=Alan Stern |date= 2006 |publisher= NASA |url= http://www.spacedaily.com/reports/Unabashedly_Onward_to_the_Ninth_Planet_999.html|access-date=2008-06-25}}</ref> Die ontdekking van Eris het nie weer die Planeet&nbsp;X-teorie laat herleef nie, want dit is veels te klein om ’n uitwerking op die buiteplanete se wentelbane te hê.<ref>{{cite web|title=David Jewitt:Planet X|author=David C. Jewitt (University of Hawaii) | publisher= Personal web site |date= 2006 |url= http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/planetx.html|access-date=2008-05-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20080508035508/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/planetx.html |archive-date = 8 Mei 2008}}</ref> ==Ander voorgestelde trans-Neptunus-planete== Hoewel die meeste sterrekundiges glo Lowell se Planeet&nbsp;X bestaan nie, het ’n paar die idee laat herleef dat ’n groot, onsigbare planeet ’n waarneembare swaartekraguitwerking in die buitenste Sonnestelsel kan hê. Daar word dikwels na hierdie hipotetiese voorwerpe as "Planeet&nbsp;X" verwys, hoewel die idees oor dié voorwerpe aansienlik kan verskil van Lowell se idee.<ref>{{cite journal|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=335 |issue=3 |pages= 641–654|date=September 2002|title=Biases in cometary catalogues and Planet X|author= J. Horner|author2= N. W. Evans|last-author-amp= yes|doi=10.1046/j.1365-8711.2002.05649.x |arxiv = astro-ph/0205150 |bibcode = 2002MNRAS.335..641H }}</ref><ref name=planetx>{{cite news |work=New Scientist |url= http://allesoversterrenkunde.nl/#!/actueel/artikelen/_detail/gli/the-mystery-of-planet-x/ | date=2008-01-11 |title= The Mystery of Planet X |pages= 30–33 | access-date=2008-06-25 | author=Govert Schilling}}</ref> ===Wentelbane van verafgeleë voorwerpe=== [[Beeld:Sedna orbit.svg|thumb|350px|Die wentelbaan van Sedna (rooi) in vergelyking met dié van Jupiter (oranje), Saturnus (geel), Uranus (groen), Neptunus (blou) en Pluto (pers).]] ====Sedna se wentelbaan==== Toe [[90377 Sedna|Sedna]] ontdek is, het sy vreemde wentelbaan gelei tot vrae oor sy ontstaan. Sy perihelium (verste afstand van die Son af) is so ver (sowat 76&nbsp;AE) dat geen huidige meganisme dié [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke wentelbaaan]] kan verduidelik nie. Dit is te ver van die planete om deur die swaartekrag van Neptunus of enige ander reuseplaneet geraak te word en te verbonde aan die Son om beïnvloed te word deur buitekragte soos [[galaktiese gety]]e. Hipoteses oor sy besonderse wentelbaan sluit in dat dit deur ’n verbygaande ster beïnvloed is, dat dit van ’n ander planeetstelsel aangetrek is of dat dit deur ’n trans-Neptunus-planeet na sy huidige posisie geruk is.<ref name="Mike">{{cite journal|title=Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/645|last1=Brown|first1=Mike|last2=Rabinowitz|first2=David|last3=Trujillo|first3=Chad|journal=Astrophysical Journal|bibcode=2004ApJ...617..645B|date=2004|volume = 617|pages=645–649|issue=1|arxiv=astro-ph/0404456| doi=10.1086/422095}}</ref> Die beste manier om die rede vir sy vreemde wentelbaan te vind was om ’n paar ander voorwerpe in ’n soortgelyke streek op te spoor waarvan die wenteleienskappe ’n aanduiding van hulle geskiedenis kan gee. As Sedna deur ’n trans-Neptunus-planeet in sy huidige posisie geruk is, sal enige ander voorwerp in dié streek ’n soortgelyke perihelium hê.<ref name="sisters">{{cite web|title=Searching for Sedna's Sisters: Exploring the inner Oort cloud|last=Schwamb|first=Megan|date=2007-09-18|publisher=Caltech|url=http://www.astro.caltech.edu/~george/option/candex07/schwamb_report.pdf|access-date=2010-08-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512221422/http://www.astro.caltech.edu/~george/option/candex07/schwamb_report.pdf|archive-date=2013-05-12|df=}}</ref> ====Opwinding oor Kuipergordel-wentelbane==== In 2008 het Tadashi Mukai en Patryk Sofia Lykawka voorgestel dat ’n verafgeleë planeet so groot soos Mars of die Aarde wat tans in ’n uiters eksentrieke wentelbaan tussen 100 en 200&nbsp;AE is, met ’n wentelperiode van 1&nbsp;000 jaar en ’n baanhelling van 20° tot 40°, verantwoordelik is vir die struktuur van die Kuipergordel. Hulle het verder voorgestel die versteurings van dié planeet het die eksentrisiteite en baanhellings van die [[trans-Neptunus-voorwerp]]e beïnvloed, die [[Planetesimaal|planetesimale skyf]] by 48&nbsp;AE afgesny en die wentelbane van voorwerpe soos Sedna van Neptunus afgesonder. Tydens Neptunus se migrasie na die buitenste deel van die Sonnestelsel is hierdie planeet glo in ’n buiteresonansie met Neptunus vasgevang en het sy wentelbaan ’n groter perihelium ontwikkel, terwyl die oorblywende trans-Neptunus-voorwerpe in stabiele wentelbane gebly het.<ref name=LykawaMukai>{{cite journal |last1=Patryk S. |first1=Lykawka |last2=Tadashi |first2=Mukai |year=2008 |title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161 |journal=The Astronomical Journal |volume=135 |issue=4 |pages=1161–1200 |arxiv=0712.2198 |bibcode=2008AJ....135.1161L |doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161}}</ref><ref name=spaceplanetX>{{cite web |last=Than |first=Ker |date=18 June 2008 |title=Large 'Planet X' May Lurk Beyond Pluto |url=http://www.space.com/5526-large-planet-lurk-pluto.html |website=Space.com |access-date=18 Julie 2016}}</ref><ref name=canwestPlanetX>{{cite web |last=Hasegawa |first=Kyoko |date=28 Februarie 2008 |title=Japanese scientists eye mysterious 'Planet X' |url=http://www.bibliotecapleyades.net/hercolobus/esp_hercolobus_66.htm |website=BibliotecaPleyades.net |access-date=18 Julie 2016}}</ref> ====Langwerpige wentelbane van ’n groep KGV's==== In 2012 het Rodney Gomes die wentelbane van 92 Kuipergordelvoorwerpe (KGV's) in ’n model gebruik en ontdek ses van dié wentelbane is baie langwerpiger as wat die model voorspel. Hy het die afleiding gemaak dat dit veroorsaak word deur die aantrekkingskrag van ’n verafgeleë planeetmetgesel, byvoorbeeld ’n voorwerp so groot soos Neptunus by 1&nbsp;500&nbsp;AE. Dié groot voorwerp sou veroorsaak dat die periheliums van voorwerpe met halflengteasse groter as 300&nbsp;AE skommel en dat die voorwerpe verskuif word in wentelbane wat met dié van planete kruis, soos dié van {{mpl|308933|2006 SQ|372}} en {{mpl|87269|2000 OO|67}}, of in afgesonderde wentelbane, soos dié van Sedna.<ref>{{cite magazine|title=New planet found in our Solar System?|magazine=National Geographic|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120511-new-planet-solar-system-kuiper-belt-space-science|date=2012|access-date=2012-05-21|archive-date=2012-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514021638/http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120511-new-planet-solar-system-kuiper-belt-space-science/|url-status=dead}}</ref> ====Ontdekking van sameklossing van KGV's==== In 2014 het sterrekundiges die ontdekking aangekondig van {{mpl|2012 VP|113}}, ’n groot voorwerp met ’n wentelbaan soos Sedna met ’n wentelperiode van 4&nbsp;200 jaar en ’n perihelium van rofweg 80&nbsp;AE.<ref name="nature letter"/> Volgens hulle was dit ’n bewys van ’n moontlike trans-Neptunus-planeet.<ref>{{cite web |url=http://phys.org/news/2014-03-edge-solar.html |title=A new object at the edge of our Solar System discovered |work=Physorg.com |date=26 Maart 2014}}</ref> Trujillo en Sheppard het gereken die sameklossing van die argumente van periheliums van VP113 en ander uiters verafgeleë TNV's dui op die bestaan van ’n "[[superaarde]]" van tussen 2 en 15 aardmassas verder as 200&nbsp;AE, en moontlik in ’n skuins wentelbaan by 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="nature letter"/> In 2014 het sterrekundiges by die Universidad Complutense in [[Madrid]] voorgestel die beskikbare data dui op die bestaan van meer as een trans-Neptunus-planeet;<ref name="Marcos2014">{{cite journal| title=Extreme trans-Neptunian objects and the Kozai mechanism: signalling the presence of trans-Plutonian planets| first1=C.| last1=de la Fuente Marcos| first2=R.| last2=de la Fuente Marcos| date=1 September 2014|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters| volume=443| issue=1| pages=L59–L63| arxiv=1406.0715| bibcode=2014MNRAS.443L..59D |doi=10.1093/mnrasl/slu084}}</ref> daaropvolgende werk het aangedui die bewyse is sterk genoeg.<ref name=commensurabilities>{{cite journal |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl |date=2016 |title=Commensurabilities between ETNOs: a Monte Carlo survey |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=460 |issue=1 |pages=L64–L68 |arxiv=1604.05881 |bibcode=2016MNRAS.460L..64D |doi=10.1093/mnrasl/slw077}}</ref><ref name=nodes>{{cite journal |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl |date=11 Oktober 2017 |title=Evidence for a possible bimodal distribution of the nodal distances of the extreme trans-Neptunian objects: avoiding a trans-Plutonian planet or just plain bias? |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=471 |issue=1 |pages=L61–L65 |arxiv=1706.06981 |bibcode=2017MNRAS.471L..61D |doi=10.1093/mnrasl/slx106}}</ref> ====Verdere ontleding en die Planeet Nege-hipotese==== [[Beeld:Planet Nine - black background.png|thumbnail|300px|Voorspelling van ’n hipotetiese Planeet Nege se wentelbaan, gebaseer op unieke sameklossing.]] Op 20 Januarie 2016 het Brown en Batygin ’n artikel gepubliseer wat Trujillo en Sheppard se aanvanklike bevindings bevestig; hulle het ’n superaarde (wat [[Planeet Nege]] genoem is) voorgestel, gebaseer op ’n statistiese sameklossing van die argumente van periheliums naby nul en ook die [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|klimmende knope]] naby 113° van ses verafgeleë TNV's. Hulle het uitgewerk dit het ’n massa van omtrent 10 aardmassas (sowat 60% van Neptunus se massa) en ’n halflengteas van sowat 400 tot 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="AJ121-2-22"/><ref name="NYT-20160120">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Ninth Planet May Exist Beyond Pluto, Scientists Report |url=https://www.nytimes.com/2016/01/21/science/space/ninth-planet-solar-system-beyond-pluto.html |date=20 Januarie 2016 |work=The New York Times |access-date=22 Januarie 2016 }}</ref><ref>{{Cite news|title = New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|url = https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|newspaper = The Washington Post|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20|language = en|first = Joel|last = Achenbach|first2 = Rachel|last2 = Feltman}}</ref> ===Waarskynlikheid=== Selfs sonder swaartekragbewyse het Mike Brown, die ontdekker van Sedna, gereken Sedna se wentelperiode van 12&nbsp;000 jaar alleen dui op die bestaan van ’n aardgrootte-voorwerp anderkant Neptunus. Sedna se wentelbaan is so eksentriek dat dit vir net ’n klein deel van sy wentelperiode naby die Son is, waar dit maklik waargeneem kan word. Dit beteken dat, tensy sy ontdekking ’n uiters groot toeval was, daar moontlik nog talle voorwerpe met rofweg Sedna se deursnee in die omgewing van sy wentelbaan ontdek sal kan word.<ref>{{cite journal | author1 = M.E. Brown | author2 = C. Trujillo | author3 = D. Rabinowitz | last-author-amp = yes | title = Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/645 | journal = Astrophysical Journal | arxiv = astro-ph/0404456 | date=2004 | volume=617 | issue = 1 | pages=645–649 | doi=10.1086/422095 | bibcode=2004ApJ...617..645B}}</ref> Mike Brown het opgemerk: "Sedna is sowat driekwart so groot soos Pluto. As daar 60 voorwerpe driekwart so groot soos Pluto [daar buite] is, dan is daar moontlik 40 voorwerpe so groot soos {{nowrap|Pluto...}} As daar 40 voorwerpe so groot soos Pluto is, dan is daar moontlik 10 wat twee keer so groot soos Pluto is. Daar is moontlik drie of vier wat drie keer so groot soos Pluto is, en die grootste van hierdie {{nowrap|voorwerpe...}} is moontlik so groot soos Mars of die Aarde."<ref name=wgbh>{{cite web|title=Lowell Lectures in Astronomy |author=Mike Brown |publisher=WGBH |url=http://forum.wgbh.org/wgbh/forum.php?lecture_id=3710 |date=2007 |access-date=2008-07-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103202810/http://forum.wgbh.org/wgbh/forum.php?lecture_id=3710 |archive-date=2008-01-03 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WHNO079G1i8&t=3135|title=Pluto, Eris, and the Dwarf Planets of the Outer Solar System - talk by Mike Brown - the argument about dwarf planet sizes beyond Neptune is 50 minutes into his talk - on youtube (the WGBH link doesn't work)|last=Smithsonian|date=|access-date=2 Januarie 2019|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.space.com/37295-possible-planet-10.html | title=Planet 10? Another Earth-Size World May Lurk in the Outer Solar System}}</ref> Volgens hom sal so ’n voorwerp as dit ontdek word egter steeds ’n [[dwergplaneet]] wees volgens die huidige definisie, al is dit amper so groot soos die Aarde, want dit sou nie sy omgewing skoon genoeg gevee het nie.<ref name=wgbh/> ===Kuiperkrans en "Planeet Tien"=== [[Beeld:Kuiper belt oort cloud.svg|lang=en|thumb|200px|links|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Oortwolk]] en [[Kuipergordel]] (inlas).]] Die idee van ’n moontlike trans-Neptunus-planeet het ook ontwikkel om die sogenaamde [[Kuipergordel#Kuiperkrans|Kuiperkrans]]. Die Kuipergordel eindig skielik op ’n afstand van 48&nbsp;AE van die Son af. Brunini en Melita het gespekuleer dat dié skielike einde toegeskryf kan word aan die bestaan van ’n voorwerp met ’n massa van tussen dié van Mars en die Aarde wat verder as 48&nbsp;AE lê.<ref name=Brunini2002>{{cite journal|author=A. Brunini|author2=M. D. Melita|last-author-amp=yes|title= The Existence of a Planet beyond 50 AU and the Orbital Distribution of the Classical Edgeworth–Kuiper-Belt Objects |journal= Icarus |date=2002 |volume= 160|issue=1 |pages= 32–43 |doi= 10.1006/icar.2002.6935 |bibcode= 2002Icar..160...32B|hdl=11336/37037}}</ref> Die teenwoordigheid van ’n voorwerp met dieselfde massa as Mars in ’n ronde wentelbaan by 60&nbsp;AE lei egter tot ’n populasie van trans-Neptunus-voorwerpe wat nie met waarnemings ooreenstem nie. Dit sou byvoorbeeld die [[plutino]]-populasie in ’n groot mate uitgewis het.<ref name=lykawka/> Sterrekundiges het nog nie die moontlikheid uitgesluit van ’n voorwerp met dieselfde massa as die Aarde wat verder as 100&nbsp;AE lê en ’n eksentrieke wentelbaan met ’n groot helling het nie. Rekenaarsimulasies deur Patryk Lykawka van die Kobe-universiteit dui daarop dat ’n voorwerp met ’n massa van tussen 0,3 en 0,7&nbsp;M_⊕ wat vroeg in die Sonnestelsel se bestaan deur Neptunus na buite gewerp is en wat tans in ’n langwerpige wentelbaan tussen 101 en 200&nbsp;AE van die Son af is, die Kuiperkrans en die vreemde afsondering van voorwerpe soos Sedna en {{mpl|2012 VP|113}} kan verduidelik.<ref name=lykawka>{{cite journal | author= P. S. Lykawka | author2= T. Mukai | last-author-amp= yes | title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture | url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161 | journal= Astronomical Journal |date= 2008 |volume= 135 | issue= 4 |pages= 1161–1200 | doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161 | arxiv=0712.2198 | bibcode=2008AJ....135.1161L}}</ref> Hoewel sommige sterrekundiges soos Renu Malhotra en David Jewitt dié voorstel versigtig ondersteun het, het ander soos Alessandro Morbidelli dit afgeskiet as "vergesog".<ref name=planetx/> In 2017 het Malhotra en Kat Volk geargumenteer dat ’n onverwagte wisseling in die baanhellings van KGV's verder as die krans by 50&nbsp;AE ’n bewys is van ’n moontlike Marsgrootte-planeet van dalk tot 2,4&nbsp;M_⊕ wat aan die rand van die Sonnestelsel voorkom. Baie nuusbronne het daarna verwys as "Planeet Tien".<ref name="NSW-20170623">{{cite news |last=Osbourne |first=Hannah |title=Forget Planet 9 - There's Evidence Of A Tenth Planet Lurking At The Edge Of The Solar System |url=http://www.newsweek.com/planet-10-lurking-edge-solar-system-628517 |date=23 Junie 2017 |work=Newsweek |access-date=23 Junie 2017 }}</ref><ref name="ARX-20170619">{{cite journal |last1=Volk |first1=Kathryn |last2=Malhotra |first2=Renu |title=The curiously warped mean plane of the Kuiper belt |arxiv=1704.02444 |doi=10.3847/1538-3881/aa79ff |volume=154 |issue=2 |journal=The Astronomical Journal |page=62|bibcode = 2017AJ....154...62V |year=2017}}</ref><ref>https://www.space.com/37295-possible-planet-10.html</ref><ref>https://www.sciencemag.org/news/2017/06/forget-about-planet-nine-here-s-evidence-planet-10</ref> ===Ander voorgestelde planete=== [[Tyche (hipotetiese planeet)|Tyche]] is ’n hipotetiese [[gasreus]] wat volgens sommige in die Sonnestelsel se [[Oortwolk]] kan lê. Dit is in 1999 die eerste keer voorgestel deur die astrofisici John Matese, Patrick Whitman en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana in Lafayette.<ref name=Independent>{{Cite news|last = Rodgers|first = Paul|title = Up telescope! Search begins for giant new planet|newspaper = The Independent|date = 13 Februarie 2011|url =https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|access-date = 14 Februarie 2011 }}</ref> Hulle het gereken die bewys van Tyche se bestaan kan gesien word in ’n veronderstelde onewewigtigheid in die punte van oorsprong van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]]. In 2013 het Matese<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/ |title=Astrophysics Homepage of John J. Matese |publisher=Ucs.louisiana.edu |date=2011-09-21 |access-date=2013-04-01}}</ref> en Whitmire<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~dpw9254/ |title=Daniel P. Whitmire |publisher=Ucs.louisiana.edu |access-date=2013-04-01}}</ref> die komeetdata herbeoordeel en opgemerk dat Tyche, as dit bestaan, opspoorbaar sou wees in die argief van data wat deur Nasa se WISE-teleskoop versamel is.<ref name="WISE">{{cite web |date=2011-02-18 |title=Can WISE Find the Hypothetical 'Tyche'? |publisher=NASA/JPL |author=Whitney Clavin |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |access-date=2011-02-19 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117110722/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |url-status=dead }}</ref> In 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit enige moontlike voorwerp met Tyche se eienskappe uit, wat daarop dui dat Tyche soos deur Matese, Whitman en Whitmire voorgestel, nie bestaan nie.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date=7 Maart 2014 |work=[[Nasa]] |access-date=7 Maart 2014 }}</ref><ref name="MateseWhitmire2011">{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud | last1=Matese|first1=John J.|last2=Whitmire|first2=Daniel P.| journal=Icarus | date=2011 | volume=211 | issue=2 | pages=926–938 | doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 | bibcode=2011Icar..211..926M}}</ref><ref>{{cite news|last=Helhoski|first=Anna|title=News 02/16/11 Does the Solar System Have Giant New Planet?|url=http://norwalk.dailyvoice.com/news/does-solar-system-have-giant-new-planet|access-date=10 Julie 2012|newspaper=The Norwalk Daily Voice}}</ref> Volgens die oligargteorie van planeetvorming was daar in die vroeë stadiums van die Sonnestelsel se [[evolusie]] honderde planeetgrootte-voorwerpe, bekend as oligarge. In 2005 het die sterrekundige Eugene Chiang gespekuleer dat hoewel sommige van hierdie oligarge die planete geword het wat ons vandag ken, die meeste deur swaartekragwisselwerkings na buite gewerp sou gewees het. Sommige is dalk heeltemal uit die Sonnestelsel geskiet en het [[dwaalplanete]] geword, terwyl ander in ’n halo om die Sonnestelsel sal wentel, met wentelperiodes van miljoene jare. Dié halo sal lê tussen 1&nbsp;000 en 10&nbsp;000&nbsp;AE van die Son af, of tussen ’n derde en dertiende van die afstand na die Oortwolk.<ref>''New Scientist'', 23 Julie 2005, uitg. 2509, [https://www.newscientist.com/article/mg18725091.500-farout-worlds-just-waiting-to-be-found.html Far-out worlds, just waiting to be found]</ref> In Desember 2015 het sterrekundiges by die [[Europese Suidelike Sterrewag#Atacama Large Millimeter/submillimeter Array|ALMA-interferometer]] in [[Chili]] ’n kort reeks 350&nbsp;GHz-pulse waargeneem. Volgens hulle kon die oorsprong óf ’n reeks onafhanklike bronne gewees het óf ’n enkele vinnig bewegende bron. Hulle het besluit laasgenoemde is die waarskynlikste en het na aanleiding van sy spoed uitgewerk dat as die voorwerp aan die Son gebonde is, dit sowat 12 tot 25&nbsp;AE ver sou lê en ’n deursnee van 220 tot 880&nbsp;km (dié van ’n dwergplaneet) sou hê. Hulle het die voorwerp "Gna" genoem, na ’n vinnig bewegende boodskappergodin in die [[Nore|Noorse mitologie]].<ref name=sciam>{{cite magazine|title=Astronomers Skeptical Over "Planet X" Claims|author=Lee Billings|url=http://www.scientificamerican.com/article/astronomers-skeptical-over-planet-x-claims/|magazine=Scientific American|year=2015|access-date=2016-01-22}}</ref> As dit egter ’n dwaalplaneet was wat nie aan die Son gebonde was nie, kon dit so ver as 4&nbsp;000&nbsp;AE weg gewees het, en baie groter.<ref name=alma>{{cite arXiv|title=The serendipitous discovery of a possible new solar system object with ALMA|author1=Wouter Vlemmings|author2=S. Ramstedt|author3=M. Maercker|author4=B. Davidsson|eprint=1512.02650|date=8 Desember 2015|class=astro-ph.SR}}</ref> Die verslag is nooit amptelik aanvaar nie en is onttrek totdat die resultate bevestig is.<ref name=alma/> Wetenskaplikes was meestal skepties oor die waarneming. Mike Brown se kommentaar was: "As dit waar is dat ALMA per ongeluk ’n massiewe voorwerp in die buitenste Sonnestelsel ontdek het in sy klein, klein, klein sigveld, sou dit daarop dui dat daar iets soos 200&nbsp;000 aardgrootte-planete in die buitenste Sonnestelsel {{nowrap|is...}} Selfs beter; ek het nou net besef as daar so baie aardgrootte-planete bestaan het, sou dit die hele Sonnestelsel gedestabiliseer het en sou ons almal gesterf het."<ref name=sciam/> ==Beperkings op nog planete== Die volgende waarnemings beperk tans die massa en afstand van enige moontlike verdere planete in die Sonnestelsel: *’n Ontleding van [[Infrarooi#Verdeling van die infrarooiband|middel-infrarooi]]-waarnemings met die WISE-teleskoop het die moontlikheid uitgesluit van enige voorwerp so groot soos Saturnus (95&nbsp;M_⊕) tot by 10&nbsp;000&nbsp;AE, en enige voorwerp so groot soos Jupiter of groter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE.<ref name="Luhman2014"/> WISE versamel steeds nuwe data en Nasa het die publiek genooi om die data te help deursoek vir bewyse van planete verder as hierdie perke deur middel van die burgerwetenskapprojek "Backyard Worlds: Planet 9".<ref name="CNN-NASA-Search-Worlds">{{cite news|title=NASA wants you to help find a new planet|url=http://edition.cnn.com/2017/02/16/us/nasa-search-worlds-trnd/index.html|work=CNN|date=16 Februarie 2017|access-date=11 Maart 2018}}</ref> *Met moderne data oor die perheliums van Saturnus, die Aarde en Mars het Lorenzo Iorio tot die gevolgtrekking gekom dat enige onbekende planeet met ’n massa van 0,7&nbsp;M_⊕ verder as 350 tot 400&nbsp;AE moet lê; enigeen met ’n massa van 2&nbsp;M_⊕ verder as 496 tot 570&nbsp;AE en een met ’n massa van 15&nbsp;M_⊕ verder as 970 tot 1&nbsp;111&nbsp;AE.<ref name=Iorio2014>{{cite journal|author=L. Iorio|title=Planet X revamped after the discovery of the Sedna-like object 2012 VP113?|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|doi=10.1093/mnrasl/slu116|bibcode=2014MNRAS.444L..78I|volume=444|pages=L78–L79|arxiv=1404.0258|year=2014}}</ref> In navorsing deur ’n ander groep sterrekundiges wat ’n meer omvattende model van die Sonnestelsel gebruik het, is bevind Iorio se gevolgtrekkings is net gedeeltelik korrek. Hulle ontleding van [[Cassini-Huygens|Cassini]]-data oor Saturnus se wentelbaan het hulle oortuig dat ’n planeet met die eienskappe van Batygin en Brown se Planeet Nege sou kon voorkom by 630&nbsp;AE van die Son af.<ref>{{cite journal |title=Constraints on the location of a possible 9th planet derived from the Cassini data |journal=Astronomy and Astrophysics |arxiv=1602.06116 |first1=A |last1=Fienga |first2=J |last2=Laskar |first3=H |last3=Manche |first4=M |last4=Gastineau |date=23 Februarie 2016 |doi=10.1051/0004-6361/201628227 |volume=587 |page=L8 |bibcode=2016A&A...587L...8F}}</ref> ==Sien ook== *[[Portaal:Sterrekunde|Sterrekundeportaal]] ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Bibliografie== * {{cite book |title= Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url= https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros | author=Ken Croswell |location= New York |publisher= The Free Press |date= 1997 |isbn= 978-0-684-83252-4 }} * {{cite book | title= Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | url= https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt_f4b9 | author=Mark Littman |location= New York |date=1990 |isbn= 978-0-471-51053-6 | publisher=Wiley }} * {{cite book | title= The Hunt for Planet X: New Worlds and the Fate of Pluto | url= https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi | author=Govert Schilling |location= New York |date=2009 |isbn= 978-0-387-77804-4 | publisher=Springer }} * {{cite journal|title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |author= Clyde W. Tombaugh |date= 1946 |journal= Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume= 5|issue= 209 |pages= 73–80| bibcode= 1946ASPL....5...73T}} ==Nog leesstof== * {{cite journal | author = E. Myles Standish, Jr. |title= Planet X: No Dynamical Evidence in the Optical Observations | journal= Astronomical Journal |date=Mei 1993 | volume = 105 |issue= 5 |pages= 2000–2006 | doi = 10.1086/116575 | bibcode= 1993AJ....105.2000S}} * {{cite journal |title = Planet X: A Myth Exposed |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-05-06_363_6424/page/18 |author= Gerald D. Quinlan |journal= Nature |volume= 363 |issue= 6424 |date= 6 Mei 1993 |pages= 18–19 |doi= 10.1038/363018b0|bibcode = 1993Natur.363...18Q }} * {{cite journal |title= Periodic Comet Showers and Planet X |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-01-03_313_5997/page/36 |author= Daniel P. Whitmire |author2= John J. Matese |last-author-amp= yes |journal= Nature |volume= 313 |issue= 5997 |date= 3 Januarie 1985 |pages= 36–38 |doi= 10.1038/313036a0|bibcode = 1985Natur.313...36W }} * {{cite web|url=http://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=288|title=Next steps in understanding the outer solar system: A whitepaper submitted to the 2010 Decadal Survey Committee|last=Jones|first=R. L.|display-authors=4|author2=M. E. Brown |author3=P. A. Abell |author4=A. C. Becker |author5=A. Harris |author6=Z. Ivezic |date=2009|publisher=Submission to the National Academy of Sciences Board on Physics and Astronomy|access-date=2009-04-10|format=PDF}} ==Skakels== * [https://www.youtube.com/watch?v=xGfv3Oay_pY "Planet X Discovered??" deur PBS SpaceTime] * [http://www.nineplanets.org/hypo.html#planetx SEDS oor Planeet X] * Andrew Coates se eenvoudige opsomming van [http://theconversation.com/claims-about-new-planets-that-turned-out-to-be-wrong-and-why-planet-nine-may-be-different-53573 die geskiedenis van die soeke na en eise oor Planeet&nbsp;X] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Planets beyond Neptune}} {{PlaneteSon}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] 1cr8umkc9pnku7lxn8l4cggfg43jvb2 2978687 2978679 2026-10-13T22:13:30Z BurgertB 2401 Foto 2978687 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Percival Lowell observing Venus from the Lowell Observatory in 1914.jpg|thumb|220px|Percival Lowell, wie se idee Planeet&nbsp;X was.]] Reeds sedert die ontdekking van [[Neptunus]] in 1846 was daar aansienlike spekulasie dat nog ’n [[planeet]] ver weg van die [[Son]] bestaan, wat [[Planeet X|Planeet&nbsp;X]] genoem is, en is daar gesoek na nog '''planete anderkant Neptunus'''. Aan die begin van die 20ste eeu het die [[sterrekundige]] [[Percival Lowell]] na nog ’n planeet begin soek. Hy het dit voorgestel as die rede vir oënskynlike ongerymdhede in die [[wentelbaan]] van die [[reuseplanete]], veral [[Uranus]] en Neptunus,<ref name=bower>{{cite journal|title= On the Orbit and Mass of Pluto with an Ephemeris for 1931–1932 |author=Ernest Clare Bower |date=1930 |journal= Lick Observatory Bulletin |volume=15 |issue= 437 |pages= 171–178 |bibcode=1931LicOB..15..171B|doi = 10.5479/ADS/bib/1931LicOB.15.171B }}</ref> en het gemeen die [[swaartekrag]] van ’n groot, onsigbare planeet kan Uranus genoeg versteur om die ongerymdhede te verduidelik.<ref>{{cite journal|title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |author= Clyde W. Tombaugh |date= 1946 |journal= Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume= 5|issue= 209 |pages= 73–80| bibcode= 1946ASPL....5...73T}}</ref> [[Clyde Tombaugh]] se ontdekking van [[Pluto]] in 1930 het skynbaar Lowell se hipotese bewys. In 1978 is ontdek Pluto is heeltemal te klein dat sy swaartekrag die groot planete kan beïnvloed, en dit het gelei tot ’n soeke na nog ’n planeet. Die soeke is in die vroeë 1990's in ’n groot mate afgelas nadat in ’n studie deur die [[Voyager 2]]-ruimtetuig bevind is die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan is vanweë ’n effense oorskatting van Neptunus se [[massa]].<ref name="standage">{{cite book |title= The Neptune File: A Story of Astronomical Rivalry and the Pioneers of Planet Hunting |author= Tom Standage |page= [https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 188] |isbn= 978-0-8027-1363-6 |date= 2000 |location= New York |publisher= Walker |url-access= registration |url= https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 }}</ref> Ná 1992 het die ontdekking van talle klein ysige voorwerpe met dieselfde of selfs ’n groter wentelbaan as Pluto gelei tot ’n debat oor of Pluto ’n planeet behoort te bly en of hy en sy bure ’n eie klassifikasie moet kry, nes die [[asteroïde]]s. Hoewel ’n paar van hierdie groter voorwerpe aanvanklik as planete beskryf is, het die [[Internasionale Astronomiese Unie]] (IAU) Pluto en sy grootste bure in 2006 as [[dwergplanete]] herklassifiseer. Neptunus is sedertdien die verste bekende planeet in die Sonnestelsel.<ref name=IAU>{{cite news| url=http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf| title=IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6| publisher=International Astronomical Union| date=2006-08-24| access-date=2020-08-10| archive-date=2009-06-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20090620102000/http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf| url-status=dead}}</ref> Hoewel die sterrekundegemeenskap in ’n groot mate saamstem dat Planeet&nbsp;X, soos dit aanvanklik voorgestel is, nie bestaan nie, het die idee van ’n groot planeet wat nog nie ontdek is nie herleef deurdat ’n paar sterrekundiges dit gebruik as verduideliking vir ander afwykings wat in die buitenste Sonnestelsel waargeneem is.<ref name=varuna>{{cite journal |title= Almost Planet X |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-05-24_411_6836/page/423 |journal=Nature |volume=411 |pages= 423–424 |date=2001 | doi=10.1038/35078164 |author=S. C. Tegler |author2=W. Romanishin |last-author-amp=yes |pmid= 11373654 |issue= 6836}}</ref> In Maart 2014 het waarnemings met die [[WISE-teleskoop]] die moontlikheid van ’n planeet so groot soos [[Saturnus]] (95 [[aardmassa]]s) tot by 10&nbsp;000&nbsp;[[AE|astronomiese eenhede]] (AE) en een so groot soos [[Jupiter]] (≈318 aardmassas) of groter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE uitgeskakel.<ref name="Luhman2014">{{cite journal | last=Luhman |first=K. L. | title=A Search for a Distant Companion to the Sun with the Wide-field Infrared Survey Explorer | journal=The Astrophysical Journal | volume=781 |issue=1 |pages= 4|date=2014 | doi=10.1088/0004-637X/781/1/4 | bibcode= 2014ApJ...781....4L}}</ref> Gebaseer op die ooreenkomste tussen die wentelbane van ’n groep onlangs ontdekte verafgeleë [[trans-Neptunus-voorwerp]]e het sterrekundiges in 2014 ’n [[hipotese]] ontwikkel oor die bestaan van ’n [[superaarde]], met ’n massa van 2 tot 15 keer dié van die [[Aarde]] en met ’n moontlike groot [[baanhelling]], by sowat 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="nature letter">{{Cite journal| doi = 10.1038/nature13156| title = A Sedna-like body with a perihelion of 80 astronomical units| url = http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20141216183818/http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf| archive-date = 2014-12-16| url-status = dead| journal = Nature| volume = 507| issue = 7493| pages = 471–474| date = 2014| last1 = Trujillo| first1 = C. A.| last2 = Sheppard| first2 = S. S.| bibcode = 2014Natur.507..471T| pmid = 24670765| access-date = 2016-01-25| df = }}</ref> In 2016 het verdere werk getoon hierdie onbekende planeet het moontlik ’n [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke]] wentelbaan met ’n groot helling wat nie nader as 200&nbsp;AE en nie verder as sowat 1&nbsp;200&nbsp;AE van die Son af lê nie. Die wentelbaan lyn waarskynlik nie op met dié van die saamtrossende verafgeleë trans-Neptunus-voorwerpe nie.<ref name="AJ121-2-22">{{cite journal|title=Evidence for a distant giant planet in the Solar system|first1=Konstantin|last1=Batygin|first2=Michael E.|last2=Brown|date=20 Januarie 2016|journal=The Astronomical Journal|volume=151|number=2|doi=10.3847/0004-6256/151/2/22|pages=22|arxiv = 1601.05438 |bibcode = 2016AJ....151...22B }}</ref> Omdat die IAU Pluto nie meer as ’n planeet beskou nie, het dié hipotetiese voorwerp die naam [[Planeet Nege]] gekry.<ref>{{cite news|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/discovering-planet-nine|title=Discovering Planet Nine|work=The New Yorker|first=Alan|last=Burdick|date=20 Januarie 2016|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ==Vroeë spekulasies== In die 1840's het die [[Frankryk|Franse]] [[wiskundige]] [[Urbain Le Verrier]] [[klassieke meganika]] gebruik om versteurings in Uranus se wentelbaan te ontleed en voorgestel dit word veroorsaak deur die swaartekrag van ’n nog onontdekte planeet. Le Verrier het die posisie van die nuwe planeet voorspel en sy berekenings na die [[Duitsland|Duitse]] sterrekundige [[Johann Gottfried Galle]] gestuur. Op 23 September 1846, die aand nadat hy die brief ontvang het, het Galle en sy student Heinrich d'Arrest Neptunus ontdek, op presies die plek waar Le Verrier voorspel het.<ref>Croswell (1997), p. 43</ref> Daar was egter ’n paar ongerymdhede in die reuseplaneet se wentelbaan. Daar is aanvaar dit beteken nog ’n planeet bestaan anderkant Neptunus. Nog voor Neptunus se ontdekking het sommige sterrekundiges gespekuleer dat een planeet nie genoeg was om Uranus se afwyking te verduidelik nie. Op 17 November 1834 het die [[Brittanje|Britse]] amateursterrekundige eerwaarde Thomas John Hussey vir George Biddell Airy, die Britse koninklike sterrekundige, vertel van ’n gesprek wat hy met die Franse sterrekundige Alexis Bouvard gehad het. Hussey het gesê hy het aan Bouvard voorgestel dat die ongewone beweging van Uranus dalk vanweë die swaartekraginvloed van ’n nog onontdekte planeet is, en dat Bouvard geantwoord het hy het ook daaraan gedink en dat hy met Peter Andreas Hansen, direkteur van die Seeberg-sterrewag in [[Gotha]], daaroor gekorrespondeer het. Hansen het egter gemeen ’n enkele liggaam kan nie Uranus se beweging verduidelik nie. Hy het voorgestel daar is twee planete anderkant Uranus.<ref name=grosser>{{cite journal | title=The Search For A Planet Beyond Neptune | author=Morton Grosser | journal=Isis | volume=55 | issue=2 | date=1964 | pages=163–183 | doi=10.1086/349825 | jstor=228182}}</ref> [[Beeld:Jacques Babinet.jpg|thumb|links|180px|Jacques Babinet, ’n vroeë ondersteuner van die idee van ’n planeet anderkant Neptunus.]] In 1848 het Jacques Babinet beswaar aangeteken teen Le Verrier se berekenings en beweer Neptunus se waargenome massa is kleiner en sy wentelbaan groter as wat Le Verrier aanvanklik voorgestel het. Hy het uit Le Verrier se berekings uitgewerk dat ’n planeet van rofweg 12 aardmassas, wat hy "Hyperion" genoem het, anderkant Neptunus lê.<ref name=grosser/> Le Verrier het sy idee agter afgeskiet.<ref name=grosser/> In 1879 het Camille Flammarion opgemerk die [[komete]] 1862&nbsp;III en 1889&nbsp;III het ’n [[Apside|afelium]] (verste afstand van die Son af) van onderskeidelik 47 en 49&nbsp;AE, en hy het voorgestel dat hulle die wentelradius van ’n onbekende planeet aandui wat hulle in ’n elliptiese wentelbaan getrek het.<ref name=grosser/> George Forbes het van dié berekenings afgelei dat daar twee planete anderkant Neptunus moet lê. Gebaseer op die feit dat vier komete ’n afelium van sowat 100&nbsp;AE het en nog ses ’n afelium van sowat 300&nbsp;AE, het hy die wentelelemente van twee hipotetiese trans-Neptunus-planete bereken. Dit het baie ooreengestem met berekenings deur ’n ander sterrekundige, David Peck Todd, en baie het geglo dit moet dus waar wees.<ref name=grosser/> Skeptici het egter gemeen die komete se wentelbane is nog te onseker om betekenisvolle afleidings te maak.<ref name=grosser/> Sommige beskou Forbes se hipotese as ’n voorloper van die idee van Planeet Nege.<ref>{{cite journal|title=Constraints on Planet Nine's Orbit and Sky Position within a Framework of Mean Motion Resonances|journal=The Astronomical Journal|volume=153|issue=3|pages=91|year=2017|last1=Millholland|first1=Sarah|last2=Laughlin|first2=Gregory|doi=10.3847/1538-3881/153/3/91|arxiv=1612.07774|bibcode=2017AJ....153...91M}}</ref> In 1900 en 1901 het die direkteur van die Harvard-kollegesterrewag, William Henry Pickering, twee soektogte na trans-Neptunus-planete gelei. Die eerste een is uitgevoer deur die [[Denemarke|Deense]] sterrekundige Hans Emil Lau, wat ná die bestudering van data oor Uranus se wentelbaan van 1690 tot 1895 tot die gevolgtrekking gekom het dat een planeet nie die afwykings in sy wentelbaan kon veroorsaak nie. Hy het geglo daar is twee planete. Die tweede soektog is gedoen deur Gabriel Dallet, wat voorgestel het ’n enkele planeet by 47&nbsp;AE kan vir Uranus se beweging verantwoordelik wees. In nie een van die gevalle is enige planete ontdek nie.<ref name=grosser/> In 1902 het dr. Theodor Grigull van Duitsland die wentelbaan van komete met ’n afelium van verder as Neptunus bestudeer en beweer daar is ’n planeet so groot soos Uranus by 50&nbsp;AE met ’n wentelperiode van 360 jaar. Hy het dit "Hades" genoem. In 1921 het Grigull die wentelperiode na 310-330 jaar aangepas om die waargenome afwykings beter te verklaar.<ref>{{cite web|title=Hypothetical Planets|author=Paul Schlyter|work=The Swedish Amateur Astronomical Society|url=http://solarviews.com/eng/hypothet.htm|accessdate=2019-12-07}}</ref> In 1909 het Thomas Jefferson Jackson See gemeen "daar is beslis een, heel waarskynlik twee en moontlik drie planete anderkant Neptunus".<ref name=see>{{cite journal|title=A Career of Controversy: The Anomaly of T. J. J. See|author=TJ Sherrill|pages=25–50|date=1999|bibcode= 1999JHA....30...25S|journal=Journal for the History of Astronomy|volume=30|doi=10.1177/002182869903000102}}</ref> Hulle was glo 42, 56 en 72&nbsp;AE van die Son af. Omdat hy geen verduideliking gegee het oor hoe hy tot dié gevolgtrekking gekom het nie, is nooit na hulle gesoek nie.<ref name=see/> Die [[Indië|Indiese]] sterrekundige Venkatesh P. Ketakar het in 1911 voorgestel daar is twee planete anderkant Neptunus. Hy het hulle Brahma en Vishnu genoem. Hy het dit besluit nadat hy die patrone wat [[Pierre-Simon Laplace]] in die [[Natuurlike satelliet|mane]] van Jupiter waargeneem het, herbewerk en op die buitenste planete toegepas het.<ref name=ketakar/> Jupiter se drie [[Mane van Galilei|binnemane]], [[Io (maan)|Io]], [[Europa (maan)|Europa]] en [[Ganumedes (maan)|Ganumedes]], is gesinchroniseer in ’n ingewikkelde 1:2:4-[[Baanresonansie|resonansie]] bekend as die Laplace-resonansie.<ref name=Musotto2002>{{cite journal|last=Musotto|first=Susanna|author2=Varadi, Ferenc |author3=Moore, William |author4= Schubert, Gerald |title=Numerical Simulations of the Orbits of the Galilean Satellites|date=2002|volume=159|issue=2|pages=500–504|doi=10.1006/icar.2002.6939| bibcode=2002Icar..159..500M | journal = Icarus}}</ref> Ketakar het voorgestel Uranus, Neptunus en sy hipotetiese trans-Neptunus-planete is in ’n soort Laplace-resonansie vasgevang. Volgens sy berekenings was Brahma gemiddeld 38,95&nbsp;AE van die Son af en was sy wentelperiode 242,28 aardjare (3:4-resonansie met Neptunus). Toe Pluto 19 jaar later ontdek word, was sy gemiddelde afstand 39,48&nbsp;AE en sy wentelperiode 248 aardjare, wat baie naby aan Ketakar se voorspelling was (Pluto het dan ook ’n [[Plutino|2:3-resonansie met Neptunus]]). Ketakar het geen ander besonderhede benewens afstand en wentelperiode bekend gemaak nie. Dit is onbekend hoe hy by dié syfers uitgekom het en sy tweede planeet, Vishnu, is nooit ontdek nie.<ref name=ketakar>{{cite journal|title=Prediction of Pluto by V. P. Ketakar|author1=JG Chhabra|author2=SD Sharma|author3=M Khanna|journal=Indian Journal of History of Science|date=1984|volume=19|issue=1|pages=18–26|url=http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005abd_18.pdf|access-date=2008-09-04|bibcode=1984InJHS..19...18C|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225135119/http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005abd_18.pdf|archive-date=2009-02-25|df=}}</ref> ==Planeet X== In 1894 het Percival Lowell, ’n ryk man van [[Boston]], met William Pickering se hulp die Lowell-sterrewag in [[Flagstaff, Arizona]], gestig. In 1906 het hy ’n uitgebreide soektog begin na ’n planeet anderkant Neptunus, oortuig daarvan dat hy die verwarring oor Uranus se wentelbaan kon oplos.<ref name=tombaugh/> Hy het dit "Planeet&nbsp;X" genoem, ’n naam wat voorheen deur Gabriel Dallet gebruik is.<ref name=grosser/> Die "X" in die naam staan vir die [[letter]] X, wat ’n onbekendheid aandui, en nie vir die Romeinse [[syfer]] 10 nie – in dié tyd sou ’n planeet wat ontdek is die negende planeet gewees het. Lowell wou hiermee sy wetenskaplike geloofbaarheid bewys wat hom bly ontwyk het sedert hy verkondig het die kanaalagtige verskynsels op [[Mars]] is kanale wat deur [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] gebou is.<ref>Croswell (1997), p. 43.</ref> Lowell se eerste soektog het gefokus op die [[sonnebaan]], die vlak wat die wentelbaan van die Aarde om die Son bevat en waar ook die ander planete in die Sonnestelsel geleë is. Met ’n 5-duim-kamera het hy meer as 200 foto's met ’n [[Beligting (fotografie)|beligting]]styd van drie uur elk met ’n vergrootglas deursoek, maar kon geen planete kry nie. In dié tyd was Pluto te ver bo die sonnebaan om in die projek opgespoor te word.<ref name=tombaugh>Tombaugh (1946).</ref> Nadat hy sy aanvanklik voorgestelde posisies aangepas het, het Lowell van 1914 tot 1916 ’n tweede soektog uitgevoer.<ref name=tombaugh/> In 1915 het hy ''Memoir of a Trans-Neptunian Planet'' gepubliseer waarin hy tot die gevolgtrekking kom dat Planeet&nbsp;X ’n massa het van rofweg sewe keer die Aarde s’n – omtrent die helfte van dié van Neptunus<ref name="ley195608">{{Cite magazine |last=Ley |first=Willy |author= |last2= |first2= |date=Augustus 1956 |title=The Demotion of Pluto |department=For Your Information |url=https://archive.org/stream/galaxymagazine-1956-08#page/n79/mode/2up |magazine=Galaxy Science Fiction |pages=79–91 |type= }}</ref> – en ’n gemiddelde afstand van 43&nbsp;AE van die Son af. Hy het aangeneem Planeet&nbsp;X is ’n groot voorwerp met ’n lae digtheid en ’n groot [[albedo]], soos die reuseplanete. Daarom sou dit as ’n skyf sigbaar wees met ’n deursnee van sowat een [[boogsekonde]] en ’n [[skynbare magnitude]] van tussen 12 en 13 hê – helder genoeg om te kon sien.<ref name=tombaugh/><ref>Littman (1990), p. 70.</ref> [[Beeld:Clyde W. Tombaugh.jpeg|thumb|200px|Clyde William Tombaugh.]] In 1908 het Pickering onafhanklik aangekondig hy het, deur ongerymdhede in Uranus se wentelbaan te ontleed, bewyse gekry van ’n negende planeet. Sy hipotetiese planeet, wat hy "Planeet&nbsp;O" genoem het (want O volg op N; dus Neptunus),<ref>{{cite book|title=The Hunt For Planet X|url=https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi|author=Govert Schilling |date=2009 |publisher=Springer |page=[https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi/page/34 34] | isbn= 978-0-387-77804-4 }}</ref> het ’n gemiddelde baanradius van 51,9&nbsp;AE en ’n wentelperiode van 373,5 jaar gehad.<ref name=grosser/> Fotografiese plate wat in sy sterrewag in [[Peru]] geneem is, het geen getuienis getoon van die voorspelde planeet nie, en die Britse sterrekundige P.H. Cowell het bewys die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan verdwyn feitlik as die hipotetiese planeet se eienskappe in ag geneem word.<ref name=grosser/> Lowell het self Planeet&nbsp;O verwerp, ondanks sy noue verbintenis met Pickering, en gesê: "Hierdie planeet word baie paslik "O" genoem, [want dit] is absoluut niks."<ref name=cros50>Croswell p. 50</ref> Sonder dat Pickering dit geweet het, het vier van die plate wat in sy soeke na "Planeet O" geneem is, beelde van Pluto vasgevang, maar dit is eers jare later ontdek.<ref name="Hoyt">{{cite journal |title= W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto |author= William Graves Hoyt |journal= Isis |volume= 67 |issue= 4 |date= Desember 1976 |pages = 551–564 |jstor= 230561 |doi= 10.1086/351668 |pmid= 794024 }} p. 563.</ref> Pickering het voorts, tot in 1932, baie ander moontlike trans-Neptunus-planete voorgestel, wat hy "P", "Q", "R", "S", "T" en "U" genoem het; geen daarvan is opgespoor nie.<ref name=ketakar/> ===Ontdekking van Pluto=== Lowell se skielike dood in 1916 het die soeke na Planeet&nbsp;X tydelik tot stilstand gebring. Sy mislukking om die planeet te ontdek het hom so te sê doodgemaak, het een vriend gesê.<ref>Croswell (1997), p. 49.</ref> Lowell se weduwee, Constance, het in ’n regsgeding met die sterrewag betrokke geraak oor Lowell se nalatenskap en dit het die soektog vir verskeie jare onderbreek.<ref name=cros2>Croswell (1997), pp. 32–55.</ref> In 1925 het die sterrewag glas vir ’n nuwe 33 cm-wyeveldteleskoop aangeskaf om die soektog voort te sit. Dit is gebou met geld van Abbott Lawrence Lowell,<ref>[http://www.astronomy.com/year-of-pluto/2015/05/percival-lowells-three-early-searches-for-planet-x "Percival Lowell's three early searches for Planet X"]. ''Astronomy Magazine''. 14 Mei 2015.</ref> Percival se broer.<ref name=tombaugh/> In 1929 het die sterrewag se direkteur, [[Vesto Slipher]], die taak om die planeet op te spoor gegee aan [[Clyde Tombaugh]], ’n 22-jarige plaasseun van [[Kansas]] wat pas by die Lowell-sterrewag aangestel is.<ref name=cros2/> Tombaugh moes streke van die naglug stelselmatig in pare foto's vasvang. Elke foto van ’n paar is twee weke uitmekaar geneem. Hy het dan die twee foto's van elke streek in ’n masjien geplaas wat die beweging van enige planeet kon opvang. Om die kans te verklein dat ’n vinniger bewegende (en dus nader) voorwerp verkeerdelik vir ’n planeet aangesien word, het Tombaugh elke streek naby sy opposisiepunt, 180 grade van die Son af, afgeneem waar die skynbare retrograde beweging van voorwerpe buite die Aarde se wentelbaan op sy sterkste is. Hy het ook ’n derde foto geneem as ’n beheermaatreël om enige valse bewyse uit te skakel wat deur foute op ’n individuele plaat veroorsaak kon gewees het. Tombaugh het besluit om die hele [[diereriem]] af te neem in plaas van net die streke wat Lowell voorgestel het.<ref name=tombaugh/> Teen begin 1930 het Tombaugh se soektog tot by die [[sterrebeeld]] [[Tweeling (sterrebeeld)|Tweeling]] gevorder. Op 18 Februarie 1930, nadat hy amper ’n jaar lank gesoek en amper 2&nbsp;miljoen [[ster]]re ondersoek het, het Tombaugh ’n bewegende voorwerp waargeneem op fotografiese plate wat op 23 en 29 Januarie van dié jaar geneem is.<ref>Tombaugh (1946), p. 79</ref> ’n Foto van ’n laer gehalte wat op 21 Januarie geneem is, het die beweging bevestig.<ref name=cros2/> Die voorwerp was net ses grade van een van die liggings van Planeet&nbsp;X wat Lowell voorgestel het.<ref name=cros2/> Nadat die sterrewag nog bevestigende foto's gekry het, is die nuus van die ontdekking op 13 Maart 1930 na die Harvard-kollegesterrewag getelegrafeer. Die nuwe voorwerp is later ook ontdek op foto's wat reeds op 19 Maart 1915 geneem is.<ref name="Hoyt"/> Die besluit om die nuwe voorwerp "Pluto" te noem, was deels ter ere van Percival Lowell, want sy voorletters is die eerste twee letters van die naam.<ref>{{cite web|title= NASA's Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto's Symbol |url= http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 |publisher=NASA |access-date=2007-03-25 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20061001015053/http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 |archive-date=2006-10-01 |df= }}</ref> Ná die ontdekking van Pluto het Tombaugh die sonnebaan aanhou deursoek vir ander voorwerpe. Hy het honderde [[veranderlike ster]]re asook asteroïdes en twee komete ontdek, maar geen ander planete nie.<ref>{{cite web|title=Clyde W. Tombaugh|publisher=New Mexico Museum of Space History|url=http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=51|access-date=2008-06-29|archive-date=2012-09-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AnZmdT0a?url=http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=51|url-status=dead}}</ref> ===Pluto verloor die titel 'Planeet X'=== [[Lêer:Charon by New Horizons on 13 July 2015.png|thumb|180px|links|Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].]] [[Beeld:Charon Discovery.jpg|thumb|links|180px|Die ontdekkingsfoto van Charon.]] Tot die verbasing en teleurstelling van die sterrewag het Pluto geen teken van ’n skyf getoon nie; dit het soos ’n punt gelyk, nes ’n ster, en met ’n magnitude van net sowat 15 was dit ses keer so dof as wat Lowell voorspel het. Dit het beteken dit was óf baie klein óf baie donker.<ref name=tombaugh/> Omdat die sterrekundiges by Lowell gedink het Pluto is swaar genoeg om planete te versteur, het hulle gedink sy albedo kon nie minder as 0,07 wees nie (wat beteken dit weerkaats net 7% van die lig wat daarop val); dit is omtrent so donker soos teer en soortgelyk aan die albedo van [[Mercurius]], die planeet wat die minste lig weerkaats.<ref name=bower/> Dit sou beteken Pluto se massa is nie meer as 70% van die Aarde s’n nie.<ref name=bower/> Waarnemings het ook gewys Pluto se wentelbaan is baie [[Ellips|ellipties]], meer as dié van enige ander planeet.<ref name=lauch>{{cite book|author=J. K. Davies|display-authors=4|author2=J. McFarland|author3=M. E. Bailey|author4=B. G. Marsden|author5=W. I. Ip|title=The Solar System Beyond Neptune|editor=M. Antonietta Baracci|editor2=Hermann Boenhardt|editor3=Dale Cruikchank|editor4=Alissandro Morbidelli|pages=11–23|publisher=University of Arizona Press|chapter-url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf|date=2008|chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region|access-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf|archive-date=2015-02-20|url-status=dead|df=}}</ref> Sommige sterrekundiges het feitlik dadelik Pluto se status as planeet in twyfel getrek. Skaars ’n maand ná die ontdekking, op 14 April 1930, het Armin O. Leuschner in ’n artikel in ''The New York Times'' voorgestel Pluto se dofheid en groot baaneksentrisiteit laat dit meer soos ’n asteroïde of komeet lyk: "Van die moontlikhede is ’n groot asteroïde wat grootliks in sy wentelbaan versteur is naby ’n groot planeet soos Jupiter, of dit kan een van baie langperiode- planetêre voorwerpe wees wat nog ontdek moet word, of ’n helder komeetvoorwerp."<ref name=lauch/><ref name=nyt/> In dieselfde artikel het die direkteur van die Harvard-sterrewag, [[Harlow Shapley]], gesê Pluto is ’n "lid van die Sonnestelsel wat nie met bekende asteroïdes of komete vergelykbaar is nie, en dalk van groter belang vir kosmogonie is as wat ’n ander planeet anderkant Neptunus sal wees".<ref name=nyt>{{cite news|journal=The New York Times|date=April 14, 1930|url= https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1930/04/14/96096499.pdf|title="Planet X" Orbit Raises More Doubt}}</ref> In 1931 het Ernest W. Brown deur middel van ’n wiskundige formule (en in samewerking met E.C. Bower) getoon die veronderstelde onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan kan nie wees vanweë die swaartekraguitwerking van ’n verder geleë voorwerp nie, en dat Lowell se veronderstelde voorspelling "bloot toevallig" was.<ref>{{cite journal|title=On a criterion for the prediction of an unknown planet|author=Ernest W. Brown|date=1931|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society| volume=92|pages=80–100|bibcode = 1931MNRAS..92...80B | doi = 10.1093/mnras/92.1.80}}</ref> Deur die hele middel van die 20ste eeu het ramings van Pluto se massa al hoe kleiner geword. In 1931 het Nicholson en Mayall bereken sy massa, gebaseer op sy veronderstelde uitwerking op die reuseplanete, is rofweg gelyk aan dié van die Aarde,<ref name="The Discovery of Pluto">{{cite journal|title= The Discovery of Pluto |url= https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1931-02-13_91_4/page/380 |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=91 |issue= 4 |date=Februarie 1931 |pages= 380–385 |bibcode= 1931MNRAS..91..380. |doi=10.1093/mnras/91.4.380|doi-access= free }}</ref> omtrent dieselfde as ’n berekening in 1942 van 0,91 aardmassas (M_⊕) deur Lloyd R. Wylie van die Amerikaanse Vlootsterrewag wat dieselfde eienskappe oorweeg het.<ref name=wylie>{{cite book | title= Is Pluto a Planet?: A Historical Journey through the Solar System | author = David A. Weintraub |publisher=Princeton University Press, 2014 |isbn=978-1400852970 |page=141 |url= https://books.google.com/?id=dW1_AwAAQBAJ&pg=PA141&lpg=PA141&dq=wylie+pluto+1942#v=onepage&q=wylie%20pluto%201942&f=false |date=2014-06-12 }}</ref> In 1949 het [[Gerard Kuiper]] se meting van Pluto se deursnee met ’n 200-duim-teleskoop by die [[Palomar-sterrewag]] hom gelei tot die oortuiging dat Pluto halfpad tussen die grootte van Mercurius en Mars is en dat sy massa omtrent 0,1&nbsp;M_⊕ is.<ref name="Gerard P. Kuiper 1950 133–137">{{cite journal|title=The Diameter of Pluto |first=Gerard P. |last=Kuiper |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=62 |pages= 133–137 |date=August 1950 |bibcode= 1950PASP...62..133K|doi= 10.1086/126255 |issue=366}}</ref> <div style="float:right; margin:2px;"> {| class=wikitable style="text-align:center; font-size:11px" |+ Massaramings vir Pluto: !Jaar!! Massa !!Nota |- |1931 || {{val|1|ul=maarde}} ||Nicholson & Mayall<ref name="The Discovery of Pluto"/> |- |1942 || 0,91 M_⊕ || Wylie <ref name=wylie/> |- |1948|| 0,1 (1/10) M_⊕ || Kuiper <ref name="Gerard P. Kuiper 1950 133–137"/> |- |1973|| 0,025 (1/40) M_⊕ || Rawlins <ref name="Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System"/> |- |1976||0,01 (1/100) M_⊕||Cruikshank, Pilcher, & Morrison <ref name="Croswell 1997, p. 57"/> |- |1978||0,002 (1/500) M_⊕ || Christy & Harrington <ref name=Christy>{{cite journal |bibcode= 1978AJ.....83.1005C |author= James W. Christy |author2= Robert S. Harrington |last-author-amp= yes |title= The Satellite of Pluto |url= https://archive.org/details/astronomical-journal_1978-08_83_8/page/1005 |journal= Astronomical Journal |date=Augustus 1978 |volume= 83 |issue= 8 |pages= 1005–1008 |doi= 10.1086/112284 }}</ref> |- |2006||0.00218 (1/459) M_⊕ || Buie et al.<ref name=Buie>{{cite journal |bibcode= 2006AJ....132..290B |author= Marc W. Buie |author2= William M. Grundy |author3= Eliot F. Young |last-author-amp= yes |title= Orbits and photometry of Pluto's satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2 |url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-07_132_1/page/290 |journal= Astronomical Journal |date=Julie 2006 |volume= 132 |issue=1 |arxiv= astro-ph/0512491|doi= 10.1086/504422 |pages=290–298}}</ref> |} </div> In 1973 het Dennis Rawlins beweer Pluto se massa is omtrent dieselfde as dié van die maan [[Triton (maan)|Triton]], gebaseer op die ooreenkomste met die periodisiteit en helderheidswisseling van Triton. Dit stem ooreen met wat die sterrekundiges [[Walter Baade]] en E.C. Bower al in 1934 gesê het.<ref>{{cite journal |title=The Photographic Magnitude and Color Index of Pluto |author=Walter Baade |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=46 |number=272 |page=218 |bibcode=1934PASP...46..218B |doi=10.1086/124467 |year=1934|author-link=Walter Baade }}</ref> Omdat Triton se massa toe beskou is as rofweg 2,5% van dié van die Aarde-Maan-stelsel (meer as 10 keer sy werklike massa), was Rawlins se bepaling van Pluto se massa ook verkeerd. Dit was egter klein genoeg dat hy die afleiding kon maak dat Pluto nie Planeet&nbsp;X is nie.<ref name="Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System">{{cite journal |title=Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System |url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1973_162_3/page/261 |author=Dennis Rawlins |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=162 |issue=3 |date=1973 |pages=261–270 |bibcode=1973MNRAS.162..261R |doi=10.1093/mnras/162.3.261 }}</ref> In 1976 het Dale Cruikshank, Carl Pilcher en David Morrison van die Universiteit van [[Hawaii]] [[spektraallyn]]e van Pluto se oppervlak bestudeer en vasgestel dit moet [[metaan]][[Vlugtigheid (planetologie)|ys]] bevat, wat hoogs weerkaatsend is. Dit het beteken Pluto is glad nie donker nie, maar besonder helder, en sy massa kon nie meer as ’n 100ste M_⊕ gewees het nie.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.194.4267.835-a |pmid=17744185 |journal=Science |volume=194 |issue=4267 |pages=835–837 |year=1976 |title=Pluto: Evidence for methane frost |url=https://archive.org/details/sim_science_1976-11-19_194_4267/page/835 }}</ref><ref name="Croswell 1997, p. 57">Croswell (1997), p. 57.</ref> Pluto se massa is eindelik in 1978 finaal vasgestel nadat die Amerikaanse sterrekundige James W. Christy sy maan [[Charon (maan)|Charon]] ontdek het. Dit het hom en Robert Harrington van die Amerikaanse Vlootsterrewag in staat gestel om die massa van die Pluto-Charon-stelsel regstreeks te meet deur die maan se wenteling om Pluto te bestudeer.<ref name="Christy"/> Hulle het bepaal Pluto se massa is 1,31×10²²&nbsp;kg; rofweg ’n 500ste van die Aarde s’n en ’n 6de van die Maan s'n, en heeltemal te klein om die afwykings in die buiteplanete se wentelbane te veroorsaak. Lowell se "voorspelling" was dus blote toeval: As daar ’n Planeet&nbsp;X is, is dit nie Pluto nie.<ref>Croswell (1997), pp. 57–58.</ref> ===Verdere soeke na Planeet X=== Ná 1978 het ’n paar sterrekundiges bly soek na Lowell se Planeet&nbsp;X, oortuig daarvan daar moet nog ’n planeet wees wat die buiteplanete se wentelbane versteur nadat bewys is dit is nie Pluto nie.<ref name=cros /> In die 1980's en 1990's het Robert Harrington ’n soeke begin na die ware oorsaak van die versteurings.<ref name=cros>Croswell, pp. 56–71</ref> Hy het bereken enige Planeet&nbsp;X sou rofweg drie keer so ver as Neptunus van die Son af wees; sy wentelbaan sou hoogs eksentriek wees en ’n groot helling met betrekking tot die sonnebaan hê – sy wentelbaan sou ’n hoek van rofweg 32 grade met dié van die ander planete vorm.<ref>{{cite journal | title = The location of Planet X | author = R. S. Harrington | journal= The Astronomical Journal | volume= 96 | date = 1988 |pages= 1476–1478|doi=10.1086/114898| bibcode=1988AJ.....96.1476H}}</ref> Die reaksie hierop was gemeng. Die bekende Planeet&nbsp;X-skeptikus Brian G. Marsden van die [[Kleinplaneetsentrum]] het uitgewys die afwykings in wentelbane is ’n 100ste so groot as wat deur Le Verrier waargeneem is en kon maklik die gevolg van ’n waarnemingsfout gewees het.<ref>Croswell (1997), pp. 62–63.</ref> [[Lêer:Lspn comet halley.jpg|thumb|220px|Halley se Komeet.]] In 1972 het Joseph Brady van die Lawrence Livermore- Nasionale Laboratorium onreëlmatighede in die beweging van [[Halley se Komeet]] bestudeer. Hy het beweer dit kan veroorsaak word deur ’n planeet so groot soos Jupiter anderkant Neptunus, by 59&nbsp;AE, wat in ’n [[Retrograde en prograde beweging|retrograde wentelbaan]] om die Son is.<ref name=Brady1972>{{cite journal |last=Brady |first=Joseph L. |title=The Effect of a Trans-Plutonian Planet on Halley's Comet |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=84 |issue=498 |pages=314–322 |date=1972 |bibcode=1972PASP...84..314B |doi=10.1086/129290}}</ref> Beide Marsden en die Planeet&nbsp;X-voorstander P. Kenneth Seidelmann het die hipotese egter gekritiseer en bewys Halley se Komeet skiet onreëlmatige strome materiaal uit en dit veroorsaak veranderings in sy baan. Hulle het ook gesê ’n voorwerp so groot soos Brady se Planeet&nbsp;X sou die wentelbane van die bekende buiteplanete ontsettend beïnvloed.<ref>Croswell (1997), p. 63.</ref> In 1988 het A.A. Jackson en R.M. Killen die stabiliteit van Pluto se baanresonansie met Neptunus bestudeer deur toets-"Planeet X'e" met wisselende massas en afstande van Pluto in modelle te gebruik. Pluto en Neptunus se wentelbane is in ’n 3:2-resonansie, wat voorkom dat die twee planete bots of selfs naby mekaar kom. Daar is bevind die hipotetiese voorwerp moet ’n massa van meer as 5&nbsp;aardmassas hê om die resonansie te versteur en dat ’n groot verskeidenheid voorwerpe anderkant Pluto kan voorkom sonder dat die resonansie versteur word. Vier toetswentelbane van ’n trans-Pluto-planeet is vir 4&nbsp;miljoen jaar vooruit getoets om te bepaal watter uitwerking dit op die resonansie tussen Pluto en Neptunus sou hê. Daar is bevind planete anderkant Pluto met ’n massa van 0,1 en 1 aardmassas, in wentelbane by onderskeidelik 48,3 en 75,5&nbsp;AE, versteur nie die 3:2-resonansie nie. Toetsplanete van 5&nbsp;aardmassas en [[Ellips|halflengteasse]] van 52,5 en 62,5&nbsp;AE versteur wel die resonansie oor 4&nbsp;miljoen jaar.<ref>{{cite journal|title= Planet X and the stability of resonances in the Neptune-Pluto system|author= A. A. Jackson|author2= R. M. Killen|last-author-amp= yes |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume= 235 |issue= 2|date=1988|pages = 593–601 |bibcode=1988MNRAS.235..593J |doi=10.1093/mnras/235.2.593|doi-access= free}}</ref> ===Planeet X verkeerd bewys=== Harrington is in Januarie 1993 oorlede sonder dat hy Planeet X gevind het.<ref name="croswell66">Croswell (1997), p. 66.</ref> Ses maande tevore het E. Myles Standish data van [[Voyager 2|Voyager&nbsp;2]] se verbyvlug van Neptunus in 1989 – wat die planeet se massa afgeskaal het met 0,5%, omtrent soveel soos Mars se massa<ref name="croswell66" /> – gebruik om die swaartekraginvloed op Uranus te herbereken.<ref>{{cite journal |title= Planet X&nbsp;– No dynamical evidence in the optical observations |author=Myles Standish |date= 1992-07-16 |bibcode=1993AJ....105.2000S |journal=Astronomical Journal |volume= 105|pages=200–2006|issue= 5 |doi=10.1086/116575}}</ref> Toe Neptunus se aangepaste massa gebruik is in die berekenings, het die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan, en daarmee saam die behoefte aan ’n Planeet&nbsp;X, verdwyn.<ref name="standage"/> Daar is geen afwykings in die bane van enige [[Ruimtetuig|ruimtetuie]] soos [[Pioneer 10]] en 11 of [[Voyager 1]] en 2 wat toegeskryf kan word aan die swaartekraginvloed van ’n groot, onontdekte voorwerp in die buitenste Sonnestelsel nie.<ref>Littman (1990), p. 204.</ref> Vandag stem die meeste sterrekundiges saam dat Planeet&nbsp;X, soos Lowell dit gedefinieer het, nie bestaan nie.<ref>{{cite book|title=The Neptune File|author=Tom Standage|publisher=Penguin|date=2000|isbn=978-0-8027-1363-6|page=[https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168 168]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168}}</ref> ==Ontdekking van ander trans-Neptunus-voorwerpe== [[Lêer:EightTNOs af.png|duimnael|280px|links|’n Vergelyking van die grootste 10 TNV's: Pluto, Eris, Haumea, Makemake, Gonggong, Quaoar, Sedna, Orcus, Salacia en 2002 MS₄. Onder is die Aarde en die Maan.]] Ná die ontdekking van Pluto en Charon is geen voorwerpe anderkant Neptunus ontdek nie, tot met die ontdekking van [[15760 Albion]] in 1992.<ref>{{cite web|author=Minor Planet Center|title=Circular No. 5611 |date= 1992 |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/05600/05611.html|access-date=2011-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20080504183122/http://cfa-www.harvard.edu/iau/iauc/05600/05611.html |archive-date = 4 Mei 2008}}</ref> Sedertdien is duisende [[trans-Neptunus-voorwerp]]e (TNV's) ontdek. Die meeste word nou gereken as deel van die [[Kuipergordel]], ’n swerm ysliggame wat oorgebly het ná die vorming van die Sonnestelsel wat net anderkant Neptunus naby die vlak van die sonnebaan om die Son wentel. Nie een van hulle is so groot soos Pluto nie, maar van hulle (soos [[90377 Sedna|Sedna]]) is aanvanklik in die media as "nuwe planete" beskryf.<ref>{{cite news |title= Astronomers discover 'new planet' |work= BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3511678.stm |access-date= 2008-06-20 | date=2004-03-15}}</ref> In 2005 het die sterrekundige [[Michael E. Brown|Mike Brown]] en sy span die ontdekking aangekondig van {{mp|2003 UB|313}} (later {{dp|Eris}} hernoem, na die Griekse godin van twis en onenigheid): ’n TNV wat aanvanklik geglo is effens groter as Pluto is.<ref>{{cite web|title=Circular No. 8747 |author= Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |date= 2006 |access-date= 2011-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20070205035336/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date = 5 Februarie 2007|url-status=dead}}</ref> Kort daarna is die voorwerp in ’n nuusvrystelling van [[Nasa]] se Jet Propulsion Laboratory as die "tiende planeet" beskryf.<ref>{{cite web |title=NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet |publisher=Jet Propulsion Laboratory |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126 |date=2005 |access-date=2007-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721191652/http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126 |archive-date=2011-07-21 |df= }}</ref> Eris is nooit amptelik as ’n planeet geklassifiseer nie en die IAU se 2006-definisie van ’n planeet bepaal dat beide Eris en Pluto [[dwergplanete]] is, en nie planete nie, omdat hulle nie hulle omgewing "skoongevee" het nie.<ref name=IAU/> Hulle wentel nie alleen om die Son nie, maar as deel van ’n gordel soortgelyke voorwerpe. Pluto self word nou gereken as behorende tot die Kuipergordel en die grootste dwergplaneet – ook groter as Eris, wat egter wel ’n groter massa het. ’n Paar sterrekundiges, veral [[Alan Stern]], die hoof van Nasa se [[New Horizons]]-sending na Pluto, is oortuig daarvan dat die IAU se definisie verkeerd is. Hulle glo Pluto, Eris en alle ander groot TNV's, soos {{Dp|Makemake}}, {{Dp|Sedna}}, {{Dp|Quaoar}}, {{Dp|Varuna}} en {{Dp|Haumea}}, behoort as planete erken te word.<ref>{{cite web|title=Unabashedly Onward to the Ninth Planet|author=Alan Stern |date= 2006 |publisher= NASA |url= http://www.spacedaily.com/reports/Unabashedly_Onward_to_the_Ninth_Planet_999.html|access-date=2008-06-25}}</ref> Die ontdekking van Eris het nie weer die Planeet&nbsp;X-teorie laat herleef nie, want dit is veels te klein om ’n uitwerking op die buiteplanete se wentelbane te hê.<ref>{{cite web|title=David Jewitt:Planet X|author=David C. Jewitt (University of Hawaii) | publisher= Personal web site |date= 2006 |url= http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/planetx.html|access-date=2008-05-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20080508035508/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/planetx.html |archive-date = 8 Mei 2008}}</ref> ==Ander voorgestelde trans-Neptunus-planete== Hoewel die meeste sterrekundiges glo Lowell se Planeet&nbsp;X bestaan nie, het ’n paar die idee laat herleef dat ’n groot, onsigbare planeet ’n waarneembare swaartekraguitwerking in die buitenste Sonnestelsel kan hê. Daar word dikwels na hierdie hipotetiese voorwerpe as "Planeet&nbsp;X" verwys, hoewel die idees oor dié voorwerpe aansienlik kan verskil van Lowell se idee.<ref>{{cite journal|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=335 |issue=3 |pages= 641–654|date=September 2002|title=Biases in cometary catalogues and Planet X|author= J. Horner|author2= N. W. Evans|last-author-amp= yes|doi=10.1046/j.1365-8711.2002.05649.x |arxiv = astro-ph/0205150 |bibcode = 2002MNRAS.335..641H }}</ref><ref name=planetx>{{cite news |work=New Scientist |url= http://allesoversterrenkunde.nl/#!/actueel/artikelen/_detail/gli/the-mystery-of-planet-x/ | date=2008-01-11 |title= The Mystery of Planet X |pages= 30–33 | access-date=2008-06-25 | author=Govert Schilling}}</ref> ===Wentelbane van verafgeleë voorwerpe=== [[Beeld:Sedna orbit.svg|thumb|350px|Die wentelbaan van Sedna (rooi) in vergelyking met dié van Jupiter (oranje), Saturnus (geel), Uranus (groen), Neptunus (blou) en Pluto (pers).]] ====Sedna se wentelbaan==== Toe [[90377 Sedna|Sedna]] ontdek is, het sy vreemde wentelbaan gelei tot vrae oor sy ontstaan. Sy perihelium (verste afstand van die Son af) is so ver (sowat 76&nbsp;AE) dat geen huidige meganisme dié [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke wentelbaaan]] kan verduidelik nie. Dit is te ver van die planete om deur die swaartekrag van Neptunus of enige ander reuseplaneet geraak te word en te verbonde aan die Son om beïnvloed te word deur buitekragte soos [[galaktiese gety]]e. Hipoteses oor sy besonderse wentelbaan sluit in dat dit deur ’n verbygaande ster beïnvloed is, dat dit van ’n ander planeetstelsel aangetrek is of dat dit deur ’n trans-Neptunus-planeet na sy huidige posisie geruk is.<ref name="Mike">{{cite journal|title=Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/645|last1=Brown|first1=Mike|last2=Rabinowitz|first2=David|last3=Trujillo|first3=Chad|journal=Astrophysical Journal|bibcode=2004ApJ...617..645B|date=2004|volume = 617|pages=645–649|issue=1|arxiv=astro-ph/0404456| doi=10.1086/422095}}</ref> Die beste manier om die rede vir sy vreemde wentelbaan te vind was om ’n paar ander voorwerpe in ’n soortgelyke streek op te spoor waarvan die wenteleienskappe ’n aanduiding van hulle geskiedenis kan gee. As Sedna deur ’n trans-Neptunus-planeet in sy huidige posisie geruk is, sal enige ander voorwerp in dié streek ’n soortgelyke perihelium hê.<ref name="sisters">{{cite web|title=Searching for Sedna's Sisters: Exploring the inner Oort cloud|last=Schwamb|first=Megan|date=2007-09-18|publisher=Caltech|url=http://www.astro.caltech.edu/~george/option/candex07/schwamb_report.pdf|access-date=2010-08-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512221422/http://www.astro.caltech.edu/~george/option/candex07/schwamb_report.pdf|archive-date=2013-05-12|df=}}</ref> ====Opwinding oor Kuipergordel-wentelbane==== In 2008 het Tadashi Mukai en Patryk Sofia Lykawka voorgestel dat ’n verafgeleë planeet so groot soos Mars of die Aarde wat tans in ’n uiters eksentrieke wentelbaan tussen 100 en 200&nbsp;AE is, met ’n wentelperiode van 1&nbsp;000 jaar en ’n baanhelling van 20° tot 40°, verantwoordelik is vir die struktuur van die Kuipergordel. Hulle het verder voorgestel die versteurings van dié planeet het die eksentrisiteite en baanhellings van die [[trans-Neptunus-voorwerp]]e beïnvloed, die [[Planetesimaal|planetesimale skyf]] by 48&nbsp;AE afgesny en die wentelbane van voorwerpe soos Sedna van Neptunus afgesonder. Tydens Neptunus se migrasie na die buitenste deel van die Sonnestelsel is hierdie planeet glo in ’n buiteresonansie met Neptunus vasgevang en het sy wentelbaan ’n groter perihelium ontwikkel, terwyl die oorblywende trans-Neptunus-voorwerpe in stabiele wentelbane gebly het.<ref name=LykawaMukai>{{cite journal |last1=Patryk S. |first1=Lykawka |last2=Tadashi |first2=Mukai |year=2008 |title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161 |journal=The Astronomical Journal |volume=135 |issue=4 |pages=1161–1200 |arxiv=0712.2198 |bibcode=2008AJ....135.1161L |doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161}}</ref><ref name=spaceplanetX>{{cite web |last=Than |first=Ker |date=18 June 2008 |title=Large 'Planet X' May Lurk Beyond Pluto |url=http://www.space.com/5526-large-planet-lurk-pluto.html |website=Space.com |access-date=18 Julie 2016}}</ref><ref name=canwestPlanetX>{{cite web |last=Hasegawa |first=Kyoko |date=28 Februarie 2008 |title=Japanese scientists eye mysterious 'Planet X' |url=http://www.bibliotecapleyades.net/hercolobus/esp_hercolobus_66.htm |website=BibliotecaPleyades.net |access-date=18 Julie 2016}}</ref> ====Langwerpige wentelbane van ’n groep KGV's==== In 2012 het Rodney Gomes die wentelbane van 92 Kuipergordelvoorwerpe (KGV's) in ’n model gebruik en ontdek ses van dié wentelbane is baie langwerpiger as wat die model voorspel. Hy het die afleiding gemaak dat dit veroorsaak word deur die aantrekkingskrag van ’n verafgeleë planeetmetgesel, byvoorbeeld ’n voorwerp so groot soos Neptunus by 1&nbsp;500&nbsp;AE. Dié groot voorwerp sou veroorsaak dat die periheliums van voorwerpe met halflengteasse groter as 300&nbsp;AE skommel en dat die voorwerpe verskuif word in wentelbane wat met dié van planete kruis, soos dié van {{mpl|308933|2006 SQ|372}} en {{mpl|87269|2000 OO|67}}, of in afgesonderde wentelbane, soos dié van Sedna.<ref>{{cite magazine|title=New planet found in our Solar System?|magazine=National Geographic|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120511-new-planet-solar-system-kuiper-belt-space-science|date=2012|access-date=2012-05-21|archive-date=2012-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514021638/http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120511-new-planet-solar-system-kuiper-belt-space-science/|url-status=dead}}</ref> ====Ontdekking van sameklossing van KGV's==== In 2014 het sterrekundiges die ontdekking aangekondig van {{mpl|2012 VP|113}}, ’n groot voorwerp met ’n wentelbaan soos Sedna met ’n wentelperiode van 4&nbsp;200 jaar en ’n perihelium van rofweg 80&nbsp;AE.<ref name="nature letter"/> Volgens hulle was dit ’n bewys van ’n moontlike trans-Neptunus-planeet.<ref>{{cite web |url=http://phys.org/news/2014-03-edge-solar.html |title=A new object at the edge of our Solar System discovered |work=Physorg.com |date=26 Maart 2014}}</ref> Trujillo en Sheppard het gereken die sameklossing van die argumente van periheliums van VP113 en ander uiters verafgeleë TNV's dui op die bestaan van ’n "[[superaarde]]" van tussen 2 en 15 aardmassas verder as 200&nbsp;AE, en moontlik in ’n skuins wentelbaan by 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="nature letter"/> In 2014 het sterrekundiges by die Universidad Complutense in [[Madrid]] voorgestel die beskikbare data dui op die bestaan van meer as een trans-Neptunus-planeet;<ref name="Marcos2014">{{cite journal| title=Extreme trans-Neptunian objects and the Kozai mechanism: signalling the presence of trans-Plutonian planets| first1=C.| last1=de la Fuente Marcos| first2=R.| last2=de la Fuente Marcos| date=1 September 2014|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters| volume=443| issue=1| pages=L59–L63| arxiv=1406.0715| bibcode=2014MNRAS.443L..59D |doi=10.1093/mnrasl/slu084}}</ref> daaropvolgende werk het aangedui die bewyse is sterk genoeg.<ref name=commensurabilities>{{cite journal |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl |date=2016 |title=Commensurabilities between ETNOs: a Monte Carlo survey |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=460 |issue=1 |pages=L64–L68 |arxiv=1604.05881 |bibcode=2016MNRAS.460L..64D |doi=10.1093/mnrasl/slw077}}</ref><ref name=nodes>{{cite journal |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl |date=11 Oktober 2017 |title=Evidence for a possible bimodal distribution of the nodal distances of the extreme trans-Neptunian objects: avoiding a trans-Plutonian planet or just plain bias? |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=471 |issue=1 |pages=L61–L65 |arxiv=1706.06981 |bibcode=2017MNRAS.471L..61D |doi=10.1093/mnrasl/slx106}}</ref> ====Verdere ontleding en die Planeet Nege-hipotese==== [[Beeld:Planet Nine - black background.png|thumbnail|300px|Voorspelling van ’n hipotetiese Planeet Nege se wentelbaan, gebaseer op unieke sameklossing.]] Op 20 Januarie 2016 het Brown en Batygin ’n artikel gepubliseer wat Trujillo en Sheppard se aanvanklike bevindings bevestig; hulle het ’n superaarde (wat [[Planeet Nege]] genoem is) voorgestel, gebaseer op ’n statistiese sameklossing van die argumente van periheliums naby nul en ook die [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|klimmende knope]] naby 113° van ses verafgeleë TNV's. Hulle het uitgewerk dit het ’n massa van omtrent 10 aardmassas (sowat 60% van Neptunus se massa) en ’n halflengteas van sowat 400 tot 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="AJ121-2-22"/><ref name="NYT-20160120">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Ninth Planet May Exist Beyond Pluto, Scientists Report |url=https://www.nytimes.com/2016/01/21/science/space/ninth-planet-solar-system-beyond-pluto.html |date=20 Januarie 2016 |work=The New York Times |access-date=22 Januarie 2016 }}</ref><ref>{{Cite news|title = New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|url = https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|newspaper = The Washington Post|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20|language = en|first = Joel|last = Achenbach|first2 = Rachel|last2 = Feltman}}</ref> ===Waarskynlikheid=== Selfs sonder swaartekragbewyse het Mike Brown, die ontdekker van Sedna, gereken Sedna se wentelperiode van 12&nbsp;000 jaar alleen dui op die bestaan van ’n aardgrootte-voorwerp anderkant Neptunus. Sedna se wentelbaan is so eksentriek dat dit vir net ’n klein deel van sy wentelperiode naby die Son is, waar dit maklik waargeneem kan word. Dit beteken dat, tensy sy ontdekking ’n uiters groot toeval was, daar moontlik nog talle voorwerpe met rofweg Sedna se deursnee in die omgewing van sy wentelbaan ontdek sal kan word.<ref>{{cite journal | author1 = M.E. Brown | author2 = C. Trujillo | author3 = D. Rabinowitz | last-author-amp = yes | title = Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/645 | journal = Astrophysical Journal | arxiv = astro-ph/0404456 | date=2004 | volume=617 | issue = 1 | pages=645–649 | doi=10.1086/422095 | bibcode=2004ApJ...617..645B}}</ref> Mike Brown het opgemerk: "Sedna is sowat driekwart so groot soos Pluto. As daar 60 voorwerpe driekwart so groot soos Pluto [daar buite] is, dan is daar moontlik 40 voorwerpe so groot soos {{nowrap|Pluto...}} As daar 40 voorwerpe so groot soos Pluto is, dan is daar moontlik 10 wat twee keer so groot soos Pluto is. Daar is moontlik drie of vier wat drie keer so groot soos Pluto is, en die grootste van hierdie {{nowrap|voorwerpe...}} is moontlik so groot soos Mars of die Aarde."<ref name=wgbh>{{cite web|title=Lowell Lectures in Astronomy |author=Mike Brown |publisher=WGBH |url=http://forum.wgbh.org/wgbh/forum.php?lecture_id=3710 |date=2007 |access-date=2008-07-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103202810/http://forum.wgbh.org/wgbh/forum.php?lecture_id=3710 |archive-date=2008-01-03 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WHNO079G1i8&t=3135|title=Pluto, Eris, and the Dwarf Planets of the Outer Solar System - talk by Mike Brown - the argument about dwarf planet sizes beyond Neptune is 50 minutes into his talk - on youtube (the WGBH link doesn't work)|last=Smithsonian|date=|access-date=2 Januarie 2019|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.space.com/37295-possible-planet-10.html | title=Planet 10? Another Earth-Size World May Lurk in the Outer Solar System}}</ref> Volgens hom sal so ’n voorwerp as dit ontdek word egter steeds ’n [[dwergplaneet]] wees volgens die huidige definisie, al is dit amper so groot soos die Aarde, want dit sou nie sy omgewing skoon genoeg gevee het nie.<ref name=wgbh/> ===Kuiperkrans en "Planeet Tien"=== [[Beeld:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|lang=en|thumb|200px|links|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Oortwolk]] en [[Kuipergordel]] (inlas).]] Die idee van ’n moontlike trans-Neptunus-planeet het ook ontwikkel om die sogenaamde [[Kuipergordel#Kuiperkrans|Kuiperkrans]]. Die Kuipergordel eindig skielik op ’n afstand van 48&nbsp;AE van die Son af. Brunini en Melita het gespekuleer dat dié skielike einde toegeskryf kan word aan die bestaan van ’n voorwerp met ’n massa van tussen dié van Mars en die Aarde wat verder as 48&nbsp;AE lê.<ref name=Brunini2002>{{cite journal|author=A. Brunini|author2=M. D. Melita|last-author-amp=yes|title= The Existence of a Planet beyond 50 AU and the Orbital Distribution of the Classical Edgeworth–Kuiper-Belt Objects |journal= Icarus |date=2002 |volume= 160|issue=1 |pages= 32–43 |doi= 10.1006/icar.2002.6935 |bibcode= 2002Icar..160...32B|hdl=11336/37037}}</ref> Die teenwoordigheid van ’n voorwerp met dieselfde massa as Mars in ’n ronde wentelbaan by 60&nbsp;AE lei egter tot ’n populasie van trans-Neptunus-voorwerpe wat nie met waarnemings ooreenstem nie. Dit sou byvoorbeeld die [[plutino]]-populasie in ’n groot mate uitgewis het.<ref name=lykawka/> Sterrekundiges het nog nie die moontlikheid uitgesluit van ’n voorwerp met dieselfde massa as die Aarde wat verder as 100&nbsp;AE lê en ’n eksentrieke wentelbaan met ’n groot helling het nie. Rekenaarsimulasies deur Patryk Lykawka van die Kobe-universiteit dui daarop dat ’n voorwerp met ’n massa van tussen 0,3 en 0,7&nbsp;M_⊕ wat vroeg in die Sonnestelsel se bestaan deur Neptunus na buite gewerp is en wat tans in ’n langwerpige wentelbaan tussen 101 en 200&nbsp;AE van die Son af is, die Kuiperkrans en die vreemde afsondering van voorwerpe soos Sedna en {{mpl|2012 VP|113}} kan verduidelik.<ref name=lykawka>{{cite journal | author= P. S. Lykawka | author2= T. Mukai | last-author-amp= yes | title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture | url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161 | journal= Astronomical Journal |date= 2008 |volume= 135 | issue= 4 |pages= 1161–1200 | doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161 | arxiv=0712.2198 | bibcode=2008AJ....135.1161L}}</ref> Hoewel sommige sterrekundiges soos Renu Malhotra en David Jewitt dié voorstel versigtig ondersteun het, het ander soos Alessandro Morbidelli dit afgeskiet as "vergesog".<ref name=planetx/> In 2017 het Malhotra en Kat Volk geargumenteer dat ’n onverwagte wisseling in die baanhellings van KGV's verder as die krans by 50&nbsp;AE ’n bewys is van ’n moontlike Marsgrootte-planeet van dalk tot 2,4&nbsp;M_⊕ wat aan die rand van die Sonnestelsel voorkom. Baie nuusbronne het daarna verwys as "Planeet Tien".<ref name="NSW-20170623">{{cite news |last=Osbourne |first=Hannah |title=Forget Planet 9 - There's Evidence Of A Tenth Planet Lurking At The Edge Of The Solar System |url=http://www.newsweek.com/planet-10-lurking-edge-solar-system-628517 |date=23 Junie 2017 |work=Newsweek |access-date=23 Junie 2017 }}</ref><ref name="ARX-20170619">{{cite journal |last1=Volk |first1=Kathryn |last2=Malhotra |first2=Renu |title=The curiously warped mean plane of the Kuiper belt |arxiv=1704.02444 |doi=10.3847/1538-3881/aa79ff |volume=154 |issue=2 |journal=The Astronomical Journal |page=62|bibcode = 2017AJ....154...62V |year=2017}}</ref><ref>https://www.space.com/37295-possible-planet-10.html</ref><ref>https://www.sciencemag.org/news/2017/06/forget-about-planet-nine-here-s-evidence-planet-10</ref> ===Ander voorgestelde planete=== [[Tyche (hipotetiese planeet)|Tyche]] is ’n hipotetiese [[gasreus]] wat volgens sommige in die Sonnestelsel se [[Oortwolk]] kan lê. Dit is in 1999 die eerste keer voorgestel deur die astrofisici John Matese, Patrick Whitman en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana in Lafayette.<ref name=Independent>{{Cite news|last = Rodgers|first = Paul|title = Up telescope! Search begins for giant new planet|newspaper = The Independent|date = 13 Februarie 2011|url =https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|access-date = 14 Februarie 2011 }}</ref> Hulle het gereken die bewys van Tyche se bestaan kan gesien word in ’n veronderstelde onewewigtigheid in die punte van oorsprong van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]]. In 2013 het Matese<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/ |title=Astrophysics Homepage of John J. Matese |publisher=Ucs.louisiana.edu |date=2011-09-21 |access-date=2013-04-01}}</ref> en Whitmire<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~dpw9254/ |title=Daniel P. Whitmire |publisher=Ucs.louisiana.edu |access-date=2013-04-01}}</ref> die komeetdata herbeoordeel en opgemerk dat Tyche, as dit bestaan, opspoorbaar sou wees in die argief van data wat deur Nasa se WISE-teleskoop versamel is.<ref name="WISE">{{cite web |date=2011-02-18 |title=Can WISE Find the Hypothetical 'Tyche'? |publisher=NASA/JPL |author=Whitney Clavin |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |access-date=2011-02-19 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117110722/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |url-status=dead }}</ref> In 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit enige moontlike voorwerp met Tyche se eienskappe uit, wat daarop dui dat Tyche soos deur Matese, Whitman en Whitmire voorgestel, nie bestaan nie.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date=7 Maart 2014 |work=[[Nasa]] |access-date=7 Maart 2014 }}</ref><ref name="MateseWhitmire2011">{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud | last1=Matese|first1=John J.|last2=Whitmire|first2=Daniel P.| journal=Icarus | date=2011 | volume=211 | issue=2 | pages=926–938 | doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 | bibcode=2011Icar..211..926M}}</ref><ref>{{cite news|last=Helhoski|first=Anna|title=News 02/16/11 Does the Solar System Have Giant New Planet?|url=http://norwalk.dailyvoice.com/news/does-solar-system-have-giant-new-planet|access-date=10 Julie 2012|newspaper=The Norwalk Daily Voice}}</ref> Volgens die oligargteorie van planeetvorming was daar in die vroeë stadiums van die Sonnestelsel se [[evolusie]] honderde planeetgrootte-voorwerpe, bekend as oligarge. In 2005 het die sterrekundige Eugene Chiang gespekuleer dat hoewel sommige van hierdie oligarge die planete geword het wat ons vandag ken, die meeste deur swaartekragwisselwerkings na buite gewerp sou gewees het. Sommige is dalk heeltemal uit die Sonnestelsel geskiet en het [[dwaalplanete]] geword, terwyl ander in ’n halo om die Sonnestelsel sal wentel, met wentelperiodes van miljoene jare. Dié halo sal lê tussen 1&nbsp;000 en 10&nbsp;000&nbsp;AE van die Son af, of tussen ’n derde en dertiende van die afstand na die Oortwolk.<ref>''New Scientist'', 23 Julie 2005, uitg. 2509, [https://www.newscientist.com/article/mg18725091.500-farout-worlds-just-waiting-to-be-found.html Far-out worlds, just waiting to be found]</ref> In Desember 2015 het sterrekundiges by die [[Europese Suidelike Sterrewag#Atacama Large Millimeter/submillimeter Array|ALMA-interferometer]] in [[Chili]] ’n kort reeks 350&nbsp;GHz-pulse waargeneem. Volgens hulle kon die oorsprong óf ’n reeks onafhanklike bronne gewees het óf ’n enkele vinnig bewegende bron. Hulle het besluit laasgenoemde is die waarskynlikste en het na aanleiding van sy spoed uitgewerk dat as die voorwerp aan die Son gebonde is, dit sowat 12 tot 25&nbsp;AE ver sou lê en ’n deursnee van 220 tot 880&nbsp;km (dié van ’n dwergplaneet) sou hê. Hulle het die voorwerp "Gna" genoem, na ’n vinnig bewegende boodskappergodin in die [[Nore|Noorse mitologie]].<ref name=sciam>{{cite magazine|title=Astronomers Skeptical Over "Planet X" Claims|author=Lee Billings|url=http://www.scientificamerican.com/article/astronomers-skeptical-over-planet-x-claims/|magazine=Scientific American|year=2015|access-date=2016-01-22}}</ref> As dit egter ’n dwaalplaneet was wat nie aan die Son gebonde was nie, kon dit so ver as 4&nbsp;000&nbsp;AE weg gewees het, en baie groter.<ref name=alma>{{cite arXiv|title=The serendipitous discovery of a possible new solar system object with ALMA|author1=Wouter Vlemmings|author2=S. Ramstedt|author3=M. Maercker|author4=B. Davidsson|eprint=1512.02650|date=8 Desember 2015|class=astro-ph.SR}}</ref> Die verslag is nooit amptelik aanvaar nie en is onttrek totdat die resultate bevestig is.<ref name=alma/> Wetenskaplikes was meestal skepties oor die waarneming. Mike Brown se kommentaar was: "As dit waar is dat ALMA per ongeluk ’n massiewe voorwerp in die buitenste Sonnestelsel ontdek het in sy klein, klein, klein sigveld, sou dit daarop dui dat daar iets soos 200&nbsp;000 aardgrootte-planete in die buitenste Sonnestelsel {{nowrap|is...}} Selfs beter; ek het nou net besef as daar so baie aardgrootte-planete bestaan het, sou dit die hele Sonnestelsel gedestabiliseer het en sou ons almal gesterf het."<ref name=sciam/> ==Beperkings op nog planete== Die volgende waarnemings beperk tans die massa en afstand van enige moontlike verdere planete in die Sonnestelsel: *’n Ontleding van [[Infrarooi#Verdeling van die infrarooiband|middel-infrarooi]]-waarnemings met die WISE-teleskoop het die moontlikheid uitgesluit van enige voorwerp so groot soos Saturnus (95&nbsp;M_⊕) tot by 10&nbsp;000&nbsp;AE, en enige voorwerp so groot soos Jupiter of groter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE.<ref name="Luhman2014"/> WISE versamel steeds nuwe data en Nasa het die publiek genooi om die data te help deursoek vir bewyse van planete verder as hierdie perke deur middel van die burgerwetenskapprojek "Backyard Worlds: Planet 9".<ref name="CNN-NASA-Search-Worlds">{{cite news|title=NASA wants you to help find a new planet|url=http://edition.cnn.com/2017/02/16/us/nasa-search-worlds-trnd/index.html|work=CNN|date=16 Februarie 2017|access-date=11 Maart 2018}}</ref> *Met moderne data oor die perheliums van Saturnus, die Aarde en Mars het Lorenzo Iorio tot die gevolgtrekking gekom dat enige onbekende planeet met ’n massa van 0,7&nbsp;M_⊕ verder as 350 tot 400&nbsp;AE moet lê; enigeen met ’n massa van 2&nbsp;M_⊕ verder as 496 tot 570&nbsp;AE en een met ’n massa van 15&nbsp;M_⊕ verder as 970 tot 1&nbsp;111&nbsp;AE.<ref name=Iorio2014>{{cite journal|author=L. Iorio|title=Planet X revamped after the discovery of the Sedna-like object 2012 VP113?|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|doi=10.1093/mnrasl/slu116|bibcode=2014MNRAS.444L..78I|volume=444|pages=L78–L79|arxiv=1404.0258|year=2014}}</ref> In navorsing deur ’n ander groep sterrekundiges wat ’n meer omvattende model van die Sonnestelsel gebruik het, is bevind Iorio se gevolgtrekkings is net gedeeltelik korrek. Hulle ontleding van [[Cassini-Huygens|Cassini]]-data oor Saturnus se wentelbaan het hulle oortuig dat ’n planeet met die eienskappe van Batygin en Brown se Planeet Nege sou kon voorkom by 630&nbsp;AE van die Son af.<ref>{{cite journal |title=Constraints on the location of a possible 9th planet derived from the Cassini data |journal=Astronomy and Astrophysics |arxiv=1602.06116 |first1=A |last1=Fienga |first2=J |last2=Laskar |first3=H |last3=Manche |first4=M |last4=Gastineau |date=23 Februarie 2016 |doi=10.1051/0004-6361/201628227 |volume=587 |page=L8 |bibcode=2016A&A...587L...8F}}</ref> ==Sien ook== *[[Portaal:Sterrekunde|Sterrekundeportaal]] ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Bibliografie== * {{cite book |title= Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url= https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros | author=Ken Croswell |location= New York |publisher= The Free Press |date= 1997 |isbn= 978-0-684-83252-4 }} * {{cite book | title= Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | url= https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt_f4b9 | author=Mark Littman |location= New York |date=1990 |isbn= 978-0-471-51053-6 | publisher=Wiley }} * {{cite book | title= The Hunt for Planet X: New Worlds and the Fate of Pluto | url= https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi | author=Govert Schilling |location= New York |date=2009 |isbn= 978-0-387-77804-4 | publisher=Springer }} * {{cite journal|title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |author= Clyde W. Tombaugh |date= 1946 |journal= Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume= 5|issue= 209 |pages= 73–80| bibcode= 1946ASPL....5...73T}} ==Nog leesstof== * {{cite journal | author = E. Myles Standish, Jr. |title= Planet X: No Dynamical Evidence in the Optical Observations | journal= Astronomical Journal |date=Mei 1993 | volume = 105 |issue= 5 |pages= 2000–2006 | doi = 10.1086/116575 | bibcode= 1993AJ....105.2000S}} * {{cite journal |title = Planet X: A Myth Exposed |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-05-06_363_6424/page/18 |author= Gerald D. Quinlan |journal= Nature |volume= 363 |issue= 6424 |date= 6 Mei 1993 |pages= 18–19 |doi= 10.1038/363018b0|bibcode = 1993Natur.363...18Q }} * {{cite journal |title= Periodic Comet Showers and Planet X |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-01-03_313_5997/page/36 |author= Daniel P. Whitmire |author2= John J. Matese |last-author-amp= yes |journal= Nature |volume= 313 |issue= 5997 |date= 3 Januarie 1985 |pages= 36–38 |doi= 10.1038/313036a0|bibcode = 1985Natur.313...36W }} * {{cite web|url=http://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=288|title=Next steps in understanding the outer solar system: A whitepaper submitted to the 2010 Decadal Survey Committee|last=Jones|first=R. L.|display-authors=4|author2=M. E. Brown |author3=P. A. Abell |author4=A. C. Becker |author5=A. Harris |author6=Z. Ivezic |date=2009|publisher=Submission to the National Academy of Sciences Board on Physics and Astronomy|access-date=2009-04-10|format=PDF}} ==Skakels== * [https://www.youtube.com/watch?v=xGfv3Oay_pY "Planet X Discovered??" deur PBS SpaceTime] * [http://www.nineplanets.org/hypo.html#planetx SEDS oor Planeet X] * Andrew Coates se eenvoudige opsomming van [http://theconversation.com/claims-about-new-planets-that-turned-out-to-be-wrong-and-why-planet-nine-may-be-different-53573 die geskiedenis van die soeke na en eise oor Planeet&nbsp;X] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Planets beyond Neptune}} {{PlaneteSon}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] g3j5d595er4bk3te4de5ek47yba9pi0 2978688 2978687 2026-10-13T22:13:50Z BurgertB 2401 Beskerm "[[Planete anderkant Neptunus]]" ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie)) 2978687 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Percival Lowell observing Venus from the Lowell Observatory in 1914.jpg|thumb|220px|Percival Lowell, wie se idee Planeet&nbsp;X was.]] Reeds sedert die ontdekking van [[Neptunus]] in 1846 was daar aansienlike spekulasie dat nog ’n [[planeet]] ver weg van die [[Son]] bestaan, wat [[Planeet X|Planeet&nbsp;X]] genoem is, en is daar gesoek na nog '''planete anderkant Neptunus'''. Aan die begin van die 20ste eeu het die [[sterrekundige]] [[Percival Lowell]] na nog ’n planeet begin soek. Hy het dit voorgestel as die rede vir oënskynlike ongerymdhede in die [[wentelbaan]] van die [[reuseplanete]], veral [[Uranus]] en Neptunus,<ref name=bower>{{cite journal|title= On the Orbit and Mass of Pluto with an Ephemeris for 1931–1932 |author=Ernest Clare Bower |date=1930 |journal= Lick Observatory Bulletin |volume=15 |issue= 437 |pages= 171–178 |bibcode=1931LicOB..15..171B|doi = 10.5479/ADS/bib/1931LicOB.15.171B }}</ref> en het gemeen die [[swaartekrag]] van ’n groot, onsigbare planeet kan Uranus genoeg versteur om die ongerymdhede te verduidelik.<ref>{{cite journal|title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |author= Clyde W. Tombaugh |date= 1946 |journal= Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume= 5|issue= 209 |pages= 73–80| bibcode= 1946ASPL....5...73T}}</ref> [[Clyde Tombaugh]] se ontdekking van [[Pluto]] in 1930 het skynbaar Lowell se hipotese bewys. In 1978 is ontdek Pluto is heeltemal te klein dat sy swaartekrag die groot planete kan beïnvloed, en dit het gelei tot ’n soeke na nog ’n planeet. Die soeke is in die vroeë 1990's in ’n groot mate afgelas nadat in ’n studie deur die [[Voyager 2]]-ruimtetuig bevind is die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan is vanweë ’n effense oorskatting van Neptunus se [[massa]].<ref name="standage">{{cite book |title= The Neptune File: A Story of Astronomical Rivalry and the Pioneers of Planet Hunting |author= Tom Standage |page= [https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 188] |isbn= 978-0-8027-1363-6 |date= 2000 |location= New York |publisher= Walker |url-access= registration |url= https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/188 }}</ref> Ná 1992 het die ontdekking van talle klein ysige voorwerpe met dieselfde of selfs ’n groter wentelbaan as Pluto gelei tot ’n debat oor of Pluto ’n planeet behoort te bly en of hy en sy bure ’n eie klassifikasie moet kry, nes die [[asteroïde]]s. Hoewel ’n paar van hierdie groter voorwerpe aanvanklik as planete beskryf is, het die [[Internasionale Astronomiese Unie]] (IAU) Pluto en sy grootste bure in 2006 as [[dwergplanete]] herklassifiseer. Neptunus is sedertdien die verste bekende planeet in die Sonnestelsel.<ref name=IAU>{{cite news| url=http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf| title=IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6| publisher=International Astronomical Union| date=2006-08-24| access-date=2020-08-10| archive-date=2009-06-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20090620102000/http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf| url-status=dead}}</ref> Hoewel die sterrekundegemeenskap in ’n groot mate saamstem dat Planeet&nbsp;X, soos dit aanvanklik voorgestel is, nie bestaan nie, het die idee van ’n groot planeet wat nog nie ontdek is nie herleef deurdat ’n paar sterrekundiges dit gebruik as verduideliking vir ander afwykings wat in die buitenste Sonnestelsel waargeneem is.<ref name=varuna>{{cite journal |title= Almost Planet X |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-05-24_411_6836/page/423 |journal=Nature |volume=411 |pages= 423–424 |date=2001 | doi=10.1038/35078164 |author=S. C. Tegler |author2=W. Romanishin |last-author-amp=yes |pmid= 11373654 |issue= 6836}}</ref> In Maart 2014 het waarnemings met die [[WISE-teleskoop]] die moontlikheid van ’n planeet so groot soos [[Saturnus]] (95 [[aardmassa]]s) tot by 10&nbsp;000&nbsp;[[AE|astronomiese eenhede]] (AE) en een so groot soos [[Jupiter]] (≈318 aardmassas) of groter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE uitgeskakel.<ref name="Luhman2014">{{cite journal | last=Luhman |first=K. L. | title=A Search for a Distant Companion to the Sun with the Wide-field Infrared Survey Explorer | journal=The Astrophysical Journal | volume=781 |issue=1 |pages= 4|date=2014 | doi=10.1088/0004-637X/781/1/4 | bibcode= 2014ApJ...781....4L}}</ref> Gebaseer op die ooreenkomste tussen die wentelbane van ’n groep onlangs ontdekte verafgeleë [[trans-Neptunus-voorwerp]]e het sterrekundiges in 2014 ’n [[hipotese]] ontwikkel oor die bestaan van ’n [[superaarde]], met ’n massa van 2 tot 15 keer dié van die [[Aarde]] en met ’n moontlike groot [[baanhelling]], by sowat 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="nature letter">{{Cite journal| doi = 10.1038/nature13156| title = A Sedna-like body with a perihelion of 80 astronomical units| url = http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20141216183818/http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf| archive-date = 2014-12-16| url-status = dead| journal = Nature| volume = 507| issue = 7493| pages = 471–474| date = 2014| last1 = Trujillo| first1 = C. A.| last2 = Sheppard| first2 = S. S.| bibcode = 2014Natur.507..471T| pmid = 24670765| access-date = 2016-01-25| df = }}</ref> In 2016 het verdere werk getoon hierdie onbekende planeet het moontlik ’n [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke]] wentelbaan met ’n groot helling wat nie nader as 200&nbsp;AE en nie verder as sowat 1&nbsp;200&nbsp;AE van die Son af lê nie. Die wentelbaan lyn waarskynlik nie op met dié van die saamtrossende verafgeleë trans-Neptunus-voorwerpe nie.<ref name="AJ121-2-22">{{cite journal|title=Evidence for a distant giant planet in the Solar system|first1=Konstantin|last1=Batygin|first2=Michael E.|last2=Brown|date=20 Januarie 2016|journal=The Astronomical Journal|volume=151|number=2|doi=10.3847/0004-6256/151/2/22|pages=22|arxiv = 1601.05438 |bibcode = 2016AJ....151...22B }}</ref> Omdat die IAU Pluto nie meer as ’n planeet beskou nie, het dié hipotetiese voorwerp die naam [[Planeet Nege]] gekry.<ref>{{cite news|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/discovering-planet-nine|title=Discovering Planet Nine|work=The New Yorker|first=Alan|last=Burdick|date=20 Januarie 2016|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ==Vroeë spekulasies== In die 1840's het die [[Frankryk|Franse]] [[wiskundige]] [[Urbain Le Verrier]] [[klassieke meganika]] gebruik om versteurings in Uranus se wentelbaan te ontleed en voorgestel dit word veroorsaak deur die swaartekrag van ’n nog onontdekte planeet. Le Verrier het die posisie van die nuwe planeet voorspel en sy berekenings na die [[Duitsland|Duitse]] sterrekundige [[Johann Gottfried Galle]] gestuur. Op 23 September 1846, die aand nadat hy die brief ontvang het, het Galle en sy student Heinrich d'Arrest Neptunus ontdek, op presies die plek waar Le Verrier voorspel het.<ref>Croswell (1997), p. 43</ref> Daar was egter ’n paar ongerymdhede in die reuseplaneet se wentelbaan. Daar is aanvaar dit beteken nog ’n planeet bestaan anderkant Neptunus. Nog voor Neptunus se ontdekking het sommige sterrekundiges gespekuleer dat een planeet nie genoeg was om Uranus se afwyking te verduidelik nie. Op 17 November 1834 het die [[Brittanje|Britse]] amateursterrekundige eerwaarde Thomas John Hussey vir George Biddell Airy, die Britse koninklike sterrekundige, vertel van ’n gesprek wat hy met die Franse sterrekundige Alexis Bouvard gehad het. Hussey het gesê hy het aan Bouvard voorgestel dat die ongewone beweging van Uranus dalk vanweë die swaartekraginvloed van ’n nog onontdekte planeet is, en dat Bouvard geantwoord het hy het ook daaraan gedink en dat hy met Peter Andreas Hansen, direkteur van die Seeberg-sterrewag in [[Gotha]], daaroor gekorrespondeer het. Hansen het egter gemeen ’n enkele liggaam kan nie Uranus se beweging verduidelik nie. Hy het voorgestel daar is twee planete anderkant Uranus.<ref name=grosser>{{cite journal | title=The Search For A Planet Beyond Neptune | author=Morton Grosser | journal=Isis | volume=55 | issue=2 | date=1964 | pages=163–183 | doi=10.1086/349825 | jstor=228182}}</ref> [[Beeld:Jacques Babinet.jpg|thumb|links|180px|Jacques Babinet, ’n vroeë ondersteuner van die idee van ’n planeet anderkant Neptunus.]] In 1848 het Jacques Babinet beswaar aangeteken teen Le Verrier se berekenings en beweer Neptunus se waargenome massa is kleiner en sy wentelbaan groter as wat Le Verrier aanvanklik voorgestel het. Hy het uit Le Verrier se berekings uitgewerk dat ’n planeet van rofweg 12 aardmassas, wat hy "Hyperion" genoem het, anderkant Neptunus lê.<ref name=grosser/> Le Verrier het sy idee agter afgeskiet.<ref name=grosser/> In 1879 het Camille Flammarion opgemerk die [[komete]] 1862&nbsp;III en 1889&nbsp;III het ’n [[Apside|afelium]] (verste afstand van die Son af) van onderskeidelik 47 en 49&nbsp;AE, en hy het voorgestel dat hulle die wentelradius van ’n onbekende planeet aandui wat hulle in ’n elliptiese wentelbaan getrek het.<ref name=grosser/> George Forbes het van dié berekenings afgelei dat daar twee planete anderkant Neptunus moet lê. Gebaseer op die feit dat vier komete ’n afelium van sowat 100&nbsp;AE het en nog ses ’n afelium van sowat 300&nbsp;AE, het hy die wentelelemente van twee hipotetiese trans-Neptunus-planete bereken. Dit het baie ooreengestem met berekenings deur ’n ander sterrekundige, David Peck Todd, en baie het geglo dit moet dus waar wees.<ref name=grosser/> Skeptici het egter gemeen die komete se wentelbane is nog te onseker om betekenisvolle afleidings te maak.<ref name=grosser/> Sommige beskou Forbes se hipotese as ’n voorloper van die idee van Planeet Nege.<ref>{{cite journal|title=Constraints on Planet Nine's Orbit and Sky Position within a Framework of Mean Motion Resonances|journal=The Astronomical Journal|volume=153|issue=3|pages=91|year=2017|last1=Millholland|first1=Sarah|last2=Laughlin|first2=Gregory|doi=10.3847/1538-3881/153/3/91|arxiv=1612.07774|bibcode=2017AJ....153...91M}}</ref> In 1900 en 1901 het die direkteur van die Harvard-kollegesterrewag, William Henry Pickering, twee soektogte na trans-Neptunus-planete gelei. Die eerste een is uitgevoer deur die [[Denemarke|Deense]] sterrekundige Hans Emil Lau, wat ná die bestudering van data oor Uranus se wentelbaan van 1690 tot 1895 tot die gevolgtrekking gekom het dat een planeet nie die afwykings in sy wentelbaan kon veroorsaak nie. Hy het geglo daar is twee planete. Die tweede soektog is gedoen deur Gabriel Dallet, wat voorgestel het ’n enkele planeet by 47&nbsp;AE kan vir Uranus se beweging verantwoordelik wees. In nie een van die gevalle is enige planete ontdek nie.<ref name=grosser/> In 1902 het dr. Theodor Grigull van Duitsland die wentelbaan van komete met ’n afelium van verder as Neptunus bestudeer en beweer daar is ’n planeet so groot soos Uranus by 50&nbsp;AE met ’n wentelperiode van 360 jaar. Hy het dit "Hades" genoem. In 1921 het Grigull die wentelperiode na 310-330 jaar aangepas om die waargenome afwykings beter te verklaar.<ref>{{cite web|title=Hypothetical Planets|author=Paul Schlyter|work=The Swedish Amateur Astronomical Society|url=http://solarviews.com/eng/hypothet.htm|accessdate=2019-12-07}}</ref> In 1909 het Thomas Jefferson Jackson See gemeen "daar is beslis een, heel waarskynlik twee en moontlik drie planete anderkant Neptunus".<ref name=see>{{cite journal|title=A Career of Controversy: The Anomaly of T. J. J. See|author=TJ Sherrill|pages=25–50|date=1999|bibcode= 1999JHA....30...25S|journal=Journal for the History of Astronomy|volume=30|doi=10.1177/002182869903000102}}</ref> Hulle was glo 42, 56 en 72&nbsp;AE van die Son af. Omdat hy geen verduideliking gegee het oor hoe hy tot dié gevolgtrekking gekom het nie, is nooit na hulle gesoek nie.<ref name=see/> Die [[Indië|Indiese]] sterrekundige Venkatesh P. Ketakar het in 1911 voorgestel daar is twee planete anderkant Neptunus. Hy het hulle Brahma en Vishnu genoem. Hy het dit besluit nadat hy die patrone wat [[Pierre-Simon Laplace]] in die [[Natuurlike satelliet|mane]] van Jupiter waargeneem het, herbewerk en op die buitenste planete toegepas het.<ref name=ketakar/> Jupiter se drie [[Mane van Galilei|binnemane]], [[Io (maan)|Io]], [[Europa (maan)|Europa]] en [[Ganumedes (maan)|Ganumedes]], is gesinchroniseer in ’n ingewikkelde 1:2:4-[[Baanresonansie|resonansie]] bekend as die Laplace-resonansie.<ref name=Musotto2002>{{cite journal|last=Musotto|first=Susanna|author2=Varadi, Ferenc |author3=Moore, William |author4= Schubert, Gerald |title=Numerical Simulations of the Orbits of the Galilean Satellites|date=2002|volume=159|issue=2|pages=500–504|doi=10.1006/icar.2002.6939| bibcode=2002Icar..159..500M | journal = Icarus}}</ref> Ketakar het voorgestel Uranus, Neptunus en sy hipotetiese trans-Neptunus-planete is in ’n soort Laplace-resonansie vasgevang. Volgens sy berekenings was Brahma gemiddeld 38,95&nbsp;AE van die Son af en was sy wentelperiode 242,28 aardjare (3:4-resonansie met Neptunus). Toe Pluto 19 jaar later ontdek word, was sy gemiddelde afstand 39,48&nbsp;AE en sy wentelperiode 248 aardjare, wat baie naby aan Ketakar se voorspelling was (Pluto het dan ook ’n [[Plutino|2:3-resonansie met Neptunus]]). Ketakar het geen ander besonderhede benewens afstand en wentelperiode bekend gemaak nie. Dit is onbekend hoe hy by dié syfers uitgekom het en sy tweede planeet, Vishnu, is nooit ontdek nie.<ref name=ketakar>{{cite journal|title=Prediction of Pluto by V. P. Ketakar|author1=JG Chhabra|author2=SD Sharma|author3=M Khanna|journal=Indian Journal of History of Science|date=1984|volume=19|issue=1|pages=18–26|url=http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005abd_18.pdf|access-date=2008-09-04|bibcode=1984InJHS..19...18C|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225135119/http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005abd_18.pdf|archive-date=2009-02-25|df=}}</ref> ==Planeet X== In 1894 het Percival Lowell, ’n ryk man van [[Boston]], met William Pickering se hulp die Lowell-sterrewag in [[Flagstaff, Arizona]], gestig. In 1906 het hy ’n uitgebreide soektog begin na ’n planeet anderkant Neptunus, oortuig daarvan dat hy die verwarring oor Uranus se wentelbaan kon oplos.<ref name=tombaugh/> Hy het dit "Planeet&nbsp;X" genoem, ’n naam wat voorheen deur Gabriel Dallet gebruik is.<ref name=grosser/> Die "X" in die naam staan vir die [[letter]] X, wat ’n onbekendheid aandui, en nie vir die Romeinse [[syfer]] 10 nie – in dié tyd sou ’n planeet wat ontdek is die negende planeet gewees het. Lowell wou hiermee sy wetenskaplike geloofbaarheid bewys wat hom bly ontwyk het sedert hy verkondig het die kanaalagtige verskynsels op [[Mars]] is kanale wat deur [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] gebou is.<ref>Croswell (1997), p. 43.</ref> Lowell se eerste soektog het gefokus op die [[sonnebaan]], die vlak wat die wentelbaan van die Aarde om die Son bevat en waar ook die ander planete in die Sonnestelsel geleë is. Met ’n 5-duim-kamera het hy meer as 200 foto's met ’n [[Beligting (fotografie)|beligting]]styd van drie uur elk met ’n vergrootglas deursoek, maar kon geen planete kry nie. In dié tyd was Pluto te ver bo die sonnebaan om in die projek opgespoor te word.<ref name=tombaugh>Tombaugh (1946).</ref> Nadat hy sy aanvanklik voorgestelde posisies aangepas het, het Lowell van 1914 tot 1916 ’n tweede soektog uitgevoer.<ref name=tombaugh/> In 1915 het hy ''Memoir of a Trans-Neptunian Planet'' gepubliseer waarin hy tot die gevolgtrekking kom dat Planeet&nbsp;X ’n massa het van rofweg sewe keer die Aarde s’n – omtrent die helfte van dié van Neptunus<ref name="ley195608">{{Cite magazine |last=Ley |first=Willy |author= |last2= |first2= |date=Augustus 1956 |title=The Demotion of Pluto |department=For Your Information |url=https://archive.org/stream/galaxymagazine-1956-08#page/n79/mode/2up |magazine=Galaxy Science Fiction |pages=79–91 |type= }}</ref> – en ’n gemiddelde afstand van 43&nbsp;AE van die Son af. Hy het aangeneem Planeet&nbsp;X is ’n groot voorwerp met ’n lae digtheid en ’n groot [[albedo]], soos die reuseplanete. Daarom sou dit as ’n skyf sigbaar wees met ’n deursnee van sowat een [[boogsekonde]] en ’n [[skynbare magnitude]] van tussen 12 en 13 hê – helder genoeg om te kon sien.<ref name=tombaugh/><ref>Littman (1990), p. 70.</ref> [[Beeld:Clyde W. Tombaugh.jpeg|thumb|200px|Clyde William Tombaugh.]] In 1908 het Pickering onafhanklik aangekondig hy het, deur ongerymdhede in Uranus se wentelbaan te ontleed, bewyse gekry van ’n negende planeet. Sy hipotetiese planeet, wat hy "Planeet&nbsp;O" genoem het (want O volg op N; dus Neptunus),<ref>{{cite book|title=The Hunt For Planet X|url=https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi|author=Govert Schilling |date=2009 |publisher=Springer |page=[https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi/page/34 34] | isbn= 978-0-387-77804-4 }}</ref> het ’n gemiddelde baanradius van 51,9&nbsp;AE en ’n wentelperiode van 373,5 jaar gehad.<ref name=grosser/> Fotografiese plate wat in sy sterrewag in [[Peru]] geneem is, het geen getuienis getoon van die voorspelde planeet nie, en die Britse sterrekundige P.H. Cowell het bewys die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan verdwyn feitlik as die hipotetiese planeet se eienskappe in ag geneem word.<ref name=grosser/> Lowell het self Planeet&nbsp;O verwerp, ondanks sy noue verbintenis met Pickering, en gesê: "Hierdie planeet word baie paslik "O" genoem, [want dit] is absoluut niks."<ref name=cros50>Croswell p. 50</ref> Sonder dat Pickering dit geweet het, het vier van die plate wat in sy soeke na "Planeet O" geneem is, beelde van Pluto vasgevang, maar dit is eers jare later ontdek.<ref name="Hoyt">{{cite journal |title= W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto |author= William Graves Hoyt |journal= Isis |volume= 67 |issue= 4 |date= Desember 1976 |pages = 551–564 |jstor= 230561 |doi= 10.1086/351668 |pmid= 794024 }} p. 563.</ref> Pickering het voorts, tot in 1932, baie ander moontlike trans-Neptunus-planete voorgestel, wat hy "P", "Q", "R", "S", "T" en "U" genoem het; geen daarvan is opgespoor nie.<ref name=ketakar/> ===Ontdekking van Pluto=== Lowell se skielike dood in 1916 het die soeke na Planeet&nbsp;X tydelik tot stilstand gebring. Sy mislukking om die planeet te ontdek het hom so te sê doodgemaak, het een vriend gesê.<ref>Croswell (1997), p. 49.</ref> Lowell se weduwee, Constance, het in ’n regsgeding met die sterrewag betrokke geraak oor Lowell se nalatenskap en dit het die soektog vir verskeie jare onderbreek.<ref name=cros2>Croswell (1997), pp. 32–55.</ref> In 1925 het die sterrewag glas vir ’n nuwe 33 cm-wyeveldteleskoop aangeskaf om die soektog voort te sit. Dit is gebou met geld van Abbott Lawrence Lowell,<ref>[http://www.astronomy.com/year-of-pluto/2015/05/percival-lowells-three-early-searches-for-planet-x "Percival Lowell's three early searches for Planet X"]. ''Astronomy Magazine''. 14 Mei 2015.</ref> Percival se broer.<ref name=tombaugh/> In 1929 het die sterrewag se direkteur, [[Vesto Slipher]], die taak om die planeet op te spoor gegee aan [[Clyde Tombaugh]], ’n 22-jarige plaasseun van [[Kansas]] wat pas by die Lowell-sterrewag aangestel is.<ref name=cros2/> Tombaugh moes streke van die naglug stelselmatig in pare foto's vasvang. Elke foto van ’n paar is twee weke uitmekaar geneem. Hy het dan die twee foto's van elke streek in ’n masjien geplaas wat die beweging van enige planeet kon opvang. Om die kans te verklein dat ’n vinniger bewegende (en dus nader) voorwerp verkeerdelik vir ’n planeet aangesien word, het Tombaugh elke streek naby sy opposisiepunt, 180 grade van die Son af, afgeneem waar die skynbare retrograde beweging van voorwerpe buite die Aarde se wentelbaan op sy sterkste is. Hy het ook ’n derde foto geneem as ’n beheermaatreël om enige valse bewyse uit te skakel wat deur foute op ’n individuele plaat veroorsaak kon gewees het. Tombaugh het besluit om die hele [[diereriem]] af te neem in plaas van net die streke wat Lowell voorgestel het.<ref name=tombaugh/> Teen begin 1930 het Tombaugh se soektog tot by die [[sterrebeeld]] [[Tweeling (sterrebeeld)|Tweeling]] gevorder. Op 18 Februarie 1930, nadat hy amper ’n jaar lank gesoek en amper 2&nbsp;miljoen [[ster]]re ondersoek het, het Tombaugh ’n bewegende voorwerp waargeneem op fotografiese plate wat op 23 en 29 Januarie van dié jaar geneem is.<ref>Tombaugh (1946), p. 79</ref> ’n Foto van ’n laer gehalte wat op 21 Januarie geneem is, het die beweging bevestig.<ref name=cros2/> Die voorwerp was net ses grade van een van die liggings van Planeet&nbsp;X wat Lowell voorgestel het.<ref name=cros2/> Nadat die sterrewag nog bevestigende foto's gekry het, is die nuus van die ontdekking op 13 Maart 1930 na die Harvard-kollegesterrewag getelegrafeer. Die nuwe voorwerp is later ook ontdek op foto's wat reeds op 19 Maart 1915 geneem is.<ref name="Hoyt"/> Die besluit om die nuwe voorwerp "Pluto" te noem, was deels ter ere van Percival Lowell, want sy voorletters is die eerste twee letters van die naam.<ref>{{cite web|title= NASA's Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto's Symbol |url= http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 |publisher=NASA |access-date=2007-03-25 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20061001015053/http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 |archive-date=2006-10-01 |df= }}</ref> Ná die ontdekking van Pluto het Tombaugh die sonnebaan aanhou deursoek vir ander voorwerpe. Hy het honderde [[veranderlike ster]]re asook asteroïdes en twee komete ontdek, maar geen ander planete nie.<ref>{{cite web|title=Clyde W. Tombaugh|publisher=New Mexico Museum of Space History|url=http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=51|access-date=2008-06-29|archive-date=2012-09-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AnZmdT0a?url=http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=51|url-status=dead}}</ref> ===Pluto verloor die titel 'Planeet X'=== [[Lêer:Charon by New Horizons on 13 July 2015.png|thumb|180px|links|Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].]] [[Beeld:Charon Discovery.jpg|thumb|links|180px|Die ontdekkingsfoto van Charon.]] Tot die verbasing en teleurstelling van die sterrewag het Pluto geen teken van ’n skyf getoon nie; dit het soos ’n punt gelyk, nes ’n ster, en met ’n magnitude van net sowat 15 was dit ses keer so dof as wat Lowell voorspel het. Dit het beteken dit was óf baie klein óf baie donker.<ref name=tombaugh/> Omdat die sterrekundiges by Lowell gedink het Pluto is swaar genoeg om planete te versteur, het hulle gedink sy albedo kon nie minder as 0,07 wees nie (wat beteken dit weerkaats net 7% van die lig wat daarop val); dit is omtrent so donker soos teer en soortgelyk aan die albedo van [[Mercurius]], die planeet wat die minste lig weerkaats.<ref name=bower/> Dit sou beteken Pluto se massa is nie meer as 70% van die Aarde s’n nie.<ref name=bower/> Waarnemings het ook gewys Pluto se wentelbaan is baie [[Ellips|ellipties]], meer as dié van enige ander planeet.<ref name=lauch>{{cite book|author=J. K. Davies|display-authors=4|author2=J. McFarland|author3=M. E. Bailey|author4=B. G. Marsden|author5=W. I. Ip|title=The Solar System Beyond Neptune|editor=M. Antonietta Baracci|editor2=Hermann Boenhardt|editor3=Dale Cruikchank|editor4=Alissandro Morbidelli|pages=11–23|publisher=University of Arizona Press|chapter-url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf|date=2008|chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region|access-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf|archive-date=2015-02-20|url-status=dead|df=}}</ref> Sommige sterrekundiges het feitlik dadelik Pluto se status as planeet in twyfel getrek. Skaars ’n maand ná die ontdekking, op 14 April 1930, het Armin O. Leuschner in ’n artikel in ''The New York Times'' voorgestel Pluto se dofheid en groot baaneksentrisiteit laat dit meer soos ’n asteroïde of komeet lyk: "Van die moontlikhede is ’n groot asteroïde wat grootliks in sy wentelbaan versteur is naby ’n groot planeet soos Jupiter, of dit kan een van baie langperiode- planetêre voorwerpe wees wat nog ontdek moet word, of ’n helder komeetvoorwerp."<ref name=lauch/><ref name=nyt/> In dieselfde artikel het die direkteur van die Harvard-sterrewag, [[Harlow Shapley]], gesê Pluto is ’n "lid van die Sonnestelsel wat nie met bekende asteroïdes of komete vergelykbaar is nie, en dalk van groter belang vir kosmogonie is as wat ’n ander planeet anderkant Neptunus sal wees".<ref name=nyt>{{cite news|journal=The New York Times|date=April 14, 1930|url= https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1930/04/14/96096499.pdf|title="Planet X" Orbit Raises More Doubt}}</ref> In 1931 het Ernest W. Brown deur middel van ’n wiskundige formule (en in samewerking met E.C. Bower) getoon die veronderstelde onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan kan nie wees vanweë die swaartekraguitwerking van ’n verder geleë voorwerp nie, en dat Lowell se veronderstelde voorspelling "bloot toevallig" was.<ref>{{cite journal|title=On a criterion for the prediction of an unknown planet|author=Ernest W. Brown|date=1931|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society| volume=92|pages=80–100|bibcode = 1931MNRAS..92...80B | doi = 10.1093/mnras/92.1.80}}</ref> Deur die hele middel van die 20ste eeu het ramings van Pluto se massa al hoe kleiner geword. In 1931 het Nicholson en Mayall bereken sy massa, gebaseer op sy veronderstelde uitwerking op die reuseplanete, is rofweg gelyk aan dié van die Aarde,<ref name="The Discovery of Pluto">{{cite journal|title= The Discovery of Pluto |url= https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1931-02-13_91_4/page/380 |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=91 |issue= 4 |date=Februarie 1931 |pages= 380–385 |bibcode= 1931MNRAS..91..380. |doi=10.1093/mnras/91.4.380|doi-access= free }}</ref> omtrent dieselfde as ’n berekening in 1942 van 0,91 aardmassas (M_⊕) deur Lloyd R. Wylie van die Amerikaanse Vlootsterrewag wat dieselfde eienskappe oorweeg het.<ref name=wylie>{{cite book | title= Is Pluto a Planet?: A Historical Journey through the Solar System | author = David A. Weintraub |publisher=Princeton University Press, 2014 |isbn=978-1400852970 |page=141 |url= https://books.google.com/?id=dW1_AwAAQBAJ&pg=PA141&lpg=PA141&dq=wylie+pluto+1942#v=onepage&q=wylie%20pluto%201942&f=false |date=2014-06-12 }}</ref> In 1949 het [[Gerard Kuiper]] se meting van Pluto se deursnee met ’n 200-duim-teleskoop by die [[Palomar-sterrewag]] hom gelei tot die oortuiging dat Pluto halfpad tussen die grootte van Mercurius en Mars is en dat sy massa omtrent 0,1&nbsp;M_⊕ is.<ref name="Gerard P. Kuiper 1950 133–137">{{cite journal|title=The Diameter of Pluto |first=Gerard P. |last=Kuiper |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=62 |pages= 133–137 |date=August 1950 |bibcode= 1950PASP...62..133K|doi= 10.1086/126255 |issue=366}}</ref> <div style="float:right; margin:2px;"> {| class=wikitable style="text-align:center; font-size:11px" |+ Massaramings vir Pluto: !Jaar!! Massa !!Nota |- |1931 || {{val|1|ul=maarde}} ||Nicholson & Mayall<ref name="The Discovery of Pluto"/> |- |1942 || 0,91 M_⊕ || Wylie <ref name=wylie/> |- |1948|| 0,1 (1/10) M_⊕ || Kuiper <ref name="Gerard P. Kuiper 1950 133–137"/> |- |1973|| 0,025 (1/40) M_⊕ || Rawlins <ref name="Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System"/> |- |1976||0,01 (1/100) M_⊕||Cruikshank, Pilcher, & Morrison <ref name="Croswell 1997, p. 57"/> |- |1978||0,002 (1/500) M_⊕ || Christy & Harrington <ref name=Christy>{{cite journal |bibcode= 1978AJ.....83.1005C |author= James W. Christy |author2= Robert S. Harrington |last-author-amp= yes |title= The Satellite of Pluto |url= https://archive.org/details/astronomical-journal_1978-08_83_8/page/1005 |journal= Astronomical Journal |date=Augustus 1978 |volume= 83 |issue= 8 |pages= 1005–1008 |doi= 10.1086/112284 }}</ref> |- |2006||0.00218 (1/459) M_⊕ || Buie et al.<ref name=Buie>{{cite journal |bibcode= 2006AJ....132..290B |author= Marc W. Buie |author2= William M. Grundy |author3= Eliot F. Young |last-author-amp= yes |title= Orbits and photometry of Pluto's satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2 |url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-07_132_1/page/290 |journal= Astronomical Journal |date=Julie 2006 |volume= 132 |issue=1 |arxiv= astro-ph/0512491|doi= 10.1086/504422 |pages=290–298}}</ref> |} </div> In 1973 het Dennis Rawlins beweer Pluto se massa is omtrent dieselfde as dié van die maan [[Triton (maan)|Triton]], gebaseer op die ooreenkomste met die periodisiteit en helderheidswisseling van Triton. Dit stem ooreen met wat die sterrekundiges [[Walter Baade]] en E.C. Bower al in 1934 gesê het.<ref>{{cite journal |title=The Photographic Magnitude and Color Index of Pluto |author=Walter Baade |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=46 |number=272 |page=218 |bibcode=1934PASP...46..218B |doi=10.1086/124467 |year=1934|author-link=Walter Baade }}</ref> Omdat Triton se massa toe beskou is as rofweg 2,5% van dié van die Aarde-Maan-stelsel (meer as 10 keer sy werklike massa), was Rawlins se bepaling van Pluto se massa ook verkeerd. Dit was egter klein genoeg dat hy die afleiding kon maak dat Pluto nie Planeet&nbsp;X is nie.<ref name="Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System">{{cite journal |title=Mass and Position Limits for an Hypothetical Tenth Planet of the Solar System |url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1973_162_3/page/261 |author=Dennis Rawlins |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=162 |issue=3 |date=1973 |pages=261–270 |bibcode=1973MNRAS.162..261R |doi=10.1093/mnras/162.3.261 }}</ref> In 1976 het Dale Cruikshank, Carl Pilcher en David Morrison van die Universiteit van [[Hawaii]] [[spektraallyn]]e van Pluto se oppervlak bestudeer en vasgestel dit moet [[metaan]][[Vlugtigheid (planetologie)|ys]] bevat, wat hoogs weerkaatsend is. Dit het beteken Pluto is glad nie donker nie, maar besonder helder, en sy massa kon nie meer as ’n 100ste M_⊕ gewees het nie.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.194.4267.835-a |pmid=17744185 |journal=Science |volume=194 |issue=4267 |pages=835–837 |year=1976 |title=Pluto: Evidence for methane frost |url=https://archive.org/details/sim_science_1976-11-19_194_4267/page/835 }}</ref><ref name="Croswell 1997, p. 57">Croswell (1997), p. 57.</ref> Pluto se massa is eindelik in 1978 finaal vasgestel nadat die Amerikaanse sterrekundige James W. Christy sy maan [[Charon (maan)|Charon]] ontdek het. Dit het hom en Robert Harrington van die Amerikaanse Vlootsterrewag in staat gestel om die massa van die Pluto-Charon-stelsel regstreeks te meet deur die maan se wenteling om Pluto te bestudeer.<ref name="Christy"/> Hulle het bepaal Pluto se massa is 1,31×10²²&nbsp;kg; rofweg ’n 500ste van die Aarde s’n en ’n 6de van die Maan s'n, en heeltemal te klein om die afwykings in die buiteplanete se wentelbane te veroorsaak. Lowell se "voorspelling" was dus blote toeval: As daar ’n Planeet&nbsp;X is, is dit nie Pluto nie.<ref>Croswell (1997), pp. 57–58.</ref> ===Verdere soeke na Planeet X=== Ná 1978 het ’n paar sterrekundiges bly soek na Lowell se Planeet&nbsp;X, oortuig daarvan daar moet nog ’n planeet wees wat die buiteplanete se wentelbane versteur nadat bewys is dit is nie Pluto nie.<ref name=cros /> In die 1980's en 1990's het Robert Harrington ’n soeke begin na die ware oorsaak van die versteurings.<ref name=cros>Croswell, pp. 56–71</ref> Hy het bereken enige Planeet&nbsp;X sou rofweg drie keer so ver as Neptunus van die Son af wees; sy wentelbaan sou hoogs eksentriek wees en ’n groot helling met betrekking tot die sonnebaan hê – sy wentelbaan sou ’n hoek van rofweg 32 grade met dié van die ander planete vorm.<ref>{{cite journal | title = The location of Planet X | author = R. S. Harrington | journal= The Astronomical Journal | volume= 96 | date = 1988 |pages= 1476–1478|doi=10.1086/114898| bibcode=1988AJ.....96.1476H}}</ref> Die reaksie hierop was gemeng. Die bekende Planeet&nbsp;X-skeptikus Brian G. Marsden van die [[Kleinplaneetsentrum]] het uitgewys die afwykings in wentelbane is ’n 100ste so groot as wat deur Le Verrier waargeneem is en kon maklik die gevolg van ’n waarnemingsfout gewees het.<ref>Croswell (1997), pp. 62–63.</ref> [[Lêer:Lspn comet halley.jpg|thumb|220px|Halley se Komeet.]] In 1972 het Joseph Brady van die Lawrence Livermore- Nasionale Laboratorium onreëlmatighede in die beweging van [[Halley se Komeet]] bestudeer. Hy het beweer dit kan veroorsaak word deur ’n planeet so groot soos Jupiter anderkant Neptunus, by 59&nbsp;AE, wat in ’n [[Retrograde en prograde beweging|retrograde wentelbaan]] om die Son is.<ref name=Brady1972>{{cite journal |last=Brady |first=Joseph L. |title=The Effect of a Trans-Plutonian Planet on Halley's Comet |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=84 |issue=498 |pages=314–322 |date=1972 |bibcode=1972PASP...84..314B |doi=10.1086/129290}}</ref> Beide Marsden en die Planeet&nbsp;X-voorstander P. Kenneth Seidelmann het die hipotese egter gekritiseer en bewys Halley se Komeet skiet onreëlmatige strome materiaal uit en dit veroorsaak veranderings in sy baan. Hulle het ook gesê ’n voorwerp so groot soos Brady se Planeet&nbsp;X sou die wentelbane van die bekende buiteplanete ontsettend beïnvloed.<ref>Croswell (1997), p. 63.</ref> In 1988 het A.A. Jackson en R.M. Killen die stabiliteit van Pluto se baanresonansie met Neptunus bestudeer deur toets-"Planeet X'e" met wisselende massas en afstande van Pluto in modelle te gebruik. Pluto en Neptunus se wentelbane is in ’n 3:2-resonansie, wat voorkom dat die twee planete bots of selfs naby mekaar kom. Daar is bevind die hipotetiese voorwerp moet ’n massa van meer as 5&nbsp;aardmassas hê om die resonansie te versteur en dat ’n groot verskeidenheid voorwerpe anderkant Pluto kan voorkom sonder dat die resonansie versteur word. Vier toetswentelbane van ’n trans-Pluto-planeet is vir 4&nbsp;miljoen jaar vooruit getoets om te bepaal watter uitwerking dit op die resonansie tussen Pluto en Neptunus sou hê. Daar is bevind planete anderkant Pluto met ’n massa van 0,1 en 1 aardmassas, in wentelbane by onderskeidelik 48,3 en 75,5&nbsp;AE, versteur nie die 3:2-resonansie nie. Toetsplanete van 5&nbsp;aardmassas en [[Ellips|halflengteasse]] van 52,5 en 62,5&nbsp;AE versteur wel die resonansie oor 4&nbsp;miljoen jaar.<ref>{{cite journal|title= Planet X and the stability of resonances in the Neptune-Pluto system|author= A. A. Jackson|author2= R. M. Killen|last-author-amp= yes |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume= 235 |issue= 2|date=1988|pages = 593–601 |bibcode=1988MNRAS.235..593J |doi=10.1093/mnras/235.2.593|doi-access= free}}</ref> ===Planeet X verkeerd bewys=== Harrington is in Januarie 1993 oorlede sonder dat hy Planeet X gevind het.<ref name="croswell66">Croswell (1997), p. 66.</ref> Ses maande tevore het E. Myles Standish data van [[Voyager 2|Voyager&nbsp;2]] se verbyvlug van Neptunus in 1989 – wat die planeet se massa afgeskaal het met 0,5%, omtrent soveel soos Mars se massa<ref name="croswell66" /> – gebruik om die swaartekraginvloed op Uranus te herbereken.<ref>{{cite journal |title= Planet X&nbsp;– No dynamical evidence in the optical observations |author=Myles Standish |date= 1992-07-16 |bibcode=1993AJ....105.2000S |journal=Astronomical Journal |volume= 105|pages=200–2006|issue= 5 |doi=10.1086/116575}}</ref> Toe Neptunus se aangepaste massa gebruik is in die berekenings, het die onreëlmatighede in Uranus se wentelbaan, en daarmee saam die behoefte aan ’n Planeet&nbsp;X, verdwyn.<ref name="standage"/> Daar is geen afwykings in die bane van enige [[Ruimtetuig|ruimtetuie]] soos [[Pioneer 10]] en 11 of [[Voyager 1]] en 2 wat toegeskryf kan word aan die swaartekraginvloed van ’n groot, onontdekte voorwerp in die buitenste Sonnestelsel nie.<ref>Littman (1990), p. 204.</ref> Vandag stem die meeste sterrekundiges saam dat Planeet&nbsp;X, soos Lowell dit gedefinieer het, nie bestaan nie.<ref>{{cite book|title=The Neptune File|author=Tom Standage|publisher=Penguin|date=2000|isbn=978-0-8027-1363-6|page=[https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168 168]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168}}</ref> ==Ontdekking van ander trans-Neptunus-voorwerpe== [[Lêer:EightTNOs af.png|duimnael|280px|links|’n Vergelyking van die grootste 10 TNV's: Pluto, Eris, Haumea, Makemake, Gonggong, Quaoar, Sedna, Orcus, Salacia en 2002 MS₄. Onder is die Aarde en die Maan.]] Ná die ontdekking van Pluto en Charon is geen voorwerpe anderkant Neptunus ontdek nie, tot met die ontdekking van [[15760 Albion]] in 1992.<ref>{{cite web|author=Minor Planet Center|title=Circular No. 5611 |date= 1992 |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/05600/05611.html|access-date=2011-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20080504183122/http://cfa-www.harvard.edu/iau/iauc/05600/05611.html |archive-date = 4 Mei 2008}}</ref> Sedertdien is duisende [[trans-Neptunus-voorwerp]]e (TNV's) ontdek. Die meeste word nou gereken as deel van die [[Kuipergordel]], ’n swerm ysliggame wat oorgebly het ná die vorming van die Sonnestelsel wat net anderkant Neptunus naby die vlak van die sonnebaan om die Son wentel. Nie een van hulle is so groot soos Pluto nie, maar van hulle (soos [[90377 Sedna|Sedna]]) is aanvanklik in die media as "nuwe planete" beskryf.<ref>{{cite news |title= Astronomers discover 'new planet' |work= BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3511678.stm |access-date= 2008-06-20 | date=2004-03-15}}</ref> In 2005 het die sterrekundige [[Michael E. Brown|Mike Brown]] en sy span die ontdekking aangekondig van {{mp|2003 UB|313}} (later {{dp|Eris}} hernoem, na die Griekse godin van twis en onenigheid): ’n TNV wat aanvanklik geglo is effens groter as Pluto is.<ref>{{cite web|title=Circular No. 8747 |author= Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |date= 2006 |access-date= 2011-07-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20070205035336/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date = 5 Februarie 2007|url-status=dead}}</ref> Kort daarna is die voorwerp in ’n nuusvrystelling van [[Nasa]] se Jet Propulsion Laboratory as die "tiende planeet" beskryf.<ref>{{cite web |title=NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet |publisher=Jet Propulsion Laboratory |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126 |date=2005 |access-date=2007-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721191652/http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126 |archive-date=2011-07-21 |df= }}</ref> Eris is nooit amptelik as ’n planeet geklassifiseer nie en die IAU se 2006-definisie van ’n planeet bepaal dat beide Eris en Pluto [[dwergplanete]] is, en nie planete nie, omdat hulle nie hulle omgewing "skoongevee" het nie.<ref name=IAU/> Hulle wentel nie alleen om die Son nie, maar as deel van ’n gordel soortgelyke voorwerpe. Pluto self word nou gereken as behorende tot die Kuipergordel en die grootste dwergplaneet – ook groter as Eris, wat egter wel ’n groter massa het. ’n Paar sterrekundiges, veral [[Alan Stern]], die hoof van Nasa se [[New Horizons]]-sending na Pluto, is oortuig daarvan dat die IAU se definisie verkeerd is. Hulle glo Pluto, Eris en alle ander groot TNV's, soos {{Dp|Makemake}}, {{Dp|Sedna}}, {{Dp|Quaoar}}, {{Dp|Varuna}} en {{Dp|Haumea}}, behoort as planete erken te word.<ref>{{cite web|title=Unabashedly Onward to the Ninth Planet|author=Alan Stern |date= 2006 |publisher= NASA |url= http://www.spacedaily.com/reports/Unabashedly_Onward_to_the_Ninth_Planet_999.html|access-date=2008-06-25}}</ref> Die ontdekking van Eris het nie weer die Planeet&nbsp;X-teorie laat herleef nie, want dit is veels te klein om ’n uitwerking op die buiteplanete se wentelbane te hê.<ref>{{cite web|title=David Jewitt:Planet X|author=David C. Jewitt (University of Hawaii) | publisher= Personal web site |date= 2006 |url= http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/planetx.html|access-date=2008-05-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20080508035508/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/planetx.html |archive-date = 8 Mei 2008}}</ref> ==Ander voorgestelde trans-Neptunus-planete== Hoewel die meeste sterrekundiges glo Lowell se Planeet&nbsp;X bestaan nie, het ’n paar die idee laat herleef dat ’n groot, onsigbare planeet ’n waarneembare swaartekraguitwerking in die buitenste Sonnestelsel kan hê. Daar word dikwels na hierdie hipotetiese voorwerpe as "Planeet&nbsp;X" verwys, hoewel die idees oor dié voorwerpe aansienlik kan verskil van Lowell se idee.<ref>{{cite journal|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=335 |issue=3 |pages= 641–654|date=September 2002|title=Biases in cometary catalogues and Planet X|author= J. Horner|author2= N. W. Evans|last-author-amp= yes|doi=10.1046/j.1365-8711.2002.05649.x |arxiv = astro-ph/0205150 |bibcode = 2002MNRAS.335..641H }}</ref><ref name=planetx>{{cite news |work=New Scientist |url= http://allesoversterrenkunde.nl/#!/actueel/artikelen/_detail/gli/the-mystery-of-planet-x/ | date=2008-01-11 |title= The Mystery of Planet X |pages= 30–33 | access-date=2008-06-25 | author=Govert Schilling}}</ref> ===Wentelbane van verafgeleë voorwerpe=== [[Beeld:Sedna orbit.svg|thumb|350px|Die wentelbaan van Sedna (rooi) in vergelyking met dié van Jupiter (oranje), Saturnus (geel), Uranus (groen), Neptunus (blou) en Pluto (pers).]] ====Sedna se wentelbaan==== Toe [[90377 Sedna|Sedna]] ontdek is, het sy vreemde wentelbaan gelei tot vrae oor sy ontstaan. Sy perihelium (verste afstand van die Son af) is so ver (sowat 76&nbsp;AE) dat geen huidige meganisme dié [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke wentelbaaan]] kan verduidelik nie. Dit is te ver van die planete om deur die swaartekrag van Neptunus of enige ander reuseplaneet geraak te word en te verbonde aan die Son om beïnvloed te word deur buitekragte soos [[galaktiese gety]]e. Hipoteses oor sy besonderse wentelbaan sluit in dat dit deur ’n verbygaande ster beïnvloed is, dat dit van ’n ander planeetstelsel aangetrek is of dat dit deur ’n trans-Neptunus-planeet na sy huidige posisie geruk is.<ref name="Mike">{{cite journal|title=Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/645|last1=Brown|first1=Mike|last2=Rabinowitz|first2=David|last3=Trujillo|first3=Chad|journal=Astrophysical Journal|bibcode=2004ApJ...617..645B|date=2004|volume = 617|pages=645–649|issue=1|arxiv=astro-ph/0404456| doi=10.1086/422095}}</ref> Die beste manier om die rede vir sy vreemde wentelbaan te vind was om ’n paar ander voorwerpe in ’n soortgelyke streek op te spoor waarvan die wenteleienskappe ’n aanduiding van hulle geskiedenis kan gee. As Sedna deur ’n trans-Neptunus-planeet in sy huidige posisie geruk is, sal enige ander voorwerp in dié streek ’n soortgelyke perihelium hê.<ref name="sisters">{{cite web|title=Searching for Sedna's Sisters: Exploring the inner Oort cloud|last=Schwamb|first=Megan|date=2007-09-18|publisher=Caltech|url=http://www.astro.caltech.edu/~george/option/candex07/schwamb_report.pdf|access-date=2010-08-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512221422/http://www.astro.caltech.edu/~george/option/candex07/schwamb_report.pdf|archive-date=2013-05-12|df=}}</ref> ====Opwinding oor Kuipergordel-wentelbane==== In 2008 het Tadashi Mukai en Patryk Sofia Lykawka voorgestel dat ’n verafgeleë planeet so groot soos Mars of die Aarde wat tans in ’n uiters eksentrieke wentelbaan tussen 100 en 200&nbsp;AE is, met ’n wentelperiode van 1&nbsp;000 jaar en ’n baanhelling van 20° tot 40°, verantwoordelik is vir die struktuur van die Kuipergordel. Hulle het verder voorgestel die versteurings van dié planeet het die eksentrisiteite en baanhellings van die [[trans-Neptunus-voorwerp]]e beïnvloed, die [[Planetesimaal|planetesimale skyf]] by 48&nbsp;AE afgesny en die wentelbane van voorwerpe soos Sedna van Neptunus afgesonder. Tydens Neptunus se migrasie na die buitenste deel van die Sonnestelsel is hierdie planeet glo in ’n buiteresonansie met Neptunus vasgevang en het sy wentelbaan ’n groter perihelium ontwikkel, terwyl die oorblywende trans-Neptunus-voorwerpe in stabiele wentelbane gebly het.<ref name=LykawaMukai>{{cite journal |last1=Patryk S. |first1=Lykawka |last2=Tadashi |first2=Mukai |year=2008 |title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161 |journal=The Astronomical Journal |volume=135 |issue=4 |pages=1161–1200 |arxiv=0712.2198 |bibcode=2008AJ....135.1161L |doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161}}</ref><ref name=spaceplanetX>{{cite web |last=Than |first=Ker |date=18 June 2008 |title=Large 'Planet X' May Lurk Beyond Pluto |url=http://www.space.com/5526-large-planet-lurk-pluto.html |website=Space.com |access-date=18 Julie 2016}}</ref><ref name=canwestPlanetX>{{cite web |last=Hasegawa |first=Kyoko |date=28 Februarie 2008 |title=Japanese scientists eye mysterious 'Planet X' |url=http://www.bibliotecapleyades.net/hercolobus/esp_hercolobus_66.htm |website=BibliotecaPleyades.net |access-date=18 Julie 2016}}</ref> ====Langwerpige wentelbane van ’n groep KGV's==== In 2012 het Rodney Gomes die wentelbane van 92 Kuipergordelvoorwerpe (KGV's) in ’n model gebruik en ontdek ses van dié wentelbane is baie langwerpiger as wat die model voorspel. Hy het die afleiding gemaak dat dit veroorsaak word deur die aantrekkingskrag van ’n verafgeleë planeetmetgesel, byvoorbeeld ’n voorwerp so groot soos Neptunus by 1&nbsp;500&nbsp;AE. Dié groot voorwerp sou veroorsaak dat die periheliums van voorwerpe met halflengteasse groter as 300&nbsp;AE skommel en dat die voorwerpe verskuif word in wentelbane wat met dié van planete kruis, soos dié van {{mpl|308933|2006 SQ|372}} en {{mpl|87269|2000 OO|67}}, of in afgesonderde wentelbane, soos dié van Sedna.<ref>{{cite magazine|title=New planet found in our Solar System?|magazine=National Geographic|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120511-new-planet-solar-system-kuiper-belt-space-science|date=2012|access-date=2012-05-21|archive-date=2012-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514021638/http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120511-new-planet-solar-system-kuiper-belt-space-science/|url-status=dead}}</ref> ====Ontdekking van sameklossing van KGV's==== In 2014 het sterrekundiges die ontdekking aangekondig van {{mpl|2012 VP|113}}, ’n groot voorwerp met ’n wentelbaan soos Sedna met ’n wentelperiode van 4&nbsp;200 jaar en ’n perihelium van rofweg 80&nbsp;AE.<ref name="nature letter"/> Volgens hulle was dit ’n bewys van ’n moontlike trans-Neptunus-planeet.<ref>{{cite web |url=http://phys.org/news/2014-03-edge-solar.html |title=A new object at the edge of our Solar System discovered |work=Physorg.com |date=26 Maart 2014}}</ref> Trujillo en Sheppard het gereken die sameklossing van die argumente van periheliums van VP113 en ander uiters verafgeleë TNV's dui op die bestaan van ’n "[[superaarde]]" van tussen 2 en 15 aardmassas verder as 200&nbsp;AE, en moontlik in ’n skuins wentelbaan by 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="nature letter"/> In 2014 het sterrekundiges by die Universidad Complutense in [[Madrid]] voorgestel die beskikbare data dui op die bestaan van meer as een trans-Neptunus-planeet;<ref name="Marcos2014">{{cite journal| title=Extreme trans-Neptunian objects and the Kozai mechanism: signalling the presence of trans-Plutonian planets| first1=C.| last1=de la Fuente Marcos| first2=R.| last2=de la Fuente Marcos| date=1 September 2014|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters| volume=443| issue=1| pages=L59–L63| arxiv=1406.0715| bibcode=2014MNRAS.443L..59D |doi=10.1093/mnrasl/slu084}}</ref> daaropvolgende werk het aangedui die bewyse is sterk genoeg.<ref name=commensurabilities>{{cite journal |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl |date=2016 |title=Commensurabilities between ETNOs: a Monte Carlo survey |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=460 |issue=1 |pages=L64–L68 |arxiv=1604.05881 |bibcode=2016MNRAS.460L..64D |doi=10.1093/mnrasl/slw077}}</ref><ref name=nodes>{{cite journal |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl |date=11 Oktober 2017 |title=Evidence for a possible bimodal distribution of the nodal distances of the extreme trans-Neptunian objects: avoiding a trans-Plutonian planet or just plain bias? |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=471 |issue=1 |pages=L61–L65 |arxiv=1706.06981 |bibcode=2017MNRAS.471L..61D |doi=10.1093/mnrasl/slx106}}</ref> ====Verdere ontleding en die Planeet Nege-hipotese==== [[Beeld:Planet Nine - black background.png|thumbnail|300px|Voorspelling van ’n hipotetiese Planeet Nege se wentelbaan, gebaseer op unieke sameklossing.]] Op 20 Januarie 2016 het Brown en Batygin ’n artikel gepubliseer wat Trujillo en Sheppard se aanvanklike bevindings bevestig; hulle het ’n superaarde (wat [[Planeet Nege]] genoem is) voorgestel, gebaseer op ’n statistiese sameklossing van die argumente van periheliums naby nul en ook die [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|klimmende knope]] naby 113° van ses verafgeleë TNV's. Hulle het uitgewerk dit het ’n massa van omtrent 10 aardmassas (sowat 60% van Neptunus se massa) en ’n halflengteas van sowat 400 tot 1&nbsp;500&nbsp;AE.<ref name="AJ121-2-22"/><ref name="NYT-20160120">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Ninth Planet May Exist Beyond Pluto, Scientists Report |url=https://www.nytimes.com/2016/01/21/science/space/ninth-planet-solar-system-beyond-pluto.html |date=20 Januarie 2016 |work=The New York Times |access-date=22 Januarie 2016 }}</ref><ref>{{Cite news|title = New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|url = https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|newspaper = The Washington Post|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20|language = en|first = Joel|last = Achenbach|first2 = Rachel|last2 = Feltman}}</ref> ===Waarskynlikheid=== Selfs sonder swaartekragbewyse het Mike Brown, die ontdekker van Sedna, gereken Sedna se wentelperiode van 12&nbsp;000 jaar alleen dui op die bestaan van ’n aardgrootte-voorwerp anderkant Neptunus. Sedna se wentelbaan is so eksentriek dat dit vir net ’n klein deel van sy wentelperiode naby die Son is, waar dit maklik waargeneem kan word. Dit beteken dat, tensy sy ontdekking ’n uiters groot toeval was, daar moontlik nog talle voorwerpe met rofweg Sedna se deursnee in die omgewing van sy wentelbaan ontdek sal kan word.<ref>{{cite journal | author1 = M.E. Brown | author2 = C. Trujillo | author3 = D. Rabinowitz | last-author-amp = yes | title = Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/645 | journal = Astrophysical Journal | arxiv = astro-ph/0404456 | date=2004 | volume=617 | issue = 1 | pages=645–649 | doi=10.1086/422095 | bibcode=2004ApJ...617..645B}}</ref> Mike Brown het opgemerk: "Sedna is sowat driekwart so groot soos Pluto. As daar 60 voorwerpe driekwart so groot soos Pluto [daar buite] is, dan is daar moontlik 40 voorwerpe so groot soos {{nowrap|Pluto...}} As daar 40 voorwerpe so groot soos Pluto is, dan is daar moontlik 10 wat twee keer so groot soos Pluto is. Daar is moontlik drie of vier wat drie keer so groot soos Pluto is, en die grootste van hierdie {{nowrap|voorwerpe...}} is moontlik so groot soos Mars of die Aarde."<ref name=wgbh>{{cite web|title=Lowell Lectures in Astronomy |author=Mike Brown |publisher=WGBH |url=http://forum.wgbh.org/wgbh/forum.php?lecture_id=3710 |date=2007 |access-date=2008-07-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103202810/http://forum.wgbh.org/wgbh/forum.php?lecture_id=3710 |archive-date=2008-01-03 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WHNO079G1i8&t=3135|title=Pluto, Eris, and the Dwarf Planets of the Outer Solar System - talk by Mike Brown - the argument about dwarf planet sizes beyond Neptune is 50 minutes into his talk - on youtube (the WGBH link doesn't work)|last=Smithsonian|date=|access-date=2 Januarie 2019|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.space.com/37295-possible-planet-10.html | title=Planet 10? Another Earth-Size World May Lurk in the Outer Solar System}}</ref> Volgens hom sal so ’n voorwerp as dit ontdek word egter steeds ’n [[dwergplaneet]] wees volgens die huidige definisie, al is dit amper so groot soos die Aarde, want dit sou nie sy omgewing skoon genoeg gevee het nie.<ref name=wgbh/> ===Kuiperkrans en "Planeet Tien"=== [[Beeld:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|lang=en|thumb|200px|links|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Oortwolk]] en [[Kuipergordel]] (inlas).]] Die idee van ’n moontlike trans-Neptunus-planeet het ook ontwikkel om die sogenaamde [[Kuipergordel#Kuiperkrans|Kuiperkrans]]. Die Kuipergordel eindig skielik op ’n afstand van 48&nbsp;AE van die Son af. Brunini en Melita het gespekuleer dat dié skielike einde toegeskryf kan word aan die bestaan van ’n voorwerp met ’n massa van tussen dié van Mars en die Aarde wat verder as 48&nbsp;AE lê.<ref name=Brunini2002>{{cite journal|author=A. Brunini|author2=M. D. Melita|last-author-amp=yes|title= The Existence of a Planet beyond 50 AU and the Orbital Distribution of the Classical Edgeworth–Kuiper-Belt Objects |journal= Icarus |date=2002 |volume= 160|issue=1 |pages= 32–43 |doi= 10.1006/icar.2002.6935 |bibcode= 2002Icar..160...32B|hdl=11336/37037}}</ref> Die teenwoordigheid van ’n voorwerp met dieselfde massa as Mars in ’n ronde wentelbaan by 60&nbsp;AE lei egter tot ’n populasie van trans-Neptunus-voorwerpe wat nie met waarnemings ooreenstem nie. Dit sou byvoorbeeld die [[plutino]]-populasie in ’n groot mate uitgewis het.<ref name=lykawka/> Sterrekundiges het nog nie die moontlikheid uitgesluit van ’n voorwerp met dieselfde massa as die Aarde wat verder as 100&nbsp;AE lê en ’n eksentrieke wentelbaan met ’n groot helling het nie. Rekenaarsimulasies deur Patryk Lykawka van die Kobe-universiteit dui daarop dat ’n voorwerp met ’n massa van tussen 0,3 en 0,7&nbsp;M_⊕ wat vroeg in die Sonnestelsel se bestaan deur Neptunus na buite gewerp is en wat tans in ’n langwerpige wentelbaan tussen 101 en 200&nbsp;AE van die Son af is, die Kuiperkrans en die vreemde afsondering van voorwerpe soos Sedna en {{mpl|2012 VP|113}} kan verduidelik.<ref name=lykawka>{{cite journal | author= P. S. Lykawka | author2= T. Mukai | last-author-amp= yes | title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture | url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161 | journal= Astronomical Journal |date= 2008 |volume= 135 | issue= 4 |pages= 1161–1200 | doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161 | arxiv=0712.2198 | bibcode=2008AJ....135.1161L}}</ref> Hoewel sommige sterrekundiges soos Renu Malhotra en David Jewitt dié voorstel versigtig ondersteun het, het ander soos Alessandro Morbidelli dit afgeskiet as "vergesog".<ref name=planetx/> In 2017 het Malhotra en Kat Volk geargumenteer dat ’n onverwagte wisseling in die baanhellings van KGV's verder as die krans by 50&nbsp;AE ’n bewys is van ’n moontlike Marsgrootte-planeet van dalk tot 2,4&nbsp;M_⊕ wat aan die rand van die Sonnestelsel voorkom. Baie nuusbronne het daarna verwys as "Planeet Tien".<ref name="NSW-20170623">{{cite news |last=Osbourne |first=Hannah |title=Forget Planet 9 - There's Evidence Of A Tenth Planet Lurking At The Edge Of The Solar System |url=http://www.newsweek.com/planet-10-lurking-edge-solar-system-628517 |date=23 Junie 2017 |work=Newsweek |access-date=23 Junie 2017 }}</ref><ref name="ARX-20170619">{{cite journal |last1=Volk |first1=Kathryn |last2=Malhotra |first2=Renu |title=The curiously warped mean plane of the Kuiper belt |arxiv=1704.02444 |doi=10.3847/1538-3881/aa79ff |volume=154 |issue=2 |journal=The Astronomical Journal |page=62|bibcode = 2017AJ....154...62V |year=2017}}</ref><ref>https://www.space.com/37295-possible-planet-10.html</ref><ref>https://www.sciencemag.org/news/2017/06/forget-about-planet-nine-here-s-evidence-planet-10</ref> ===Ander voorgestelde planete=== [[Tyche (hipotetiese planeet)|Tyche]] is ’n hipotetiese [[gasreus]] wat volgens sommige in die Sonnestelsel se [[Oortwolk]] kan lê. Dit is in 1999 die eerste keer voorgestel deur die astrofisici John Matese, Patrick Whitman en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana in Lafayette.<ref name=Independent>{{Cite news|last = Rodgers|first = Paul|title = Up telescope! Search begins for giant new planet|newspaper = The Independent|date = 13 Februarie 2011|url =https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|access-date = 14 Februarie 2011 }}</ref> Hulle het gereken die bewys van Tyche se bestaan kan gesien word in ’n veronderstelde onewewigtigheid in die punte van oorsprong van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]]. In 2013 het Matese<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/ |title=Astrophysics Homepage of John J. Matese |publisher=Ucs.louisiana.edu |date=2011-09-21 |access-date=2013-04-01}}</ref> en Whitmire<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~dpw9254/ |title=Daniel P. Whitmire |publisher=Ucs.louisiana.edu |access-date=2013-04-01}}</ref> die komeetdata herbeoordeel en opgemerk dat Tyche, as dit bestaan, opspoorbaar sou wees in die argief van data wat deur Nasa se WISE-teleskoop versamel is.<ref name="WISE">{{cite web |date=2011-02-18 |title=Can WISE Find the Hypothetical 'Tyche'? |publisher=NASA/JPL |author=Whitney Clavin |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |access-date=2011-02-19 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117110722/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |url-status=dead }}</ref> In 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit enige moontlike voorwerp met Tyche se eienskappe uit, wat daarop dui dat Tyche soos deur Matese, Whitman en Whitmire voorgestel, nie bestaan nie.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date=7 Maart 2014 |work=[[Nasa]] |access-date=7 Maart 2014 }}</ref><ref name="MateseWhitmire2011">{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud | last1=Matese|first1=John J.|last2=Whitmire|first2=Daniel P.| journal=Icarus | date=2011 | volume=211 | issue=2 | pages=926–938 | doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 | bibcode=2011Icar..211..926M}}</ref><ref>{{cite news|last=Helhoski|first=Anna|title=News 02/16/11 Does the Solar System Have Giant New Planet?|url=http://norwalk.dailyvoice.com/news/does-solar-system-have-giant-new-planet|access-date=10 Julie 2012|newspaper=The Norwalk Daily Voice}}</ref> Volgens die oligargteorie van planeetvorming was daar in die vroeë stadiums van die Sonnestelsel se [[evolusie]] honderde planeetgrootte-voorwerpe, bekend as oligarge. In 2005 het die sterrekundige Eugene Chiang gespekuleer dat hoewel sommige van hierdie oligarge die planete geword het wat ons vandag ken, die meeste deur swaartekragwisselwerkings na buite gewerp sou gewees het. Sommige is dalk heeltemal uit die Sonnestelsel geskiet en het [[dwaalplanete]] geword, terwyl ander in ’n halo om die Sonnestelsel sal wentel, met wentelperiodes van miljoene jare. Dié halo sal lê tussen 1&nbsp;000 en 10&nbsp;000&nbsp;AE van die Son af, of tussen ’n derde en dertiende van die afstand na die Oortwolk.<ref>''New Scientist'', 23 Julie 2005, uitg. 2509, [https://www.newscientist.com/article/mg18725091.500-farout-worlds-just-waiting-to-be-found.html Far-out worlds, just waiting to be found]</ref> In Desember 2015 het sterrekundiges by die [[Europese Suidelike Sterrewag#Atacama Large Millimeter/submillimeter Array|ALMA-interferometer]] in [[Chili]] ’n kort reeks 350&nbsp;GHz-pulse waargeneem. Volgens hulle kon die oorsprong óf ’n reeks onafhanklike bronne gewees het óf ’n enkele vinnig bewegende bron. Hulle het besluit laasgenoemde is die waarskynlikste en het na aanleiding van sy spoed uitgewerk dat as die voorwerp aan die Son gebonde is, dit sowat 12 tot 25&nbsp;AE ver sou lê en ’n deursnee van 220 tot 880&nbsp;km (dié van ’n dwergplaneet) sou hê. Hulle het die voorwerp "Gna" genoem, na ’n vinnig bewegende boodskappergodin in die [[Nore|Noorse mitologie]].<ref name=sciam>{{cite magazine|title=Astronomers Skeptical Over "Planet X" Claims|author=Lee Billings|url=http://www.scientificamerican.com/article/astronomers-skeptical-over-planet-x-claims/|magazine=Scientific American|year=2015|access-date=2016-01-22}}</ref> As dit egter ’n dwaalplaneet was wat nie aan die Son gebonde was nie, kon dit so ver as 4&nbsp;000&nbsp;AE weg gewees het, en baie groter.<ref name=alma>{{cite arXiv|title=The serendipitous discovery of a possible new solar system object with ALMA|author1=Wouter Vlemmings|author2=S. Ramstedt|author3=M. Maercker|author4=B. Davidsson|eprint=1512.02650|date=8 Desember 2015|class=astro-ph.SR}}</ref> Die verslag is nooit amptelik aanvaar nie en is onttrek totdat die resultate bevestig is.<ref name=alma/> Wetenskaplikes was meestal skepties oor die waarneming. Mike Brown se kommentaar was: "As dit waar is dat ALMA per ongeluk ’n massiewe voorwerp in die buitenste Sonnestelsel ontdek het in sy klein, klein, klein sigveld, sou dit daarop dui dat daar iets soos 200&nbsp;000 aardgrootte-planete in die buitenste Sonnestelsel {{nowrap|is...}} Selfs beter; ek het nou net besef as daar so baie aardgrootte-planete bestaan het, sou dit die hele Sonnestelsel gedestabiliseer het en sou ons almal gesterf het."<ref name=sciam/> ==Beperkings op nog planete== Die volgende waarnemings beperk tans die massa en afstand van enige moontlike verdere planete in die Sonnestelsel: *’n Ontleding van [[Infrarooi#Verdeling van die infrarooiband|middel-infrarooi]]-waarnemings met die WISE-teleskoop het die moontlikheid uitgesluit van enige voorwerp so groot soos Saturnus (95&nbsp;M_⊕) tot by 10&nbsp;000&nbsp;AE, en enige voorwerp so groot soos Jupiter of groter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE.<ref name="Luhman2014"/> WISE versamel steeds nuwe data en Nasa het die publiek genooi om die data te help deursoek vir bewyse van planete verder as hierdie perke deur middel van die burgerwetenskapprojek "Backyard Worlds: Planet 9".<ref name="CNN-NASA-Search-Worlds">{{cite news|title=NASA wants you to help find a new planet|url=http://edition.cnn.com/2017/02/16/us/nasa-search-worlds-trnd/index.html|work=CNN|date=16 Februarie 2017|access-date=11 Maart 2018}}</ref> *Met moderne data oor die perheliums van Saturnus, die Aarde en Mars het Lorenzo Iorio tot die gevolgtrekking gekom dat enige onbekende planeet met ’n massa van 0,7&nbsp;M_⊕ verder as 350 tot 400&nbsp;AE moet lê; enigeen met ’n massa van 2&nbsp;M_⊕ verder as 496 tot 570&nbsp;AE en een met ’n massa van 15&nbsp;M_⊕ verder as 970 tot 1&nbsp;111&nbsp;AE.<ref name=Iorio2014>{{cite journal|author=L. Iorio|title=Planet X revamped after the discovery of the Sedna-like object 2012 VP113?|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|doi=10.1093/mnrasl/slu116|bibcode=2014MNRAS.444L..78I|volume=444|pages=L78–L79|arxiv=1404.0258|year=2014}}</ref> In navorsing deur ’n ander groep sterrekundiges wat ’n meer omvattende model van die Sonnestelsel gebruik het, is bevind Iorio se gevolgtrekkings is net gedeeltelik korrek. Hulle ontleding van [[Cassini-Huygens|Cassini]]-data oor Saturnus se wentelbaan het hulle oortuig dat ’n planeet met die eienskappe van Batygin en Brown se Planeet Nege sou kon voorkom by 630&nbsp;AE van die Son af.<ref>{{cite journal |title=Constraints on the location of a possible 9th planet derived from the Cassini data |journal=Astronomy and Astrophysics |arxiv=1602.06116 |first1=A |last1=Fienga |first2=J |last2=Laskar |first3=H |last3=Manche |first4=M |last4=Gastineau |date=23 Februarie 2016 |doi=10.1051/0004-6361/201628227 |volume=587 |page=L8 |bibcode=2016A&A...587L...8F}}</ref> ==Sien ook== *[[Portaal:Sterrekunde|Sterrekundeportaal]] ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Bibliografie== * {{cite book |title= Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url= https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros | author=Ken Croswell |location= New York |publisher= The Free Press |date= 1997 |isbn= 978-0-684-83252-4 }} * {{cite book | title= Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | url= https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt_f4b9 | author=Mark Littman |location= New York |date=1990 |isbn= 978-0-471-51053-6 | publisher=Wiley }} * {{cite book | title= The Hunt for Planet X: New Worlds and the Fate of Pluto | url= https://archive.org/details/huntforplanetxne0000schi | author=Govert Schilling |location= New York |date=2009 |isbn= 978-0-387-77804-4 | publisher=Springer }} * {{cite journal|title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |author= Clyde W. Tombaugh |date= 1946 |journal= Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume= 5|issue= 209 |pages= 73–80| bibcode= 1946ASPL....5...73T}} ==Nog leesstof== * {{cite journal | author = E. Myles Standish, Jr. |title= Planet X: No Dynamical Evidence in the Optical Observations | journal= Astronomical Journal |date=Mei 1993 | volume = 105 |issue= 5 |pages= 2000–2006 | doi = 10.1086/116575 | bibcode= 1993AJ....105.2000S}} * {{cite journal |title = Planet X: A Myth Exposed |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-05-06_363_6424/page/18 |author= Gerald D. Quinlan |journal= Nature |volume= 363 |issue= 6424 |date= 6 Mei 1993 |pages= 18–19 |doi= 10.1038/363018b0|bibcode = 1993Natur.363...18Q }} * {{cite journal |title= Periodic Comet Showers and Planet X |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-01-03_313_5997/page/36 |author= Daniel P. Whitmire |author2= John J. Matese |last-author-amp= yes |journal= Nature |volume= 313 |issue= 5997 |date= 3 Januarie 1985 |pages= 36–38 |doi= 10.1038/313036a0|bibcode = 1985Natur.313...36W }} * {{cite web|url=http://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=288|title=Next steps in understanding the outer solar system: A whitepaper submitted to the 2010 Decadal Survey Committee|last=Jones|first=R. L.|display-authors=4|author2=M. E. Brown |author3=P. A. Abell |author4=A. C. Becker |author5=A. Harris |author6=Z. Ivezic |date=2009|publisher=Submission to the National Academy of Sciences Board on Physics and Astronomy|access-date=2009-04-10|format=PDF}} ==Skakels== * [https://www.youtube.com/watch?v=xGfv3Oay_pY "Planet X Discovered??" deur PBS SpaceTime] * [http://www.nineplanets.org/hypo.html#planetx SEDS oor Planeet X] * Andrew Coates se eenvoudige opsomming van [http://theconversation.com/claims-about-new-planets-that-turned-out-to-be-wrong-and-why-planet-nine-may-be-different-53573 die geskiedenis van die soeke na en eise oor Planeet&nbsp;X] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Planets beyond Neptune}} {{PlaneteSon}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] g3j5d595er4bk3te4de5ek47yba9pi0 0 310970 2978591 2978517 2026-10-13T16:23:05Z BurgertB 2401 Rol weergawe [[Special:Diff/2978517|2978517]] deur [[Special:Contributions/~2026-54962-08|~2026-54962-08]] ([[User talk:~2026-54962-08|bespreek]]) terug. As jy weer goed van administrateurs terugrol, gaan ek jou blokkeer. 2978591 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Kuiper oort-en.svg|thumb|240px|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Oortwolk]] en [[Kuipergordel]] (inlas).]] '''Tyche''' is ’n hipotetiese [[gasreus]] wat in die [[Sonnestelsel]] se [[Oortwolk]] kan lê. Dit is in 1999 die eerste keer voorgestel deur die astrofisici John Matese, Patrick Whitman en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana in Lafayette.<ref name=Independent>{{Cite news|last = Rodgers|first = Paul|title = Up telescope! Search begins for giant new planet|newspaper = The Independent|date = 13 Februarie 2011|url =https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|access-date = 14 Februarie 2011 }}</ref> Hulle het gereken die bewys van Tyche se bestaan kan gesien word in ’n veronderstelde onewewigtigheid in die punte van oorsprong van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]]. In 2013 het Matese<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/ |title=Astrophysics Homepage of John J. Matese |publisher=Ucs.louisiana.edu |date=2011-09-21 |access-date=2013-04-01}}</ref> en Whitmire<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~dpw9254/ |title=Daniel P. Whitmire |publisher=Ucs.louisiana.edu |access-date=2013-04-01}}</ref> die komeetdata herbeoordeel en opgemerk dat Tyche, as dit bestaan, opspoorbaar sou wees in die argief van data wat deur [[Nasa]] se [[WISE-teleskoop]] versamel is.<ref name="WISE">{{cite web |date=2011-02-18 |title=Can WISE Find the Hypothetical 'Tyche'? |publisher=NASA/JPL |author=Whitney Clavin |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |access-date=2011-02-19 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117110722/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |url-status=dead }}</ref> In 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit enige moontlike voorwerp met Tyche se eienskappe uit, wat daarop dui dat Tyche soos deur Matese, Whitman en Whitmire voorgestel, nie bestaan nie.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date=7 Maart 2014 |work=[[Nasa]] |access-date=7 Maart 2014 }}</ref><ref name="MateseWhitmire2011">{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud | last1=Matese|first1=John J.|last2=Whitmire|first2=Daniel P.| journal=Icarus | date=2011 | volume=211 | issue=2 | pages=926–938 | doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 | bibcode=2011Icar..211..926M}}</ref><ref>{{cite news|last=Helhoski|first=Anna|title=News 02/16/11 Does the Solar System Have Giant New Planet?|url=http://norwalk.dailyvoice.com/news/does-solar-system-have-giant-new-planet|access-date=10 Julie 2012|newspaper=The Norwalk Daily Voice}}</ref> ==Geskiedenis== Matese, Whitman en Whitmire het die bestaan van die planeet in 1999 die eerste keer voorgestel,<ref name=Matese2002/> gebaseer op waarnemings van die [[wentelbane]] van langperiodekomete. Die meeste [[sterrekundige]]s stem saam dat langperiodekomete (dié met ’n wentelperiode van duisende tot miljoene jare) ’n rofweg isotropiese verspreiding het; dit beteken hulle kom lukraak vanuit enige punt in die lug.<ref name=book/> Omdat komete [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtig]] is en mettertyd verbrokkel, glo sterrekundiges hulle bring die grootste deel van hulle bestaan deur in ’n sferiese wolk tienduisende [[astronomiese eenhede]] (AE) van ons af bekend as die Oortwolk.<ref name=book/> Matese en Whitmire het egter beweer hulle kom nie vanuit lukrake punte in die lug nie, soos algemeen geglo word, maar dat hulle wentelbane saamgetros is in ’n strook wat [[Baanhelling|skuins lê]] met betrekking tot die [[Sonnebaan|wentelvlak van die planete]]. So ’n sameklossing kan verduidelik word as hulle versteur word deur ’n onsigbare voorwerp minstens so groot soos [[Jupiter]], moontlik ’n [[bruindwerg]], wat in die buitenste deel van die Oortwolk lê.<ref name=Murray1999/><ref name=Matese1999/> Hulle het ook gemeen so ’n voorwerp kan die uitsonderlike wentelbaan van die [[trans-Neptunus-voorwerp]] [[90377 Sedna|Sedna]] verduidelik.<ref name=Matese2005/> Die getal komete wat hulle as voorbeeld gebruik het, was egter klein en die resultate was onafdoende.<ref name="BadAstronomy"/> ==Wentelbaan== Whitmire en Matese het gespekuleer dat Tyche se wentelbaan sowat 500 keer so ver van die [[Son]] af was as dié van [[Neptunus]]: sowat 15&nbsp;000&nbsp;AE, of 2,2&nbsp;x&nbsp;10¹²&nbsp;km. Dit is ’n bietjie minder as ’n kwart [[ligjaar]]. Dit is reg in die Oortwolk, waarvan die grens op sowat 50&nbsp;000&nbsp;AE geraam word. Dit sou ’n wentelperiode van rofweg 1,8&nbsp;miljoen jaar hê.<ref name=period/> ’n Mislukte soektog deur ouer data van die Infrarooi- Astronomiese Satelliet ([[IRAS]]) het daarop gedui ’n voorwerp met ’n massa van 5&nbsp;Jupitermassas (M_J) sal op ’n afstand van meer as 10&nbsp;000&nbsp;AE moet lê.<ref name="MateseWhitmire2011"/> So ’n planeet sou op ’n ander vlak as die [[sonnebaan]] wentel<ref name="UL"/> en sou moontlik in ’n wyedubbelplaneet-wentelbaan gewees het toe dit gevorm het.<ref name="MateseWhitmire2011"/> Wye dubbelplanete kan vorm deur vasvanging tydens die verval van die [[sterreswerm]] waarin ’n [[ster]] ontstaan het.<ref name="MateseWhitmire2011"/> ==Massa== [[Beeld:Brown Dwarf Comparison 2020.png|thumb|240px|’n Algemene vergelyking tussen die groottes van die Son, ’n [[Rooidwerg|ster met ’n lae massa]], ’n [[bruindwerg]] en die planete [[Jupiter]] en [[Aarde]].]] In 2011 het Whitmire en Matese gespekuleer die hipotetiese planeet kan ’n [[massa]] van tot 4&nbsp;M_J hê, en ’n relatief hoë [[temperatuur]] van sowat 200&nbsp;[[Kelvin|K]] (73&nbsp;°C)<ref name="MateseWhitmire2011"/> as gevolg van oorblywende hitte vanweë sy vorming asook [[Kelvin-Helmholtz-meganisme|Kelvin-Helmholtz-verhitting]]. Die massa sou nie groot genoeg gewees het vir [[kernfusie]]reaksies in sy binnekant nie – dit is ’n proses wat voorkom in voorwerpe met ’n massa van meer as 13&nbsp;M_J. Hoewel Tyche ’n groter massa as Jupiter sou hê, sou dit min of meer so groot soos Jupiter gewees het omdat [[druk]] veroorsaak dat swaar [[gasreus]]e net in digtheid toeneem relatief tot hulle massa, en nie in grootte nie.<ref name=Spiegel2011>{{cite journal |last=Spiegel |first=David S. |author2=Burrows, Adam |author3=Milson, John A. |title=The Deuterium-Burning Mass Limit for Brown Dwarfs and Giant Planets |journal=The Astrophysical Journal |volume=727 |issue=1 |year=2011 |doi=10.1088/0004-637X/727/1/57 |arxiv=1008.5150 |pages=57 |bibcode=2011ApJ...727...57S }}</ref> As Tyche ontdek sou word, sou dit na verwagting teen einde 2013 gewees het en sou dit ’n massa van net 1 tot 2&nbsp;M_J gehad het.<ref name="Forbes2013-03"/> ==WISE-sending== Die WISE-ruimteteleskoop het ’n [[infrarooi]]-ondersoek van die hele lugruim voltooi, onder meer van streke waar Whitmire en Matese verwag het Tyche ontdek wou word.<ref name="MateseWhitmire2011"/> Op 14 Maart 2012 is die eerste katalogus van die WISE-sending uitgereik.<ref name="fullrelease"/> Die resultate van die tweede opname (AllWISE) is einde 2013 bekend gemaak.<ref name=wright>[http://www.astro.ucla.edu/~wright/WISE/ Wide-field Infrared Survey Explorer]</ref> Op 7 Maart 2014 het Nasa berig die WISE-teleskoop het enige moontlikheid van ’n voorwerp so groot soos [[Saturnus]] tot by 10&nbsp;000&nbsp;AE en een so groot soos Jupiter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE uitgesluit.<ref name="NASA-20140307"/><ref name="Luhman2014"/> ==Sien ook== * [[Planeet Nege]] * [[Planete anderkant Neptunus]] ==Verwysings== {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="BadAstronomy">{{Cite news|last = Plait|first = Phil|title = No, there’s no proof of a giant planet in the outer Solar System|newspaper = Discovery Magazine|date = 14 Februarie 2011|url = http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#more-28256|accessdate = 15 Februarie 2011|archive-date = 16 April 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160416222414/http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#more-28256|url-status = dead}}</ref> <ref name=Matese2002>{{Cite journal|title=Continuing Evidence of an Impulsive Component of Oort Cloud Cometary Flux|volume=500|pages=309|first1=John J.|last1=Matese|first2=Jack J.|last2=Lissauer|journal=University of Louisiana at Lafayette, and NASA Ames Research Center|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/acm2002/acm2002_05_06.pdf|date=6 Mei 2002|accessdate=March 21, 2008|bibcode=2002ESASP.500..309M}}</ref> <ref name=book> {{cite book | author=Harold F. Levison | author2=Luke Donnes | chapter=Comet Populations and Cometary Dynamics | editor=Lucy Ann Adams McFadden | editor2=Lucy-Ann Adams | editor3=Paul Robert Weissman | editor4=Torrence V. Johnson | date=2007 | title=Encyclopedia of the Solar System | pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/575 575–588] | edition=2de | publisher=Academic Press | location=Amsterdam; Boston | isbn=978-0-12-088589-3 | url=https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/575 }}</ref> <ref name=Murray1999>{{Cite journal |first= John B. |last= Murray |title= Arguments for the Presence of a Distant Large Undiscovered Solar System Planet |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date= 1999 |volume= 309 |issue= 1 |pages= 31–34 |laysource= Houston Chronicle |lay-url= http://www.chron.com/content/interactive/space/astronomy/news/1999/solarsys/991012.html |laydate= 11 Oktober 1999 |doi= 10.1046/j.1365-8711.1999.02806.x |bibcode= 1999MNRAS.309...31M |doi-access= free |archive-date= 13 Februarie 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080213113342/http://www.chron.com/content/interactive/space/astronomy/news/1999/solarsys/991012.html |url-status= dead }}</ref> <ref name=Matese1999>{{Cite journal |first1= John J.|last1=Matese|first2=Patrick G.|last2=Whitman|first3=Daniel P .|last3=Whitmire | title = Cometary Evidence of a Massive Body in the Outer Oort Clouds |journal= Icarus |date= 1999 |volume= 141 |pages= 354 | doi = 10.1006/icar.1999.6177 |bibcode=1999Icar..141..354M |issue= 2}}</ref> <ref name=Matese2005>{{cite journal|title= A Widebinary Solar Companion as a Possible Origin of Sedna-like Objects|first1=John J.|last1=Matese|first2=Daniel P.|last2=Whitmire|first3=Jack J.|last3=Lissauer|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=97|issue=3–4|pages=459–470|date=2006|doi= 10.1007/s11038-006-9078-6|bibcode = 2005EM&P...97..459M }}</ref> <ref name=period>{{cite web|title=Orbital period of a planet at a distance of 15000 AU with a circular orbit |url=http://www.calctool.org/CALC/phys/astronomy/planet_orbit|accessdate=15 Februarie 2011}}</ref> <ref name="UL">{{cite web |date=February 14, 2011 |title=Have UL Physicists Identified a New Planet? |publisher=University of Louisiana |url=http://ultoday.com/node/3076 |accessdate=February 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801125628/http://ultoday.com/node/3076 |archive-date=1 Augustus 2015 |url-status=dead }}</ref> <ref name="fullrelease">{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2012-072 |title=NASA Releases New WISE Mission Catalog of Entire Infrared Sky |publisher=NASA/JPL |date=14 Maart 2012 |accessdate=15 Maart 2012 |archive-date= 4 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604151306/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2012-072 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Forbes2013-03">{{cite web |date=31 Maart 2013 |title=Sun May Still Have Low-Mass Solar Companion, Say Astrophysicists Searching NASA WISE Mission Data |publisher=Forbes |author=Bruce Dorminey |url=https://www.forbes.com/sites/brucedorminey/2013/03/31/sun-may-still-have-low-mass-solar-companion-say-astrophysicists-searching-nasa-wise-mission-data/ |accessdate=1 April 2013}}</ref> <ref name="Luhman2014">{{cite journal |last=Luhman |first=K. L. |title=A Search for a Distant Companion to the Sun with the Wide-field Infrared Survey Explorer |journal=The Astrophysical Journal |volume=781 |issue=1 |pages=4 |date=2014 |doi=10.1088/0004-637X/781/1/4 |bibcode= 2014ApJ...781....4L}}</ref> }} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Tyche (hypothetical planet)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] lygjl1aoztdpk8urvw2cbpm1dkb45by 2978683 2978591 2026-10-13T22:09:33Z BurgertB 2401 Foto 2978683 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|thumb|240px|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Oortwolk]] en [[Kuipergordel]] (inlas).]] '''Tyche''' is ’n hipotetiese [[gasreus]] wat in die [[Sonnestelsel]] se [[Oortwolk]] kan lê. Dit is in 1999 die eerste keer voorgestel deur die astrofisici John Matese, Patrick Whitman en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana in Lafayette.<ref name=Independent>{{Cite news|last = Rodgers|first = Paul|title = Up telescope! Search begins for giant new planet|newspaper = The Independent|date = 13 Februarie 2011|url =https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|access-date = 14 Februarie 2011 }}</ref> Hulle het gereken die bewys van Tyche se bestaan kan gesien word in ’n veronderstelde onewewigtigheid in die punte van oorsprong van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]]. In 2013 het Matese<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/ |title=Astrophysics Homepage of John J. Matese |publisher=Ucs.louisiana.edu |date=2011-09-21 |access-date=2013-04-01}}</ref> en Whitmire<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~dpw9254/ |title=Daniel P. Whitmire |publisher=Ucs.louisiana.edu |access-date=2013-04-01}}</ref> die komeetdata herbeoordeel en opgemerk dat Tyche, as dit bestaan, opspoorbaar sou wees in die argief van data wat deur [[Nasa]] se [[WISE-teleskoop]] versamel is.<ref name="WISE">{{cite web |date=2011-02-18 |title=Can WISE Find the Hypothetical 'Tyche'? |publisher=NASA/JPL |author=Whitney Clavin |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |access-date=2011-02-19 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117110722/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |url-status=dead }}</ref> In 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit enige moontlike voorwerp met Tyche se eienskappe uit, wat daarop dui dat Tyche soos deur Matese, Whitman en Whitmire voorgestel, nie bestaan nie.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date=7 Maart 2014 |work=[[Nasa]] |access-date=7 Maart 2014 }}</ref><ref name="MateseWhitmire2011">{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud | last1=Matese|first1=John J.|last2=Whitmire|first2=Daniel P.| journal=Icarus | date=2011 | volume=211 | issue=2 | pages=926–938 | doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 | bibcode=2011Icar..211..926M}}</ref><ref>{{cite news|last=Helhoski|first=Anna|title=News 02/16/11 Does the Solar System Have Giant New Planet?|url=http://norwalk.dailyvoice.com/news/does-solar-system-have-giant-new-planet|access-date=10 Julie 2012|newspaper=The Norwalk Daily Voice}}</ref> ==Geskiedenis== Matese, Whitman en Whitmire het die bestaan van die planeet in 1999 die eerste keer voorgestel,<ref name=Matese2002/> gebaseer op waarnemings van die [[wentelbane]] van langperiodekomete. Die meeste [[sterrekundige]]s stem saam dat langperiodekomete (dié met ’n wentelperiode van duisende tot miljoene jare) ’n rofweg isotropiese verspreiding het; dit beteken hulle kom lukraak vanuit enige punt in die lug.<ref name=book/> Omdat komete [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtig]] is en mettertyd verbrokkel, glo sterrekundiges hulle bring die grootste deel van hulle bestaan deur in ’n sferiese wolk tienduisende [[astronomiese eenhede]] (AE) van ons af bekend as die Oortwolk.<ref name=book/> Matese en Whitmire het egter beweer hulle kom nie vanuit lukrake punte in die lug nie, soos algemeen geglo word, maar dat hulle wentelbane saamgetros is in ’n strook wat [[Baanhelling|skuins lê]] met betrekking tot die [[Sonnebaan|wentelvlak van die planete]]. So ’n sameklossing kan verduidelik word as hulle versteur word deur ’n onsigbare voorwerp minstens so groot soos [[Jupiter]], moontlik ’n [[bruindwerg]], wat in die buitenste deel van die Oortwolk lê.<ref name=Murray1999/><ref name=Matese1999/> Hulle het ook gemeen so ’n voorwerp kan die uitsonderlike wentelbaan van die [[trans-Neptunus-voorwerp]] [[90377 Sedna|Sedna]] verduidelik.<ref name=Matese2005/> Die getal komete wat hulle as voorbeeld gebruik het, was egter klein en die resultate was onafdoende.<ref name="BadAstronomy"/> ==Wentelbaan== Whitmire en Matese het gespekuleer dat Tyche se wentelbaan sowat 500 keer so ver van die [[Son]] af was as dié van [[Neptunus]]: sowat 15&nbsp;000&nbsp;AE, of 2,2&nbsp;x&nbsp;10¹²&nbsp;km. Dit is ’n bietjie minder as ’n kwart [[ligjaar]]. Dit is reg in die Oortwolk, waarvan die grens op sowat 50&nbsp;000&nbsp;AE geraam word. Dit sou ’n wentelperiode van rofweg 1,8&nbsp;miljoen jaar hê.<ref name=period/> ’n Mislukte soektog deur ouer data van die Infrarooi- Astronomiese Satelliet ([[IRAS]]) het daarop gedui ’n voorwerp met ’n massa van 5&nbsp;Jupitermassas (M_J) sal op ’n afstand van meer as 10&nbsp;000&nbsp;AE moet lê.<ref name="MateseWhitmire2011"/> So ’n planeet sou op ’n ander vlak as die [[sonnebaan]] wentel<ref name="UL"/> en sou moontlik in ’n wyedubbelplaneet-wentelbaan gewees het toe dit gevorm het.<ref name="MateseWhitmire2011"/> Wye dubbelplanete kan vorm deur vasvanging tydens die verval van die [[sterreswerm]] waarin ’n [[ster]] ontstaan het.<ref name="MateseWhitmire2011"/> ==Massa== [[Beeld:Brown Dwarf Comparison 2020.png|thumb|240px|’n Algemene vergelyking tussen die groottes van die Son, ’n [[Rooidwerg|ster met ’n lae massa]], ’n [[bruindwerg]] en die planete [[Jupiter]] en [[Aarde]].]] In 2011 het Whitmire en Matese gespekuleer die hipotetiese planeet kan ’n [[massa]] van tot 4&nbsp;M_J hê, en ’n relatief hoë [[temperatuur]] van sowat 200&nbsp;[[Kelvin|K]] (73&nbsp;°C)<ref name="MateseWhitmire2011"/> as gevolg van oorblywende hitte vanweë sy vorming asook [[Kelvin-Helmholtz-meganisme|Kelvin-Helmholtz-verhitting]]. Die massa sou nie groot genoeg gewees het vir [[kernfusie]]reaksies in sy binnekant nie – dit is ’n proses wat voorkom in voorwerpe met ’n massa van meer as 13&nbsp;M_J. Hoewel Tyche ’n groter massa as Jupiter sou hê, sou dit min of meer so groot soos Jupiter gewees het omdat [[druk]] veroorsaak dat swaar [[gasreus]]e net in digtheid toeneem relatief tot hulle massa, en nie in grootte nie.<ref name=Spiegel2011>{{cite journal |last=Spiegel |first=David S. |author2=Burrows, Adam |author3=Milson, John A. |title=The Deuterium-Burning Mass Limit for Brown Dwarfs and Giant Planets |journal=The Astrophysical Journal |volume=727 |issue=1 |year=2011 |doi=10.1088/0004-637X/727/1/57 |arxiv=1008.5150 |pages=57 |bibcode=2011ApJ...727...57S }}</ref> As Tyche ontdek sou word, sou dit na verwagting teen einde 2013 gewees het en sou dit ’n massa van net 1 tot 2&nbsp;M_J gehad het.<ref name="Forbes2013-03"/> ==WISE-sending== Die WISE-ruimteteleskoop het ’n [[infrarooi]]-ondersoek van die hele lugruim voltooi, onder meer van streke waar Whitmire en Matese verwag het Tyche ontdek wou word.<ref name="MateseWhitmire2011"/> Op 14 Maart 2012 is die eerste katalogus van die WISE-sending uitgereik.<ref name="fullrelease"/> Die resultate van die tweede opname (AllWISE) is einde 2013 bekend gemaak.<ref name=wright>[http://www.astro.ucla.edu/~wright/WISE/ Wide-field Infrared Survey Explorer]</ref> Op 7 Maart 2014 het Nasa berig die WISE-teleskoop het enige moontlikheid van ’n voorwerp so groot soos [[Saturnus]] tot by 10&nbsp;000&nbsp;AE en een so groot soos Jupiter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE uitgesluit.<ref name="NASA-20140307"/><ref name="Luhman2014"/> ==Sien ook== * [[Planeet Nege]] * [[Planete anderkant Neptunus]] ==Verwysings== {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="BadAstronomy">{{Cite news|last = Plait|first = Phil|title = No, there’s no proof of a giant planet in the outer Solar System|newspaper = Discovery Magazine|date = 14 Februarie 2011|url = http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#more-28256|accessdate = 15 Februarie 2011|archive-date = 16 April 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160416222414/http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#more-28256|url-status = dead}}</ref> <ref name=Matese2002>{{Cite journal|title=Continuing Evidence of an Impulsive Component of Oort Cloud Cometary Flux|volume=500|pages=309|first1=John J.|last1=Matese|first2=Jack J.|last2=Lissauer|journal=University of Louisiana at Lafayette, and NASA Ames Research Center|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/acm2002/acm2002_05_06.pdf|date=6 Mei 2002|accessdate=March 21, 2008|bibcode=2002ESASP.500..309M}}</ref> <ref name=book> {{cite book | author=Harold F. Levison | author2=Luke Donnes | chapter=Comet Populations and Cometary Dynamics | editor=Lucy Ann Adams McFadden | editor2=Lucy-Ann Adams | editor3=Paul Robert Weissman | editor4=Torrence V. Johnson | date=2007 | title=Encyclopedia of the Solar System | pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/575 575–588] | edition=2de | publisher=Academic Press | location=Amsterdam; Boston | isbn=978-0-12-088589-3 | url=https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/575 }}</ref> <ref name=Murray1999>{{Cite journal |first= John B. |last= Murray |title= Arguments for the Presence of a Distant Large Undiscovered Solar System Planet |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date= 1999 |volume= 309 |issue= 1 |pages= 31–34 |laysource= Houston Chronicle |lay-url= http://www.chron.com/content/interactive/space/astronomy/news/1999/solarsys/991012.html |laydate= 11 Oktober 1999 |doi= 10.1046/j.1365-8711.1999.02806.x |bibcode= 1999MNRAS.309...31M |doi-access= free |archive-date= 13 Februarie 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080213113342/http://www.chron.com/content/interactive/space/astronomy/news/1999/solarsys/991012.html |url-status= dead }}</ref> <ref name=Matese1999>{{Cite journal |first1= John J.|last1=Matese|first2=Patrick G.|last2=Whitman|first3=Daniel P .|last3=Whitmire | title = Cometary Evidence of a Massive Body in the Outer Oort Clouds |journal= Icarus |date= 1999 |volume= 141 |pages= 354 | doi = 10.1006/icar.1999.6177 |bibcode=1999Icar..141..354M |issue= 2}}</ref> <ref name=Matese2005>{{cite journal|title= A Widebinary Solar Companion as a Possible Origin of Sedna-like Objects|first1=John J.|last1=Matese|first2=Daniel P.|last2=Whitmire|first3=Jack J.|last3=Lissauer|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=97|issue=3–4|pages=459–470|date=2006|doi= 10.1007/s11038-006-9078-6|bibcode = 2005EM&P...97..459M }}</ref> <ref name=period>{{cite web|title=Orbital period of a planet at a distance of 15000 AU with a circular orbit |url=http://www.calctool.org/CALC/phys/astronomy/planet_orbit|accessdate=15 Februarie 2011}}</ref> <ref name="UL">{{cite web |date=February 14, 2011 |title=Have UL Physicists Identified a New Planet? |publisher=University of Louisiana |url=http://ultoday.com/node/3076 |accessdate=February 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801125628/http://ultoday.com/node/3076 |archive-date=1 Augustus 2015 |url-status=dead }}</ref> <ref name="fullrelease">{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2012-072 |title=NASA Releases New WISE Mission Catalog of Entire Infrared Sky |publisher=NASA/JPL |date=14 Maart 2012 |accessdate=15 Maart 2012 |archive-date= 4 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604151306/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2012-072 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Forbes2013-03">{{cite web |date=31 Maart 2013 |title=Sun May Still Have Low-Mass Solar Companion, Say Astrophysicists Searching NASA WISE Mission Data |publisher=Forbes |author=Bruce Dorminey |url=https://www.forbes.com/sites/brucedorminey/2013/03/31/sun-may-still-have-low-mass-solar-companion-say-astrophysicists-searching-nasa-wise-mission-data/ |accessdate=1 April 2013}}</ref> <ref name="Luhman2014">{{cite journal |last=Luhman |first=K. L. |title=A Search for a Distant Companion to the Sun with the Wide-field Infrared Survey Explorer |journal=The Astrophysical Journal |volume=781 |issue=1 |pages=4 |date=2014 |doi=10.1088/0004-637X/781/1/4 |bibcode= 2014ApJ...781....4L}}</ref> }} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Tyche (hypothetical planet)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] grtxmgoc7j6nvkeot5f5zuczjuxrq8v 2978684 2978683 2026-10-13T22:09:58Z BurgertB 2401 Beskerm "[[Tyche (hipotetiese planeet)]]" ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie)) 2978683 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|thumb|240px|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Oortwolk]] en [[Kuipergordel]] (inlas).]] '''Tyche''' is ’n hipotetiese [[gasreus]] wat in die [[Sonnestelsel]] se [[Oortwolk]] kan lê. Dit is in 1999 die eerste keer voorgestel deur die astrofisici John Matese, Patrick Whitman en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana in Lafayette.<ref name=Independent>{{Cite news|last = Rodgers|first = Paul|title = Up telescope! Search begins for giant new planet|newspaper = The Independent|date = 13 Februarie 2011|url =https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|access-date = 14 Februarie 2011 }}</ref> Hulle het gereken die bewys van Tyche se bestaan kan gesien word in ’n veronderstelde onewewigtigheid in die punte van oorsprong van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]]. In 2013 het Matese<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/ |title=Astrophysics Homepage of John J. Matese |publisher=Ucs.louisiana.edu |date=2011-09-21 |access-date=2013-04-01}}</ref> en Whitmire<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~dpw9254/ |title=Daniel P. Whitmire |publisher=Ucs.louisiana.edu |access-date=2013-04-01}}</ref> die komeetdata herbeoordeel en opgemerk dat Tyche, as dit bestaan, opspoorbaar sou wees in die argief van data wat deur [[Nasa]] se [[WISE-teleskoop]] versamel is.<ref name="WISE">{{cite web |date=2011-02-18 |title=Can WISE Find the Hypothetical 'Tyche'? |publisher=NASA/JPL |author=Whitney Clavin |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |access-date=2011-02-19 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117110722/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |url-status=dead }}</ref> In 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit enige moontlike voorwerp met Tyche se eienskappe uit, wat daarop dui dat Tyche soos deur Matese, Whitman en Whitmire voorgestel, nie bestaan nie.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date=7 Maart 2014 |work=[[Nasa]] |access-date=7 Maart 2014 }}</ref><ref name="MateseWhitmire2011">{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud | last1=Matese|first1=John J.|last2=Whitmire|first2=Daniel P.| journal=Icarus | date=2011 | volume=211 | issue=2 | pages=926–938 | doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 | bibcode=2011Icar..211..926M}}</ref><ref>{{cite news|last=Helhoski|first=Anna|title=News 02/16/11 Does the Solar System Have Giant New Planet?|url=http://norwalk.dailyvoice.com/news/does-solar-system-have-giant-new-planet|access-date=10 Julie 2012|newspaper=The Norwalk Daily Voice}}</ref> ==Geskiedenis== Matese, Whitman en Whitmire het die bestaan van die planeet in 1999 die eerste keer voorgestel,<ref name=Matese2002/> gebaseer op waarnemings van die [[wentelbane]] van langperiodekomete. Die meeste [[sterrekundige]]s stem saam dat langperiodekomete (dié met ’n wentelperiode van duisende tot miljoene jare) ’n rofweg isotropiese verspreiding het; dit beteken hulle kom lukraak vanuit enige punt in die lug.<ref name=book/> Omdat komete [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtig]] is en mettertyd verbrokkel, glo sterrekundiges hulle bring die grootste deel van hulle bestaan deur in ’n sferiese wolk tienduisende [[astronomiese eenhede]] (AE) van ons af bekend as die Oortwolk.<ref name=book/> Matese en Whitmire het egter beweer hulle kom nie vanuit lukrake punte in die lug nie, soos algemeen geglo word, maar dat hulle wentelbane saamgetros is in ’n strook wat [[Baanhelling|skuins lê]] met betrekking tot die [[Sonnebaan|wentelvlak van die planete]]. So ’n sameklossing kan verduidelik word as hulle versteur word deur ’n onsigbare voorwerp minstens so groot soos [[Jupiter]], moontlik ’n [[bruindwerg]], wat in die buitenste deel van die Oortwolk lê.<ref name=Murray1999/><ref name=Matese1999/> Hulle het ook gemeen so ’n voorwerp kan die uitsonderlike wentelbaan van die [[trans-Neptunus-voorwerp]] [[90377 Sedna|Sedna]] verduidelik.<ref name=Matese2005/> Die getal komete wat hulle as voorbeeld gebruik het, was egter klein en die resultate was onafdoende.<ref name="BadAstronomy"/> ==Wentelbaan== Whitmire en Matese het gespekuleer dat Tyche se wentelbaan sowat 500 keer so ver van die [[Son]] af was as dié van [[Neptunus]]: sowat 15&nbsp;000&nbsp;AE, of 2,2&nbsp;x&nbsp;10¹²&nbsp;km. Dit is ’n bietjie minder as ’n kwart [[ligjaar]]. Dit is reg in die Oortwolk, waarvan die grens op sowat 50&nbsp;000&nbsp;AE geraam word. Dit sou ’n wentelperiode van rofweg 1,8&nbsp;miljoen jaar hê.<ref name=period/> ’n Mislukte soektog deur ouer data van die Infrarooi- Astronomiese Satelliet ([[IRAS]]) het daarop gedui ’n voorwerp met ’n massa van 5&nbsp;Jupitermassas (M_J) sal op ’n afstand van meer as 10&nbsp;000&nbsp;AE moet lê.<ref name="MateseWhitmire2011"/> So ’n planeet sou op ’n ander vlak as die [[sonnebaan]] wentel<ref name="UL"/> en sou moontlik in ’n wyedubbelplaneet-wentelbaan gewees het toe dit gevorm het.<ref name="MateseWhitmire2011"/> Wye dubbelplanete kan vorm deur vasvanging tydens die verval van die [[sterreswerm]] waarin ’n [[ster]] ontstaan het.<ref name="MateseWhitmire2011"/> ==Massa== [[Beeld:Brown Dwarf Comparison 2020.png|thumb|240px|’n Algemene vergelyking tussen die groottes van die Son, ’n [[Rooidwerg|ster met ’n lae massa]], ’n [[bruindwerg]] en die planete [[Jupiter]] en [[Aarde]].]] In 2011 het Whitmire en Matese gespekuleer die hipotetiese planeet kan ’n [[massa]] van tot 4&nbsp;M_J hê, en ’n relatief hoë [[temperatuur]] van sowat 200&nbsp;[[Kelvin|K]] (73&nbsp;°C)<ref name="MateseWhitmire2011"/> as gevolg van oorblywende hitte vanweë sy vorming asook [[Kelvin-Helmholtz-meganisme|Kelvin-Helmholtz-verhitting]]. Die massa sou nie groot genoeg gewees het vir [[kernfusie]]reaksies in sy binnekant nie – dit is ’n proses wat voorkom in voorwerpe met ’n massa van meer as 13&nbsp;M_J. Hoewel Tyche ’n groter massa as Jupiter sou hê, sou dit min of meer so groot soos Jupiter gewees het omdat [[druk]] veroorsaak dat swaar [[gasreus]]e net in digtheid toeneem relatief tot hulle massa, en nie in grootte nie.<ref name=Spiegel2011>{{cite journal |last=Spiegel |first=David S. |author2=Burrows, Adam |author3=Milson, John A. |title=The Deuterium-Burning Mass Limit for Brown Dwarfs and Giant Planets |journal=The Astrophysical Journal |volume=727 |issue=1 |year=2011 |doi=10.1088/0004-637X/727/1/57 |arxiv=1008.5150 |pages=57 |bibcode=2011ApJ...727...57S }}</ref> As Tyche ontdek sou word, sou dit na verwagting teen einde 2013 gewees het en sou dit ’n massa van net 1 tot 2&nbsp;M_J gehad het.<ref name="Forbes2013-03"/> ==WISE-sending== Die WISE-ruimteteleskoop het ’n [[infrarooi]]-ondersoek van die hele lugruim voltooi, onder meer van streke waar Whitmire en Matese verwag het Tyche ontdek wou word.<ref name="MateseWhitmire2011"/> Op 14 Maart 2012 is die eerste katalogus van die WISE-sending uitgereik.<ref name="fullrelease"/> Die resultate van die tweede opname (AllWISE) is einde 2013 bekend gemaak.<ref name=wright>[http://www.astro.ucla.edu/~wright/WISE/ Wide-field Infrared Survey Explorer]</ref> Op 7 Maart 2014 het Nasa berig die WISE-teleskoop het enige moontlikheid van ’n voorwerp so groot soos [[Saturnus]] tot by 10&nbsp;000&nbsp;AE en een so groot soos Jupiter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE uitgesluit.<ref name="NASA-20140307"/><ref name="Luhman2014"/> ==Sien ook== * [[Planeet Nege]] * [[Planete anderkant Neptunus]] ==Verwysings== {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="BadAstronomy">{{Cite news|last = Plait|first = Phil|title = No, there’s no proof of a giant planet in the outer Solar System|newspaper = Discovery Magazine|date = 14 Februarie 2011|url = http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#more-28256|accessdate = 15 Februarie 2011|archive-date = 16 April 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160416222414/http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#more-28256|url-status = dead}}</ref> <ref name=Matese2002>{{Cite journal|title=Continuing Evidence of an Impulsive Component of Oort Cloud Cometary Flux|volume=500|pages=309|first1=John J.|last1=Matese|first2=Jack J.|last2=Lissauer|journal=University of Louisiana at Lafayette, and NASA Ames Research Center|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/acm2002/acm2002_05_06.pdf|date=6 Mei 2002|accessdate=March 21, 2008|bibcode=2002ESASP.500..309M}}</ref> <ref name=book> {{cite book | author=Harold F. Levison | author2=Luke Donnes | chapter=Comet Populations and Cometary Dynamics | editor=Lucy Ann Adams McFadden | editor2=Lucy-Ann Adams | editor3=Paul Robert Weissman | editor4=Torrence V. Johnson | date=2007 | title=Encyclopedia of the Solar System | pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/575 575–588] | edition=2de | publisher=Academic Press | location=Amsterdam; Boston | isbn=978-0-12-088589-3 | url=https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/575 }}</ref> <ref name=Murray1999>{{Cite journal |first= John B. |last= Murray |title= Arguments for the Presence of a Distant Large Undiscovered Solar System Planet |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date= 1999 |volume= 309 |issue= 1 |pages= 31–34 |laysource= Houston Chronicle |lay-url= http://www.chron.com/content/interactive/space/astronomy/news/1999/solarsys/991012.html |laydate= 11 Oktober 1999 |doi= 10.1046/j.1365-8711.1999.02806.x |bibcode= 1999MNRAS.309...31M |doi-access= free |archive-date= 13 Februarie 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080213113342/http://www.chron.com/content/interactive/space/astronomy/news/1999/solarsys/991012.html |url-status= dead }}</ref> <ref name=Matese1999>{{Cite journal |first1= John J.|last1=Matese|first2=Patrick G.|last2=Whitman|first3=Daniel P .|last3=Whitmire | title = Cometary Evidence of a Massive Body in the Outer Oort Clouds |journal= Icarus |date= 1999 |volume= 141 |pages= 354 | doi = 10.1006/icar.1999.6177 |bibcode=1999Icar..141..354M |issue= 2}}</ref> <ref name=Matese2005>{{cite journal|title= A Widebinary Solar Companion as a Possible Origin of Sedna-like Objects|first1=John J.|last1=Matese|first2=Daniel P.|last2=Whitmire|first3=Jack J.|last3=Lissauer|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=97|issue=3–4|pages=459–470|date=2006|doi= 10.1007/s11038-006-9078-6|bibcode = 2005EM&P...97..459M }}</ref> <ref name=period>{{cite web|title=Orbital period of a planet at a distance of 15000 AU with a circular orbit |url=http://www.calctool.org/CALC/phys/astronomy/planet_orbit|accessdate=15 Februarie 2011}}</ref> <ref name="UL">{{cite web |date=February 14, 2011 |title=Have UL Physicists Identified a New Planet? |publisher=University of Louisiana |url=http://ultoday.com/node/3076 |accessdate=February 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801125628/http://ultoday.com/node/3076 |archive-date=1 Augustus 2015 |url-status=dead }}</ref> <ref name="fullrelease">{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2012-072 |title=NASA Releases New WISE Mission Catalog of Entire Infrared Sky |publisher=NASA/JPL |date=14 Maart 2012 |accessdate=15 Maart 2012 |archive-date= 4 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604151306/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2012-072 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Forbes2013-03">{{cite web |date=31 Maart 2013 |title=Sun May Still Have Low-Mass Solar Companion, Say Astrophysicists Searching NASA WISE Mission Data |publisher=Forbes |author=Bruce Dorminey |url=https://www.forbes.com/sites/brucedorminey/2013/03/31/sun-may-still-have-low-mass-solar-companion-say-astrophysicists-searching-nasa-wise-mission-data/ |accessdate=1 April 2013}}</ref> <ref name="Luhman2014">{{cite journal |last=Luhman |first=K. L. |title=A Search for a Distant Companion to the Sun with the Wide-field Infrared Survey Explorer |journal=The Astrophysical Journal |volume=781 |issue=1 |pages=4 |date=2014 |doi=10.1088/0004-637X/781/1/4 |bibcode= 2014ApJ...781....4L}}</ref> }} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Tyche (hypothetical planet)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] grtxmgoc7j6nvkeot5f5zuczjuxrq8v 2978873 2978684 2026-10-14T07:09:57Z Oesjaar 7467 /* Geskiedenis */ Skakel 2978873 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|thumb|240px|’n Kunstenaar se voorstelling van die [[Oortwolk]] en [[Kuipergordel]] (inlas).]] '''Tyche''' is ’n hipotetiese [[gasreus]] wat in die [[Sonnestelsel]] se [[Oortwolk]] kan lê. Dit is in 1999 die eerste keer voorgestel deur die astrofisici John Matese, Patrick Whitman en Daniel Whitmire van die Universiteit van Louisiana in Lafayette.<ref name=Independent>{{Cite news|last = Rodgers|first = Paul|title = Up telescope! Search begins for giant new planet|newspaper = The Independent|date = 13 Februarie 2011|url =https://www.independent.co.uk/news/science/up-telescope-search-begins-for-giant-new-planet-2213119.html|access-date = 14 Februarie 2011 }}</ref> Hulle het gereken die bewys van Tyche se bestaan kan gesien word in ’n veronderstelde onewewigtigheid in die punte van oorsprong van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]]. In 2013 het Matese<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/ |title=Astrophysics Homepage of John J. Matese |publisher=Ucs.louisiana.edu |date=2011-09-21 |access-date=2013-04-01}}</ref> en Whitmire<ref>{{cite web|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~dpw9254/ |title=Daniel P. Whitmire |publisher=Ucs.louisiana.edu |access-date=2013-04-01}}</ref> die komeetdata herbeoordeel en opgemerk dat Tyche, as dit bestaan, opspoorbaar sou wees in die argief van data wat deur [[Nasa]] se [[WISE-teleskoop]] versamel is.<ref name="WISE">{{cite web |date=2011-02-18 |title=Can WISE Find the Hypothetical 'Tyche'? |publisher=NASA/JPL |author=Whitney Clavin |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |access-date=2011-02-19 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117110722/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-060 |url-status=dead }}</ref> In 2014 het Nasa aangekondig die WISE-opname sluit enige moontlike voorwerp met Tyche se eienskappe uit, wat daarop dui dat Tyche soos deur Matese, Whitman en Whitmire voorgestel, nie bestaan nie.<ref name="NASA-20140307">{{cite web |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's WISE Survey Finds Thousands of New Stars, But No 'Planet X' |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-075 |date=7 Maart 2014 |work=[[Nasa]] |access-date=7 Maart 2014 }}</ref><ref name="MateseWhitmire2011">{{Cite journal | title=Persistent evidence of a jovian mass solar companion in the Oort cloud | last1=Matese|first1=John J.|last2=Whitmire|first2=Daniel P.| journal=Icarus | date=2011 | volume=211 | issue=2 | pages=926–938 | doi=10.1016/j.icarus.2010.11.009|arxiv=1004.4584 | bibcode=2011Icar..211..926M}}</ref><ref>{{cite news|last=Helhoski|first=Anna|title=News 02/16/11 Does the Solar System Have Giant New Planet?|url=http://norwalk.dailyvoice.com/news/does-solar-system-have-giant-new-planet|access-date=10 Julie 2012|newspaper=The Norwalk Daily Voice}}</ref> ==Geskiedenis== Matese, Whitman en Whitmire het die bestaan van die planeet in 1999 die eerste keer voorgestel,<ref name=Matese2002/> gebaseer op waarnemings van die [[wentelbane]] van langperiodekomete. Die meeste [[sterrekundige]]s stem saam dat langperiodekomete (dié met ’n wentelperiode van duisende tot miljoene jare) ’n rofweg isotropiese verspreiding het; dit beteken hulle kom lukraak vanuit enige punt in die lug.<ref name=book/> Omdat komete [[Vlugtigheid (planetologie)|vlugtig]] is en mettertyd verbrokkel, glo sterrekundiges hulle bring die grootste deel van hulle bestaan deur in ’n sferiese wolk tienduisende [[astronomiese eenhede]] (AE) van ons af bekend as die Oortwolk.<ref name=book/> Matese en Whitmire het egter beweer hulle kom nie vanuit lukrake punte in die lug nie, soos algemeen geglo word, maar dat hulle wentelbane saamgetros is in ’n strook wat [[Baanhelling|skuins lê]] met betrekking tot die [[Sonnebaan|wentelvlak van die planete]]. So ’n sameklossing kan verduidelik word as hulle versteur word deur ’n onsigbare voorwerp minstens so groot soos [[Jupiter]], moontlik ’n [[bruindwerg]], wat in die buitenste deel van die Oortwolk lê.<ref name=Murray1999/><ref name=Matese1999/> Hulle het ook gemeen so ’n voorwerp kan die uitsonderlike [[wentelbaan]] van die [[trans-Neptunus-voorwerp]] [[90377 Sedna|Sedna]] verduidelik.<ref name=Matese2005/> Die getal komete wat hulle as voorbeeld gebruik het, was egter klein en die resultate was onafdoende.<ref name="BadAstronomy"/> ==Wentelbaan== Whitmire en Matese het gespekuleer dat Tyche se wentelbaan sowat 500 keer so ver van die [[Son]] af was as dié van [[Neptunus]]: sowat 15&nbsp;000&nbsp;AE, of 2,2&nbsp;x&nbsp;10¹²&nbsp;km. Dit is ’n bietjie minder as ’n kwart [[ligjaar]]. Dit is reg in die Oortwolk, waarvan die grens op sowat 50&nbsp;000&nbsp;AE geraam word. Dit sou ’n wentelperiode van rofweg 1,8&nbsp;miljoen jaar hê.<ref name=period/> ’n Mislukte soektog deur ouer data van die Infrarooi- Astronomiese Satelliet ([[IRAS]]) het daarop gedui ’n voorwerp met ’n massa van 5&nbsp;Jupitermassas (M_J) sal op ’n afstand van meer as 10&nbsp;000&nbsp;AE moet lê.<ref name="MateseWhitmire2011"/> So ’n planeet sou op ’n ander vlak as die [[sonnebaan]] wentel<ref name="UL"/> en sou moontlik in ’n wyedubbelplaneet-wentelbaan gewees het toe dit gevorm het.<ref name="MateseWhitmire2011"/> Wye dubbelplanete kan vorm deur vasvanging tydens die verval van die [[sterreswerm]] waarin ’n [[ster]] ontstaan het.<ref name="MateseWhitmire2011"/> ==Massa== [[Beeld:Brown Dwarf Comparison 2020.png|thumb|240px|’n Algemene vergelyking tussen die groottes van die Son, ’n [[Rooidwerg|ster met ’n lae massa]], ’n [[bruindwerg]] en die planete [[Jupiter]] en [[Aarde]].]] In 2011 het Whitmire en Matese gespekuleer die hipotetiese planeet kan ’n [[massa]] van tot 4&nbsp;M_J hê, en ’n relatief hoë [[temperatuur]] van sowat 200&nbsp;[[Kelvin|K]] (73&nbsp;°C)<ref name="MateseWhitmire2011"/> as gevolg van oorblywende hitte vanweë sy vorming asook [[Kelvin-Helmholtz-meganisme|Kelvin-Helmholtz-verhitting]]. Die massa sou nie groot genoeg gewees het vir [[kernfusie]]reaksies in sy binnekant nie – dit is ’n proses wat voorkom in voorwerpe met ’n massa van meer as 13&nbsp;M_J. Hoewel Tyche ’n groter massa as Jupiter sou hê, sou dit min of meer so groot soos Jupiter gewees het omdat [[druk]] veroorsaak dat swaar [[gasreus]]e net in digtheid toeneem relatief tot hulle massa, en nie in grootte nie.<ref name=Spiegel2011>{{cite journal |last=Spiegel |first=David S. |author2=Burrows, Adam |author3=Milson, John A. |title=The Deuterium-Burning Mass Limit for Brown Dwarfs and Giant Planets |journal=The Astrophysical Journal |volume=727 |issue=1 |year=2011 |doi=10.1088/0004-637X/727/1/57 |arxiv=1008.5150 |pages=57 |bibcode=2011ApJ...727...57S }}</ref> As Tyche ontdek sou word, sou dit na verwagting teen einde 2013 gewees het en sou dit ’n massa van net 1 tot 2&nbsp;M_J gehad het.<ref name="Forbes2013-03"/> ==WISE-sending== Die WISE-ruimteteleskoop het ’n [[infrarooi]]-ondersoek van die hele lugruim voltooi, onder meer van streke waar Whitmire en Matese verwag het Tyche ontdek wou word.<ref name="MateseWhitmire2011"/> Op 14 Maart 2012 is die eerste katalogus van die WISE-sending uitgereik.<ref name="fullrelease"/> Die resultate van die tweede opname (AllWISE) is einde 2013 bekend gemaak.<ref name=wright>[http://www.astro.ucla.edu/~wright/WISE/ Wide-field Infrared Survey Explorer]</ref> Op 7 Maart 2014 het Nasa berig die WISE-teleskoop het enige moontlikheid van ’n voorwerp so groot soos [[Saturnus]] tot by 10&nbsp;000&nbsp;AE en een so groot soos Jupiter tot by 26&nbsp;000&nbsp;AE uitgesluit.<ref name="NASA-20140307"/><ref name="Luhman2014"/> ==Sien ook== * [[Planeet Nege]] * [[Planete anderkant Neptunus]] ==Verwysings== {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="BadAstronomy">{{Cite news|last = Plait|first = Phil|title = No, there’s no proof of a giant planet in the outer Solar System|newspaper = Discovery Magazine|date = 14 Februarie 2011|url = http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#more-28256|accessdate = 15 Februarie 2011|archive-date = 16 April 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160416222414/http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/02/14/no-theres-no-proof-of-a-giant-planet-in-the-outer-solar-system/#more-28256|url-status = dead}}</ref> <ref name=Matese2002>{{Cite journal|title=Continuing Evidence of an Impulsive Component of Oort Cloud Cometary Flux|volume=500|pages=309|first1=John J.|last1=Matese|first2=Jack J.|last2=Lissauer|journal=University of Louisiana at Lafayette, and NASA Ames Research Center|url=http://www.ucs.louisiana.edu/~jjm9638/acm2002/acm2002_05_06.pdf|date=6 Mei 2002|accessdate=March 21, 2008|bibcode=2002ESASP.500..309M}}</ref> <ref name=book> {{cite book | author=Harold F. Levison | author2=Luke Donnes | chapter=Comet Populations and Cometary Dynamics | editor=Lucy Ann Adams McFadden | editor2=Lucy-Ann Adams | editor3=Paul Robert Weissman | editor4=Torrence V. Johnson | date=2007 | title=Encyclopedia of the Solar System | pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/575 575–588] | edition=2de | publisher=Academic Press | location=Amsterdam; Boston | isbn=978-0-12-088589-3 | url=https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/575 }}</ref> <ref name=Murray1999>{{Cite journal |first= John B. |last= Murray |title= Arguments for the Presence of a Distant Large Undiscovered Solar System Planet |journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date= 1999 |volume= 309 |issue= 1 |pages= 31–34 |laysource= Houston Chronicle |lay-url= http://www.chron.com/content/interactive/space/astronomy/news/1999/solarsys/991012.html |laydate= 11 Oktober 1999 |doi= 10.1046/j.1365-8711.1999.02806.x |bibcode= 1999MNRAS.309...31M |doi-access= free |archive-date= 13 Februarie 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080213113342/http://www.chron.com/content/interactive/space/astronomy/news/1999/solarsys/991012.html |url-status= dead }}</ref> <ref name=Matese1999>{{Cite journal |first1= John J.|last1=Matese|first2=Patrick G.|last2=Whitman|first3=Daniel P .|last3=Whitmire | title = Cometary Evidence of a Massive Body in the Outer Oort Clouds |journal= Icarus |date= 1999 |volume= 141 |pages= 354 | doi = 10.1006/icar.1999.6177 |bibcode=1999Icar..141..354M |issue= 2}}</ref> <ref name=Matese2005>{{cite journal|title= A Widebinary Solar Companion as a Possible Origin of Sedna-like Objects|first1=John J.|last1=Matese|first2=Daniel P.|last2=Whitmire|first3=Jack J.|last3=Lissauer|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=97|issue=3–4|pages=459–470|date=2006|doi= 10.1007/s11038-006-9078-6|bibcode = 2005EM&P...97..459M }}</ref> <ref name=period>{{cite web|title=Orbital period of a planet at a distance of 15000 AU with a circular orbit |url=http://www.calctool.org/CALC/phys/astronomy/planet_orbit|accessdate=15 Februarie 2011}}</ref> <ref name="UL">{{cite web |date=February 14, 2011 |title=Have UL Physicists Identified a New Planet? |publisher=University of Louisiana |url=http://ultoday.com/node/3076 |accessdate=February 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801125628/http://ultoday.com/node/3076 |archive-date=1 Augustus 2015 |url-status=dead }}</ref> <ref name="fullrelease">{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2012-072 |title=NASA Releases New WISE Mission Catalog of Entire Infrared Sky |publisher=NASA/JPL |date=14 Maart 2012 |accessdate=15 Maart 2012 |archive-date= 4 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604151306/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2012-072 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Forbes2013-03">{{cite web |date=31 Maart 2013 |title=Sun May Still Have Low-Mass Solar Companion, Say Astrophysicists Searching NASA WISE Mission Data |publisher=Forbes |author=Bruce Dorminey |url=https://www.forbes.com/sites/brucedorminey/2013/03/31/sun-may-still-have-low-mass-solar-companion-say-astrophysicists-searching-nasa-wise-mission-data/ |accessdate=1 April 2013}}</ref> <ref name="Luhman2014">{{cite journal |last=Luhman |first=K. L. |title=A Search for a Distant Companion to the Sun with the Wide-field Infrared Survey Explorer |journal=The Astrophysical Journal |volume=781 |issue=1 |pages=4 |date=2014 |doi=10.1088/0004-637X/781/1/4 |bibcode= 2014ApJ...781....4L}}</ref> }} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Tyche (hypothetical planet)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hipotetiese planete]] 3wussoppk9tigux4w2ol2xr8gyedkup 0 310999 2978590 2978516 2026-10-13T16:22:32Z BurgertB 2401 Rol weergawe [[Special:Diff/2978516|2978516]] deur [[Special:Contributions/~2026-54962-08|~2026-54962-08]] ([[User talk:~2026-54962-08|bespreek]]) terug .As jy weer goed van administrateurs terugrol, gaan ek jou blokkeer. 2978590 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NGC4676.jpg|thumb|320px|Die [[NGC 4676|Muis-sterrestelsels]], NGC 4676.]] ’n '''Galaktiese gety''' is ’n getykrag wat ondervind word deur voorwerpe wat beïnvloed word deur die [[swaartekrag]]veld van ’n [[sterrestelsel]] soos die [[Melkweg]]. Spesifieke gevalle van galaktiese getye kan gesien word by botsings tussen sterrestelsels, die versteuring van ’n [[dwergsterrestelsel]] (of satellietstelsel) en die Melkweg se invloed op die [[Oortwolk]] van die [[Sonnestelsel]]. ==Uitwerking op ander sterrrestelsels== {{Hoofartikel|Interaktiewe sterrestelsel}} ===Botsings tussen sterrestelsels=== [[Beeld:NGC40384039 large.jpg|thumb|200px|Die lang getysterte van die botsende [[Antenne-sterrestelsels]].]] Getyekragte hang af van die hellingshoek van ’n swaartekragveld, eerder as sy sterkte – daarom is galaktiese getykragte gewoonlik beperk tot die onmiddellike omgewing van ’n sterrestelsel. Twee groot sterrestelsels wat bots of naby mekaar verbybeweeg, sal aan baie groot getykragte onderworpe wees, en dit is die treffendste demonstrasie van galaktiese getye aan die werk. Twee interaktiewe sterrestelsels sal selde (indien ooit) kop aan kop bots. Die getyekragte sal elke sterrestelsel verwring met ’n as langs wat rofweg na en weg van die ander stelsel wys. Terwyl die twee stelsels vir ’n kort ruk om mekaar draai, sal die versteurde streke weggetrek word van elk van die stelsels en lang '''getysterte''' in die intergalaktiese ruimte vorm. Sulke sterte is gewoonlik in ’n groot mate gerond. As ’n stert reguit lyk, word dit waarskynlik reg van die kant af gesien. Die sterre en gas in die sterte sal van die maklik verwringbare galaktiewe skyf van een of albei voorwerpe weggetrek word eerder as van die swaartekraggebonde galaktiese sentrums.<ref name="toomre72">{{cite journal|title=Galactic Bridges and Tails|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1972-12-01_178_2/page/n346|author1=Toomre A. |author2=Toomre J. |journal=The Astrophysical Journal|volume=178|pages=623–666|date=1972|bibcode=1972ApJ...178..623T|doi=10.1086/151823 }}</ref> Twee baie prominente voorbeelde van botsings wat getysterte vorm, is die [[NGC 4676|Muis-]] en die [[Antenne-sterrestelsels]]. Net soos die [[Maan]] twee [[gety|hooggetye]] aan weerskante van die [[Aarde]] veroorsaak, so skep ’n galaktiese gety twee arms in die galaktiese metgesel. Terwyl ’n groot stert sal vorm as die versteurde sterrestelsel se massa net so groot of kleiner as die ander stelsel is, sal die stert klein wees as sy massa groter is. In laasgenoemde geval sal die hoofarm, soms ’n "brug" genoem, groter wees.<ref name="toomre72"/> Dit is gewoonlik moeiliker om ’n getybrug te sien as ’n getystert. Eerstens sal die brug deur die verbygaande sterrestelsel of die samesmeltende sterrestelsels geabsorbeer word; dit sal maak dat die brug vir ’n korter tyd sigbaar sal wees as ’n tipiese groot stert. Tweedens sal die brug gedeeltelik verberg wees vir ’n waarnemer as die een stelsel voor die ander een lê. Saam maak hierdie verskynsels dit moeilik om te sien waar die een stelsel eindig en die ander een begin. Nog skaarser is getylusse, waar die los punt van ’n stert weer by die hoofstelsel aansluit.<ref>{{cite journal|title=NGC 3310 and its tidal debris: remnants of galaxy evolution|author=Wehner E.H.|display-authors=etal|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=371|issue=3|pages=1047–1056|date=2006|bibcode=2006MNRAS.371.1047W|doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10757.x |arxiv = astro-ph/0607088 }}</ref> ===Satellietwisselwerkings=== [[Beeld:M31bobo.jpg|thumb|links|300px|Die [[Andromeda-sterrestelsel]]. Let op hoe Andromeda die buitenste arms weggestroop het van sy satellietstelsel, [[Messier 32|M32]], links bo net bo die rand van Andromeda se skyf.]] Omdat die uitwerking van getykragte die sterkste is naby ’n sterrestelsel, is satellietstelsels geneig om beïnvloed te word. So ’n krag van buite op ’n satelliet kan duidelik gesien word, insluitende rotasie (soos met die getye van die Aarde se [[Oseaan|oseane]]) of ’n onreëlmatige verhouding tussen [[massa]] en [[ligsterkte]].<ref>{{cite journal|title=Can Galactic Tides Inflate the Apparent M/L's of Dwarf Galaxies?|author1=Piatek S. |author2=Pryor C. |journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume=25|pages=1383|date=1993|bibcode=1993AAS...183.5701P}}</ref> Dwergsterrestelsels kan onderworpe wees aan dieselfde getystroping wat in galaktiese botsings voorkom, waar sterre en gas weggetrek word van die buitenste streke van die satelliet, waarskynlik na die groter stelsel toe. Die dwergstelsel [[Messier 32|M32]], ’n satelliet van die [[Andromeda-sterrestelsel]], het dalk sy spiraalarms verloor weens getystroping, terwyl ’n groot mate van stervorming in die oorblywende kern die gevolg kan wees van bewegings in die oorblywende [[molekulêre wolk]] wat deur getykragte veroorsaak is.<ref name="Bekkietal2001">{{cite journal | author1=Bekki, Kenji | author2=Couch, Warrick J. | author3=Drinkwater, Michael J. | author4=Gregg, Michael D. | authorlink2=Warrick Couch | title=A New Formation Model for M32: A Threshed Early-Type Spiral Galaxy? | journal=The Astrophysical Journal | date=2001 | volume=557 | issue=1 | pages=Issue 1, pp. L39–L42 | bibcode=2001ApJ...557L..39B | doi=10.1086/323075 | arxiv=astro-ph/0107117 | url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:37514/UQ37514_OA.pdf }}{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Omdat getykragte die interstellêre gaswolke in sterrestelsels kan manipuleer, veroorsaak dit ’n groot mate van stervorming in klein satelliete.) Die stropingsmeganisme is dieselfde as by twee groot stelsels, maar die kleiner satelliet se relatief swak swaartekragveld veroorsaak dat net hy geraak word en nie die moedersterrestelsel nie. As die satelliet baie kleiner as die groter stelsel is, is die getysterte wat vorm geneig om simmetries te wees en ’n baie soortgelyke wentelbaan te volg – prakties die wentelbaan van die satelliet.<ref>{{cite journal|author1=Johnston, K.V. |author2=Hernquist, L. |author3=Bolte, M. |title=Fossil Signatures of Ancient Accretion Events in the Halo|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1996-07-01_465_1/page/278 |journal=The Astrophysical Journal|date=1996|volume=465|pages=278|bibcode=1996ApJ...465..278J|doi=10.1086/177418 |arxiv = astro-ph/9602060 }}</ref> As die satelliet relatief groot is, kan sy eie swaartekrag die simmetrie verbeek en die sterte in verskillende rigtings laat strek. Die gevolglike stuktuur hang af van beide die massa en wentelbaan van die satelliet en die massa en struktuur van die veronderstelde [[galaktiese halo]] van die moederstelsel. Dit kan ’n manier daarstel om die [[donker materie|donkermateriepotensiaal]] van ’n sterrestelsel soos die Melkweg te ondersoek.<ref>{{cite journal |author1=Choi, J.-H. |author2=Weinberg, M.D. |author3=Katz, N. |title=The dynamics of tidal tails from massive satellites |doi=10.1111/j.1365-2966.2007.12313.x |date=2007 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=381 |issue=3 |pages=987–1000 |arxiv=astro-ph/0702353|bibcode = 2007MNRAS.381..987C }}</ref> Ná baie omwentelings of as die dwergstelsel te naby aan die moederstelsel is, kan die dwergstelsel eindelik heeltemal ontwrig word. Dit kan dan ’n [[Sterrestroom|getystroom]] van sterre en gas om die groter liggaam vorm. Daar is al voorgestel dat die uitgebreide skywe van sterre en gas om sommige sterrestelsels, soos Andromeda, die gevolg kan wees van die algehele ontwrigting (en gevolglike samesmelting met die moederstelsel) van dwergsatelliete.<ref>{{cite journal| title=On the Formation of Extended Galactic Disks by Tidally Disrupted Dwarf Galaxies|author1=Peñarrubia J. |author2=McConnachie A. |author3=Babul A. | journal=The Astrophysical Journal| volume=650|issue=1|pages=L33–L36|date=2006|bibcode=2006ApJ...650L..33P| doi=10.1086/508656|arxiv = astro-ph/0606101 }}</ref> ==Uitwerking op liggame in ’n sterrestelsel== [[Beeld:Kuiper oort-en.svg|thumb|240px|’n Voorstelling van die [[Oortwolk]].]] Getykragte is ook teenwoordig binne ’n sterrestelsel, waar hulle hellingshoeke die skuinsste is. Dit kan gevolge inhou vir die vorming van [[ster]]re en [[planeet]]stelsels. Gewoonlik sal ’n ster se swaartekrag groot wees in sy eie stelsel en sal net die verbybeweging van ander sterre moontlik die dinamika versteur. Aan die buitewyke van ’n sonnestelsel is die ster se swaartekrag egter swak en kan die invloed van galaktiese getye groot wees. In ons [[Sonnestelsel]] lê die hipotetiese [[Oortwolk]], moontlik die bron van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]], in hierdie oorgangsgebied. Daar word geglo die Oortwolk is ’n uitgestrekte dop wat die Sonnestelsel omring; dit het moontlik ’n [[radius]] van meer as ’n [[ligjaar]]. Op so ’n groot afstand speel die hellingshoek van die Melkweg se swaartekragveld ’n veel merkbaarder rol. Vanweë dié hoek kan galaktiese getye ’n andersins sferiese Oortwolk vervorm en dit na die middel van die Melkweg uitrek, terwyl dit aan die kante saamgedruk word. Op dié afstand is die [[Son]] se swaartekrag swak genoeg dat hierdie klein galaktiese versteurings [[planetesimale]] uit hulle verafgeleë wentelbane kan losruk en in die rigting van die Son en planete stuur deur hulle [[Apside|perihelium]] (naaste afstand aan die Son) aansienlik te verklein.<ref>{{cite journal| title=Long-term effects of the Galactic tide on cometary dynamics| url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2006_95_1-4/page/299| author=Fouchard M.| display-authors=etal| journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume=95| issue=1–4|pages=299–326|date=2006|bibcode=2006CeMDA..95..299F| doi=10.1007/s10569-006-9027-8}}</ref> So ’n liggaam, wat bestaan uit ’n mengsel van rots en ys, sal ’n [[komeet]] word wanneer dit blootgestel word aan die groter sonstraling in die binneste Sonnestelsel. Tot 90% van alle komete met hulle oorsprong in die Oortwolk kan die gevolg van galaktiese getye wees.<ref>{{cite journal | title=Periodic variation of Oort Cloud flux and cometary impacts on the Earth and Jupiter| url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_2001-11-11_327_4/page/1367|author1=Nurmi P. |author2=Valtonen M.J. |author3=Zheng J.Q. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=327 | issue=4|pages=1367–1376|date=2001|bibcode=2001MNRAS.327.1367N | doi=10.1046/j.1365-8711.2001.04854.x|doi-access=free}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Galactic tide}} {{Normdata}} [[Kategorie:Interaktiewe sterrestelsels]] [[Kategorie:Hemelmeganika]] 8z2mtwxrt144fjwxcv3udn3dd8dxn9w 2978685 2978590 2026-10-13T22:11:07Z BurgertB 2401 Foto 2978685 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NGC4676.jpg|thumb|320px|Die [[NGC 4676|Muis-sterrestelsels]], NGC 4676.]] ’n '''Galaktiese gety''' is ’n getykrag wat ondervind word deur voorwerpe wat beïnvloed word deur die [[swaartekrag]]veld van ’n [[sterrestelsel]] soos die [[Melkweg]]. Spesifieke gevalle van galaktiese getye kan gesien word by botsings tussen sterrestelsels, die versteuring van ’n [[dwergsterrestelsel]] (of satellietstelsel) en die Melkweg se invloed op die [[Oortwolk]] van die [[Sonnestelsel]]. ==Uitwerking op ander sterrrestelsels== {{Hoofartikel|Interaktiewe sterrestelsel}} ===Botsings tussen sterrestelsels=== [[Beeld:NGC40384039 large.jpg|thumb|200px|Die lang getysterte van die botsende [[Antenne-sterrestelsels]].]] Getyekragte hang af van die hellingshoek van ’n swaartekragveld, eerder as sy sterkte – daarom is galaktiese getykragte gewoonlik beperk tot die onmiddellike omgewing van ’n sterrestelsel. Twee groot sterrestelsels wat bots of naby mekaar verbybeweeg, sal aan baie groot getykragte onderworpe wees, en dit is die treffendste demonstrasie van galaktiese getye aan die werk. Twee interaktiewe sterrestelsels sal selde (indien ooit) kop aan kop bots. Die getyekragte sal elke sterrestelsel verwring met ’n as langs wat rofweg na en weg van die ander stelsel wys. Terwyl die twee stelsels vir ’n kort ruk om mekaar draai, sal die versteurde streke weggetrek word van elk van die stelsels en lang '''getysterte''' in die intergalaktiese ruimte vorm. Sulke sterte is gewoonlik in ’n groot mate gerond. As ’n stert reguit lyk, word dit waarskynlik reg van die kant af gesien. Die sterre en gas in die sterte sal van die maklik verwringbare galaktiewe skyf van een of albei voorwerpe weggetrek word eerder as van die swaartekraggebonde galaktiese sentrums.<ref name="toomre72">{{cite journal|title=Galactic Bridges and Tails|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1972-12-01_178_2/page/n346|author1=Toomre A. |author2=Toomre J. |journal=The Astrophysical Journal|volume=178|pages=623–666|date=1972|bibcode=1972ApJ...178..623T|doi=10.1086/151823 }}</ref> Twee baie prominente voorbeelde van botsings wat getysterte vorm, is die [[NGC 4676|Muis-]] en die [[Antenne-sterrestelsels]]. Net soos die [[Maan]] twee [[gety|hooggetye]] aan weerskante van die [[Aarde]] veroorsaak, so skep ’n galaktiese gety twee arms in die galaktiese metgesel. Terwyl ’n groot stert sal vorm as die versteurde sterrestelsel se massa net so groot of kleiner as die ander stelsel is, sal die stert klein wees as sy massa groter is. In laasgenoemde geval sal die hoofarm, soms ’n "brug" genoem, groter wees.<ref name="toomre72"/> Dit is gewoonlik moeiliker om ’n getybrug te sien as ’n getystert. Eerstens sal die brug deur die verbygaande sterrestelsel of die samesmeltende sterrestelsels geabsorbeer word; dit sal maak dat die brug vir ’n korter tyd sigbaar sal wees as ’n tipiese groot stert. Tweedens sal die brug gedeeltelik verberg wees vir ’n waarnemer as die een stelsel voor die ander een lê. Saam maak hierdie verskynsels dit moeilik om te sien waar die een stelsel eindig en die ander een begin. Nog skaarser is getylusse, waar die los punt van ’n stert weer by die hoofstelsel aansluit.<ref>{{cite journal|title=NGC 3310 and its tidal debris: remnants of galaxy evolution|author=Wehner E.H.|display-authors=etal|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=371|issue=3|pages=1047–1056|date=2006|bibcode=2006MNRAS.371.1047W|doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10757.x |arxiv = astro-ph/0607088 }}</ref> ===Satellietwisselwerkings=== [[Beeld:M31bobo.jpg|thumb|links|300px|Die [[Andromeda-sterrestelsel]]. Let op hoe Andromeda die buitenste arms weggestroop het van sy satellietstelsel, [[Messier 32|M32]], links bo net bo die rand van Andromeda se skyf.]] Omdat die uitwerking van getykragte die sterkste is naby ’n sterrestelsel, is satellietstelsels geneig om beïnvloed te word. So ’n krag van buite op ’n satelliet kan duidelik gesien word, insluitende rotasie (soos met die getye van die Aarde se [[Oseaan|oseane]]) of ’n onreëlmatige verhouding tussen [[massa]] en [[ligsterkte]].<ref>{{cite journal|title=Can Galactic Tides Inflate the Apparent M/L's of Dwarf Galaxies?|author1=Piatek S. |author2=Pryor C. |journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume=25|pages=1383|date=1993|bibcode=1993AAS...183.5701P}}</ref> Dwergsterrestelsels kan onderworpe wees aan dieselfde getystroping wat in galaktiese botsings voorkom, waar sterre en gas weggetrek word van die buitenste streke van die satelliet, waarskynlik na die groter stelsel toe. Die dwergstelsel [[Messier 32|M32]], ’n satelliet van die [[Andromeda-sterrestelsel]], het dalk sy spiraalarms verloor weens getystroping, terwyl ’n groot mate van stervorming in die oorblywende kern die gevolg kan wees van bewegings in die oorblywende [[molekulêre wolk]] wat deur getykragte veroorsaak is.<ref name="Bekkietal2001">{{cite journal | author1=Bekki, Kenji | author2=Couch, Warrick J. | author3=Drinkwater, Michael J. | author4=Gregg, Michael D. | authorlink2=Warrick Couch | title=A New Formation Model for M32: A Threshed Early-Type Spiral Galaxy? | journal=The Astrophysical Journal | date=2001 | volume=557 | issue=1 | pages=Issue 1, pp. L39–L42 | bibcode=2001ApJ...557L..39B | doi=10.1086/323075 | arxiv=astro-ph/0107117 | url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:37514/UQ37514_OA.pdf }}{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Omdat getykragte die interstellêre gaswolke in sterrestelsels kan manipuleer, veroorsaak dit ’n groot mate van stervorming in klein satelliete.) Die stropingsmeganisme is dieselfde as by twee groot stelsels, maar die kleiner satelliet se relatief swak swaartekragveld veroorsaak dat net hy geraak word en nie die moedersterrestelsel nie. As die satelliet baie kleiner as die groter stelsel is, is die getysterte wat vorm geneig om simmetries te wees en ’n baie soortgelyke wentelbaan te volg – prakties die wentelbaan van die satelliet.<ref>{{cite journal|author1=Johnston, K.V. |author2=Hernquist, L. |author3=Bolte, M. |title=Fossil Signatures of Ancient Accretion Events in the Halo|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1996-07-01_465_1/page/278 |journal=The Astrophysical Journal|date=1996|volume=465|pages=278|bibcode=1996ApJ...465..278J|doi=10.1086/177418 |arxiv = astro-ph/9602060 }}</ref> As die satelliet relatief groot is, kan sy eie swaartekrag die simmetrie verbeek en die sterte in verskillende rigtings laat strek. Die gevolglike stuktuur hang af van beide die massa en wentelbaan van die satelliet en die massa en struktuur van die veronderstelde [[galaktiese halo]] van die moederstelsel. Dit kan ’n manier daarstel om die [[donker materie|donkermateriepotensiaal]] van ’n sterrestelsel soos die Melkweg te ondersoek.<ref>{{cite journal |author1=Choi, J.-H. |author2=Weinberg, M.D. |author3=Katz, N. |title=The dynamics of tidal tails from massive satellites |doi=10.1111/j.1365-2966.2007.12313.x |date=2007 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=381 |issue=3 |pages=987–1000 |arxiv=astro-ph/0702353|bibcode = 2007MNRAS.381..987C }}</ref> Ná baie omwentelings of as die dwergstelsel te naby aan die moederstelsel is, kan die dwergstelsel eindelik heeltemal ontwrig word. Dit kan dan ’n [[Sterrestroom|getystroom]] van sterre en gas om die groter liggaam vorm. Daar is al voorgestel dat die uitgebreide skywe van sterre en gas om sommige sterrestelsels, soos Andromeda, die gevolg kan wees van die algehele ontwrigting (en gevolglike samesmelting met die moederstelsel) van dwergsatelliete.<ref>{{cite journal| title=On the Formation of Extended Galactic Disks by Tidally Disrupted Dwarf Galaxies|author1=Peñarrubia J. |author2=McConnachie A. |author3=Babul A. | journal=The Astrophysical Journal| volume=650|issue=1|pages=L33–L36|date=2006|bibcode=2006ApJ...650L..33P| doi=10.1086/508656|arxiv = astro-ph/0606101 }}</ref> ==Uitwerking op liggame in ’n sterrestelsel== [[Beeld:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|thumb|240px|’n Voorstelling van die [[Oortwolk]].]] Getykragte is ook teenwoordig binne ’n sterrestelsel, waar hulle hellingshoeke die skuinsste is. Dit kan gevolge inhou vir die vorming van [[ster]]re en [[planeet]]stelsels. Gewoonlik sal ’n ster se swaartekrag groot wees in sy eie stelsel en sal net die verbybeweging van ander sterre moontlik die dinamika versteur. Aan die buitewyke van ’n sonnestelsel is die ster se swaartekrag egter swak en kan die invloed van galaktiese getye groot wees. In ons [[Sonnestelsel]] lê die hipotetiese [[Oortwolk]], moontlik die bron van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]], in hierdie oorgangsgebied. Daar word geglo die Oortwolk is ’n uitgestrekte dop wat die Sonnestelsel omring; dit het moontlik ’n [[radius]] van meer as ’n [[ligjaar]]. Op so ’n groot afstand speel die hellingshoek van die Melkweg se swaartekragveld ’n veel merkbaarder rol. Vanweë dié hoek kan galaktiese getye ’n andersins sferiese Oortwolk vervorm en dit na die middel van die Melkweg uitrek, terwyl dit aan die kante saamgedruk word. Op dié afstand is die [[Son]] se swaartekrag swak genoeg dat hierdie klein galaktiese versteurings [[planetesimale]] uit hulle verafgeleë wentelbane kan losruk en in die rigting van die Son en planete stuur deur hulle [[Apside|perihelium]] (naaste afstand aan die Son) aansienlik te verklein.<ref>{{cite journal| title=Long-term effects of the Galactic tide on cometary dynamics| url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2006_95_1-4/page/299| author=Fouchard M.| display-authors=etal| journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume=95| issue=1–4|pages=299–326|date=2006|bibcode=2006CeMDA..95..299F| doi=10.1007/s10569-006-9027-8}}</ref> So ’n liggaam, wat bestaan uit ’n mengsel van rots en ys, sal ’n [[komeet]] word wanneer dit blootgestel word aan die groter sonstraling in die binneste Sonnestelsel. Tot 90% van alle komete met hulle oorsprong in die Oortwolk kan die gevolg van galaktiese getye wees.<ref>{{cite journal | title=Periodic variation of Oort Cloud flux and cometary impacts on the Earth and Jupiter| url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_2001-11-11_327_4/page/1367|author1=Nurmi P. |author2=Valtonen M.J. |author3=Zheng J.Q. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=327 | issue=4|pages=1367–1376|date=2001|bibcode=2001MNRAS.327.1367N | doi=10.1046/j.1365-8711.2001.04854.x|doi-access=free}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Galactic tide}} {{Normdata}} [[Kategorie:Interaktiewe sterrestelsels]] [[Kategorie:Hemelmeganika]] o5g444mdj27uv69ex50waxnbqp0o45g 2978686 2978685 2026-10-13T22:11:25Z BurgertB 2401 Beskerm "[[Galaktiese gety]]" ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie)) 2978685 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NGC4676.jpg|thumb|320px|Die [[NGC 4676|Muis-sterrestelsels]], NGC 4676.]] ’n '''Galaktiese gety''' is ’n getykrag wat ondervind word deur voorwerpe wat beïnvloed word deur die [[swaartekrag]]veld van ’n [[sterrestelsel]] soos die [[Melkweg]]. Spesifieke gevalle van galaktiese getye kan gesien word by botsings tussen sterrestelsels, die versteuring van ’n [[dwergsterrestelsel]] (of satellietstelsel) en die Melkweg se invloed op die [[Oortwolk]] van die [[Sonnestelsel]]. ==Uitwerking op ander sterrrestelsels== {{Hoofartikel|Interaktiewe sterrestelsel}} ===Botsings tussen sterrestelsels=== [[Beeld:NGC40384039 large.jpg|thumb|200px|Die lang getysterte van die botsende [[Antenne-sterrestelsels]].]] Getyekragte hang af van die hellingshoek van ’n swaartekragveld, eerder as sy sterkte – daarom is galaktiese getykragte gewoonlik beperk tot die onmiddellike omgewing van ’n sterrestelsel. Twee groot sterrestelsels wat bots of naby mekaar verbybeweeg, sal aan baie groot getykragte onderworpe wees, en dit is die treffendste demonstrasie van galaktiese getye aan die werk. Twee interaktiewe sterrestelsels sal selde (indien ooit) kop aan kop bots. Die getyekragte sal elke sterrestelsel verwring met ’n as langs wat rofweg na en weg van die ander stelsel wys. Terwyl die twee stelsels vir ’n kort ruk om mekaar draai, sal die versteurde streke weggetrek word van elk van die stelsels en lang '''getysterte''' in die intergalaktiese ruimte vorm. Sulke sterte is gewoonlik in ’n groot mate gerond. As ’n stert reguit lyk, word dit waarskynlik reg van die kant af gesien. Die sterre en gas in die sterte sal van die maklik verwringbare galaktiewe skyf van een of albei voorwerpe weggetrek word eerder as van die swaartekraggebonde galaktiese sentrums.<ref name="toomre72">{{cite journal|title=Galactic Bridges and Tails|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1972-12-01_178_2/page/n346|author1=Toomre A. |author2=Toomre J. |journal=The Astrophysical Journal|volume=178|pages=623–666|date=1972|bibcode=1972ApJ...178..623T|doi=10.1086/151823 }}</ref> Twee baie prominente voorbeelde van botsings wat getysterte vorm, is die [[NGC 4676|Muis-]] en die [[Antenne-sterrestelsels]]. Net soos die [[Maan]] twee [[gety|hooggetye]] aan weerskante van die [[Aarde]] veroorsaak, so skep ’n galaktiese gety twee arms in die galaktiese metgesel. Terwyl ’n groot stert sal vorm as die versteurde sterrestelsel se massa net so groot of kleiner as die ander stelsel is, sal die stert klein wees as sy massa groter is. In laasgenoemde geval sal die hoofarm, soms ’n "brug" genoem, groter wees.<ref name="toomre72"/> Dit is gewoonlik moeiliker om ’n getybrug te sien as ’n getystert. Eerstens sal die brug deur die verbygaande sterrestelsel of die samesmeltende sterrestelsels geabsorbeer word; dit sal maak dat die brug vir ’n korter tyd sigbaar sal wees as ’n tipiese groot stert. Tweedens sal die brug gedeeltelik verberg wees vir ’n waarnemer as die een stelsel voor die ander een lê. Saam maak hierdie verskynsels dit moeilik om te sien waar die een stelsel eindig en die ander een begin. Nog skaarser is getylusse, waar die los punt van ’n stert weer by die hoofstelsel aansluit.<ref>{{cite journal|title=NGC 3310 and its tidal debris: remnants of galaxy evolution|author=Wehner E.H.|display-authors=etal|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=371|issue=3|pages=1047–1056|date=2006|bibcode=2006MNRAS.371.1047W|doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10757.x |arxiv = astro-ph/0607088 }}</ref> ===Satellietwisselwerkings=== [[Beeld:M31bobo.jpg|thumb|links|300px|Die [[Andromeda-sterrestelsel]]. Let op hoe Andromeda die buitenste arms weggestroop het van sy satellietstelsel, [[Messier 32|M32]], links bo net bo die rand van Andromeda se skyf.]] Omdat die uitwerking van getykragte die sterkste is naby ’n sterrestelsel, is satellietstelsels geneig om beïnvloed te word. So ’n krag van buite op ’n satelliet kan duidelik gesien word, insluitende rotasie (soos met die getye van die Aarde se [[Oseaan|oseane]]) of ’n onreëlmatige verhouding tussen [[massa]] en [[ligsterkte]].<ref>{{cite journal|title=Can Galactic Tides Inflate the Apparent M/L's of Dwarf Galaxies?|author1=Piatek S. |author2=Pryor C. |journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume=25|pages=1383|date=1993|bibcode=1993AAS...183.5701P}}</ref> Dwergsterrestelsels kan onderworpe wees aan dieselfde getystroping wat in galaktiese botsings voorkom, waar sterre en gas weggetrek word van die buitenste streke van die satelliet, waarskynlik na die groter stelsel toe. Die dwergstelsel [[Messier 32|M32]], ’n satelliet van die [[Andromeda-sterrestelsel]], het dalk sy spiraalarms verloor weens getystroping, terwyl ’n groot mate van stervorming in die oorblywende kern die gevolg kan wees van bewegings in die oorblywende [[molekulêre wolk]] wat deur getykragte veroorsaak is.<ref name="Bekkietal2001">{{cite journal | author1=Bekki, Kenji | author2=Couch, Warrick J. | author3=Drinkwater, Michael J. | author4=Gregg, Michael D. | authorlink2=Warrick Couch | title=A New Formation Model for M32: A Threshed Early-Type Spiral Galaxy? | journal=The Astrophysical Journal | date=2001 | volume=557 | issue=1 | pages=Issue 1, pp. L39–L42 | bibcode=2001ApJ...557L..39B | doi=10.1086/323075 | arxiv=astro-ph/0107117 | url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:37514/UQ37514_OA.pdf }}{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Omdat getykragte die interstellêre gaswolke in sterrestelsels kan manipuleer, veroorsaak dit ’n groot mate van stervorming in klein satelliete.) Die stropingsmeganisme is dieselfde as by twee groot stelsels, maar die kleiner satelliet se relatief swak swaartekragveld veroorsaak dat net hy geraak word en nie die moedersterrestelsel nie. As die satelliet baie kleiner as die groter stelsel is, is die getysterte wat vorm geneig om simmetries te wees en ’n baie soortgelyke wentelbaan te volg – prakties die wentelbaan van die satelliet.<ref>{{cite journal|author1=Johnston, K.V. |author2=Hernquist, L. |author3=Bolte, M. |title=Fossil Signatures of Ancient Accretion Events in the Halo|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1996-07-01_465_1/page/278 |journal=The Astrophysical Journal|date=1996|volume=465|pages=278|bibcode=1996ApJ...465..278J|doi=10.1086/177418 |arxiv = astro-ph/9602060 }}</ref> As die satelliet relatief groot is, kan sy eie swaartekrag die simmetrie verbeek en die sterte in verskillende rigtings laat strek. Die gevolglike stuktuur hang af van beide die massa en wentelbaan van die satelliet en die massa en struktuur van die veronderstelde [[galaktiese halo]] van die moederstelsel. Dit kan ’n manier daarstel om die [[donker materie|donkermateriepotensiaal]] van ’n sterrestelsel soos die Melkweg te ondersoek.<ref>{{cite journal |author1=Choi, J.-H. |author2=Weinberg, M.D. |author3=Katz, N. |title=The dynamics of tidal tails from massive satellites |doi=10.1111/j.1365-2966.2007.12313.x |date=2007 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=381 |issue=3 |pages=987–1000 |arxiv=astro-ph/0702353|bibcode = 2007MNRAS.381..987C }}</ref> Ná baie omwentelings of as die dwergstelsel te naby aan die moederstelsel is, kan die dwergstelsel eindelik heeltemal ontwrig word. Dit kan dan ’n [[Sterrestroom|getystroom]] van sterre en gas om die groter liggaam vorm. Daar is al voorgestel dat die uitgebreide skywe van sterre en gas om sommige sterrestelsels, soos Andromeda, die gevolg kan wees van die algehele ontwrigting (en gevolglike samesmelting met die moederstelsel) van dwergsatelliete.<ref>{{cite journal| title=On the Formation of Extended Galactic Disks by Tidally Disrupted Dwarf Galaxies|author1=Peñarrubia J. |author2=McConnachie A. |author3=Babul A. | journal=The Astrophysical Journal| volume=650|issue=1|pages=L33–L36|date=2006|bibcode=2006ApJ...650L..33P| doi=10.1086/508656|arxiv = astro-ph/0606101 }}</ref> ==Uitwerking op liggame in ’n sterrestelsel== [[Beeld:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|thumb|240px|’n Voorstelling van die [[Oortwolk]].]] Getykragte is ook teenwoordig binne ’n sterrestelsel, waar hulle hellingshoeke die skuinsste is. Dit kan gevolge inhou vir die vorming van [[ster]]re en [[planeet]]stelsels. Gewoonlik sal ’n ster se swaartekrag groot wees in sy eie stelsel en sal net die verbybeweging van ander sterre moontlik die dinamika versteur. Aan die buitewyke van ’n sonnestelsel is die ster se swaartekrag egter swak en kan die invloed van galaktiese getye groot wees. In ons [[Sonnestelsel]] lê die hipotetiese [[Oortwolk]], moontlik die bron van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]], in hierdie oorgangsgebied. Daar word geglo die Oortwolk is ’n uitgestrekte dop wat die Sonnestelsel omring; dit het moontlik ’n [[radius]] van meer as ’n [[ligjaar]]. Op so ’n groot afstand speel die hellingshoek van die Melkweg se swaartekragveld ’n veel merkbaarder rol. Vanweë dié hoek kan galaktiese getye ’n andersins sferiese Oortwolk vervorm en dit na die middel van die Melkweg uitrek, terwyl dit aan die kante saamgedruk word. Op dié afstand is die [[Son]] se swaartekrag swak genoeg dat hierdie klein galaktiese versteurings [[planetesimale]] uit hulle verafgeleë wentelbane kan losruk en in die rigting van die Son en planete stuur deur hulle [[Apside|perihelium]] (naaste afstand aan die Son) aansienlik te verklein.<ref>{{cite journal| title=Long-term effects of the Galactic tide on cometary dynamics| url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2006_95_1-4/page/299| author=Fouchard M.| display-authors=etal| journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume=95| issue=1–4|pages=299–326|date=2006|bibcode=2006CeMDA..95..299F| doi=10.1007/s10569-006-9027-8}}</ref> So ’n liggaam, wat bestaan uit ’n mengsel van rots en ys, sal ’n [[komeet]] word wanneer dit blootgestel word aan die groter sonstraling in die binneste Sonnestelsel. Tot 90% van alle komete met hulle oorsprong in die Oortwolk kan die gevolg van galaktiese getye wees.<ref>{{cite journal | title=Periodic variation of Oort Cloud flux and cometary impacts on the Earth and Jupiter| url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_2001-11-11_327_4/page/1367|author1=Nurmi P. |author2=Valtonen M.J. |author3=Zheng J.Q. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=327 | issue=4|pages=1367–1376|date=2001|bibcode=2001MNRAS.327.1367N | doi=10.1046/j.1365-8711.2001.04854.x|doi-access=free}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Galactic tide}} {{Normdata}} [[Kategorie:Interaktiewe sterrestelsels]] [[Kategorie:Hemelmeganika]] o5g444mdj27uv69ex50waxnbqp0o45g 2978872 2978686 2026-10-14T07:08:31Z Oesjaar 7467 /* Satellietwisselwerkings */ Skakel 2978872 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NGC4676.jpg|thumb|320px|Die [[NGC 4676|Muis-sterrestelsels]], NGC 4676.]] ’n '''Galaktiese gety''' is ’n getykrag wat ondervind word deur voorwerpe wat beïnvloed word deur die [[swaartekrag]]veld van ’n [[sterrestelsel]] soos die [[Melkweg]]. Spesifieke gevalle van galaktiese getye kan gesien word by botsings tussen sterrestelsels, die versteuring van ’n [[dwergsterrestelsel]] (of satellietstelsel) en die Melkweg se invloed op die [[Oortwolk]] van die [[Sonnestelsel]]. ==Uitwerking op ander sterrrestelsels== {{Hoofartikel|Interaktiewe sterrestelsel}} ===Botsings tussen sterrestelsels=== [[Beeld:NGC40384039 large.jpg|thumb|200px|Die lang getysterte van die botsende [[Antenne-sterrestelsels]].]] Getyekragte hang af van die hellingshoek van ’n swaartekragveld, eerder as sy sterkte – daarom is galaktiese getykragte gewoonlik beperk tot die onmiddellike omgewing van ’n sterrestelsel. Twee groot sterrestelsels wat bots of naby mekaar verbybeweeg, sal aan baie groot getykragte onderworpe wees, en dit is die treffendste demonstrasie van galaktiese getye aan die werk. Twee interaktiewe sterrestelsels sal selde (indien ooit) kop aan kop bots. Die getyekragte sal elke sterrestelsel verwring met ’n as langs wat rofweg na en weg van die ander stelsel wys. Terwyl die twee stelsels vir ’n kort ruk om mekaar draai, sal die versteurde streke weggetrek word van elk van die stelsels en lang '''getysterte''' in die intergalaktiese ruimte vorm. Sulke sterte is gewoonlik in ’n groot mate gerond. As ’n stert reguit lyk, word dit waarskynlik reg van die kant af gesien. Die sterre en gas in die sterte sal van die maklik verwringbare galaktiewe skyf van een of albei voorwerpe weggetrek word eerder as van die swaartekraggebonde galaktiese sentrums.<ref name="toomre72">{{cite journal|title=Galactic Bridges and Tails|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1972-12-01_178_2/page/n346|author1=Toomre A. |author2=Toomre J. |journal=The Astrophysical Journal|volume=178|pages=623–666|date=1972|bibcode=1972ApJ...178..623T|doi=10.1086/151823 }}</ref> Twee baie prominente voorbeelde van botsings wat getysterte vorm, is die [[NGC 4676|Muis-]] en die [[Antenne-sterrestelsels]]. Net soos die [[Maan]] twee [[gety|hooggetye]] aan weerskante van die [[Aarde]] veroorsaak, so skep ’n galaktiese gety twee arms in die galaktiese metgesel. Terwyl ’n groot stert sal vorm as die versteurde sterrestelsel se massa net so groot of kleiner as die ander stelsel is, sal die stert klein wees as sy massa groter is. In laasgenoemde geval sal die hoofarm, soms ’n "brug" genoem, groter wees.<ref name="toomre72"/> Dit is gewoonlik moeiliker om ’n getybrug te sien as ’n getystert. Eerstens sal die brug deur die verbygaande sterrestelsel of die samesmeltende sterrestelsels geabsorbeer word; dit sal maak dat die brug vir ’n korter tyd sigbaar sal wees as ’n tipiese groot stert. Tweedens sal die brug gedeeltelik verberg wees vir ’n waarnemer as die een stelsel voor die ander een lê. Saam maak hierdie verskynsels dit moeilik om te sien waar die een stelsel eindig en die ander een begin. Nog skaarser is getylusse, waar die los punt van ’n stert weer by die hoofstelsel aansluit.<ref>{{cite journal|title=NGC 3310 and its tidal debris: remnants of galaxy evolution|author=Wehner E.H.|display-authors=etal|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=371|issue=3|pages=1047–1056|date=2006|bibcode=2006MNRAS.371.1047W|doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10757.x |arxiv = astro-ph/0607088 }}</ref> ===Satellietwisselwerkings=== [[Beeld:M31bobo.jpg|thumb|links|300px|Die [[Andromeda-sterrestelsel]]. Let op hoe Andromeda die buitenste arms weggestroop het van sy satellietstelsel, [[Messier 32|M32]], links bo net bo die rand van Andromeda se skyf.]] Omdat die uitwerking van getykragte die sterkste is naby ’n sterrestelsel, is satellietstelsels geneig om beïnvloed te word. So ’n krag van buite op ’n satelliet kan duidelik gesien word, insluitende rotasie (soos met die getye van die Aarde se [[Oseaan|oseane]]) of ’n onreëlmatige verhouding tussen [[massa]] en [[ligsterkte]].<ref>{{cite journal|title=Can Galactic Tides Inflate the Apparent M/L's of Dwarf Galaxies?|author1=Piatek S. |author2=Pryor C. |journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume=25|pages=1383|date=1993|bibcode=1993AAS...183.5701P}}</ref> Dwergsterrestelsels kan onderworpe wees aan dieselfde getystroping wat in galaktiese botsings voorkom, waar sterre en gas weggetrek word van die buitenste streke van die satelliet, waarskynlik na die groter stelsel toe. Die dwergstelsel [[Messier 32|M32]], ’n satelliet van die [[Andromeda-sterrestelsel]], het dalk sy spiraalarms verloor weens getystroping, terwyl ’n groot mate van stervorming in die oorblywende kern die gevolg kan wees van bewegings in die oorblywende [[molekulêre wolk]] wat deur getykragte veroorsaak is.<ref name="Bekkietal2001">{{cite journal | author1=Bekki, Kenji | author2=Couch, Warrick J. | author3=Drinkwater, Michael J. | author4=Gregg, Michael D. | authorlink2=Warrick Couch | title=A New Formation Model for M32: A Threshed Early-Type Spiral Galaxy? | journal=The Astrophysical Journal | date=2001 | volume=557 | issue=1 | pages=Issue 1, pp. L39–L42 | bibcode=2001ApJ...557L..39B | doi=10.1086/323075 | arxiv=astro-ph/0107117 | url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:37514/UQ37514_OA.pdf }}{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Omdat getykragte die interstellêre gaswolke in sterrestelsels kan manipuleer, veroorsaak dit ’n groot mate van stervorming in klein satelliete.) Die stropingsmeganisme is dieselfde as by twee groot stelsels, maar die kleiner satelliet se relatief swak swaartekragveld veroorsaak dat net hy geraak word en nie die moedersterrestelsel nie. As die satelliet baie kleiner as die groter stelsel is, is die getysterte wat vorm geneig om simmetries te wees en ’n baie soortgelyke [[wentelbaan]] te volg – prakties die wentelbaan van die satelliet.<ref>{{cite journal|author1=Johnston, K.V. |author2=Hernquist, L. |author3=Bolte, M. |title=Fossil Signatures of Ancient Accretion Events in the Halo|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1996-07-01_465_1/page/278 |journal=The Astrophysical Journal|date=1996|volume=465|pages=278|bibcode=1996ApJ...465..278J|doi=10.1086/177418 |arxiv = astro-ph/9602060 }}</ref> As die satelliet relatief groot is, kan sy eie swaartekrag die simmetrie verbeek en die sterte in verskillende rigtings laat strek. Die gevolglike stuktuur hang af van beide die massa en wentelbaan van die satelliet en die massa en struktuur van die veronderstelde [[galaktiese halo]] van die moederstelsel. Dit kan ’n manier daarstel om die [[donker materie|donkermateriepotensiaal]] van ’n sterrestelsel soos die Melkweg te ondersoek.<ref>{{cite journal |author1=Choi, J.-H. |author2=Weinberg, M.D. |author3=Katz, N. |title=The dynamics of tidal tails from massive satellites |doi=10.1111/j.1365-2966.2007.12313.x |date=2007 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=381 |issue=3 |pages=987–1000 |arxiv=astro-ph/0702353|bibcode = 2007MNRAS.381..987C }}</ref> Ná baie omwentelings of as die dwergstelsel te naby aan die moederstelsel is, kan die dwergstelsel eindelik heeltemal ontwrig word. Dit kan dan ’n [[Sterrestroom|getystroom]] van sterre en gas om die groter liggaam vorm. Daar is al voorgestel dat die uitgebreide skywe van sterre en gas om sommige sterrestelsels, soos Andromeda, die gevolg kan wees van die algehele ontwrigting (en gevolglike samesmelting met die moederstelsel) van dwergsatelliete.<ref>{{cite journal| title=On the Formation of Extended Galactic Disks by Tidally Disrupted Dwarf Galaxies|author1=Peñarrubia J. |author2=McConnachie A. |author3=Babul A. | journal=The Astrophysical Journal| volume=650|issue=1|pages=L33–L36|date=2006|bibcode=2006ApJ...650L..33P| doi=10.1086/508656|arxiv = astro-ph/0606101 }}</ref> ==Uitwerking op liggame in ’n sterrestelsel== [[Beeld:Kuipergordel en Oortwolk2.svg|thumb|240px|’n Voorstelling van die [[Oortwolk]].]] Getykragte is ook teenwoordig binne ’n sterrestelsel, waar hulle hellingshoeke die skuinsste is. Dit kan gevolge inhou vir die vorming van [[ster]]re en [[planeet]]stelsels. Gewoonlik sal ’n ster se swaartekrag groot wees in sy eie stelsel en sal net die verbybeweging van ander sterre moontlik die dinamika versteur. Aan die buitewyke van ’n sonnestelsel is die ster se swaartekrag egter swak en kan die invloed van galaktiese getye groot wees. In ons [[Sonnestelsel]] lê die hipotetiese [[Oortwolk]], moontlik die bron van [[Komeet#Lang periode|langperiodekomete]], in hierdie oorgangsgebied. Daar word geglo die Oortwolk is ’n uitgestrekte dop wat die Sonnestelsel omring; dit het moontlik ’n [[radius]] van meer as ’n [[ligjaar]]. Op so ’n groot afstand speel die hellingshoek van die Melkweg se swaartekragveld ’n veel merkbaarder rol. Vanweë dié hoek kan galaktiese getye ’n andersins sferiese Oortwolk vervorm en dit na die middel van die Melkweg uitrek, terwyl dit aan die kante saamgedruk word. Op dié afstand is die [[Son]] se swaartekrag swak genoeg dat hierdie klein galaktiese versteurings [[planetesimale]] uit hulle verafgeleë wentelbane kan losruk en in die rigting van die Son en planete stuur deur hulle [[Apside|perihelium]] (naaste afstand aan die Son) aansienlik te verklein.<ref>{{cite journal| title=Long-term effects of the Galactic tide on cometary dynamics| url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2006_95_1-4/page/299| author=Fouchard M.| display-authors=etal| journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume=95| issue=1–4|pages=299–326|date=2006|bibcode=2006CeMDA..95..299F| doi=10.1007/s10569-006-9027-8}}</ref> So ’n liggaam, wat bestaan uit ’n mengsel van rots en ys, sal ’n [[komeet]] word wanneer dit blootgestel word aan die groter sonstraling in die binneste Sonnestelsel. Tot 90% van alle komete met hulle oorsprong in die Oortwolk kan die gevolg van galaktiese getye wees.<ref>{{cite journal | title=Periodic variation of Oort Cloud flux and cometary impacts on the Earth and Jupiter| url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_2001-11-11_327_4/page/1367|author1=Nurmi P. |author2=Valtonen M.J. |author3=Zheng J.Q. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=327 | issue=4|pages=1367–1376|date=2001|bibcode=2001MNRAS.327.1367N | doi=10.1046/j.1365-8711.2001.04854.x|doi-access=free}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Galactic tide}} {{Normdata}} [[Kategorie:Interaktiewe sterrestelsels]] [[Kategorie:Hemelmeganika]] t1pi2ut6fckz7j6mak3gmn69r1z5040 0 314397 2978739 2957477 2026-10-14T03:01:27Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978739 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | name = Jean-Paul Marat | image = Jean-Paul Marat - portrait peint par Joseph Boze.jpg | caption = Jean-Paul Marat deur Joseph Boze, 1793 | office = Adjunk van die Nasionale Konvensie | term_start = 20 September 1792 | term_end = 24 April 1793 | constituency = Seine, Parys | birth_date = {{geboortedatum|1743|5|24}} | birth_place = [[Boudry]], Prinsdom van y of Neuchâtel, [[Pruise]] (nou deel van [[Switserland]]) | death_date = {{sterfdatum en ouderdom|1743|5|24|1793|7|13}} | death_place = Parys, Frankryk | death_cause = Sluipmoord (meswonde) | alma_mater = Universiteit van St. Andrews, MD | occupation = Joernalis, politikus, fisikus, wetenskaplike | party = Jakobynse Klub <small>(1789–1790)</small><br>Cordeliers klub <small>(1790–1793)</small> | spouse = Simone Evrard | parents = Jean Mara<br>Louise Cabrol | signature = БСЭ1. Автограф. Автографы. 4.svg }} '''Jean-Paul Marat''' (24 Mei 1743 - 13 Julie 1793) was 'n Franse politieke teoretikus, geneesheer en wetenskaplike.<ref>''Isaac Asimov se Biographical Encyclopedia of Science and Technology'' – Second Revised Edition, 1982, bl. 334.</ref>Hy was 'n joernalis en politikus tydens die [[Franse rewolusie]] en 'n kragdadige verdediger van die ''sans-culottes'' en is beskou as 'n radikale stem. Hy het sy menings in pamflette, plakkate en koerante gepubliseer. Sy tydskrif ''L'Ami du peuple'' ([[Afrikaans]]: ''Vriend van die volk'') het hom nie-amptelik verbind met die radikale Jakobynse groep wat na Junie 1793 aan bewind gekom het. Sy joernalistieke werk was bekend om die heftige toon daarvan, die voorstaan van basiese menseregte vir die armste lede van die samelewing en 'n kompromislose houding teenoor die nuwe leiers en instellings van die rewolusie. Die massamoorde van September word aan hom toegeskryf, maar die kollektiewe mentaliteit wat dit moontlik gemaak het, was die gevolg van omstandighede en het nie plaasgevind vanweë die bedoeling van enige spesifieke individu nie.<ref name="Georges Lefebvre 2001">Georges Lefebvre, ''The French Revolution: From its Origins to 1793'' (2001) p.236</ref> Marat is om die lewe gebring deur Charlotte Corday, 'n [[Girondiste|Girdonistiese]] simpatiseerder, terwyl Marat 'n medisinale bad geneem het vir sy verswakkende veltoestand. Corday is vier dae later op 17 Julie 1793 tereggestel vir die sluipmoord. Marat het na sy dood 'n ikoon van die Jakobyne geword, en is gehuldig as 'n rewolusionêr martelaar. Hy word uitgebeeld in [[Jacques-Louis David]] se beroemde skildery, "Die Dood van Marat". == Vroeë lewe, opvoeding, vroeë skryfwerk == Marat is op 24 Mei 1743 in [[Boudry]], in die Pruisiese Prinsdom van Neuchâtel (nou deel van Switserland) gebore.<ref> Belfort Bax 2008, p. 5. </ref> Hy was die tweede van nege kinders van Jean Mara ("Giovanni Mara"), 'n boorling van [[Cagliari]], Sardinië, en Louise Cabrol, 'n Franse [[Hugenoot]] van [[Castres]]. Sy vader was 'n godsdienstige vlugteling; hy het hom tot die Calvinisme bekeer in [[Genève]]. Marat het op 16-jarige ouderdom die huis verlaat op soek na nuwe geleenthede. Hy was terdeë bewus van die beperkte geleenthede vir diegene wat as buitestaanders beskou word, aangesien sy hoogs opgeleide vader van die hand gewys is vir verskeie onderwysposte. === Opvoeding === Hy het op 17-jarige ouderdom aansoek gedoen om deel te wees van die ekspedisie van Jean-Baptiste Chappe d'Auterochena na [[Tobolsk]] om die oorgang van [[Venus]] te meet. Sy aansoek is egter van die hand gewys.<ref>{{cite book|author=Charles Coulston Gillispie|title=Science and Polity in France: The End of the Old Regime|url=https://books.google.com/books?id=EPgIpRIvaSAC&pg=PA292|date=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=1-4008-2461-3|page=292}}</ref> Hy was 'n beskermling van die welgestelde Nairac-gesin in [[Bordeaux]], waar hy twee jaar gebly het. Daarna verhuis hy na Parys en studeer medies, sonder om enige formele kwalifikasies te verwerf. Hy het informeel as dokter gewerk nadat hy in 1765 na Londen verhuis het. Terwyl hy daar was, het hy bevriend geraak met die kunstenaar Angelica Kauffman. Sy sosiale kring het Italiaanse kunstenaars en argitekte ingesluit wat in koffiehuise rondom [[Soho]] bymekaargekom het. Hy was baie ambisieus, maar sonder beskerming of kwalifikasies, en het gepoog om homself te laat geld op die intellektuele toneel. === Politieke, filosofiese en mediese skryfwerk === Omstreeks 1770 verhuis Marat na [[Newcastle upon Tyne]]. Sy eerste politieke werk, ''"Kettings van Slawerny"'', geïnspireer deur die buite-parlementêre aktiwiteite van die latere burgemeester van [[Londen]], John Wilkes, was waarskynlik in die sentrale biblioteek daar geskryf. Volgens Marat se eie kleurryke weergawe het hy tydens die skryf daarvan vir drie maande lank op swart koffie geleef en slegs twee uur per nag geslaap, en nadat hy dit klaargemaak het, vir 13 dae agtereenvolgens geslaap.<ref> Les Chaines de l'Esclavage, 1793 ( red. Goetz et de Cock) p. 4167 (6). Getalle tussen hakies verwys na die oorspronklike weergawe. </ref> Hy het dit die subtitel gegee van: " 'n Werk waarin die klandestiene en boosaardige pogings van Prinse om Vryheid te kniehalter, en die afskuwelike tonele van Despotisme, geopenbaar word". Hierdie werk besorg hom erelidmaatskap van die patriotiese verenigings van [[Berwick-upon-Tweed]], [[Carlisle]] en [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]]. Die Biblioteek van die ''Newcastle Literary and Philosophical Society''<ref>{{Cite web|url=http://www.litandphil.org.uk/html_pages/LP_home.html |title=Lit & Phil Home – Independent Library Newcastle |publisher=Litandphil.org.uk |accessdate=9 Januarie 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100502065937/http://www.litandphil.org.uk/html_pages/LP_home.html |archivedate= 2 Mei 2010 }}</ref> beskik oor 'n eksemplaar, en ''Tyne and Wear Archives Service'' beskik oor drie wat voorgelê is aan die verskillende gildes van Newcastle. Marat het " 'n Filosofiese Essay oor die mens" , en sy politieke teorie, ''"Kettings van Slawerny"'', in onderskeidelik 1773 en 1774 gepubliseer.<ref name="deCock"> de Cock, J. & Goetz, C.,' 'Œuvres de Jean-Paul Marat '', 10 volumes, Éditions Pôle Nord, Brussel, 1995. </ref> [[Voltaire]] se skerp kritiek op ''De l'Homme'' ('n verkorte vertaling, wat in 1775–76 gepubliseer is), deels ter verdediging van sy protégé Claude Adrien Helvétius, versterk egter Marat se gevoel van 'n groeiende kloof tussen die "filosowe", gegroepeer rondom Voltaire aan die een kant, en hul "teenstanders", losweg gegroepeer rondom [[Rousseau]], aan die ander kant.<ref name = "deCock" /> Hy publiseer by sy terugkeer na Londen ''"Ondersoek na die Aard, Oorsaak en Kuur van 'n Enkele Siekte van die Oe"''. In 1776 verhuis Marat na Parys nadat hy in Genève vertoef het om sy familie te besoek. In Parys het sy toenemende reputasie as 'n uiters effektiewe dokter saam met die beskerming van die Markies de l'Aubespine (die eggenoot van een van sy pasiënte) sy aanstelling as dokter tot die lyfwagte van die comte d'Artois, [[Lodewyk XVI van Frankryk]] se jongste broer wat in 1824 koning Charles X van Frankryk sou word, verseker.<ref name = "Conner 1999, p. 35"> Conner 1999, bl. 35. </ref> Hy begin in hierdie pos te werk in Junie 1777. Sy salaris het jaarliks 2000 livres plus toelaes beloop. == Wetenskaplike skryfwerk == Marat het 'n laboratorium in die marquise de l'Aubespine se huis begin met fondse wat verkry is deur as hofdokter onder die [[aristokrasie]] te dien. Sy metode was om die noukeurige reeks eksperimente wat hy onderneem het breedvoerig te beskryf, en sodoende alle moontlike gevolgtrekkings te ondersoek en uit te sluit, behalwe die gevolgtrekking waartoe hy gekom het. Hy het werke gepubliseer oor vuur, hitte, elektrisiteit en lig. Hy het in 1779 'n opsomming van sy wetenskaplike sienings en ontdekkings gepubliseer as ''Découvertes de M. Marat sur le feu, l'électricité et la lumière'' (Afrikaans: Mnr. Marat se Ontdekkings oor Vuur, Elektrisiteit en Lig). Hy het ook drie gedetailleerde werke gepubliseer wat op elk van sy navorsingsgebiede uitgebrei het. === '' Recherches Physiques sur le Feu '' === Die eerste van Marat se grootskaalse publikasies wat sy eksperimente uiteengesit en gevolgtrekkings daaruit gemaak het was ''Recherches Physiques sur le Feu'' (Afrikaans: ''Navorsing van die Werking van Vuur''), wat in 1780 gepubliseer is met die goedkeuring van die amptelike sensors.<ref>Conner 1999, p. 71. </ref> Hierdie publikasie beskryf 166 eksperimente wat uitgevoer is om aan te toon dat vuur nie, soos algemeen aanvaar is, 'n wesentlike element was nie, maar 'n ''stollingsvloeistof''. Hy het die [[Académie française|Akademie vir Wetenskap]] gevra om sy werk te beoordeel, waarna die Akademie 'n kommissie benoem het wat in April 1779 hul bevindings gerapporteer het. Die verslag het nie Marat se bevindinge ondersteun nie, maar wel sy "nuwe, presiese en goed uitgevoerde eksperimente, wat toepaslik en vindingryk ontwerp is", geprys. Marat publiseer toe sy werk met die bewering dat die Akademie die inhoud daarvan goedkeur nie. Aangesien die Akademie sy metodes onderskryf het, maar niks oor sy gevolgtrekkings gesê het nie, het hierdie bewering die woede van [[Antoine Lavoisier]] teweeggebring, wat geëis het dat die Akademie dit moet repudieer. Toe die Akademie dit wel doen, was dit die begin van verslegtende verhoudinge tussen Marat en baie van die Akademie se voorste lede. 'n Aantal van hulle, onder wie Lavoisier self, sowel as die Markies de Condorcet en Pierre-Simon Laplace, het 'n hekel in Marat ontwikkel. [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]] en Bernard Germain de Lacépède het egter positief geskryf oor Marat se eksperimente en gevolgtrekkings.<ref> Conner 1999, pp. 77-79. </ref> === '' Découvertes sur la Lumière '' === In Marat se tyd is [[Isaac Newton|Newton]] se sienings oor [[lig]] en kleur bykans deur die bank as waar beskou, maar tog was Marat se eksplisiete doel in sy tweede groot werk, ''Découvertes sur la Lumière'', (''Ontdekkings oor Lig'') om aan te toon dat Newton gefouteer het op sekere sleutelgebiede.<ref name="E&D">{{cite journal |last1=Baillon |first1=Jean-François |year=2009 |title=Two Eighteenth-Century Translators of Newton's Opticks: Pierre Coste and Jean-Paul Marat |url=http://www.qmulreligionandliterature.co.uk/wp-content/uploads/2015/12/2520092.pdf |journal=Enlightenment and Dissent |volume=25 |pages=1–28 |access-date=6 November 2018 |archive-date= 7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107010312/http://www.qmulreligionandliterature.co.uk/wp-content/uploads/2015/12/2520092.pdf |url-status=dead }}</ref> Die fokus van Marat se werk was die studie van hoe lig rondom voorwerpe buig, en sy vernaamste argument was dat hoewel Newton van mening was dat wit lig by wyse van [[refraksie]] in verskeie kleure afgebreek word, die kleure eintlik veroorsaak word deur [[diffraksie]]. Wanneer 'n sonstraal deur 'n diafragma skyn, en deur 'n prisma gaan en kleur op 'n muur projekteer, het die verdeling van die lig in kleure nie in die prisma plaasgevind nie, soos Newton volhou, maar aan die rand van die diafragma self.<ref> Conner 1999, pp. 89-95. </ref> Marat het gepoog om aan te toon dat daar slegs drie primêre kleure is, eerder as sewe, soos Newton aangevoer het.<ref> Conner 1999, pp. 105-106. </ref> Marat het weereens versoek dat die Akademie sy werk hersien, en dit het 'n kommissie ingestel om dit te doen. Oor 'n tydperk van sewe maande, van Junie 1779 tot Januarie 1780, het Marat sy eksperimente in die teenwoordigheid van die kommissie uitgevoer sodat hulle sy metodes en gevolgtrekkings kon beoordeel. Die opstel van hul finale verslag is toegewys aan [[Jean-Baptiste Le Roy]]. Die verslag is uiteindelik na baie vertragings in Mei 1780 vrygestel, en het bestaan uit slegs drie kort paragrawe. Dit is opmerklik dat die verslag tot die gevolgtrekking gekom het dat " hierdie eksperimente veelvuldig is ... [maar] ... dit wil voorkom asof dit nie bewys wat die skrywer glo dit vasstel nie."<ref name = "E&D" /> Die Akademie wou nie die werk van Marat onderskryf nie.<ref> Conner 1999, pp. 94–95.</ref> Toe dit gepubliseer is, het ''Découvertes sur la lumière'' nie koninklike goedkeuring verkry nie. Volgens die titelblad is dit in Londen gedruk, sodat Marat nie die amptelike sensor kon kry om dit goed te keur nie, of omdat hy nie die tyd en moeite wou aangaan om dit te laat goedkeur nie. === '' Recherches Physiques sur L'Électricité '' === Marat se derde groot werk, getiteld ''Recherches Physiques sur l'Électricité'' (Afrikaans: ''"Navorsing oor die Werking van Elektrisiteit"''), het 214 eksperimente behels. Een van sy belangrikste belangstellingsgebiede was elektriese aantrekkingskrag en afstoting. Afstoting was volgens hom nie 'n basiese krag van die natuur nie. Hy het 'n aantal ander ondersoekgebiede in sy werk aangespreek en afgesluit met 'n gedeelte oor weerligafleiers waarin aangevoer is dat diegene met gepunte eindpunte meer effektief was as dié met stomp eindpunte, en waarin die idee van aardbewingstawe wat deur Pierre Bertholon de Saint-Lazare bepleit is, veroordeel is. Hierdie boek is gepubliseer met die keurstempel van die sensor, maar Marat het nie die goedkeuring van die Akademie vir Wetenskappe gevra nie.<ref>Conner 1999, p. 132.</ref> In April 1783<ref name="Conner 1999, p. 35"/> bedank hy uit sy aanstelling aan die hof en spits hy hom voltyds toe op wetenskaplike navorsing. Afgesien van sy hoofwerke, het Marat gedurende hierdie tydperk korter opstelle gepubliseer oor die mediese gebruik van elektrisiteit (''Mémoire sur l'électricité médicale'' (1783)) en oor optika (''Notions élémentaires d'optique'' (1784)). Hy publiseer 'n vertaling van Newton se ''Opticks'' (1787) wat goed ontvang word, en wat tot onlangs nog in druk was, en later 'n versameling essays oor sy eksperimentele bevindings, insluitend 'n studie oor die effek van lig op seepborrels in sy '' Mémoires académiques, ou nouvelles découvertes sur la lumière'' (''"Akademiese memoires, of nuwe ontdekkings oor lig"'', 1788). [[Benjamin Franklin]] het hom by verskeie geleenthede besoek en [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] het sy verwerping deur die Akademie as 'n jammerlike voorbeeld van wetenskaplike despotisme beskryf. == Ander pre-revolusionêre skryfwerk == In 1782 publiseer Marat sy "gunstelingwerk" getiteld ''Plan de législation criminelle''. Dit was 'n polemiek vir strafhervorming wat ingeskryf was vir 'n kompetisie wat aangekondig is deur die Bern-ekonomiese genootskap in Februarie 1777 en wat gesteun is deur [[Frederik II van Pruise|Frederik die Grote]] en Voltaire. Marat is in die skryf daarvan geïnspireer deur Rousseau en Cesare Beccaria. Marat se inskrywing het baie radikale idees bevat, insluitende die argument dat die samelewing in sekere fundamentele (natuurlike) behoeftes moet voorsien, soos voedsel en skuiling, indien hy van al sy burgers verwag om sy (burgerlike) wette te volg, dat die koning niks meer was as die "eerste landdros"van sy volk is nie, dat daar 'n gemeenskaplike doodstraf moet wees ongeag klas, en dat elke dorp 'n toegewyde ''avocat'' ''des'' pauvres" moet hê en dat onafhanklike kriminele tribunale ingestel moet word met juries bestaande uit 12 mense ten einde 'n regverdige verhoor te verseker. == '' L'Ami du peuple '' == Marat het hom geheel en in die politiek begewe toe die ''Assemblée des notables'' in 1788 vir Louis XVI aangeraai het om die State-generaal vir die eerste keer in 175 jaar byeen te roep. Aan die vooraand van die [[Franse rewolusie]] het Marat sy loopbaan as wetenskaplike en dokter vaarwel geroep en sy pen opgeneem namens die Derde Stand.<ref name="Bianchi2017">{{cite book|author=Serge Bianchi|title=Marat. "L'Ami du peuple"|url=https://books.google.com/books?id=DWYkDwAAQBAJ|date=2017|publisher=Humensis|isbn=978-2-410-00662-9}}</ref> In Januarie 1789 publiseer hy sy ''Offrande à la Patrie'' (Afrikaans: ''"Offerande aan die nasie"'') wat gefokus het op dieselfde punte as die Abbé Sieyès se beroemde ''Qu'est-ce que le Tiers État?'' ("Wat is die Derde Stand?").<ref name =" Bianchi2017 "/> Dit is gevolg deur ''Supplément de l'Offrande'' in Maart, gevolg in Julie deur ''La Constitution, ou Projet de déclaration des droits de l'homme et du citoyen'', wat bedoel was om die opstel van Frankryk se nuwe grondwet te beïnvloed, wat toe in die Nasionale Vergadering bespreek is.<ref name="Bianchi2017"/> Op 12 September 1789 begin Marat sy eie koerant getiteld ''Publiciste parisien'', voordat hy vier dae later die naam daarvan verander na ''L'Ami du peuple'' (''Die Vriend van die Mense'').<ref name="Jacques2013">{{cite book|author=De Cock Jacques|title=Un journal dans la Révolution : "L'Ami du Peuple"|url=https://books.google.com/books?id=6QIJNG-YMHMC&pg=PA19|date=2013|publisher=fantasques éditions|isbn=978-2-913846-30-2}}</ref> {{rp | 19}} Hy val in hierdie hoedanigheid dikwels die mees invloedryke en magtigste groepe in Parys aan, waaronder die Kommune, die Nasionale Grondwetlike Vergadering, die ministers en die ''Grand Châtelet''.<ref>{{cite web|last1=Albert|first1=Pierre|title=Ami du Peuple l’|url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/l-ami-du-peuple/|website=universalis.fr|publisher=Encyclopædia Universalis|accessdate=23 Mei 2018}}</ref> In Januarie 1790 gaan hy oor hy na die radikale Cordeliers-seksie, toe onder leiding van die advokaat [[Georges Danton|Danton]],<ref name="Bianchi2017"/> en vermy naelskraap arrestasie vir sy aggressiewe aanvalle op Jacques Necker, [[Lodewyk XIV van Frankryk|Louis XVI]] se gewilde minister van finansies, waarna hy noodgedwonge na Londen moet vlug.<ref name="Walter2012">{{cite book|author=Gérard Walter|title=Marat|url=https://books.google.com/books?id=yxmH8MCZNnMC&pg=PT56|date=19 September 2012|publisher=Albin Michel|isbn=978-2-226-26096-3|pages=56–59}}</ref> In Mei keer hy terug na Parys om voort te gaan met die publikasie van ''L'Ami du peuple'' en waar hy kortstondig in Junie 1790 'n tweede koerant bestuur met die naam ''Le'' ''Junius'' ''français'', wat vernoem is na die berugte Engelse polemikus Junius.<ref name="Jacques2013"/> {{rp|73 –76}} Namakers het egter vervalste weergawes van ''L'Ami du peuple'' versprei.<ref name="Bax2015">{{cite book|author=E. Belfort Bax|title=Jean-Paul Marat: The People’s Friend|url=https://books.google.com/books?id=ms5PDwAAQBAJ&pg=PT70|date=22 Desember 2015|publisher=Krill Press|isbn=978-1-5183-4369-8|pages=70}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dit het daartoe gelei dat hy om polisie-ingryping gevra het, met Marat wat uiteindelik erken is as die enigste outeur van ''L'Ami de peuple''.<ref name = "Massin"> {{cite book | last1 = Massin | first1 = Jean | title = Marat | year = 1988 | url = https://archive.org/details/marat0000mass | publisher = Éditions Alinéa | location = Aix en Provence | isbn = 2-904631-58-5}} </ref> {{rp | 122}} Gedurende hierdie tydperk loods Marat gereeld aanvalle op die meer konserwatiewe rewolusionêre leiers. In 'n pamflet van 26 Julie 1790, getiteld ''C'en est fait de nous'', waarsku hy teen teenrevolusionêre, en gee die volgende advies: "vyf- of seshonderd koppe wat afgesny word sal u rus, vryheid en geluk verseker.<ref>{{cite book|author=Gregory Fremont-Barnes|title=Encyclopedia of the age of political revolutions and new ideologies, 1760–1815: vol 1|url=https://books.google.com/books?id=30EEq8R2feIC&pg=PA450|year=2007|publisher=Greenwood |pages=1:450}}</ref> Tussen 1790 en 1792 is Marat dikwels gedwing om weg te kruip, soms in die dreinstelsel van Parys, waar sy verswakkende chroniese velsiekte (moontlik dermatitis herpetiformis) byna sekerlik vererger is.<ref name="Jelinek, J.E. 1979">{{cite journal | last1 = Jelinek | first1 = J.E. | year = 1979 | title = Jean-Paul Marat: The differential diagnosis of his skin disease | journal=American Journal of Dermatopathology | volume = 1 | issue = 3| pages = 251–52 | pmid = 396805 | doi=10.1097/00000372-197900130-00010}}</ref> In Januarie 1792 trou hy met sy terugkeer van ballingskap in Londen met die 26-jarige Simone Evrard,<ref> Belfort Bax 2008, p. 191.</ref> nadat hy vroeër sy liefde vir haar uitgespreek het. Sy was die skoonsuster van sy tipograaf Jean-Antoine Corne, en het op daardie tydstip reeds verskeie kere geld aan hom geleen beskutting aan hom gebied. Marat het eers tydens die opstand van 10 Augustus in die openbaar verskyn, toe die Tuileries-paleis binnegeval is en die koninklike familie gedwing is om te skuil in die Wetgewende Vergadering. Die vonk vir hierdie opstand was die ''Brunswick Manifes'', wat versoek het dat die rewolusie verpletter word, en wat daardeur woede en verontwaardiging in Parys aangewakker het.<ref name="Massin" />{{rp|206}}<ref name="SimpsonJones2013">{{cite book|author1=William Simpson|author2=Martin Jones|title=Europe 1783–1914|url=https://books.google.com/books?id=GZfcAAAAQBAJ&pg=PT87|date=13 September 2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-134-72088-0|page=87}}</ref> Marat was een van die grootste voorstanders van die September-slagtings (2-7 September 1792) wat plaasgevind het uit vrees dat buitelandse en rojalistiese leërs Parys sou aanval en dat die gevangenes in die stad se gevangenisse bevry sou word en by die leërs sou aansluit. Op 3 September publiseer die waaksaamheidskomitee van die Kommune, waarop Marat op daardie stadium gedien het, 'n omsendbrief waarin provinsiale Patriotte gevra word om Parys te verdedig en waarin versoek word dat hulle, voordat hulle, hulle huise verlaat, teenrevolusionêre moet uitskakel. Die dade is gepleeg deur skares ''fédérés'',<ref> François Furet en Mona Ozouf, reds. '' A Critical Dictionary of the French Revolution '' (1989), pp. 521–22. </ref> en teen 6 September is die helfte van die bevolking in die gevangenisse van Parys summier tereggestel (ongeveer 1200 tot 1400 gevangenes). ==Die Nasionale Konvensie== [[Lêer:Triomphe de Marat4.jpg|duimnael|upright=1.0|"Marat se Triomf": 'n populêre graveerwerk van Marat wat deur 'n jubelende skare weggedra word na sy onskuldigbevinding.]] Marat is in September 1792 tot die Nasionale Konvensie verkies as een van 26 afgevaardigdes in Parys, hoewel hy tot geen party behoort het nie. Toe Frankryk op 22 September [[Franse Eerste Republiek|tot Republiek verklaar]] is, het Marat sy '' L'Ami du peuple'' herdoop tot ''Le Journal de la République française''("Joernaal van die Franse Republiek"). Sy houding tydens die verhoor van die afgesette koning Lodewyk XVI was uniek. Hy het dit as onregverdig verklaar dat Louis van enigiets beskuldig kan word voor sy aanvaarding van die Franse Grondwet van 1791, en hoewel hy 'n onverbiddelike houding ingeneem het, het hy, in die oortuiging dat die monarg se dood goed sou wees vir die volk, Guillaume-Chrétien de Lamoignon de Malesherbes, die koning se raadgewer, verdedig en bestempel as "''sage et respectable vieillard''"(Afrikaans: " 'n wyse en gerespekteerde ou man"). Op 21 Januarie 1793 is Lodewyk XVI na die [[guillotine]] gestuur, met gevolglike politieke onrus. Van Januarie tot Mei was Marat betrokke in bitter gevegte met die [[Girondiste]], wie hy geglo het verskuilde vyande van die [[Republiek|republikanisme]] was. Marat se haat teenoor die Girondiste het al hoe feller geword, wat daartoe gelei het dat hy 'n oproep gemaak het vir gewelddadige taktieke teen hulle. Die Girondiste het teruggeveg en geëis dat Marat voor die Rewolusionêre Tribunaal verhoor word. Nadat hy vir 'n paar dae inhegtenisneming ontglip het, is Marat uiteindelik gevange geneem. Op 24 April is hy voor die Tribunaal gebring op aanklagte dat hy vir wydverspreide moord sowel as die opskorting van die konvensie in sy pamflette gevra het. Marat het sy optrede beslissend verdedig en gesê dat hy geen slegte bedoelings teen die Konvensie gehad het nie. Marat is vrygespreek van alle aanklagte, wat gelei het tot oproerige vieringe deur sy ondersteuners. ==Dood== Die val van die Girondiste op 2 Junie, aangehelp deur die optrede van François Hanriot, die nuwe leier van die ''Nasionale Wag'' (politiek party), was een van Marat se laaste prestasies. Vanweë sy verswakkende velsiekte is hy gedwing om uit die konvensie te tree en voort te gaan om van die huis af te werk, waar hy in 'n medisinale bad geweek het. Noudat die [[Bergparty|''Montagnards'']] nie meer sy steun nodig gehad het in die stryd teen die Girondiste nie, het [[Maximilien Robespierre|Robespierre]] en ander vooraanstaande ''Montagnards'' hulself van hom begin distansieer, terwyl die Nasionale Konvensie sy briewe grotendeels geïgnoreer het. [[Lêer:MaratMurder.jpg |duimnael|Die sluipmoord op Marat deur [[Charlotte Corday]] op 13 Julie 1793]] Marat was op 13 Julie in sy bad toe 'n jong vrou van [[Caen]] genaamd [[Charlotte Corday]] in sy woonstel verskyn en beweer dat sy oor belangrike inligting beskik betreffende die aktiwiteite van die ontsnapte Girondiste wat daarin geslaag het om na Normandië te vlug. Ten spyte van sy vrou, Simone, se betogings, het Marat haar gevra om in te kom sodat hy haar kon aanhoor by sy bad, waaroor 'n bord gelê is om as skryftafel te dien. Hul onderhoud het ongeveer vyftien minute geduur. Hy het haar gevra wat in Caen gebeur, en sy het 'n lys met die gewraakte adjunkte uiteengesit. Nadat hy klaar was met die lys, het Corday beweer dat hy vir haar gesê het: "Hulle koppe sal binne twee weke val", 'n verklaring wat sy later in haar verhoor verander het na: "Binnekort sal ek hulle almal guillotine toe laat stuur in Parys." Op daardie oomblik het Corday uit haar stoel opgestaan en 'n vyf duim kombuismes uit haar korset getrek wat sy vroeër daardie dag gekoop het en dit hard in Marat se bors ingesteek. Die massiewe bloeding wat dit veroorsaak het, het binne sekondes sy dood veroorsaak. Terwyl hy agteroor gesak het, het Marat sy laaste woorde aan Simone uitgeroep: ''"Aidez-moi, ma chère amie!"'' ("Help my, my geliefde!") waarna hy gesterf het. Corday het gesimpatiseer met die Girondiste en was afkomstig uit 'n verarmde rojalistiese familie; haar broers was émigrés wat ontsnap het ten einde by die verbanne prinse aan te sluit. Uit haar eie getuienis is dit duidelik dat sy deur Girondistiese toesprake aangespoor is om die ''Montagnards'' en hul vergrype te haat, wat die sterkste uitgebeeld is in die karakter van Marat.<ref> Andress 2005, p. 189. </ref> Robert Chambers se ''Chambers Book of Days'' (''The Book of Days: A Miscellany of Popular Antiquities in Connection with the Calendar, Including Anecdote, Biography, & History, Curiosities of Literature and Oddities of Human Life and Character'') beweer dat die motief was om "die dood van haar vriend Barboroux te wreek". Marat se sluipmoord het bygedra tot toenemende verdagmakery, wat die terreur gevoed het waartydens duisende van die Jakobyne se teëstanders - sowel rojaliste as Girondiste - tereggestel is op aanklagte van verraad. Charlotte Corday het op 17 Julie 1793 onder die guillotine gesterf vir die moord op Marat. Tydens haar vier-dae lange verhoor het sy getuig dat sy die sluipmoord alleen uitgevoer het, en gesê: "Ek het een man vermoor ten einde 100 000 andere te red."<ref>Owen Hulatt. "Aesthetic and Artistic Autonomy". p. 54</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Andress, David (2005). ''The Terror: The Merciless War for Freedom in Revolutionary France'', New York: SFG Books. * {{cite book |title=Jean-Paul Marat; The People's Friend, A Biographical Sketch |last=Belfort Bax |first=Ernest|year=1901 |publisher=Vogt Press; Read Books (2008) |isbn=978-1-4437-2362-6 |url=https://archive.org/details/bub_gb_JUQBAAAAQAAJ }} * {{cite book|last=Conner|first=Clifford D.|title=Jean Paul Marat: scientist and revolutionary|url=https://archive.org/details/jeanpaulmaratsci0000conn|year=1999|location=Amherst, New York|publisher=Humanity Books|isbn=9781573926072}} * Furet, Francois, and Mona Ozouf, eds. ''A Critical Dictionary of the French Revolution'' (1989) pp.&nbsp;244–51. * Gottschalk, Louis Reichenthal. ''Jean Paul Marat: a study in radicalism'' (University of Chicago Press, 1927) * Schama, Simon. ''Citizens: A chronicle of the French Revolution'' (1989) ;Toeskrywing * Conner, Clifford D. ''Jean-Paul Marat: Tribune of the French Revolution'' (2012) [https://www.amazon.com/Jean-Paul-Marat-Revolution-Revolutionary-ebook/dp/B008846WN4/ excerpt and text search] * Conner, Clifford D. ''Jean Paul Marat: Scientist and Revolutionary'' (2nd ed. 2012) [http://www.h-france.net/vol13reviews/vol13no13miller.pdf online review from H-FRANCE 2013]; [https://www.amazon.com/Jean-Paul-Marat-Tribune-Revolution-Revolutionary/dp/0745331939/ excerpt and text search] *Fishman, W. J. "Jean-Paul Marat", ''History Today'' (1971) 21#5, pp.&nbsp;329–337; his life before 1789 * Furet, François and Mona Ozouf, eds. ''A Critical Dictionary of the French Revolution'' (1989), pp.&nbsp;244–51 * Gottschalk, Louis R. ''Jean Paul Marat – Study in Radicalism'' (1927) *Palmer, R.R. '' Twelve Who Ruled: The Year of the Terror in the French Revolution'' (1941) [https://www.amazon.com/Twelve-Who-Ruled-Revolution-Princeton/dp/0691121877/ excerpt and text search] * 1989–1995: Jean-Paul Marat, Œuvres Politiques (ten volumes 1789–1793 – Teks: 6.600 p. – Guide: 2.200 p.) * 2001: ''Marat en famille – La saga des Mara(t)'' (2 volumes) * 2006: ''Plume de Marat – Plumes sur Marat'' (2 volumes) : Bibliografie (3.000 verwysings van boeke en artikels oor Marat) * Die [https://catalog.hathitrust.org/Record/000567556 ''Correspondance de Marat''] is al geredigeer met notas deur Charles Vellay (1908) ==Eksterne skakels== {{Commons}} {{Wikiquote}} * {{Gutenberg author|id=49400}} * Marat se (1784) [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/39646 ''Notions élémentaires d'optique''] – digitale faksimilee van die Linda Hall Biblioteek {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Marat, Jean-Paul}} [[Kategorie:Franse politici]] [[Kategorie:Franse Rewolusie]] [[Kategorie:Geboortes in 1743]] [[Kategorie:Sterftes in 1793]] rmcv0zpr4n4yfts8rgb30612ljm6b1f 0 315231 2978782 2921369 2026-10-14T03:16:47Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978782 wikitext text/x-wiki [[Lêer:ManfrediMarsCupid.jpg|duimnael|''Mars Chastising Cupido'' deur Bartolomeo Manfredi (1582-1622) ]] Die '''Caravaggisti''' (of die "Caravagesques" in Frans) was stylvolgelinge van die 16de eeuse Italiaanse [[Barok|barokskilder]] [[Caravaggio]]. Sy invloed op die nuwe barokstyl wat uiteindelik uit maniërisme voortgespruit het was diepliggend. Caravaggio het nooit 'n werkswinkel op die been gebring soos die meeste ander skilders nie, en het dus geen skool gehad om sy tegnieke te versprei nie. Hy het ook nooit sy onderliggende filosofiese benadering tot kuns uiteengesit nie, welke sielkundige realisme slegs uit sy steeds bestaande werke afgelei kan word. Dit kan egter direk of indirek gesien word in die werk van [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[José de Ribera|Jusepe de Ribera]], [[Gian Lorenzo Bernini|Bernini]] en [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]]. Hy het reeds tydens sy leeftyd bekendheid verwerf, maar is byna onmiddellik na sy dood vergeet. Baie van sy skilderye is aan sy volgelinge her-toegeskryf, soos ''Die Wegneem van Christus'', wat tot 1990 aan die Nederlandse skilder Gerrit van Honthorst toegeskryf is. Eers in die 20ste eeu word sy belang vir die ontwikkeling van Westerse kuns herontdek. In die 1920's plaas Roberto Longhi hom weer in die Europese tradisie: "Ribera, [[Johannes Vermeer|Vermeer]], La Tour en Rembrandt sou nooit sonder hom kon bestaan het nie. En die kuns van [[Eugène Delacroix|Delacroix]], Courbet en [[Édouard Manet|Manet]] sou heeltemal anders daar uitgesien het". <ref>Roberto Longhi, aangehaal in Lambert, op. cit., p.15</ref> Die invloedryke Bernard Berenson het gesê: "Met die uitsondering van [[Michelangelo]], het geen ander Italiaanse skilder so 'n groot invloed uitgeoefen nie." <ref>Bernard Berenson, in Lambert, op. cit., p.8</ref> == Italiaanse Caravaggisti == === Rome === Op die toppunt van sy gewildheid in [[Rome]] gedurende die laat 1590's en vroeë 1600's, beïnvloed Caravaggio se dramatiese nuwe styl baie van sy eweknieë in Rome se kunswêreld. Die eerste Caravaggisti was onder andere Mario Minniti, Giovanni Baglione (hoewel sy Caravaggio-fase van korte duur was), Leonello Spada en Orazio Gentileschi. In die volgende generasie was daar Carlo Saraceni, Bartolomeo Manfredi en Orazio Borgianni, asook anonieme meesters soos die ''Meester van die Dobbelaars''. Gentileschi, hoewel hy aansienlik ouer was, was die enigste van hierdie kunstenaars wat na 1620 geleef het, en opeindig as hofskilder van [[Karel I van Engeland]]. Sy dogter Artemisia Gentileschi was ook naby aan Caravaggio, en een van die mees begaafde lede van die beweging, met die werk ''Judith Dood Holofernes''. Nogtans, in Rome en in Italië, was dit nie Caravaggio nie, maar die invloed van Annibale Carracci, wat elemente uit die hoë Renaissance en [[Lombardye|Lombardiese]] realisme saamgevoeg het, wat uiteindelik geseëvier het. Ander kunstenaars wat in Rome bedrywig was en ook genoem kan word is: Angelo Caroselli, Pier Francesco Mola, Tommaso Salini en Francesco Buoneri. Giacinto Brandi was hoofsaaklik in Rome en Napels bedrywig. Die Nederlandse skilder David de Haen was tussen 1615 en 1622 in Rome bedrywig. <gallery> Lêer:Christ amongst the Doctors, oil on canvas painting by Orazio Borgianni.jpg|>Borgianni-''Christus onder die dokters'' Lêer:Artemisia Gentileschi - Self-Portrait as a Lute Player.JPG|Gentileschi - ''Selfportret as luitspeler'', 1615-1617 Lêer:Giovanni Baglione - The Divine Eros Defeats the Earthly Eros - Google Art Project.jpg|Baglione - ''Die goddelike eros verslaan die aardse eros'' Lêer:Carlo Saraceni 001.jpg|Saraceni - ''Judith met die hoof van Holofernes'', 1610–1615 </gallery> === Napels === In Mei 1606, na die moord op Ranuccio Tomassoni, het Caravaggio met 'n doodsvonnis oor sy kop na [[Napels]] gevlug. Terwyl hy daar was, het hy verskeie opdragte voltooi, waarvan die twee mees noemenswaardige werke die ''Madonna van die Rosekrans'' en ''The Seven Works of Mercy'' was. Sy werk het 'n groot invloed op die plaaslike kunstenaars gehad en sy kort verblyf in Napels het 'n noemenswaardige skool van die Napolitaanse Caravaggisti opgelewer, waaronder Battistello Caracciolo, Bernardo Cavallino, Carlo Sellitto, Massimo Stanzione, Francesco Guarino, Andrea Vaccaro, Cesare Fracanzano en Antonio de Bellis. Giacinto Brandi was hoofsaaklik in Rome en Napels bedrywig. Die Caravaggisti-beweging aldaar het geëindig met 'n verskriklike uitbreek van pes in 1656, maar destyds was Napels 'n besitting van Spanje, en die invloed van Caravaggio het reeds daar versprei. <gallery> Lêer:Giovanni B. CARACCIOLO (called Battistello) - Two youths with grapes - Google Art Project.jpg|Caracciolo - ''Twee jongmense met druiwe'', 1605–1610 Lêer:Bernardo Cavallino - Hercules and Omphale - Google Art Project.jpg|Cavallino - ''Hercules en Omphale'', c. 1640 Lêer:Carlo Sellitto Salomé recibe de Herodías la cabeza del Bautista.jpg|Sellitto - ''Salome met die hoof van Johannes die Doper'' Lêer:Judith with the Head of Holofernes MET DT1446.jpg|Stanzione - ''Judith met die hoof van Holofernes'', c. 1640 </gallery> === Noord-Italië === Dit is bekend dat Marco Antonio Bassetti in 1616 in Rome was, waar hy moontlik twee jaar tevore aangekom het. In Rome kom hy onder die invloed van die skilderye van Caravaggio en Orazio Borgianni. By sy terugkeer na [[Verona]] skilder hy 'n ''Sint Petrus en heiliges'' vir die kerk van San Tomaso en 'n ''Kroning van die Maagd'' vir Sant' Anastasia. Hy sterf in 1630 in Verona aan die pes. Bernardo Strozzi, wat in [[Genua]] gebore is en hoofsaaklik daar en later in [[Venesie]] aktief was, word beskou as die belangrikste stigter van die Venesiaanse barokstyl. In die 1620's het Strozzi geleidelik sy vroeë maniëristiese styl laat vaar ten gunste van 'n meer persoonlike styl wat gekenmerk word deur 'n nuwe naturalisme wat ontleen is aan die werk van Caravaggio en sy volgelinge. Die Caravaggistiese-skilderstyl is na Genua gebring deur Domenico Fiasella, ná sy terugkeer uit Rome in 1617–18, en deur volgelinge van Caravaggio wat tyd spandeer het in die stad. Die Italiaanse skilder Biagio Manzoni was aktief in [[Faenza]]. Italiaanse skilders uit Reggio Emilia soos Bartolomeo Schedoni, Daniele Crespi van [[Milaan]] en Luca Cambiasi, ook bekend as Luca Cambiaso en Luca Cangiagio, die voorste kunstenaar in [[Genua]] in die 16de eeu, het dikwels briljante beligte figure uitgebeeld wat teen 'n donker agtergrond vertoon word. Felice Boselli, aktief in Piacenza, het kontrasterende Caravaggisti-beligting vir sy stillewes gebruik. Tanzio da Varallo (of bloot il Tanzio) was hoofsaaklik in [[Lombardye]] en [[Piëmont]] bedrywig, insluitend die Sacro Monte in Varallo Sesia, waar hy saam met Pier Francesco Mazzucchelli (il Morazzone) gewerk het. Die Italiaanse skilder en graveur Bernardino Mei het in sy geboortedorp Sienna en in Rome gewerk en as beskermheer die Chigi-familie gehad. === Sentraal-Italië === Pietro Ricchi (of il Lucchesino), gebore in Lucca, het ook gereeld briljante figure uitgebeeld wat teen 'n donker agtergrond geplaas is (sien St. Sebastian). === Sisilië === Mario Minniti was 'n Italiaanse kunstenaar wat na 1606 in Sisilië aktief was. Hy het op die ouderdom van 16 selfs poseer vir Caravaggio se skildery ''Seun met 'n mandjie vrugte''. == Nederlandse Caravaggisti == In die vroeë 17de eeu reis Katolieke kunstenaars uit Utrecht in [[Nederland]] as studente na Rome en word diep beïnvloed deur die werk van Caravaggio. By hul terugkeer na die noorde het hierdie groep, bekend as die "Utrechtse Caravaggisti" 'n kortstondige, maar invloedryke opbloei gehad in die 1620's onder skilders soos Hendrick ter Brugghen, Gerrit van Honthorst, Andries Both en Dirck van Baburen. Die kort opbloei van die "Utrechtse Caravaggisti" het omstreeks 1630 geëindig, toe groot kunstenaars, soos in die geval van Baburen en Terbrugghen, gesterf het, óf van styl verander het, soos van Honthorst se verskuiwing na portrette en historiese tonele wat beïnvloed is deur Vlaamse neigings wat deur [[Peter Paul Rubens|Rubens]] en sy volgelinge gepopulariseer is. In die volgende generasie kan die invloed van Caravaggio gesien word, alhoewel wesenlik verminder, in die werk van [[Johannes Vermeer|Vermeer]], [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]], en Gerrit Dou se 'nisskilderye'. Die Nederlandse skilder David de Haen was tussen 1615 en 1622 in Rome bedrywig. Nog 'n kunstenaar wat die moeite werd is om te noem, is Paulus Bor, wat aanvanklik taamlik Caravaggisti-agtige historiese skilderye geskilder het, maar sy werke is redelik spoedig gekenmerk deur 'n klassisisme soortgelyk aan dié van ''van Campen''. Abraham Lambertsz van den Tempel kan ook genoem word vir sy realisme en kontrasterende beligting. Die Vlaams gebore skilder Frans Badens was aktief in Amsterdam. <gallery> Lêer:Dirk van Baburen - Kroning met de doornenkroon.jpg|Van Baburen - ''Christus met die doringkroon'', 1623 Lêer:Jan van Bijlert.jpg|Van Bijlert - ''Konsert'', 1630-1635 Lêer:Gerard van Honthorst - Der liederliche Student - 391 - Bavarian State Painting Collections.jpg|Van Honthorst - ''Merry Company'', 1623 File:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Ter Brugghen – ''Duet'', 1628 </gallery> == Vlaamse Caravaggisti == [[Lêer:Peter_Paul_Rubens_-_Cain_slaying_Abel_(Courtauld_Institute).jpg|duimnael| ''Kain dood vir Abel'', Rubens, 1608-1609 ]] Rubens was waarskynlik een van die eerste Vlaamse kunstenaars wat deur [[Caravaggio]] beïnvloed is. Gedurende die tydperk 1600-1608 woon Rubens in Italië. Hy vestig hom in [[Mantua]] aan die hof van hertog Vincenzo I van Gonzaga. Tydens sy verblyf in Rome in 1601 maak hy kennis met Caravaggio se werk. Hy maak later 'n kopie van Caravagio se ''Teraardebestelling van Christus'' en raai sy beskermheer, die hertog van Mantua, aan om ''Die Dood van die Maagd'' ([[Louvre]]) aan te koop. Rubens was na sy terugkeer in Antwerpen instrumenteel in die verkryging van Caravaggio se ''Madonna van die Rosekrans'' (Kunsthistorisches Museum, Wene) vir die Sint Pauluskerk in Antwerpen. <ref>Sirjacobs, Raymond. ''Antwerpen Sint-Pauluskerk: Rubens En De Mysteries Van De Rozenkrans = Rubens Et Les Mystères Du Rosaire = Rubens and the Mysteries of the Rosary'', Antwerpen: Sint-Paulusvrienden, 2004</ref> Tydens sy verblyf in Italië verbreed Rubens sy belangstelling in Caravaggio se werk, en skilder in 1606 die ''Avondmaal bij Emmaus'' in Milaan (Pinacoteca di Brera) en in 1600 ''The Calling of St Matthew'' sowel as die meer onlangse werk in die Santa Maria in Vallicella en die Basiliek van Sant'Agostino. Alhoewel hierdie belangstelling in Caravaggio ten deels in sy skilderye tydens sy tyd in Italië weerspieël word, was dit eers na sy terugkeer na Antwerpen in 1608 dat sy werke openlik eienskappe van Caravaggio begin toon, soos in ''Kain dood vir Abel'' (1608-1609) (Courtauld Instituut vir Kuns). Die invloed van Caravaggio op Rubens se werk sou egter minder belangrik wees as dié van [[Raphael]], Correggio, Barocci en die Venesiane. <ref>Gregori, Mina, Luigi Salerno, and Richard E. Spear, ''The Age of Caravaggio'', Metropolitan Museum of Art, 1985</ref> Kunstenaars wat deur Rubens beïnvloed is, soos Pieter van Mol, Gaspar de Crayer en Willem Jacob Herreyns, het ook sterk realisme en sterk kontraste van lig en skaduwee gebruik, wat algemeen in die Caravaggisti-styl voorkom. Rubens se tydgenoot, Abraham Janssens, was nóg 'n Vlaamse skilder wat na Italië gereis het (van 1597 tot 1602) waar hy kennis gemaak het met die werk van Caravaggio. Sy werk na sy terugkeer na Antwerpen toon die invloed van Caravaggio. Die komposisie ''Scaldis en Antwerpia'' van 1609 verkry sy uitdrukkingskrag uit die gebruik van sterk kontraste van lig en skaduwee (chiaroscuro) soos dit deur Caravaggio gebruik is wat 'n pionier daarvan was. <ref name="sca">{{nl}} [http://www.okv.be/OKV-artikel/abraham-janssens-scaldis-en-antwerpia Roger A. d'Hulst, ''Abraham Janssens - Scaldis en Antwerpia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023023200/https://okv.be/OKV-artikel/abraham-janssens-scaldis-en-antwerpia |date=23 Oktober 2020 }} by Openbaar Kunstbezit Vlaanderen</ref> Dit is hoofsaaklik die Vlaamse kunstenaars uit die generasie na Rubens, wat in die 1620's op die kunstoneel gekom het, wat die meeste deur Caravaggio beïnvloed is. Daar kan selfs gesê word dat daar 'n Caravaggio-manie in Vlaandere plaasgevind het van ongeveer 1620 tot 1640. <ref name="rombouts">{{Cite web|url=https://barokinvlaanderen.vlaamsekunstcollectie.be/en/artist/theodoor-rombouts|title=Matthias Depoorter, ''Theodoor Rombouts'' on Baroque in the Southern Netherlands|access-date=2019-07-31|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920184111/https://barokinvlaanderen.vlaamsekunstcollectie.be/en/artist/theodoor-rombouts|url-status=dead}}</ref> Daar word dikwels na die kunstenaars verwys as die "Gentse Caravaggisti" en die "Antwerpse Caravaggisti", ná die stad waarin hulle hoofsaaklik bedrywig was. Daar is egter geen herkenbare stilistiese onderskeid tussen hierdie twee bewegings, eerder as individuele onderskeidings nie. Onder die "Gentse Caravaggisti" kan Jan Janssens, Melchior de la Mars en Antoon van den Heuvel genoem word. Die lys van "Antwerpense Caravaggisti" is aansienlik langer, wat die belang van hierdie stad as die vooraanstaande artistieke sentrum van Vlaandere weerspieël. Hulle sluit in Theodoor Rombouts, Gerard Seghers, Jan Cossiers, Adam de Coster, Jacques de l'Ange en Jan van Dalen. In [[Brugge]] het Jacob van Oost genre- en historiese skilderye geskilder wat die invloed toon van die werk van Caravaggio en Manfredi wie se werk hy in Rome bestudeer het. <ref name="vlieghe">Hans Vlieghe. "Oost, Jacob van, I." Grove Art Online. Oxford Art Online. Oxford University Press. Web. 3 August 2019</ref> Sommige Vlaamse Caravaggisti het hul vaderland verlaat vir Italië, waar hulle beïnvloed is deur die werk van Caravaggio en sy volgelinge, en nooit weer teruggekeer het nie. So 'n geval is Louis Finson van Brugge, wat na sy verblyf in Napels en Rome die grootste deel van sy loopbaan in Frankryk deurgebring het. Nog 'n voorbeeld van 'n uitgewekene Vlaamse Caravaggisti is Hendrick de Somer van [[Lokeren]] of Lochristi, wat die grootste deel van sy lewe en loopbaan in [[Napels]] deurgebring het, waar hy in 'n Caraviggisti-styl geskilder het wat beïnvloed is deur die Spaanse skilder Jusepe de Ribera. <ref name="can">Damian, Veronique et Chiara Naldi, ''Massimo Stanzione, Guercino, Hendrick de Somer et Fra' Galgario'', Paris: Galerie Canesso, 2016, p. 20-25</ref> Wat die meeste van hierdie kunstenaars in gemeen het, is dat hulle waarskynlik Italië besoek het waar hulle eerstehands kontak gehad het met die werk van Caravaggio of sy Italiaanse en Nederlandse volgelinge. Die invloed van Caravaggio en sy volgelinge op hul werk kan gesien word in die gebruik van dramatiese ligeffekte en ekspressiewe gebare, sowel as nuwe onderwerpe soos waarsêers, die ontkenning van Sint Petrus, ens. <ref name="rombouts"/> <ref>{{Cite web|url=https://barokinvlaanderen.vlaamsekunstcollectie.be/en/artist/jan-janssens|title=Matthias Depoorter, ''Jan Janssens'' on Baroque in the Southern Netherlands|access-date=2019-07-31|archive-date=2014-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110235647/http://barokinvlaanderen.vlaamsekunstcollectie.be/en/biography/jan-janssens|url-status=dead}}</ref> <ref name="seghers">{{Cite web|url=https://barokinvlaanderen.vlaamsekunstcollectie.be/en/artist/gerard-seghers|title=Matthias Depoorter, ''Gerard Seghers'' on Baroque in the Southern Netherlands|access-date=2019-07-31|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920173029/https://barokinvlaanderen.vlaamsekunstcollectie.be/en/artist/gerard-seghers|url-status=dead}}</ref> Sommige kunstenaars het gefokus op sekere aspekte van Caravaggio se oeuvre. Daar is byvoorbeeld verwys na Adam de Coster as die ''Pictor Noctium'' (skilder van die nagte) vanweë sy voorkeur vir die gebruik van sterk chiaroscuro en die herhaalde motief van ''halflengte'' figure, verlig deur 'n bedekte kers. <ref>[http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2008/old-master-paintings-n08453/lot.58.html Adam de Coster, ''The Denial of Saint Peter''] by Sotheby's</ref> Baie van hierdie kunstenaars, soos Rombouts, Cossiers en Seghers, het later hul strenge nakoming van die Caravaggisti-styl en onderwerpreeks laat vaar en in verskillende rigtings uitgebrei, dikwels onder die invloed van die ouer generasie Vlaamse kunstenaars wat so 'n dominante invloed op die Vlaamse kuns gehad het in die 17de eeu, soos bv. Rubens en van Dyck. <ref name="rombouts"/> <ref name="seghers"/> <gallery> Lêer:Adam de Coster - A Man Singing by Candlelight.jpg|De Coster - ' ''n Man wat sing by kerslig'', 1620 Lêer:Theodoor Rombouts - Joueur de luth.jpg|Rombouts - Die Luit''speler'', 1620 Lêer:The Denial of St. Peter - Gerard Seghers - Google Cultural Institute.jpg|Seghers - ''Die ontkenning van Sint Petrus'', c. 1623 Lêer:Jan Janssens - The Crowning with Thorns.jpg|Jan Janssens - ''Die kroning met dorings'', c. 1648-1650 </gallery> == Franse Caravaggisti == Een van die eerste [[Frankryk|Franse]] kunstenaars wat gedurende die Caravaggio-jare in Rome gaan studeer het, was Jean LeClerc, wat in die vroeë 17de eeu onder Saraceni studeer het. Simon Vouet het 'n lang tydperk in Italië deurgebring, van 1613 tot 1627. Sy beskermhere het die Barberini-familie, Cassiano dal Pozzo, Paolo Giordano Orsini en Vincenzo Giustiniani, ingesluit. <ref>Brejon de Lavergnée, Barbara. 'Simon Vouet', ''Oxford Art Online''.</ref> Hy het ook ander dele van Italië besoek: [[Venesië]]; [[Bologna]] (waar die Carracci-familie hul akademie gehad het); [[Genua]], (waar hy van 1620 tot 1622 vir die Doria-vorste gewerk het); en Napels. Hy absorbeer derhalwe wat hy sien en dit vind inslag in sy skildery: Caravaggio se dramatiese beligting; Italiaanse maniërisme; Paolo Veronese se kleur en ''di sotto in su'' of verkorte perspektief; en die kuns van Carracci, Guercino, Lanfranco en Guido Reni. Vouet se sukses in Rome het gelei tot sy verkiesing as president van die ''Accademia di San Luca'' in 1624. Ondanks sy sukses in Rome, keer Vouet in 1627 na Frankryk terug. Vouet se nuwe styl was duidelik Italiaans, en het die Italiaanse barokstyl in Frankryk ingevoer. Ander Franse kunstenaars wat deur die nuwe styl betower is, was onder andere Valentin de Boulogne, wat teen 1620 in Rome gewoon het, en studeer het onder Vouet en die latere Boulognes-leerling, Nicolas Tournier. Dit word aanvaar dat Georges de La Tour al vroeg in sy loopbaan na Italië of Nederland gereis het. Sy skilderye weerspieël die invloed van Caravaggio, maar dit het hom waarskynlik bereik deur die Nederlandse ''Caravaggisti'' en ander Noordelike (Franse en [[Lys van Nederlandse skilders|Nederlandse]]) tydgenote. La Tour word veral met die Nederlander Hendrick Terbrugghen vergelyk. <ref name="AB">Anthony Blunt, "Art and Architecture in France, 1500–1700", 1953, Penguin</ref> Louis Finson, ook bekend as Ludovicus Finsonius, was 'n Vlaamse barokskilder wat ook in Frankryk gewerk het. <gallery> Lêer:Bigot, Trophime - St Jerome.jpg|Huigelaar - ''Sint Jerome'' Lêer:Valentin de Boulogne - Soldiers Playing Cards and Dice (The Cheats).jpg|Boulogne - ''The Cheats'', 1618–1620 Lêer:Georges de La Tour 016.jpg|La Tour - ''Die waarsêer'', 1630 Lêer:Vouet, Simon - The Fortune Teller.jpg|Vouet - ''Die waarsêer'', 1617 Lêer:Valentin de Boulogne - Lute Player MET DP168811.jpg|de Boulogne - ''Luitspeler, 1626'' </gallery> == Spaanse Caravaggisti == Francisco Ribalta het een van die eerste aanhangers in Spanje geword van die tenebriste-styl. Dit is onduidelik of hy [[Rome]] of [[Napels]] direk besoek het, waar Caravaggio se styl baie aanhangers gehad het, hoewel Spanje waarskynlik reeds in die vroeë 17de eeu aan Caravaggio se styl blootgestel was. Sy seun Juan Ribalta, Vicente Castelló en Jusepe de Ribera was waarskynlik van sy leerlinge, alhoewel dit heeltemal moontlik is dat Ribera die tenebriste-styl aangeleer het toe hy na Italië verhuis het. Die styl het 'n aantal aanhangers in Spanje gekry, en sou sodoende die Barok- of Spaanse skilders van die Goue Eeu beïnvloed, veral Zurbarán, [[Diego Velázquez|Velázquez]] en Murillo. Selfs die kuns van die stillewe skildery in Spanje, die bodegón, is dikwels in 'n soortgelyke strak en streng styl geskilder. Orazio Borgianni het 'n versoekskrif onderteken om 'n Italiaanse skilderakademie in Spanje te begin en 'n reeks van nege skilderye uitgevoer vir die Convento de Portacoeli, Valladolid, waar dit tans nog is. Giovanni Battista Crescenzi was 'n Italiaanse skilder en argitek van die vroeë Barok-periode wat aktief was in Rome en Spanje, waar hy die panteon van die Spaanse konings in El Escorial help versier het. Hy het tydens die bewind van pous Paulus V prominent geword as kunstenaar, maar teen 1617 verhuis hy na Madrid, en vanaf 1620 is hy aktief in El Escorial. Philip III van Spanje het die titel van Marchese de la Torre, ridder van Santiago, aan hom verleen. Sy leerling Bartolomeo Cavarozzi was aktief in Spanje. <gallery> Lêer:Ribalta-cristo con la cruz.jpg|Ribalta - ''Christus met die Kruis'', 1612 Lêer:San jeronimo leyendo.jpg|Ribera - ''Saint Jerome-lesing'', 1630 Lêer:Diego Velazquez - An Old Woman Cooking Eggs - Google Art Project.jpg|Velázquez - ''Ou vrou wat eiers braai'', 1618 Lêer:Francisco de Zurbarán 009.jpg|Zurbarán - ''Sint Francis bid'', 1639 </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == * [http://www.thearttribune.com/Figures-of-reality-French.html Figure van die werklikheid.] [http://www.thearttribune.com/Figures-of-reality-French.html Franse Caravaggisti, Georges de La Tour, die Le Nain-broers] * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20071121/local/cleaning-of-caravaggisti-paintings-confirms-attributions.184958 Cleaning of Caravaggisti paintings confirms attributions] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/13424 ''Orazio en Artemisia Gentileschi''], 'n volledig gedigitaliseerde uitstallingskatalogus van The Metropolitan Museum of Art Libraries, wat materiaal bevat oor Caravaggisti (sien indeks) * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/63943/rec/406 ''Zurbarán''], 'n uitstallingskatalogus van The Metropolitan Museum of Art (volledig aanlyn beskikbaar as PDF), wat materiaal bevat oor Caravaggisti (sien indeks) * ''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/81943 Jusepe de Ribera, 1591-1652]'', 'n uitstallingskatalogus van The Metropolitan Museum of Art (volledig aanlyn beskikbaar as PDF), wat materiaal bevat oor Caravaggisti (sien indeks) {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsbewegings]] 2bt38oi23xderzcmqzw9r9iopqmykc7 6 317690 2978610 2977053 2026-10-13T17:51:42Z JMK 649 weergawe 2978610 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Die redaksie van die tydskrif ''Ons Moedertaal'': prof. [[Johannes J. Smith|J.J. Smith]], dr. [[Tobie Muller]] en [[Gordon Tomlinson]].}} |bron=Van Tomlinson se kleinseun gekry |datum=Omstreeks 1914 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Die [[Stellenbosch|Stellenbosse]] fotograaf Watson |ander_weergawes= [[Lêer:Redaksie van Ons Moedertaal, fotograaf Watson, prof JJ Smith, dr Tobie Muller, Gordon Tomlinson, valskleur-KI-herskepping.jpg|85px|KI-konsep]] }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Afrikaanse Taalbeweging]] [[Kategorie:Stellenbosch]] [[Kategorie:Afrikaanse tydskrifte]] h9kauli9btxhngscs01bpraouw93pel 0 318284 2978721 2954282 2026-10-14T02:54:59Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978721 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |naam = Gentil Theodoor Antheunis |beeld = Gentil Theodoor Antheunis.gif |alt = Gentil Antheunis |onderskrif = Gentil Antheunis |geboortenaam = |geboortedatum = {{geboortedatum|1840|9|9}} |geboorteplek = [[Oudenaarde]], [[België]] |sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1840|9|9|1907|8|5}} |sterfplek = [[Elsene]], België |nasionaliteit = {{vlagland|België}} |bekend_vir = |beroep = digter }} '''Gentil Theodoor Antheunis''' ([[9 September]] [[1840]] - [[5 Augustus]] [[1907]]) was 'n [[Vlaminge|Vlaamse]] [[digter]]. Hy was die skoonseun van [[Hendrik Conscience]]; hy het in 1870 met sy enigste dogter Maria getrou. Hy is gebore in [[Oudenaarde]]. Van 1859 tot 1860 was hy onderwyser aan die kollege van Oudenaarde, en in 1861 word hy 'n leerkrag in [[Dendermonde]]. Na sy vroeë loopbaan as onderwyser studeer hy [[Reg|regte]] aan die Universiteit van Gent, waar hy in 1866 gradueer. Hy word op 1 Januarie 1868 regter in Oostrozebeke, later in Torhout, en op 15 Julie 1877 word hy regter in Halle en uiteindelik in [[Brusselse Hoofstedelike Gewes|Brussel]]. Hy het liedjies en gedigte in verskeie koerante en tydskrifte gepubliseer, waarvan verskeie deur Willem De Mol getoonset is, soos ''Lentelied'', ''Ik ken een lied'', ''Droeve tijden'' en ''Bethlehem''. Dit is in 1873 in een volume gepubliseer. In 1874 word hy bekroon vir 'n minnelied deur die Antwerpense [[Rederijker|Rederykerkamer]] ''De Olijftak''. Bykomend hiertoe skryf hy ''Uit het hart''', ''Liederen en gedichten'' ([[Dendermonde]] en [[Leiden]], 1875); ''Liederkrans uit de Loverkens'' deur die Duitse digter Hoffmann von Fallersleben, met sy eie musiek ([[Gent]], 1877); ''Leven, lieven en zingen'' ([[Gent]], 1879) en ''Naar wijd en zijd'' (1905, getoonset deur François-Auguste Gevaert). Een van sy bekendste liedjies is ''Mijn Vlaanderen heb ik hart'lijk lief'', op lirieke van Theofiel Coopman. Hy is begrawe in Oudenaarde, waar die ''Gentiel Antheunisplein'' na hom vernoem is. Antheunis is in 1907 in [[Elsene]] oorlede. == Sien ook == * [[Vlaamse letterkunde|Vlaamse literatuur]] == Bronne == * [http://www.greatwar.nl/frames/default-droef.html 't Zijn droeve tijden as the oorlog woedt] (Nederlands) * [https://web.archive.org/web/20110502075225/http://users.skynet.be/ovo/GentilAntheunis.html Gentil Theodoor Antheunis] (Nederlands) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Antheunis, Gentil Theodoor}} [[Kategorie:Vlaamse digters]] [[Kategorie:Sterftes in 1907]] [[Kategorie:Geboortes in 1840]] 7x2ma82t1f956niq5fo8j5ff6zpicde 0 318366 2978796 2892085 2026-10-14T03:28:46Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978796 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ward_Ruyslinck_675.jpg|duimnael|Ward Ruyslinck met die eerste druk van ''{{Intertaalskakel|Het reservaat|nl}}'']] '''Raymond De Belser''' ([[17 Junie]] [[1929]] - [[3 Oktober]] [[2014]]), wat ook onder die [[skuilnaam]] '''Ward Ruyslinck''' geskryf het, was 'n [[Vlaminge|Vlaamse]] [[skrywer]]. Hy was die seun van Leo De Belser en Germaine Nauwelaers. Sy vader was bibliotekaris by 'n oliemaatskappy, en Ruyslinck het in 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] gesin grootgeword. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die gesin na Mortsel verhuis. == Vroeë lewe == Ruyslinck is in Berchem gebore. Op 12-jarige ouderdom het hy 'n roman getiteld ''Vaargeulen'' geskryf. Sy vader, wat self die roman ''Gepantserde Beschaving'' geskryf het, het sy seun se roman na [[Stijn Streuvels]] gestuur, wat die roman ongelees teruggestuur het, maar met 'n gepaardgaande brief vol lofprysinge. Die manuskrip het tydens 'n lugaanval in 1943 wat hul huis verwoes het verlore geraak. Hy het 'n aantal gedigte en verhale geskryf, waarvan sommige in die [[koerant]] ''Het Vlaamsche land'' gepubliseer is.   Nadat hy in 1947 hoërskool voltooi het, het hy die Universiteit van Gent bygewoon om Germaanse [[filologie]] te studeer. Hy het egter na 'n jaar uitgeval, wat volgens hom die gevolg was van die impak op wat sy broer se dood in 1948 op hom gehad het. Hy het vyf gedigte ter geleentheid van sy broer se dood geskryf wat onder familie en vriende versprei is. == Loopbaan == Hy het as vertaler by 'n reisagentskap en by 'n oliemaatskappy gewerk. Hy is ook aangestel as kurator van die skilderyversameling van die Plantin-Moretus Museum in [[Antwerpen]]. Hy het met Alice Burm getrou, en saam het hulle een seun genaamd Chris gehad. Sy digbundel, ''Fanaal in de mist'' (1956), is bekroon met die ''Poëzieprijs der Algemene Kunstkamer in België''. In 1957 het hy die [[kortverhaal]] ''De ontaarde slapers'' gepubliseer, wat oor een van sy hooftemas handel - die ongelyke stryd tussen individue en hul gemeenskappe. Sy mees gelese boek, ''Wierook en tranen'', is in 1958 gepubliseer. In 1961, met die publikasie van die roman ''Het dal van Hinnom'', het sy paaie met dié van die kerk en samelewing geskei. In 1964 het hy na Pulle verhuis en die roman ''Het reservaat'' geskryf wat handel oor die illusie van individuele vryheid. Hy het die ''Prijs voor Letterkunde van de Vlaamse provincies'' vir hierdie werk gewen. In 1966 het hy die bittersoet sprokiesverhaal ''Golden Ophelia'' geskryf. Gedurende die sestiger- en sewentigerjare het hy baie gereis om navorsing te doen vir tydskrifartikels en [[Pole]], die [[Sowjetunie]], [[Kanada]] en [[Argentinië]] besoek. In 1975 het hy lid geword van die Koninklike Akademies vir die Wetenskappe en Kunste in Belgie, en in 1985 het hy president daarvan geword. In 1980 is hy bekroon met die eerste Europalia- prys vir sy gehele oeuvre. Ruyslinck het in 1984 afgetree. Na die selfmoord van sy vrou in 1990 het hy na Meise verhuis om by sy minnares Monika Lo Cascio te gaan woon. Ward Ruyslinck en Monika Lo Cascio het in 1992 saam die outobiografiese roman ''De speeltuin'' geskryf. Ruyslinck se werk kombineer maatskaplike toewyding met 'n pessimistiese lewensbeskouing, humor en [[satire]]. Verskeie van sy werke is vir die verhoog verwerk. ''De slakken'', ''Golden Ophelia'' en ''Wierook en tranen'' is vir film verwerk. Ruyslinck, wat aan Alzheimersiekte gely het, is op 3 Oktober 2014 in 'n aftreeoord in Meise oorlede. <ref>[http://www.standaard.be/cnt/dmf20141003_01302896 Schrijver Ward Ruyslinck overladen]</ref> == Bibliografie == '''Engels''' ** ''The depraved sleepers'' en ''Golden Ophelia''. Boston, Twayne Publishers, 1978. (Vertaling van ''De ontaarde slapers'' en ''Golden Ophelia'', deur Ralph Baden Powell & David Smith). {{ISBN|0-8057-8158-7}} ** ''The reservation''. Londen, Owen, 1978. (Vertaling van ''Het reservaat,'' deur David Smith.) {{ISBN|0-7206-0517-2}} ** ''Golden Ophelia''. Londen, Owen, 1975. (Vertaling van ''Golden Ophelia,'' deur David Smith.) {{ISBN|0-7206-0064-2}} ** ''The deadbeats''. Londen, Owen, 1968 (Vertaling van ''De ontaarde slapers,'' deur Ralph Baden Powell) '''Nederlands'''{{Div col|colwidth=22em}} * 1951 - ''De citer van Tijl'' * 1952 - ''Het huis onder de beuken'' * 1953 - ''De essentie van het zwijgen'' * 1956 - ''Fanaal in de mist'' * 1957 - ''De ontaarde slapers'' * 1958 - ''Wierook en tranen'' * 1959 - ''De madonna met de buil'' * 1961 - ''Het dal van Hinnom'' * 1962 - ''De stille zomer'' * 1964 - ''Het reservaat'' * 1965 - ''De paardevleeseters'' * 1965 - ''Drek- en driftliteratuur'' * 1966 - ''Golden Ophelia'' * 1968 - ''Het ledikant van Lady Cant'' * 1969 - ''De Karakoliërs'' * 1970 - ''De apokatastasis of het apocriefe boek van Galax Niksen'' * 1971 - ''De krekelput'' * 1971 - ''Neozoïsch. Parapoëtische montages'' * 1972 - ''De heksenkring'' * 1973 - ''De verliefde akela'' * 1974 - ''Het ganzenbord'' * 1976 - ''In naam van de beesten'' * 1977 - ''De sloper in het slakkehuis'' * 1977 - ''Valentijn van Uytvanck'' * 1978 - ''Op toernee met Leopold Sondag'' * 1979 - ''Alle verhalen'' * 1980 - ''Wurgtechnieken'' * 1981 - ''Open brief aan de gevoelsafschaffers'' * 1982 - ''De boze droom het medeleven'' * 1983 - ''Leegstaande huizen'' * 1983 - ''Open beeldboek'' * 1985 - ''De uilen van Minerva'' * 1987 - ''Stille waters'' * 1988 - ''Hunkerend gevangen'' * 1989 - ''IJlings naar nergens'' * 1992 - ''De speeltuin'' * 1993 - ''De claim van de duivel'' * 1995 - ''Het geboortehuis'' * 1997 - ''De bovenste trede'' * 1999 - ''Traumachia'' {{Div col end}} == Toekennings == * 1958 - ''Romanprijs van de provincie Antwerpen'' * 1958 - ''Romanprijs van de Kempische Cultuurdagen'' (Hilvarenbeek) * 1959 - ''Referendum van de Vlaamse letterkundigen'' * 1960 - Arkprijs van het Vrije Woord * 1960 - ''Referendum van de Vlaamse letterkundigen'' * 1962 - ''Referendum van de Vlaamse letterkundigen'' * 1962 - ''De prijs van de Vlaamse lezer'' * 1964 - ''Augustus Beernaertprijs van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' * 1967 - ''Prijs voor Letterkunde van de Vlaamse Provinciën'' * 1975 - ''Het Gulden Boek van de Lezende Jeugd'' (VBVB) * 1976 - ''Romanprijs van de provincie Antwerpen'' * 1980 - Europaliaprijs voor Literatuur * 2005 - ''Prijs voor Letterkunde van de provincie Antwerpen voor het gezamenlijke oeuvre'' == Sien ook == * [[Vlaamse letterkunde|Vlaamse literatuur]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{Amptelike webwerf|http://www.wardruyslinck.be/}} * [https://wardruyslinck.nl/ Webwerf van Frits de Vries, biograaf van Ward Ruyslinck] * [http://users.pandora.be/louis.jacobs/Ruyslinck.htm Ward Ruyslinck] == Eksterne skakels == {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ruyslinck, Ward}} [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Sterftes in 2014]] [[Kategorie:Geboortes in 1929]] jg5fczlupxv262mpob2fo1psiitze2j 0 318553 2978722 2913329 2026-10-14T02:55:20Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978722 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Zbigniew Zamachowski | beeld = Zbigniew Zamachowski.jpg | beeldonderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1961|7|17}} | geboorteplek = Brzeziny, Pole | sterfdatum = | sterfplek = | beroep = Akteur | jare_aktief = 1981-teenswoordig | huweliksmaat = Anna Komornicka (geskei)<br /> Aleksandra Justa (geskei Maart 2012)<br /> Monika Zamachowska (2014-teenswoordig) | kinders = Marysia, Antek, Tadeusz, Bronisława | webwerf = | alma mater = Nasionale Filmskool in Łódź }} [[Lêer:Gwiazda Zbigniewa Zamachowskiego.JPG|duimnael|260px|Zamachowski se ster op die Łódź Walk of Fame]] '''Zbigniew Zamachowski''' ([[Pools]]: zbiɡɲɛv zamaˈxɔfskʲi; gebore [[17 Julie]] [[1961]]) is 'n [[Pole|Poolse]] akteur. ==Lewe en loopbaan== Hy is op 17 Julie 1961 in Brzeziny naby [[Łódź]] gebore. Zamachowski gradueer aan die akteurs-fakulteit van die Nasionale Filmskool in [[Łódź]]. Hy begin sy akteursloopbaan in 1981 en in 1989 verkry hy 'n mede-hoofrol in Deel tien ''(Dekalog, dziesiec)'' van die regisseur Krzysztof Kieślowski se filmreeks, ''Dekalog''.<ref>{{cite news|url=https://www.filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=117468 |title=Zbigniew Zamachowski |access-date=27 April 2020}}</ref> Vier jaar later vertolk Zamachowski die hoofkarakter "Karol Karol" in Kieślowski se ''[[Trois couleurs]]: Blanc'', die tweede van sy bekroonde ''[[Trois couleurs]]-trilogie''. Hy is 'n tweemalige wenner van die Poolse Film-toekennings vir sy rolle in Robert Gliński se film ''Hi, Tereska'' (2001) en Andrzej Jakimowski se filmdrama ''Zmróż oczy'' (2004). <ref name="cult">{{cite news|url=https://culture.pl/en/artist/zbigniew-zamachowski |title=Zbigniew Zamachowski |access-date=27 April 2020}}</ref>Sy ander noemenswaardige rolle is in Kazimierz Kutz se film ''Pułkownik Kwiatkowski'' (1996), Jerzy Hoffman se historiese film ''Ogniem i mieczem'' (1999) en Andrzej Wajda se biografiese rolprent ''Walesa: Man of Hope'' (2013). <ref>{{cite news|url=https://www.filmweb.pl/person/Zbigniew+Zamachowski-390 |title=Zbigniew Zamachowski |access-date=27 April 2020}}</ref> Tussen 1985 en 1997 het hy by The Studio Theatre opgetree, en sedert 1997 is hy verbonde aan die Teatr Narodowy (Afrikaans: Nasionale Teater) in [[Warskou]]. <ref name="cult" /> ==Filmography== * ''Wielka majówka'' (1981) * ''Matka Królów'' (1983) * ''Ucieczka'' (1986) * ''Pierscien i róza'' (1987) as Prins Bulbo * ''Prywatne sledztwo'' (1987) as Trokpassasier * ''Les Possédés'' (1988) as Liamchine * ''Zabij mnie, glino'' (1989) as Seweryn * ''Sztuka kochania'' (1989) as Ziobro * ''Dekalog, dziesiec'' (1989) (TV) as Artur * ''Korczak'' (1990) as Ichak Szulc * ''Ucieczka z kina 'Wolnosc''' (1991) as Pomocnik cenzora * ''Seszele'' (1991) as Stefek * ''Ferdydurke'' (1991) * ''Tak, tak'' (1992) * ''Naprawde krótki film o milosci, zabijaniu i jeszcze jednym przykazaniu'' (1992) * ''Sauna'' (1992) (TV) as Jussi * ''Straszny sen dzidziusia Górkiewicza'' (1993) * ''[[Trois couleurs]]: Blanc'' (1993) as Karol Karol * ''Zawrócony'' (1994) (TV) as Tomek Siwek * ''Clandestin, Le'' (1994) (TV) as Yatsek * ''Pulkownik Kwiatkowski'' (1995) as Dudek * ''Poznanski Szybki Tramwaj'' (1996) * ''Slawa i chwala'' (1997) (TV) as Franciszek Golabek * ''Darmozjad polski'' (1997) as die Sweed * ''Odwiedz mnie we snie'' (1997) * ''Szczesliwego Nowego Jorku'' (1997) as Potejto * ''Pulapka'' (1997) * ''Demony wojny wedlug Goi'' (1998) as Kpl. 'Houdini' Moraczewski * ''Kochaj i rób co chcesz'' (1998) as Lech Ryszka * ''23'' (1998) as Sergej * ''Ogniem i mieczem'' (1999) as Michal Wolodyjowski * ''Pierwszy milion'' (2000) as polisieman * ''Prymas - trzy lata z tysiaca'' (2000) as Priester Stanislaw Skorodecki * ''Når nettene blir lange'' (2000) as skoonbroer * ''Proof of Life'' (2000) as Terry se drywer * ''Weiser'' (2001) as Kolota * ''Lightmaker'' (2001) as Rumo Ranieri * ''Sto minut wakacji'' (2001) (TV) * ''Czesc Tereska'' (2001) as Edek * ''Stacja'' (2001) as Dymecki, eienaar van vulstasie * ''Wiedzmin'' (2001) as Jaskier Dandelion * ''The Pianist'' (2002) as kliënt met munte * ''Zmruz oczy'' (2002) a.k.a. ''Squint Your Eyes'' as Jasiek * ''Distant Lights'' (2003) oorspronklike titel ''Lichter'' as Antoni. Regisseur: Hans-Christian Schmid * ''La Petite prairie aux bouleaux'' (2003) as Gutek * ''Cialo'' (2003) as Dizel * ''Żurek'' (2003) as Matuszek * ''Zróbmy sobie wnuka'' (2003) as Gustaw Mytnik * ''Wrózby kumaka'' (2005) (post-produksie) * ''Skazany na bluesa'' (2005) as Mnr. Henio * ''Diabel'' (2005) as Frank se vriend * ''Czas Surferów'' (2005) as Klama * ''Hope'' (2007) * ''Aftermath'' (2012) * ''Walesa. Man of Hope'' (2013) as Nawislak * ''Run Boy Run'' (2013) as Hersch Fridman * ''Jack Strong'' (2014) * ''True Crimes'' (2016) as Lukasz * ''Alzur's Legacy'' (2020) as Jaskier Dandelion<ref>https://www.youtube.com/watch?v=5GLtk2cLRu4</ref> * ''Sweat'' (2020) as Fryderyk == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb name|id=0952498|name=Zbigniew Zamachowski}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Zamachowski, Zbigniew}} [[Kategorie:Geboortes in 1961]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Poolse akteurs]] qhbknfcwiybt2sm24dy4o960vbtyy6g 0 319117 2978783 2958075 2026-10-14T03:17:08Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978783 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Neon orbitals.png|duimnael|Die vorms van die eerste vyf atoomorbitale is: 1s, 2s, 2p{{sub|x}}, 2p{{sub|y}} en 2p{{sub|z}}. Die twee kleure toon die fase van die [[golffunksie]] in elke deel.]] In atoomteorie en [[kwantummeganika]] is 'n '''atoomorbitaal''' (of soms '''atoombaan''' of '''atoomwentelbaan''') 'n wiskundige funksie wat die ligging en [[golf]]agtige gedrag van 'n elektron in 'n atoom beskryf.{{R|Milton2005}} Hierdie funksie kan gebruik word om die waarskynlikheid te bereken om enige [[elektron]] van 'n atoom in enige spesifieke streek rondom die [[atoomkern]] te vind. Die term '''atoomorbitaal''' kan ook verwys na ''die fisiese gebied of ruimte waar die elektron bereken kan word om te wees, soos voorspel deur die spesifieke wiskundige vorm van die orbitaal''.{{R|Daintith2004}} Elke wentelbaan in 'n atoom word gekenmerk deur 'n stel waardes van drie van die kwantumgetalle, naamlik elektronenergie (''n''), hoekmomentum (''ℓ'') en die magnetiese kwantumnommer (''m''). Elke orbitaal kan deur 'n maksimum van twee elektrone beset word, elk met sy eie spin-kwantumgetal (''s''). Die orbitale het eenvoudige name, s-orbitaal, p-orbitaal, d-orbitaal en f-orbitaal. Die name verwys na die hoekmomentum kwantumgetal, onderskeidelik ''ℓ'' = 0, 1, 2 en 3. Hierdie name, tesame met die waarde van ''n'', word gebruik om die [[elektronkonfigurasie]]s van atome te beskryf. Dit is afgelei van die vroeë beskrywing van sekere reekse van [[alkalimetaal]]-[[spektroskopie]]se lyne as '''s'''kerp, '''p'''rinsipieel, '''d'''iffus en '''f'''undamenteel. Orbitale vir ''ℓ'' > 3 gaan alfabeties voort maar laat j weg (g, h, i , k , ...){{R|Griffiths1995|Levine2000|Laidler1982}} omdat sommige tale nie die letters " i " en "j" onderskei nie.{{R|Atkins2009}} Atoomorbitale is die basiese boustene van die atoombaanmodel (ook bekend as die elektronwolk- of golfmeganika-model), 'n moderne raamwerk om die submikroskopiese gedrag van elektrone in materie te visualiseer. In hierdie model kan die elektronwolk van 'n multi-elektronatoom by benadering gesien word as opgebou in 'n elektronkonfigurasie wat 'n produk is van eenvoudiger "waterstofagtige" atoomorbitale. Die herhalende periodisiteit van die blokke van 2, 6, 10 en 14 elemente binne gedeeltes van die [[periodieke tabel]] is natuurlik die gevolg van die totale aantal elektrone wat gevind word in 'n volledige stel van '''s''', '''p''', '''d''' en '''f''' atoomorbitale. Die orbitale behalwe s, dws. p, d, f, g, ens., kan verder opgebreek word in "suborbitale" wat tot 2 elektrone bevat. Die suborbitale word ook "sub-doppe" of "subskulpies" genoem. Vir hoër waardes van die kwantumgetal ''n'', veral wanneer die betrokke atoom 'n positiewe lading dra, word die energieë van sekere sub-orbitale baie dieselfde, en dus word die volgorder van bevolking van die elektrone in die orbitale deur gebruik van die [[Aufbau-beginsel]] ietwat willekeurig. Byvoorbeeld, die elektronkonfigurasie van [[Chroom|Cr]] is [ [[Argon|Ar]] ]4s{{Sup|1}}3d{{Sup|5}} maar Cr{{Sup|2+}} is [ Ar ]3d{{Sup|4}}. In die atoomfisika stem die [[Elektromagnetiese spektrum#Atoomspektroskopie|atoomspektrale lyne]] ooreen met oorgange (kwantumspronge) tussen kwantumtoestande van 'n atoom. Hierdie toestande word gemerk deur 'n stel kwantumgetalle wat in die term simbool saamgevat word en gewoonlik geassosieer word met bepaalde elektronkonfigurasies, dws deur besettingskemas van atoomorbitale (byvoorbeeld 1s{{Sup|2}}2s{{Sup|2}}2p{{Sup|6}} vir die grondtoestand van [[neon]]. Die grondtoestand het die simbool: {{Sup|1}}S{{Sub|0}}). [[Lêer:Waterstof golffunksie.png|duimnael|250px|Atoomorbitale van die elektron in 'n waterstofatoom op verskillende energievlakke.]] == Einskappe van die elektron == Met die ontwikkeling van kwantummeganika en eksperimentele bevindings is gevind dat die wentelende elektrone om 'n kern nie volledig as deeltjies beskryf kan word nie, maar dat dit deur die golf-deeltjie-dualiteit verklaar moet word. In hierdie sin het die elektrone die volgende eienskappe: '''Golfagtige eienskappe:''' # Die elektrone wentel nie om die kern soos die planete om die son wentel nie, maar bestaan ​​eerder as [[Staande golf|staande golwe]]. Die laagste moontlike energie wat 'n elektron kan neem is dus soortgelyk aan die fundamentele frekwensie van 'n golf op 'n tou. Hoër energietoestande is soortgelyk aan harmonieke van daardie fundamentele frekwensie. # Die elektrone is nooit op een punt geleë nie, alhoewel die waarskynlikheid om op 'n enkele punt met die elektron interaksie te hê, uit die [[golffunksie]] van die elektron gevind kan word. Die lading op die elektron werk asof dit in die ruimte uitgesmeer word in 'n deurlopende verspreiding, eweredig op enige punt met die kwadraat van die grote van die elektron se golffunksie. '''Deeltjiesagtige eienskappe:''' # Die aantal elektrone wat om die kern wentel, kan slegs 'n heelgetal wees. # Elektrone spring soos deeltjies tussen orbitale. As 'n enkele foton byvoorbeeld die elektrone tref, verander slegs een elektron se toestand in reaksie op die foton. # Die elektrone behou deeltjiesagtige eienskappe soos: elke golftoestand het dieselfde elektriese lading as sy elektrondeeltjie. Elke golftoestand het 'n enkele diskrete spin (spin op of spin af) afhangende van die kwantumsuperposisie daarvan. Elektrone kan dus nie bloot as vaste deeltjies beskryf word nie. 'n Analogie is die van 'n groot en dikwels vreemd gevormde "atmosfeer" (die elektron) wat versprei is oor 'n relatief klein planeet (die atoomkern). Atoomorbitale beskryf die vorm van hierdie "atmosfeer" presies slegs wanneer 'n enkele elektron in 'n atoom voorkom. Wanneer meer elektrone by 'n enkele atoom gevoeg word, is die bykomende elektrone geneig om 'n eweredige hoeveelheid ruimte rondom die kern in te vul sodat die resulterende versameling (soms die "elektronwolk" genoem){{R|Feynman2006}} na 'n algemeen sferiese sone van waarskynlikheid neig, wat die ligging van die elektron beskryf, as gevolg van die [[onsekerheidsbeginsel]]. == Waterstof-, Slater- of Guasstipe orbitale == [[Lêer:Atomic-orbital-clouds spdf m0.png|duimnael|350px|3D-aansigte van sommige waterstofagtige atoomorbitale wat waarskynlikheidsdigtheid en fase toon (g-orbitale en hoër word nie gewys nie)]] Daar is drie wiskundige vergelykings wat gebruik word om die atoomorbitale voor te stel. Die eenvoudigste atoombaanvorme, gebaseer op die presiese oplossings van die [[Schrödinger-vergelyking]] vir 'n "waterstofagtige atoom", word in die onderrig gebruik. Gewysigde kombinasies van hierdie orbitale, genaamd Slater-tipe orbitale (STO){{R|Slater1930}} word algemeen gebruik vir atome en diatomiese molekules. 'n Derde tipe, die Guassiese tipe,{{R|Gill1994}} word gebruik vir molekules met drie of meer atome, selfs al is hulle alleenweg nie so akkuraat as die STO's nie kan kombinasies van die Guassiese tipe die akkuraatheid van die "waterstofagtige" orbitale bereik. Atoomorbitale word wiskundig in [[Sferiese koördinatestelsel|sferiese koördinate]] voorgestel as 'n funksie {{math|1=ψ(''r'', θ, φ) = ''R''(''r'') Θ(θ) Φ(φ)}} wat 'n kombinasie van sferiese harmonieke {{math|''Y''_''ℓm''(θ, φ)}} is (waar ''ℓ'' en ''m'' kwantumgetalle is). == Geskiedenis == [[Lêer:Niels Bohr.jpg|duimnael|links|150px|Deense fisikus Niels Bohr in 1922]] Die term "orbitaal" is in 1932 deur [[Robert Mulliken]] geskep as 'n afkorting vir ''"een-elektron orbitale golffunksie"''.{{R|Mulliken1932}} Die idee dat elektrone dalk om 'n kompakte kern met 'n bepaalde hoekmomentum kan draai, is minstens 19 jaar vroeër oortuigend aangevoer deur [[Niels Bohr]],{{R|Bohr1913}} en die Japanse natuurkundige Hantaro Nagaoka het reeds in 1904 'n hipotese gebaseer op die gedrag van elektrone in 'n baan gepubliseer.{{R|Nagaoka1904}} Die verduideliking van die gedrag van hierdie "elektronwentelbane" was een van die dryfkragte vir die ontwikkeling van kwantummeganika.{{R|Bryson2003}} === Vroeë modelle === Met [[J.J. Thomson]] se ontdekking van die elektron in 1897,{{R|Thomson1897}} het dit duidelik geword dat atome nie die kleinste boustene van die natuur is nie, maar eerder saamgestelde deeltjies. Die nuut ontdekte struktuur binne atome het baie mense laat bespiegel oor hoe die atoom se bestanddele met mekaar kon wissel. Thomson het geteoretiseer dat veelvuldige elektrone in wentelagtige ringe binne 'n positief gelaaide "jellie-agtige stof" draai,{{R|Thomson1904}} en tussen die ontdekking van die elektron en 1909 was hierdie "pruimpuddingmodel" die mees aanvaarde verklaring van die atoomstruktuur. Kort na Thomson se ontdekking het Hantaro Nagaoka 'n ander model vir elektroniese struktuur voorspel.{{R|Nagaoka1904}} In teenstelling met die "pruimpoedingmodel", is die positiewe lading in Nagaoka se " Saturnusmodel" in 'n sentrale kern gekonsentreer wat die elektrone in sirkelbane trek wat aan die ringe van [[Saturnus]] herinner. Min mense het destyds kennis geneem van die werk van Nagaoka,{{R|Rhodes1995}} en Nagaoka het selfs tydens die opvatting daarvan 'n fundamentele gebrek in die teorie erken, naamlik dat 'n klassieke gelaaide voorwerp nie orbitale beweging kan volhou nie omdat dit versnel en dus energie verloor deur elektromagnetiese bestraling.{{R|Nagaoka1904}} Desondanks blyk dit dat die Saturnusmodel meer in gemeen het met die moderne teorie as enige van sy tydsgenote. === Die Bohr-atoom === [[Lêer:Bohr-atom-PAR.svg|duimnael|Die Rutherford–Bohr-model van die waterstofatoom]] In 1909 het [[Ernest Rutherford]] ontdek dat die grootste deel van die atoommassa in 'n kern gekondenseer is, wat ook positief gelaai is. Uit sy ontleding in 1911 het dit duidelik geword dat die pruimpoedingmodel nie die atoomstruktuur kon verklaar nie. In 1913 het Rutherford se postdoktorale student, [[Niels Bohr]], 'n nuwe model van die atoom voorgestel, waarin elektrone in die klassieke wentelbane om die kern wentel, maar slegs toegelaat is om diskrete waardes van momentum te hê, gekwantifiseer in eenhede van ''h''/2π{{R|Bohr1913}} en hierdie beperking het outomaties slegs sekere waardes van elektronenergieë toegelaat. Die Bohr-model van die atoom het die probleem van energieverlies as gevolg van bestraling van 'n grondtoestand opgelos en het die oorsprong van spektrale lyne verduidelik. Na Bohr se gebruik van [[Albert Einstein|Einstein]] se verduideliking van die [[foto-elektriese effek]] om energievlakke in atome in verband te bring met die golflengte van uitgestraalde lig, het die verband tussen die struktuur van elektrone in atome en die emissie- en absorpsiespektra van atome 'n al hoe nuttiger instrument geword in die begrip van elektrone in atome. Die mees opvallende kenmerk van emissie- en absorpsiespektra (eksperimenteel bekend sedert die middel van die 19de eeu) was dat hierdie atoomspektra diskrete lyne bevat. Die belang van die Bohr-model was dat dit die lyne in emissie- en absorpsiespektra in verband gebring het met die energieverskille tussen die wentelbane wat elektrone rondom 'n atoom kon neem. Dit is egter nie deur Bohr bereik deur die elektrone 'n soort golfagtige eienskappe te gee nie, aangesien die idee dat elektrone kan optree as materiegolwe eers elf jaar later voorgestel is. Die Bohr-model se gebruik van gekwantifiseerde hoekmomenta en dus gekwantifiseerde energievlakke was egter 'n belangrike stap in die rigting van die begrip van elektrone in atome, en ook 'n belangrike stap in die rigting van die ontwikkeling van kwantummeganika, wat daarop dui dat gekwantifiseerde beperkings alle vir beide diskontinue energievlakke en spektra in atome moet verreken. Met Franse fisikus [[Louis de Broglie]] se voorsteling oor die bestaan ​​van elektronmateriaalgolwe in 1924, en vir 'n kort tydjie voor die volledige [[Schrödinger-vergelyking]] in 1926 vir 'n waterstofagtige atoom, kon 'n Bohr-elektron "golflengte" gesien word as 'n funksie van sy momentum, en dus kan gesien word dat 'n elektron wat in 'n wentelbaan in 'n sirkel wentel op 'n veelvoud van sy halfgolflengte. Die Bohr-model kon vir 'n kort tydjie gesien word as 'n klassieke model met 'n bykomende beperking deur die "golflengte"-argument. Hierdie periode is egter onmiddellik vervang deur die volledige driedimensionele golfmeganika van 1926. In ons huidige begrip van fisika word die Bohr-model 'n "semi-klassieke model" genoem vanweë die kwantisering van die hoekmomentum en nie hoofsaaklik as gevolg van sy verhouding met elektrongolflengte, wa 'n dosyn jaar nadat die Bohr-model voorgestel is verskyn het. Die Bohr-model kon die emissie- en absorpsiespektra van waterstof verklaar met die energieë van elektrone in die ''n'' = 1, 2, 3, ens. toestande in die Bohr-model wat ooreen stem met die van die huidige fisika. Dit het egter nie die ooreenkomste tussen verskillende atome, soos uitgedruk in die periodieke tabel, verklaar nie, soos die feit dat [[helium]] (twee elektrone), [[neon]] (10 elektrone) en [[argon]] (18 elektrone) soortgelyke chemiese "traagheid" vertoon. Moderne kwantummeganika verklaar dit aan die hand van elektronskulpe en subdoppe wat elk 'n aantal elektrone kan bevat wat bepaal word deur die [[uitsluitingsbeginsel van Pauli]]. Dus kan die ''n'' = 1-toestand een of twee elektrone bevat, terwyl die ''n'' = 2-toestand tot agt elektrone in 2s en 2p-subdoppe kan hou. In helium is alle ''n'' = 1 toestande volledig beset; dieselfde geld vir ''n'' = 1 en ''n'' = 2 in neon. In argon word die 3s en 3p-subdoppe volledig beset deur agt elektrone; kwantummeganika laat ook 'n 3d-subdop toe, maar dit is op hoër energie as die 3s en 3p in argon (in teenstelling met die situasie in die waterstofatoom) en bly leeg. === Moderne opvattings en verbindings met die onsekerheidsbeginsel van Heisenberg === Onmiddellik nadat Duitse fisikus [[Werner Heisenberg]] sy onsekerheidsbeginsel ontdek het,{{R|Heisenberg}} het Bohr opgemerk dat die bestaan ​​van enige soort "golfpakket" onsekerheid in die golffrekwensie en golflengte impliseer, aangesien 'n verspreiding van frekwensies nodig is om die pakket self te skep.{{R|Bohr1928}} In kwantummeganika, waar alle partikelmomentas met golwe geassosieer word, is dit die vorming van so 'n golfpakket wat die golf, en dus die deeltjie, in die ruimte lokaliseer. In state waar 'n kwantummeganiese deeltjie gebind is, moet dit as 'n golfpakket gelokaliseer word, en die bestaan ​​van die pakket en die minimum grootte daarvan impliseer 'n verspreiding en minimale waarde in die deeltjiegolflengte, en dus ook momentum en energie. In die kwantummeganika, aangesien 'n deeltjie in 'n kleiner gebied in die ruimte gelokaliseer is, benodig die gepaardgaande saamgeperste golfpakket 'n groter en groter spektrum van momenta, en dus groter kinetiese energie. Dus neem die bindingsenergie toe om 'n deeltjie in 'n kleiner ruimte te hou of te vang, sonder om te bind, namate die gebied van die ruimte kleiner word. Deeltjies kan nie beperk word tot 'n meetkundige punt in die ruimte nie, aangesien dit 'n oneindige groot deeltjie-momentum benodig. In die chemie het Schrödinger, [[Linus Pauling|Pauling]], Mulliken en andere opgemerk dat die gevolg van Heisenberg se verhouding was dat die elektron, as 'n golfpakket, nie as 'n presiese ligging in sy baan beskou kon word nie. Duitse fisikus [[Max Born]] het voorgestel dat die posisie van die elektron beskryf moet word deur 'n waarskynlikheidsverdeling wat verband hou met waar die elektron te vinde is op 'n stadium in die golffunksie wat die gepaardgaande golfpakket beskryf. Die nuwe kwantummeganika het nie presiese resultate gegee nie, maar slegs die waarskynlikheid vir die voorkoms van 'n verskeidenheid moontlike sulke resultate. Heisenberg was van mening dat die baan van 'n bewegende deeltjie geen betekenis het as ons dit nie kan waarneem nie, soos ons dit nie met elektrone in 'n atoom kan doen nie. == Orbitale energie == In atome met 'n enkele elektron ('n waterstofagtige atoom) word die energie van 'n baan (en gevolglik van enige elektrone in die baan) hoofsaaklik bepaal deur ''n''. Die orbitaal ''n'' = 1 het die laagste moontlike energie in die atoom. Elke opeenvolgende hoër waarde van ''n'' het 'n hoër vlak van energie, maar die verskil neem af namate ''n'' toeneem. Vir hoë ''n'' word die energievlak so hoog dat die elektron maklik uit die atoom kan ontsnap. In atome met veelvuldige elektrone hang die energie van 'n elektron nie net af van die intrinsieke eienskappe van sy baan nie, maar ook van die interaksie daarvan met die ander elektrone. Hierdie interaksies word ook deur die besonderhede van die ruimtelike waarskynlikheidsverdeling daarvan verander, en dus is die energievlakke van orbitale nie net van ''n'' afhanklik nie, maar ook van ''ℓ''. Hoër waardes van ''ℓ'' word geassosieer met hoër energiewaardes; byvoorbeeld, die 2p-toestand is hoër as die 2s-toestand. Wanneer ''ℓ'' = 2, word die toename in energie van die baan so groot dat dit die energie van die orbitaal bo die energie van die s-orbitaal in die volgende hoër dop druk; wanneer ''ℓ'' = 3 word die energie twee trappe hoër in die dop gedruk. Byvoorbeeld, die vulling van die 3d-orbitale vind eers plaas as die 4s-orbitale gevul is. Dit het tot gevolg dat die subdoppe in die volgende volgorde gevul word: 1s, '''2s''', '''2p''', {{Font color|Orange|3s}}, {{Font color|Orange|3p}}, {{Font color|Green|4s}}, {{Font color|Orange|3d}}, {{Font color|Green|4p}}, {{Font color|Blue|5s}}, {{Font color|Green|4d}}, {{Font color|Blue|5p}}, 6s, {{Font color|Green|4f}}, {{Font color|Blue|5d}}, 6p, {{Font color|Red|7s}}, {{Font color|Blue|5f}}, 6d, {{Font color|Red|7p}}, ens. Hierdie gedrag is verantwoordelik vir die struktuur van die [[Periodieke tabel#Blokke|periodieke tabel]]. Die eerste twee kolomme aan die linkerkant is die s-blok, die laaste drie kolomme aan die regterkant die p-blok en die d- en f-blokke in die middel. == Kwantumeffekte == === Relatiwistiese effekte === Vir elemente met 'n hoë atoomgetal ''Z'' word die effekte van relatiwiteit meer opvallend, en veral ook vir die s-elektrone, wat teen relativistiese snelhede beweeg as hulle die siftingselektrone binnedring naby die kern van atome met hoë ''Z''-nommer. Hierdie relativistiese toename in momentum vir hoëspoed-elektrone veroorsaak 'n ooreenstemmende afname in golflengte en inkrimping van die 6s-orbitale relatief tot die 5d-orbitale (in vergelyking met ooreenstemmende s- en d-elektrone in ligter elemente in dieselfde kolom van die periodieke tabel) en dit lei daartoe dat 6s valenselektrone in energie verlaag word. Voorbeelde van beduidende fisiese uitkomste van hierdie effek sluit in die verlaagde smelttemperatuur van [[kwik]] (wat die gevolg is van 6s-elektrone wat nie beskikbaar is vir metaalbinding nie) en die goue kleur van [[goud]] en [[sesium]].{{R|Lower}} === Oorgange tussen orbitale === Gebonde kwantumtoestande het afsonderlike energievlakke wat beteken dat die energieverskille tussen toestande in atoomorbitale ook afsonderlik is. 'n Oorgang tussen hierdie toestande (dws 'n elektron wat 'n [[foton]] absorbeer of uitstraal) kan dus slegs gebeur as die foton 'n energie het wat ooreenstem met die presiese energieverskil tussen genoemde toestande. Dit beteken verder dat vir 'n elektron om van een energietoestand in 'n atoom in 'n ander te beweeg, dit die verskil in energie tussen die twee toestande presies moet verkry of verloor. In 'n straal multi-frekwensie-lig sou die fotone met die regte hoeveelheid energie deur die atoom geabsorbeer word om van toestand te verander en sodoende 'n donker lyn (of [[Spektraallyn|absorbsielyn]]) in die spektrum veroorsaak. As die elektron energie sou uitstraal terwyl dit van 'n hoë energietoestand na 'n laer energietoestand beweeg, kon dit slegs fotone van 'n spesifieke golflengte afgee op grond van die verskil in energie tussen die toestande. Dit sou 'n emissie-spektrum wees. Eksperimentele metings van sowel absorpsie- as emissiespektra is deel van die validering van die atoomorbitaalmodel. == Verwysings == {{verwysings|30em|verwysings= <ref name="Atkins2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QbQJAgAAQBAJ&pg=PA106|title=Quanta, Matter, and Change: A Molecular Approach to Physical Chemistry|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-920606-3|year=2009|page=106|first1=Peter |last1=Atkins |first2=Julio |last2=de Paula |first3=Ronald |last3=Friedman|language=Engels}}</ref> <ref name="Bohr1913">{{cite journal |last=Bohr |first=Niels |journal=Philosophical Magazine |year=1913 |volume=26 |issue=1 |title=On the Constitution of Atoms and Molecules| page=476 |url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Bohr/Bohr-1913a.html |bibcode=1914Natur..93..268N |doi=10.1038/093268a0 | s2cid=3977652 |language=Engels}}</ref> <ref name="Bohr1928">{{cite journal|last=Bohr | first=Niels| title=The Quantum Postulate and the Recent Development of Atomic Theory|journal=Nature |date=April 1928| volume=121 | pages=580–590|doi=10.1038/121580a0 |bibcode = 1928Natur.121..580B| issue=3050 |doi-access=free|language=Engels}}</ref> <ref name="Bryson2003">{{cite book | first=Bill | last=Bryson | year=2003 | title=A Short History of Nearly Everything | pages=141–143 | publisher=Broadway Books | isbn=978-0-7679-0818-4 | url=https://archive.org/details/shorthistoryofne00brys | url-access=registration |language=Engels}}</ref> <ref name="Daintith2004">{{cite book|last=Daintith|first= J.|title=Oxford Dictionary of Chemistry|location=New York|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-860918-6|language=Engels}}</ref> <ref name="Feynman2006">{{cite book| title=The Feynman Lectures on Physics -The Definitive Edition, Vol 1 lect 6| page=11| year=2006| publisher= Pearson PLC, Addison Wesley|isbn =978-0-8053-9046-9|last1= Feynman|first1= Richard|last2= Leighton|first2=Robert B.|first3=Matthew|last3=Sands|authorlink1=Richard Feynman|language=Engels}}</ref> <ref name="Gill1994">{{cite journal|last=Gill|first=Peter M.W.|title=Molecular integrals Over Gaussian Basis Functions|journal=Advances in Quantum Chemistry|year=1994|volume=25|pages=141–205|doi=10.1016/S0065-3276(08)60019-2|url=http://cs.anu.edu.au/~Alistair.Rendell/hons09/qc/GillReview.pdf|accessdate=23 Oktober 2020|bibcode = 1994AdQC...25..141G |isbn=9780120348251|language=Engels}}</ref> <ref name="Griffiths1995">{{cite book|first=David|last=Griffiths|year=1995|title=Introduction to Quantum Mechanics|pages=190–191|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-124405-4|language=Engels}}</ref> <ref name="Heisenberg">{{cite journal|last=Heisenberg| first=W.|title=Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik (Afr: Oor die beskrywende inhoud van kwantumteoretiese kinematika en meganika)| journal=Zeitschrift für Physik A |date=Maart 1927| volume=43 | pages=172–198|doi=10.1007/BF01397280|bibcode = 1927ZPhy...43..172H| issue=3–4| s2cid=122763326|language=Duits}}</ref> <ref name="Laidler1982">{{cite book|first1=Keith J.|last1=Laidler|first2=John H.|last2=Meiser|year=1982|title=Physical Chemistry|url=https://archive.org/details/physicalchemistr0000laid|page=[https://archive.org/details/physicalchemistr0000laid/page/488 488]|publisher=Benjamin/Cummings|isbn=978-0-8053-5682-3|language=Engels}}</ref> <ref name="Levine2000">{{cite book|first=Ira|last=Levine|year=2000|title=Quantum Chemistry|edition=5|pages=144|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-685512-5|url=https://archive.org/details/quantumchemistry00levi_0/page/144|language=Engels}}</ref> <ref name="Lower">{{cite web|url=http://www.chem1.com/acad/webtut/atomic/qprimer/#Q26|title= Primer on Quantum Theory of the Atom|first=Stephen |last=Lower}}</ref> <ref name="Milton2005">{{cite book|first1= Milton|last1= Orchin|first2=Roger S.|last2=Macomber|first3=Allan|last3=Pinhas|first4=R. Marshall|last4= Wilson|year=2005|url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/81/04716802/0471680281.pdf|title= Atomic Orbital Theory|language=Engels}}</ref> <ref name="Mulliken1932">{{cite journal|last=Mulliken | first=Robert S. | title=Electronic Structures of Polyatomic Molecules and Valence. II. General Considerations |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1932-07-01_41_1/page/49 |date=Julie 1932|journal=Physical Review | volume=41 | issue=1 | pages=49–71|bibcode=1932PhRv...41...49M| doi=10.1103/PhysRev.41.49| language=Engels}}</ref> <ref name="Nagaoka1904">{{cite journal|first=Hantaro|last=Nagaoka|title=Kinetics of a System of Particles illustrating the Line and the Band Spectrum and the Phenomena of Radioactivity|journal=Philosophical Magazine|date=Mei 1904|volume=7|pages=445–455|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Nagaoka-1904.html|doi=10.1080/14786440409463141|issue=41|access-date=23 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171127144221/http://www.chemteam.info/Chem-History/Nagaoka-1904.html|archive-date=27 November 2017|url-status=dead| language=Engels}}</ref> <ref name="Rhodes1995">{{cite book|last=Rhodes| first = Richard| title = The Making of the Atomic Bomb| publisher = Simon & Schuster| year = 1995| pages = 50–51| url = https://books.google.com/books?id=aSgFMMNQ6G4C| isbn = 978-0-684-81378-3|language=Engels}}</ref> <ref name="Slater1930">{{cite journal |last1=Slater |first1=J. C. |year=1930 |title=Atomic Shielding Constants |journal=Physical Review |volume=36 |issue=1 |page=57 |bibcode=1930PhRv...36...57S |doi=10.1103/PhysRev.36.57 |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/154383 |language=Engels |access-date= 2 November 2020 |archive-date=27 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027055250/https://elib.bsu.by/handle/123456789/154383 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Thomson1897">{{cite journal|first= J. J. |last=Thomson |year=1897|title=Cathode rays|journal=Philosophical Magazine|volume= 44|page=293|doi= 10.1080/14786449708621070|issue= 269|url=https://zenodo.org/record/1431235 |language=Engels}}</ref> <ref name="Thomson1904">{{cite journal|first=J. J.|last= Thomson |title=On the Structure of the Atom: an Investigation of the Stability and Periods of Oscillation of a number of Corpuscles arranged at equal intervals around the Circumference of a Circle; with Application of the Results to the Theory of Atomic Structure |url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Thomson-Structure-Atom.html | doi = 10.1080/14786440409463107 |journal=Philosophical Magazine |series=Series 6 |volume=7 |issue=39 |pages=237–265 |format=uittreksel van 'n papier|year=1904|language=Engels}}</ref> }} {{normdata}} [[Kategorie:Chemie]] [[Kategorie:Chemiese eienskappe]] [[Kategorie:Fisika]] [[Kategorie:Kwantummeganika]] lmp44vnin7443mhlfl8uhawtr4phmx0 0 365120 2978820 2682224 2026-10-14T03:34:18Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978820 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Leopoldo Mugnone.jpg|duimnael|Mugnone (1910)]] '''Leopoldo Mugnone''' ([[29 September]] [[1858]], [[Napels]] – [[22 Desember]] [[1941]] in Capodichino, Napels) was 'n [[Italianers|Italiaanse]] [[dirigent]] van veral [[opera]]musiek. Sy bekendste werk is in die tydperk 1890-1920 in [[Europa]] en [[Suid-Amerika]] verrig. Hy het verskeie opera premières gedirigeer en het ook operas gekomponeer. == Opleiding == Hy was die seun van Antonio Mugnone, die hoof [[kontrabas]]speler in die orkes van die San Carlo-teater in Napels. Mugnone studeer van jongs af aan die Koninklike Konservatorium San Pietro a Maiella onder Paolo Serrao en Beniamino Cesi. Op 12-jarige ouderdom komponeer hy sy eerste teaterwerk, 'n [[Opera buffa]] werk getiteld ''Il Dottor Bartolo Salsapariglia''. Hy het gehoop om deel te te hê aan die basso comico-rol, alhoewel hy op daardie stadium slegs oor 'n alt-stem beskik het. Op 16-jarige leeftyd begin hy dirigeer. 'n Jaar later word hy aangestel as koorregisseur vir 'n operettegroep in die Teatro Nuovo, wat gelei is deur F. Sadowsky. Hierna gaan hy na die Garibaldi-teater, eers as koormeester en later as ''concertatore''. In die 1870's komponeer hy in Napels twee verdere operettes, ''Don Bizzarro e le sue figlie'' (1 bedryf stuk), en ''Mamma Angot al serraglio di Costantinopoli'' (drie bedrywe). Mugnone was die leermeester van die dirigent Uriel Nespoli. == Vroeë loopbaan == [[Lêer:Leopoldo Mugnone 1896.jpg|duimnael|regs|Leopoldo Mugnone in 'n 1896 karikatuur]] Mugnone het sy reputasie in Italië en oorsee gevestig en 'n toer saam met die [[kontrabas]]speler Bottesini onderneem. In 1887 dirigeer hy tydens 'n enkele seisoen in die Costanzi-teater (Rome) ''La forza del destino'' en Filippo Marchetti se ''Ruy Blas''. Hierna het die uitgewer Sonzogno, wat sy potensiaal raakgesien het, hom onder sy vlerk geneem: in 1888 dirigeer hy onder andere by [[La Scala]], by die Théâtre de la Gaîté in Parys, en by die Municipale in [[Nice]]. Volgens Giuseppe Depanis was sy opvoering in 1888 van [[Georges Bizet|Bizet]] se ''Carmen '' met Luisa Borghi by die Carignano in Turyn die laaste artistieke ervaring wat [[Friedrich Nietzsche]] geniet het voor sy geestesineenstorting.<ref>See Giovanni Borrelli, "Vita e Opere di L. Mugnone", in ''Aspettando il Teatro Mugnone, Omaggio al Mo. Leopoldo Mugnone'', (Unartgroup, Associazione Culturale Universitaria).</ref> [[Lêer:Giuseppina Pasqua, Teresa Stolz, Giuseppe Verdi, Leopoldo Mugnone (1899) - Archivio Storico Ricordi FOTO000709.jpg|duimnael|upright=1.5|Leopoldo Mugnone (regs, sittende) in a 1899 foto met (onder andere) Giuseppina Pasqua, Teresa Stolz en [[Giuseppe Verdi]] in Montecatini Terme.]] Mugnone is hoog aangeslaan deur [[Giuseppe Verdi|Verdi]], wat veral sy opvoerings van ''Otello'' en ''Falstaff'' bewonder het en 'n vriend van die dirigent geword het. Na 'n opvoering van ''Falstaff'' in Mei 1894 by die Paryse Opera, skryf Boito aan Verdi: "Mugnone het die hele partituur met 'n groot penetrasievermoë verstaan." Met dieselfde werk het Mugnone op 16 Mei 1897 die eerste konsert van die Teatro Massimo in [[Palermo]] gegee. 'n Verhaal wil dit hê dat hy een keer 'n partituur in die hande gekry het met [[Arturo Toscanini|Toscanini]] se aantekeninge daarop en dit van hom weggewerp het en gesê het: "Bah! Puzza di Parma!" (Dit stink na Parma). <ref> G. Borrelli, 'Vita e opere', etc. </ref> Die Verdi-eeufeesviering in La Scala in Oktober 1913 is geopen met 'n onvergeetlike uitvoering van ''Nabucco'' wat hy verwerk en gedirigeer het. Sy eie komposisies, en baie van sy belangrikste premières, was egter deel van die veld van [[verismo]] opera. In 1890 gee hy die opspraakwekkende première van [[Pietro Mascagni|Mascagni]] se ''[[Cavalleria rusticana]]'' (wie die ''Concorso Sonzogno'' met die werk gewen het) by die Costanzi, met Gemma Bellincioni en Roberto Stagno. Hierna is hy deur komponiste van die jonger skool opgesoek, synde dat hy waarskynlik iemand was wat hul werke simpatiekgesind sou wees. Sy eie opera, ''Il biricchino'' (Venesië 1892), het nie goed gevaar in [[Wene]] nie. Nadat dit in 1892 in die Teatro dell'Esposizione aangebied is, het die kritikus Hanslick dit as 'n middelmatige en aanstootlike werk gebrandmerk. Dit is egter in 1893 in [[Barcelona]] opgevoer. Mugnone het bekendheid verwerf met ander herlewings van belangrike operas, insluitende [[Christofh Willibald Gluck|Gluck]] se ''Orfeo ed Euridice'', [[Gioachino Rossini|Rossini]] se ''Guglielmo Tell'', en [[Hector Berlioz|Berlioz]] se ''La Damnation de Faust'' in die oorspronklike vorm daarvan (oratorium). Tydens die Paryse tentoonstelling van 1899 het hy 'n Grand Opera-seisoen gedirigeer. Mugnone het die wêreldpremière van ''Tosca'' in 1900 in Rome gedirigeer (met onderbrekings as gevolg van 'n bomdreigement). <ref> S. VanDiver Nicassio, ''Tosca's Rome: The Play and the Opera in Historical Perspective'' (University of Chicago press, 2002), p. 24. </ref> Sy eie opera, ''Vita Brettona'' is die eerste keer in 1905 in Napels opgevoer. Tussen 1904 en 1906 het hy besige seisoene by [[Royal Opera House|Covent Garden]] gehad, terwyl hy ''Andrea Chénier'' (met Strakosch, Giovanni Zenatello en Mario Sammarco), ''Don Giovanni'' (Strakosch en Mattia Battistini), ''Madame Butterfly'' (met Giachetti), ''Faust '' en ''La traviata'' (met Nellie Melba), ''Manon Lescaut'', [[Vincenzo Bellini|Bellini]] se ''La bohème'', ''Tosca'', ''Mefistofele'', ''Aida'', ''Un ballo in maschera'' en ''Rigoletto'' (met Melba, Riccardo Stracciari en Battistini) opgevoer het. <ref> Lys in G. Borrelli, "Vita e Opere." </ref> Hy het die eerste Londense uitvoerings van Francesco Cilea se ''Adriana Lecouvreur'' (November 1904) en Giordano se opera ''Fedora'' (November 1906, met Giachetti en Zenatello) gegee. <ref> H. Rosenthal en J. Warrack, ''Concise Oxford Dictionary of Opera'' (OUP, druk van Londen 1974). </ref> Hy het die eerste uitvoering van Franchetti se ''La figlia di Iorio'' (ná 'n teks van d'Annunzio) in La Scala in 1906 gegee. (Soos Mugnone, was Franchetti 'n student van Serrao). Hy het in Maart 1906 die bekende La Scala-debuut van Eugenia Burzio as Katiusha in ''Risurrezione'' deur Franco Alfano (nog 'n Serrao-leerling) gedirigeer. In 1910 (17 Maart) het hy die premiere van Umberto Giordano se ''Mese Mariano'' in die Teatro Massimo gegee. Ander Italiaanse premières van die tydperk wat deur hom gegee is sluit in:<ref>See list appended to G. Borrelli, "Vita e Opere, etc."</ref> *''Carlotta Clépier'' deur Pietro Floridia (Napels, Circo Nazionale, Mei 1882); *''Regina e Contadina di Sarria'' (Napels, Teatro dei Fiorentini, 24 Junie 1882, met Gemma Bellincioni en Antonio Pini-Corsi); *''Medgé'' deur Spyridon Samaras (Rome, Costanzi, 11 Des. 1888, met Emma Calvé en De Vries); *''Il Conte di Gléichen'' deur Salvatore Auteri-Manzocchi (Rome, 1888-89 seisoen); *''Le Cid'' deur [[Jules Massenet|Massenet]] (eerste produksie in Rome); *''Patria'' deur Emile Paladilhe. (Rome, herfs 1888); *''Djamileh'' deur [[Georges Bizet|Bizet]], (Rome, 1889-90 seisoen, met Bellincioni); *''Orfeo ed Euridice'' deur [[Christofh Willibald Gluck|Gluck]], (herlewing, Rome 1889); *''Labilia'' deur N. Spinelli (Rome, 9 Mei 1890, met Bellincioni en Stagno); *''Andrea del Sarto'' deur Baravalle en ''Spartacus'' deur Pietro Platania (Rome, 1890-91 seisoen, met Mme Marconi en Cattaneo); *''Rudello'' deur Vincenzo Ferroni (Rome, 28 Mei 1890, met Bellincioni e Stagno); *''[[I Pagliacci]]'' deur [[Ruggiero Leoncavallo|Leoncavallo]] (aanvanklik in Rome, Teatro Nazionale, 1892); *''Le Villi'' deur [[Puccini]] (eerste produksie in Rome, Costanzi, 28 Oktober 1899, met Pasini en R. Galli); *''Werther'' deur Massenet (eerste produksie in Rome, 30 Desember 1899, met Savelli en De Luca); *''Sapho'' deur Massenet (eerste produksie in Rome, 20 Maart 1900, met Bellincioni en Moreo); *''Le Maschere'' deur Mascagni (Napels, San Carlo, 19 Januarie 1901, met Angelica Pandolfini, Giachetti e Schiavazzi). == Suid- Amerika == Dit was deur Sonzogno dat Mugnano tydens operaseisoene in [[Argentinië]] en elders in Suid-Amerika begin optree het; waar hy 'n beduidende impak gemaak het. In Buenos Aires gee hy die eerste Suid-Amerikaanse vertoning van ''Die Meistersinger von Nürnberg'' (in Italiaans) in Augustus 1898. Hy dirigeer premières in [[Uruguay]] van ''Die Walküre'', ''Tosca'', ''Zazà'', ''Don Giovanni'', Franchetti se opera ''Germania'', die opera ''Thaïs'' en sy eie ''Vita Brettona'', en dirigeer in 1910 ''Götterdämmerung'' en Gustave Charpentier se ''Louise.''<ref> S. Salgado & J. M. Sanguinetti, ''The Teatro Solis: 150 Years of Opera, Concert and Ballet in Montevideo'' (Wesleyan University Press, 2003), p. 130. </ref> == Latere toere == Tussen Mei en Augustus 1919 dirigeer hy 'n seisoen van Italiaanse musiek by [[Covent Garden]], waaronder Verdi se ''Aida'', Puccini se ''Tosca'', ''Madame Butterfly'' en ander werke, en die eerste Engelse uitvoering van Mascagni se ''Iris'' (in Julie, met die sopraan Margaret Sheridan). Die opvoering vind plaas onder die bestuur van [[Thomas Beecham]], wat Mugnoni beskryf het as 'n man met 'n vurige en onbeheerbare humeur ... 'nooit het 'n dag verbygegaan sonder 'n stormagtige toneel met sangers, koor en orkes nie, gepaardgaande met dreigemente om dadelik terug te keer na Italië.' Hierdie tonele het altyd in Beecham se kamer geëindig. Na verskeie soortgelyke gevalle het Beecham kaartjies vir Mugnone en sy gesin voortgebring om die volgende dag na Italië terug te keer. 'Hy het sy mond oop- en toegemaak, sy oë gerol, sy hare deurmekaar gekrap en na 'n paar abortiewe pogings tot spraak uiteindelik uitgeskreeu: "Ek sal jou nooit verlaat nie".' 'n Lang toespraak bestaande uit regverdigings, verduidelikings en 'n verklaring van sy voorliefde vir Engeland het hierop gevolg, en die seisoen het voortgegaan: daarna was die lewe 'n bietjie stiller, ten minste vir Beecham, wat Mugnone se interpretasies van Verdi beskou het as die beste wat hy ooit gehoor het. <ref> T . Beecham, '' A Mingled Chime, Leaves from an Autobiography '' (Hutchinson, Londen 1944, 180). </ref> In Maart 1921 het hy 'n seisoen in Lexington, Kentucky, Verenigde State begin, met 'n operageselskap onder leiding van Iva Pacetti. Van Mei tot Julie 1925 was hy terug in Covent Garden vir ''Aida'', ''Andrea Chénier'' (met Margaret Sheridan, Giacomo Lauri-Volpi en Benvenuto Franci), ''Il barbiere di Siviglia'' (met Toti dal Monte) en ''Tosca'' (met Maria Jeritza). == Argief en eerbewyse == Mugnone het omstreeks 1933 2000 dokumente aan die Museums van [[La Scala]], die Rome Opera en Konservatorium van Napels bemaak. Die dokumente sluit briewe deur [[Guiseppe Verdi|Verdi]], [[Jules Massenet|Massenet]], [[Pietro Mascagni|Mascagni]], [[Richard Strauss|Strauss]] en [[Ruggero Leoncavallo|Leoncavallo]] in, asook 'n beduidende aantal dokumente van [[Puccini]]. 'n 'Teatro Mugnone' (na hom vernoem) in die Italiaanse Commune van [[Marcianise]] is onlangs gekoop en gerestoureer. == Bronne == *A. Eaglefield-Hull, ''A Dictionary of Modern Music and Musicians'' (Dent, Londen 1924). *G. Gatti-Cassazza, ''Memories of the Opera'' *Enzo Raucci,"Vita e Opere di L. Mugnone", in ''Aspettando il Teatro Mugnone, Omaggio al Mo. Leopoldo Mugnone'', (Unartgroup, Associazione Culturale Universitaria at www.unartgroup.it). *Titta Ruffo, ''La mia parabola artistica'', (Milano 1937). *E. De Leva, "Leopoldo Mugnone nel dolore e nell’arte", ''Corriere di Napoli'', 6 August 1941. *A. De Angelis, "Aneddoti sit Mugnone", in ''La Voce d'Italia'', 23 November 1941. *Giuseppe Depanis, ''I Concerti Popolari ed il Teatro Regio di Torino: Quindici Anni da Vita Musicale, 1872-1886'' (2 vols). (Societa Tipografico-Editrice Nazionale, Torino 1914-1915) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *Item deur Alessandro Tartaglione, Assessore alla Cultura del Comune di Marcianise, sopra il Teatro Mugnone (Italiaans) {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090123142617/www.unartgroup.it/?page_id=247 |date=23 Januarie 2009 }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mugnone, Leopoldo}} [[Kategorie:Italiaanse dirigente]] [[Kategorie:Italiaanse komponiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1858]] [[Kategorie:Sterftes in 1941]] 2iqcp78jzn0b97uhcnq9tamvf15h5li 0 365296 2978797 2926078 2026-10-14T03:28:57Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978797 wikitext text/x-wiki Die '''Guarneri Kwartet''' was 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[strykkwartet]] wat in 1964 gestig is by die Marlboro Musiekskool en -fees. Die kwartet is bewonder vir sy ryk en komplekse [[Toonhoogte|toon]] en gewaagde en dramatiese interpretasies van die kwartetliteratuur, met 'n besonderse affiniteit en gevoel vir die werke van [[Beethoven]] en [[Bartók]]. Deur hul bedrywighede aan Binghamton-universiteit se Harpur Kollege en by Marlboro het die musikante van die kwartet daartoe bygedra om belangstelling in die genre te kweek ten opsigte van 'n nuwe generasie jong musici. Die uitgebreide toere en opname-aktiwiteite van die groep, saam met hulle samesyn met gehore het bygedra tot die snelgroeiende populariteit van kamermusiek gedurende die 1970's en 1980's. Die kwartet het in ruim 45 jaar slegs een lidverandering ondergaan, toe die tjellis David Soyer in 2001 afgetree het en vervang is deur sy student Peter Wiley. Die Guarneri Kwartet het in 2009 ontbind. ==Musikante== '''1ste viool''' :'''Arnold Steinhardt''' (gebore op 1 April 1937 in Los Angeles). Steinhardt is die oudste van twee seuns wat gebore is van Poolse ouers wat musiekliefhebbers was. Op 6-jarige leeftyd begin hy die viool studeer; op 17-jarige ouderdom skryf hy in by die Curtis Institute of Music in [[Philadelphia]] as 'n leerling van Ivan Galamian. Voor die stigting van die Guarneri-kwartet was Steinhardt vier jaar die assistent-konsertmeester van die [[Cleveland Simfonieorkes]] onder [[George Szell]]; hy spandeer sy somers by die Marlboro Music Festival, en in 1962 studeer hy onder [[Joseph Szigeti]] in Switserland. <ref> Steinhardt, 58–69 </ref> :Steinhardt se lengte is 6 voet, 3 sentimeter en gevolglik beskik hy oor buitengewoon lang arms, as gevolg waarvan hy sy speelposisie moes aanpas. <ref> Ruttencutter 59–60; sien ook Steinhardt 93 </ref> Hy het reeds twee boeke die lig laat sien. '''2de viool''' :'''John Dalley''' (gebore op 1 Junie 1936 in Madison, Wisconsin). Dalley se ouers was albei musikante. Hy begin op vierjarige ouderdom met vioollesse. Hy spandeer sy somers by die Interlochen National Music Camp, en in sy tienerjare studeer hy aan die Universiteit van Alabama in [[Tuscaloosa, Alabama|Tuscaloosa]] onder Ottokar Čadek. Op 18-jarige ouderdom skryf hy in by die Curtis Institute en studeer onder Efrem Zimbalist. Na sy graduasie aan Curtis gee Dalley onderrig aan die Oberlin Conservatory of Music, en later speel hy saam met David Soyer in die American Quartet. <ref> Steinhardt 75 </ref> '''Altviool''' :'''Michael Tree''' (19 Februarie 1935, [[Newark, New Jersey]] - 30 Maart 2018, [[New York]]). Tree was die seun van Samuel Applebaum, 'n gerespekteerde vioolonderwyser en die skrywer van verskeie boeke oor tegniek. Hy het op 5-jarige ouderdom onder sy vader lesse begin neem en op die buitengewone jong ouderdom van 12 aan die Curtis-instituut ingeskryf. Hy studeer onder Leah Luboshutz, Veda Reynolds, en uiteindelik Efrem Zimbalist. Na sy graduasie maak Tree 'n suksesvolle buiging by [[Carnegie Hall]]. Hy toer ook wêreldwyd as vioolsolis saam met 'n aantal orkeste. In 1959 begin hy sy somers op Marlboro deurbring, waar hy David Soyer ontmoet en saam met hom en die pianis Anton Kuerti in 'n groep wat bekendstaan as die Marlboro-trio speel. <ref> Ruttencutter 29–30 </ref> '''Tjello (1964–2001)''' :'''David Soyer''' (gebore op 24 Februarie 1923, Philadelphia - 25 Februarie 2010, New York). Soyer was die oudste van die oorspronklike lede van die kwartet. Die ervaring wat hy opgedoen het voor hy by die Guarneri-kwartet aangesluit het was uitgebreid. Soyer, die enigste lid van die groep wat nie aan Curtis opleiding ontvang het nie, studeer tjello onder Diran Alexanian, [[Emanuel Feuermann]] en [[Pablo Casals]]. <ref> Blum 100–105 </ref> Na die Tweede Wêreldoorlog speel hy tjello in die NBC Simfonieorkes onder [[Arturo Toscanini]], die Columbia Simfonieorkes, en die ''Ed Sullivan Show''-orkes. Hy speel in verskeie kamermusiekensembles soos bv. die Guilet en New Music Quartets, die kortstondige American Quartet met John Dalley, en die Marlboro Trio saam met Michael Tree en Anton Kuerti, voordat hy by die Guarneri-kwartet aansluit. <ref name="rut4445"> Ruttencutter 44–45 </ref> '''Tjello (2001–2009)''' :'''Peter Wiley''' (gebore in 1955, Utica, New York). Wiley het in sentraal [[New York (deelstaat)|New York]] grootgeword en op 11-jarige ouderdom tjello-lesse onder David Soyer begin neem gedurende die Guarneri-kwartet se residensie aan Harpur College in Binghamton. Toe Soyer in 1968 by die fakulteit van die Curtis-instituut aansluit het Wiley ook daar ingeskryf en sy tjello-studies voortgesit. Hy gradueer in 1974 en speel hierna in die [[Pittsburgh Simfonieorkes]] en die [[Cincinnati Simfonieorkes]], voordat hy by die [[Beaux Arts Trio]] aansluit ten einde vir die uittredende [[Bernard Greenhouse]] te vervang. Hy verlaat die [[Beaux Arts Trio]] in 1998 om die Opus One Klavierkwartet te stig. Toe Soyer in 2001 afgetree het is Wiley spoedig in die plek van sy mentor gekies. <ref name="rut4445" /><ref name="Waleson">{{cite journal|last=Waleson|first=Heidi|title=Empathy for Uncertainty: Guarneri String Quartet members reflect on decades of learning, teaching, and performing.|journal=Overtones|year=2008|pages=12–14|url=https://www.curtis.edu/resources/uploads/embeds/file/Faculty/Wiley,%20Peter.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140603044139/http://www.curtis.edu/resources/uploads/embeds/file/Faculty/Wiley,%20Peter.pdf|archivedate=3 Junie 2014|df=dmy-all}}</ref> == Opnames == Die Guarneri Strykkwartet het verskeie opnames gemaak, insluitende van die mees belangrike werke in die strykkwartet- en kamermusiekliteratuur. Hulle het opnames gemaak vir Arabesque, RCA Victor Red Seal, Philips Records en Surroundedby Entertainment. 'n Gedeeltelike diskografie sluit in: *Juan Crisóstomo Arriaga – Volledige Strykkwartette *[[Béla Bartók]] – Volledige Strykkwartette *[[Ludwig van Beethoven]] – Volledige Strykkwartette (twee keer opgeneem: op RCA en Philips), Strykkwartet in C Op. 29 (met [[Pinchas Zukerman]]) *[[Alexander Borodin]] – Strykkwartet No. 2 *[[Johannes Brahms]] – Volledige Strykkwartette, Volledige Strykkwintette (met [[Pinchas Zukerman]]), Klavierkwintet in f Op. 34 (met [[Arthur Rubinstein]] op RCA, met Peter Serkin op Philips), Volledige Klavierkwartette (met [[Arthur Rubinstein]]), *[[Claude Debussy]] – Strykkwartet (twee keer opgeneem: op RCA en op Surroundedby Entertainment) *[[Ernő Dohnányi]] – Strykkwartet No. 2 in Db *[[Antonín Dvořák]] – Klavierkwintet No. 2 Op. 81 (met [[Arthur Rubinstein]]), Kwartet in C Op. 61, in F Op. 96 ("American"), in G Op. 106, in Ab Op. 105, Kwintet vir Altviool in Eb Op. 97 (met Walter Trampler), Terzetto Op. 74 *[[Gabriel Fauré]] – Strykkwartet Op. 121 (twee keer opgeneem: op RCA en Surroundedby Entertainment), Klavierkwartet in c Op. 15 (met [[Arthur Rubinstein]]) *[[Edvard Grieg]] – Strykkwartet in g Op. 27 (twee keer opgeneem: op RCA en Philips) *[[Joseph Haydn]] – Strykkwartette in D Op. 20 No. 4, in g Op. 74 No. 3, in G Op. 77 No. 1, in F Op. 77 No. 2 *Hans Werner Henze – Klavierkwintet (met Peter Serkin) *Leoš Janáček – Volledige Strykkwartette *[[Felix Mendelssohn]] – Strykkwartet Op. 13, Strykkwartet in D Op. 44 No. 1, Kwintet vir Altviool in Bb Op. 87 (met [[Pinchas Zukerman]]), Oktet in Eb Op. 20 (saam met die Orion Strykkwartet) *[[Wolfgang Amadeus Mozart]] – Die volledige Klavierkwartette (met [[Arthur Rubinstein]]), ''Eine kleine Nachtmusik'' (met Julius Levine), 6 Strykkwartette gewy aan [[Joseph Haydn]] (twee keer opgeneem: vir RCA en Philips) (in G K387, in d K421, in E K428, in Bb K458, in A K464, in C K465), Strykkwartet in D K499, Strykkwartet in D K575, Strykkwartet in Bb K589, Strykkwartet in F K590, Die Volledige Kwintette vir Altviool (met Ida Kavafian, Steven Tenenbom, en Kim Kashkashian) *[[Maurice Ravel]] – Strykkwartet (twee keer opgeneem: vir RCA en Surroundedby Entertainment) *[[Franz Schubert]] – Strykkwartette in a - D804 (twee keer opgeneem: vir RCA en Arabesque) c - "Quartettsatz", d D810 - "Death and the Maiden" (twee keer opgeneem: vir RCA en Arabesque) en in G - D887, Strykkwintet in C D956 (met Leonard Rose), "Forelkwintet" - D667 (met [[Emanuel Ax]] en Julius Levine) *[[Robert Schumann]] – Volledige Strykkwartette, Op. 41, Klavierkwintet in Eb Op. 44 (met [[Arthur Rubinstein]]) *[[Jean Sibelius]] – Strykkwartette in D mineur Op. 56 ''Voces intimae'' *[[Bedřich Smetana]] – Strykkwartet in E mineur ("From my Life") *[[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]] – Strykkwartet No. 1 in D Op. 11, "Souvenir de Florence" Sekstet Op. 70 (met Boris Kroyt en Mischa Schneider) *[[Giuseppe Verdi]] – Strykkwartet in E mineur *Hugo Wolf – ''Italiaanse Serenade'' == Pryse == * 2005:   Die Ford Honors-pryse, Universitêre Musiekgenootskap van die [[Universiteit van Michigan]]. * 2004: Die Richard J. Bogomolny National Service Award, Chamber Music America. * 1992: Toekenning van Verdienstelikheid, Aanbiedersvereniging vir die Uitvoerende Kunste in New York Stad. * 1983:   Eredoktersgrade deur die staatsuniversiteit van New York. * 1982: New York Seal of Recognition. * 1976: Eredoktersgrade deur die Universiteit van Suid-Florida == Films == * 1989: ''High Fidelity – The Guarneri String Quartet,'' geregisseer deur Allan Miller. ==Bronne== * David Blum (1986). ''The Art of Quartet Playing: The Guarneri Quartet in Conversation with David Blum'', New York: Alfred A. Knopf Inc. {{ISBN|0-394-53985-0}}. * I. Fink & C. Merriell with the Guarneri String Quartet (1985). ''String Quartet Playing'', New Jersey: Paganiniana Publications, Inc. {{ISBN|0-86622-007-0}} * Helen Drees Ruttencutter (1980). Quartet: a Profile of the Guarneri Quartet. New York. Lippincott & Crowell Publishers. {{ISBN|0-690-01944-0}} * Arnold Steinhardt (1998). ''Indivisible by Four: A String Quartet in Pursuit of Harmony'', New York: Farrar, Straus and Giroux. {{ISBN|0-374-23670-4}}. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20081119234306/http://www.miamichambermusic.org/artists/bios/guarneri.html Miami Chamber Music profile of Guarneri Quartet] *[https://www.npr.org/player/v2/mediaPlayer.html?action=1&t=1&islist=false&id=104111631&m=104227253 After 45 Years, A Guarneri Quartet Farewell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114920/http://www.npr.org/player/v2/mediaPlayer.html?action=1&t=1&islist=false&id=104111631&m=104227253 |date= 4 Maart 2016 }}. National Public Radio, All Things Considered, 17 Mei 2009. *Steinhardt, Arnold. [http://keyofstrawberry.com/ In the Key of Strawberry: Stories About Music] {{Normdata}} [[Kategorie:Musiekgroepe]] 53c04yr07psh4w8v5pyagqwd9lgddaj 0 368531 2978821 2969138 2026-10-14T03:34:29Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978821 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''tydlyn''' van die [[Geskiedenis van Suid-Afrika|geskiedenis]] van die gebied in die huidige [[Suid-Afrika]]. == Voor Christus == *Jagter-versamelaars, voorouers van die [[Khoisan]] (Khoikhoi en San), bly in [[Suider-Afrika]]. == 1400s == '''1487''' *Portugese ekspedisie onder leiding van [[Bartolomeus Dias]] bereik [[Mosselbaai]]. == 1600s == '''1652''' *Die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] stig 'n verversingstasie aan die [[Kaap die Goeie Hoop]]. '''1652–1795''' *Ontstaan en uitbreiding van die [[Afrikaners]]; die Khoisan oorwin; slawe wat van [[Indonesië]], [[Indië]], [[Ceylon]], [[Madagaskar]] en [[Mosambiek]] ingevoer is. == 1700s == '''1779-1781''' *[[Eerste Grensoorlog]] '''1793''' *[[Tweede Grensoorlog]] '''1795''' *[[Inval van die Kaapkolonie (1795)|Brittanje verower die Kaapkolonie van die Nederlanders]]. == 1800s == '''1803''' *Die Nederlanders ([[Bataafse Republiek]]) herwin die Kaapkolonie deur ‘n verdrag. '''1806''' *Brittanje verower die Kaapkolonie. '''1811–12''' *Britse en koloniale magte verdryf die [[Xhosas]] uit die gebied wes van die [[Groot-Visrivier]]. '''1815''' *Opkoms van grensboere ([[Slagtersnek-rebellie]]). '''1816–28''' *[[Shaka]] skep die [[Zoeloe-koninkryk]]; oorlogvoering onder Afrikane in die grootste deel van Suidoos-Afrika (die [[Mfecane]]). '''1820''' *[[Britse setlaars]] arriveer in die Kaapkolonie. '''1828''' *Die Kaapse koloniale regering herroep die paswette wat in 1809 ingestel is en die Khoisan raak. '''1834–38''' *Kaapse koloniale [[Slawerny|slawe]] word vrygestel. '''1834–35''' *Britse en koloniale magte verslaan die [[Xhosas]]. '''1835–40''' *Vyfduisend [[Afrikaners]] (later bekend as [[Voortrekkers]]) verlaat die Kaapkolonie; 'n beweging wat later bekend staan as die [[Groot Trek]]. '''1838''' *'n Afrikaner-[[kommando]] verslaan die Zoeloe-leër tydens die [[slag van Bloedrivier]]. '''1843''' *Brittanje annekseer [[Natal (kolonie)|Natal]]. '''1846–47''' *Britse en koloniale magte verslaan die Xhosas. '''1852 & 1854''' *Brittanje erken die Transvaal en Oranje-Vrystaat as onafhanklike Afrikanerrepublieke '''1856–57''' *Die [[Nasionale Selfmoord van Xhosas]]. '''1858''' *[[Basotho]] wen die oorlog teen die [[Oranje-Vrystaat]]. '''1862-1864''' *[[Transvaalse Burgeroorlog]] '''1865–67''' *Die Oranje-Vrystaat verslaan die [[Basotho]]. '''1867''' *Diamantontginning begin in [[Griekwaland-Wes]]. '''1868''' *Brittanje annekseer [[Basoetoland]] (hedendaagse [[Lesotho]]). '''1873''' *[[Langalibalele-rebellie]] '''1875''' * Die [[Genootskap van Regte Afrikaners]] word gestig. '''1877''' *Brittanje annekseer Transvaal. '''1879''' *Britse en koloniale magte [[Anglo-Zoeloeoorlog|verslaan die Zoeloes]] nadat hulle 'n regiment in Isandhlwana verloor het. '''1880–81''' *[[Eerste Vryheidsoorlog|Transvaalse Afrikaners herwin hul onafhanklikheid]]. '''1886''' *Goudmynbou begin aan die [[Witwatersrand]]. '''1895–96''' *[[Leander Starr Jameson]] lei 'n onsuksesvolle [[Jameson-inval|inval]] in Transvaal. '''1897–98''' *[[Runderpes]] veroorsaak groot hoeveelheid veevrektes. '''1898''' *Transvaalse kommando's verower die [[Vendas|Venda]] en voltooi daarmee die wit verowering van die Swartbevolking van Suider-Afrika. '''1899–1902''' *Die [[Tweede Vryheidsoorlog]], Brittanje verower die Afrikanerrepublieke. == 1900s == '''1904–7''' *Kamer van Mynwese bring 63 397 Chinese werkers in Suid-Afrika in om op die myne te werk. '''1906–7''' *Brittanje gee die parlementêre regering aan die voormalige republieke; net Blankes het stemreg. '''1910''' *Die Kaapkolonie, Natal, Transvaal en die Oranje-Vrystaat sluit aan om die [[Unie van Suid-Afrika]] te vorm. '''1912''' *South African Native National Congress (NNC) gestig; word later die [[African National Congress]] (ANC). '''1913''' *Die [[Wet op Naturellengrond]] beperk die grondeienaarskap van Afrika tot die reservate; die begin van 'n reeks skeidingswette. '''1914–19''' *As lid van die [[Britse Ryk]] neem [[Suid-Afrika]] deel aan die [[Eerste Wêreldoorlog]]. '''1917''' *[[Anglo American-korporasie]] word gestig. '''1921''' *[[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party|Kommunistiese party van Suid-Afrika]] gestig *[[Bulhoek-opstand]] '''1922''' *[[1922-staking|Wit stakers neem beheer oor Johannesburg]] maar is verslaan deur regeringstroepe. '''1936''' *Swart parlementêre kiesers word op 'n aparte rol geplaas. '''1939–45''' *Suid-Afrika neem aan die Geallieerdes deel aan die [[Tweede Wêreldoorlog]]. '''1946''' *70 000 tot 100 000 swart goudmynwerkers staak vir hoër lone; troepe dryf hulle terug na die myne. '''1948''' *Die [[Nasionale Party|Herenigde Nasionale Party]] wen 'n [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|algemene verkiesing]] en begin om sy beleid van [[apartheid]] toe te pas. '''1950''' *Die [[Wet op Bevolkingsregistrasie]] klassifiseer mense volgens ras; die [[Wet op Groepsgebiede]] het verskillende dele van residensiële en sakegebiede in stede en dorpe eksklusief aan verskillende rasse toegeken. '''1952''' *Die ANC en sy bondgenote begin 'n passiewe versetveldtog. '''1953''' *Die regering neem beheer oor swart-onderwys oor. '''1955''' *Die Congress of the People neem die [[Vryheidsmanifes]] aan. '''1956''' *156 lede van Congress Alliance word van hoogverraad aangekla. * [[Bruin mense|Gekleurde]] parlementêre kiesers word op 'n aparte rol geplaas. '''1958–66''' *[[Hendrik Verwoerd]] is eerste minister. '''1959''' *[[Pan Africanist Congress of Azania]] (PAC) gestig. '''1960''' *Die Swart- en Bruinverteenwoordiging in die Parlement (deur Blankes) is beëindig. *Die polisie [[Sharpeville-slagting|skiet 67 betogers]] dood wat teen paswette in Sharpeville betoog het; die regering verbied talle swart politieke organisasies. '''1961''' *Suid-Afrika word 'n [[republiek]] en verlaat die Britse [[Statebond]]. '''1964''' *[[Nelson Mandela]] en ander ANC- en PAC-leiers tot lewenslange tronkstraf gevonnis. '''1966''' *[[Lesotho]] en [[Botswana]] word onafhanklike state. *[[Hendrik Verwoerd]] sterf in 'n [[sluipmoord]]-aanval. '''1968''' *[[Eswatini]] word onafhanklik. '''1975–76''' *[[Mosambiek]] en [[Angola]] word onafhanklike state. '''1976–77''' *Minstens 575 mense sterf in [[Soweto-opstand|konfrontasies tussen swartes en polisie]] in [[Soweto]] en ander [[Township|townships]] in Suid-Afrika. '''1976–81''' *Suid-Afrika verleen "onafhanklikheid" aan die [[Transkei]], [[Bophuthatswana]], [[Venda]] en die [[Ciskei]]-tuislande, maar hulle word nie in die buiteland erken nie. '''1977''' *Die VN-[[Veiligheidsraad]] stel 'n verpligte verbod op die verskaffing van wapens aan Suid-Afrika. '''1978–84''' *[[PW Botha]] word eerste minister '''1979''' *Swart-vakbonde kan registreer en toegang kry tot die nywerheidshof en die reg om te staak. '''1980''' *[[Zimbabwe]] (voorheen [[Rhodesië]]) word onafhanklik. '''1981–88''' *Suid-Afrikaanse magte val Angola binne en doen hakkejag-operasies in Lesotho, Mosambiek, Zimbabwe en Zambië; ANC guerrillas lood saboteer aanvalle in Suid-Afrikaanse stede. '''1983''' *[[United Democratic Front]] (UDF) gestig. '''1984''' *'n Nuwe grondwet gee aan Asiërs en Bruinmense beperkte deelname aan die sentrale regering, maar nie aan Swartes nie. *[[PW Botha]] word staatspresident. '''1984–86''' *Langdurige en wydverspreide en geweldadige weerstand teen die regering in swart Suid-Afrikaanse townships. *Gewelddadige regeringsreaksies om die opstande te beheer. '''1985''' * [[Rubicon-toespraak]]. *Eerste kontakte tussen die regering en gevange en verbanne ANC-leiers. '''1986''' *Paswette herroep. *Die regering verkondig 'n landwye noodtoestand, hou duisende mense aan en verbied die pers, radio en televisie om oor die onrus te berig. *Die Amerikaanse Kongres aanvaar ‘n omvattende anti-apartheidswet ten spyte van president [[Ronald Reagan]] se veto daarvan. '''1986–95''' *Hewige konflik tussen Zoeloe-ondersteuners van [[Inkatha]] en die ANC in [[KwaZulu]] en aan die Witwatersrand. '''1987''' *Drie weke staking deur 250 000 swart mynwerkers. '''1988''' *Suid-Afrika onderneem om uit Angola te onttrek en saam te werk aan die VN-gemonitorde onafhanklikheidsproses in Namibië. '''1989''' *[[Frederik Willem de Klerk]] volg Botha op, eers as leier van die Nasionale Party, daarna president. '''1990''' *De Klerk ontban die ANC, PAC en SAKP; Mandela en ander politieke gevangenes word vrygelaat. *Namibië word onafhanklik. '''1990–91''' *1913 en 1936 Grondwette, Groepsgebiedewet, Wet op Bevolkingsregistrasie en Afsonderlike Geriewe opgehef. *Politieke organisasies ontban; noodtoestand word herroep; te midde van wydverspreide geweld. *Begin van formele [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|onderhandelinge]] tussen afgevaardigdes van 18 partye. '''1992''' *Wit kiesers steun die onderhandelingsproses in 'n [[Suid-Afrikaanse referendum van 1992 |referendum]]. *Boipatong-slagting vind plaas met 45 inwoners van Boipatong wat deur Zoeloe-hostel-inwoners vermoor is lei tot die ANC wat aan die onderhandelinge onttrek. '''1993''' *Onderhandelinge hervat; de Klerk, Mandela en leiers van 18 ander partye onderskryf 'n tussentydse grondwet. '''1994''' *Regerings van die "Tuislande" van Bophuthatswana en Ciskei stort ineen. *Die ANC wen [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|die eerste nie-rassige-verkiesing]] (27–30 April). *Nelson Mandela word as president ingesweer (10 Mei) en vorm die regering van nasionale eenheid. *Buitelandse regerings hef sanksies op; Suid-Afrika sluit weer by die Britse Statebond aan. '''1995''' *Inhuldiging van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|konstitusionele hof]] (Februarie); dit skaf die doodstraf af (Mei). *Inkatha onttrek hom aan die Grondwetlike Vergadering (April) *Inhuldiging van die Kommissie vir die Herstel van Grondregte (Mei) *Die [[Waarheid-en-versoeningskommissie]] begin werk. '''1996''' *[[Grondwet van Suid-Afrika]] aanvaar. *Die Nasionale Party onttrek hom aan die regering van nasionale eenheid. '''1998''' *Publikasie van die Waarheids- en Versoeningskommissie se verslag '''1999''' *[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999| Algemene verkiesing]], die ANC wen 66 persent van die stemme. *Die [[Demokratiese Party]] vervang die Nasionale Party as die amptelike opposisie. *Mandela tree af as president en word opgevolg deur [[Thabo Mbeki]]. *Stakings deur staatsamptenare, insluitend onderwysers. ==2000s== '''2000''' *Grootskaalse industriële staking. *13de internasionale konferensie oor vigs vergader in Durban. '''2001''' *Die Wet op die Bevordering van Toegang tot Inligting tree in werking. *Grootboom se reg op behuisingsaak beslis deur die konstitusionele hof beslis. '''2002''' *Behandeling aksie veldtog saak oor toegang tot anti-retrovirale middels beslis deur die konstitusionele hof. *Vorming van [[Demokratiese Alliansie]]. *[[Afrika Unie]] in [[Durban]] gestig. *Nuwe vennootskap vir Afrika-ontwikkeling gesig. '''2003''' *[[Patricia de Lille]] stig die [[Onafhanklike Demokrate]]. *Die kabinet oorheers Mbeki en kondig die plan vir die implementering van antiretrovirale middels aan. *Inwerkingstelling van breëbasiswet vir [[Swart Ekonomiese Bemagtiging |swart bemagtiging]]. '''2004''' *Mbeki vir die tweede termyn verkies. *Antiterrorisme Wet aanvaar. *Jaftha v. Schoeman reg op behuisingsaak beslis deur die konstitusionele hof. '''2005''' *Nuwe Nasionale Party ontbind. *Mbeki verwyder Jacob Zuma as adjunkpresident. '''2006''' *Zuma vrygespreek van aanklag van [[verkragting]]. *Regterlike Dienskommissie verwerp openbare ondersoek na die aktiwiteite van Kaapse regter [[John Hlophe]]. *VN se spesiale afgevaardigde vir vigs in Afrika, sê Suid-Afrika bevorder 'n “kranksinnige” houding teenoor [[vigs]] '''2007''' * [[Direktoraat van Spesiale Operasies|Skerpioene]] kla Jacob Zuma aan op aanklagte van korrupsie. *Regters van die konstitusionele hof dien aanklagte in teen regter Hlophe. *Zuma verslaan Mbeki vir ANC-presidentskap op die ANC-konferensie in [[Polokwane]]. '''2008''' *Magsdelingsooreenkoms in Zimbabwe. *Korrupsieklagte teen Zuma teruggetrek. *Mbeki bedank *[[Kgalema Motlanthe]] ingehuldig as president. *[[Barbara Hogan]] word minister van gesondheid. *[[Congress of the People]] (COPE) gestig. '''2009''' *[[Jacob Zuma]] tot president verkies. *Zuma stel Sandile Ngcobo aan as [[Hoofregter van Suid-Afrika|hoofregter]]. *Zuma lewer toespraak op die Wêreldvigsdag waarin hy beleid aankondig om [[Teenretrovirale middel|antiretrovirale middels]] wyd te versprei. '''2010''' *[[Die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling]] verklaar Suid-Afrika as een van die wêreld se ongelykste samelewings. *Die regering erken dat die breë swart ekonomiese bemagtigingsprogram grotendeels 'n mislukking was *Suid-Afrika reik nie visum aan die [[Dalai Lama]] uit om [[Desmond Tutu]] se tagtigste verjaardagpartytjie by te woon nie '''2011''' *Aktivis Andries Tatane gedood deur polisie tydens protes oor dienslewering. *Die [[Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie]] ondersoek klagtes oor waterkwaliteit en probleme met voorsiening. '''2012''' *ANC-eeufeesvieringe *[[Marikana-slagting]] *Moody’s gradeer Suid-Afrika af. *ANC-konferensie in [[Mangaung]], het Zuma die ANC-president herkies. '''2013''' *[[Mamphela Ramphele]] stig [[Agang|Agang SA]] *Suid-Afrikaanse troepe dood in gevegte in die Sentraal-Afrikaanse Republiek. *[[Julius Malema]] stig die [[Economic Freedom Fighters]] '''2014''' *Twintigste herdenking van ‘n demokratiese Suid-Afrika. '''2019''' * [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|Sesde demokratiese algemene verkiesing]] vind plaas en die ANC verwerf 57% van die stemme. '''2018''' *[[Cyril Ramaphosa]] word president. '''2020''' *Landswye staat van inperking as gevolg van die [[Covid-19-pandemie]]. '''2021''' *[[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] == Sien ook == * [[Geskiedenis van Suid-Afrika]] * [[Lys van jare in Suid-Afrika]] == Bronnelys == *Leonard Thompson, (Opgedateer deur Lynn Berat), 2014. ''A History of South Africa.'' 4de Uitgawe, New Haven: Yale University Press. [[Kategorie:Tydlyne volgens land]] sp6m9n6xph5l0xvzexsz0w90n0njgji 0 368574 2978740 2923330 2026-10-14T03:01:48Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978740 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas musikale komposisie|name=|Language=Duits|Libretto=Baron Gottfried van Swieten|Genre=Oratorium|onvertaalde_titel=|komponis=Joseph Haydn (1732–1809)|titel="Die Skepping"|Scoring=Sopraan, tenoor en bas, koor en orkes|Composed=1796–1798|Text=|composer=|Catalogue=|Native_name_lang=|Native_name=|Caption=''[[Europe a Prophecy]]'', deur [[William Blake]]|Alt=|image_upright=1.3|Image=Europe a Prophecy, copy D, object 1 (Bentley 1, Erdman i, Keynes i) British Museum.jpg|type=[[Oratorium]]|gebaseer_op=Genesis, Psalms en Paradise Lost deur Milton}} '''''Die skepping''''' ({{Lang-de|'''Die Schöpfung'''}}) is 'n [[oratorium]] wat tussen 1797 en 1798 deur [[Joseph Haydn]] ([[Hoboken-katalogus|Hob.]] XXI:2) gekomponeer is en deur baie mense as een van sy meesterwerke beskou word. Die oratorium beeld die skepping van die wêreld uit en vier dit soos wat dit in [[Genesis]] beskrywing. Die teks (libretto) is deur baron Gottfried van Swieten saamgestel. Die werk bestaan uit drie dele en die besetting is vir sopraan-, tenoor- en bassoliste, 'n koor en 'n simfonieorkes. In deel 1 en 2, wat die skepping uitbeeld, verteenwoordig die soliste die aartsengele Raphael (bas), [[Uriël]] (tenoor) en [[Gabriël]] (sopraan). In deel 3 verteenwoordig die bas en sopraan [[Adam]] en [[Eva]]. Die eerste openbare uitvoering het op 19 Maart 1799 in Wene in die ou Burgtheater plaasgevind. Die oratorium is in 1800 met die teks in Duits en Engels gepubliseer. [[Lêer:Rößler Joseph Haydn.jpg|duimnael| Portret van Joseph Haydn deur Johann Carl Rößler (1799)]] Haydn is besiel om 'n groot oratorium te komponeer ná besoeke aan [[Engeland]] in 1791–1792 en 1794–1795, waar hy die oratoriums van [[Georg Friedrich Händel|G.F. Händel]] gehoor het wat deur groot orkeste en kore uitgevoer is.<ref name="Wigmore-2009" /> Dit is waarskynlik dat Haydn 'n eie komposisie van soortgelyke grootte wou komponeer, maar in die klassieke styl. Onder die werke wat Haydn gehoor het, was ''Israel in Egipte'', waarin Händel op verskillende wyses van toonskildering gebruik gemaak het. Dit word weerspieël in die wyse waarop Haydn met groot vrug van dié musiektegniek in ''Die Skepping'' gebruik gemaak het.<ref name="Temperley" /> == Libretto == ''Die Skepping'' se libretto het 'n lang geskiedenis. Die drie bronne is [[Genesis]], die Bybelse [[Psalms]] en ''Paradise Lost'' van [[John Milton]]. Toe Haydn Engeland in 1795 verlaat, het die impresario Johann Peter Salomon (1745–1815), wat Haydn se konserte daar gereël het, 'n nuwe gedig getiteld ''The Creation of the World'' aan hom gegee. Die gedig is oorspronklike aan [[Händel]] gegee, maar die ou meester het nie daaraan gewerk nie, omdat die lengte daarvan beteken het dat dit as getoonsette werk langer as vier uur sou duur. Dit is waarskynlik dat Thomas Linley Sr. (1733–1795) die libretto aan Salomon voorsien het. Linley (wat soms Lidley of Liddle genoem word) was hoof van oratoria aan Drury Lane. Dit is moontlik dat Linley self die oorspronklike Engelse libretto geskryf het, maar 'n studie deur Edward Olleson, A. Peter Brown (wat 'n uitstekende "outentieke" partituur daarvan voorberei het) en H.C. Robbins Landon het bevind dat die oorspronklike skrywer steeds onbekend is. [[Lêer:SWIETEN.jpg|duimnael| Portret van die librettis Gottfried van Swieten, Oostenrykse politikus en bibliotekaris]] Met sy terugkeer na Wene het Haydn die libretto aan Van Swieten gegee.<ref name="Wigmore-2009" /> Van Swieten het 'n veelsydige loopbaan gehad as diplomaat, hoof van die Keiserlike Biblioteek, amateurmusikus en beskermheer van musiek. Hy het voorheen al met Haydn saamgewerk as librettis van die toratorium-weergawe van ''Die sewe laaste woorde van Christus'', wat in 1796 in Wene gepremière het. Van Swieten het die Engelse libretto van ''The Creation'' in 'n Duitse vertaling hersaamgestel (''Die Schöpfung''), waarop Haydn sy komposisie gebaseer het. Van Swieten het ook voorstelle aan Haydn gemaak oor die toonsetting van sommige van die individuele dele. Die werk is in sowel Duits as Engels gepubliseer (1800) en word vandag nog in albei tale uitgevoer. Vir aanhalings uit die Bybel het Van Swieten verkies om so na as moontlik aan die Engelse ''King James Version'' te bly. Volgens Temperley kom die Duitse teks met geen bekende Duitse Bybelvertaling ooreen nie. Dit is eerder só saamgestel dat die woordorde, lettergreepgebruik en aksentpatrone die Engelse teks so na as moontlik navolg. Haydn en Van Swieten moes besef het dat Engelse gehore nie veranderinge aan die heilige teks van hul Bybel geredelik sou aanvaar nie. Daar was ook die gedugte presedente van ''Messias'' en ''Israel in Egipte'' om in gedagte te hou.<ref name="Temperley" /> In die finale vorm van die oratorium is die teks gestruktureer as [[Resitatief|resitatiewe]] gedeeltes van die teks van Genesis (dikwels met minimale begeleiding), afgewissel met koor- en solo-gedeeltes wat Van Swieten se oorspronklike poësie getoonset het. Van Swieten het ook uittreksels uit [[Psalms]] in die koorbewegings gebruik.<ref name="Wigmore-2009" /> [[Lêer:Haydnhaus Haydngasse 19.jpg|duimnael| Haydn het in hierdie groot huis (tóé nog in die voorstede van Wene) gewoon terwyl hy ''Die Skepping'' gekomponeer het. Dit is vandag 'n Haydn-museum.]] Swieten was duidelik nie vlot Engelessprekende nie. Die metriesgebaseerde Engelse weergawe van die libretto toon dus verskeie lomp frasserings wat nie as idiomatiese Engels op Haydn se musiek toegepas word nie. 'n Voorbeeld hiervan is die gedeelte wat die nuut geskepte Adam se voorkop beskryf: een gedeelte wat die vars gesnyde Adam se voorkop beskryf: "The large and arched front sublime / of wisdom deep declares the seat". Sedert die eerste publikasie is verskeie pogings aangewend om die Engelse teks te verbeter; uitvoerings in Engelssprekende lande vermy dié probleem egter deur die oorspronklike Duitse libretto te gebruik. == Première en ontvangs == [[Lêer:August Gerasch Vor dem alten Burgtheater.jpg|duimnael| Die ou Burgteater, waar die openbare première van 1799 in Wene plaasgevind het]] [[Lêer:Microcosm of London Plate 027 - Covent Garden Theatre edited.jpg|duimnael| Die ou Covent Garden-teater, waar die Engelse première in 1800 plaasgevind het. Gravure uit 1808.]] Die eerste uitvoerings in 1798 is op die planke gebring deur die Gesellschaft der Associierten, 'n groep musiekliefhebbers wat deur Van Swieten gereël is om konserte van ernstige musiek te borg; die Gesellschaft het die komponis goed betaal vir die reg om die première uit te voer (Salomon het vir 'n kort ruk gedreig om te dagvaar omdat die Engelse libretto onwettig vertaal is). Die uitvoering is vertraag tot einde April – die onderskeie partye is eers op Goeie Vrydag klaargemaak – maar die voltooide werk is op 29 April voor 'n volledige gehoor gerepeteer. Die eerste optrede die volgende dag was 'n privaat geleentheid, maar honderde mense het met groot vewagting in die straat rondom die ou Schwarzenberg-paleis saamgedrom om die werk aan te hoor. Mense is slegs op uitnodiging ingelaat.<ref name="Wigmore-2009" /> Diegene wat wel uitgenooi is, sluit in ryk kunsbeskermhere en -dames, belangrike regeringsamptenare, vooraanstaande komponiste en musici en 'n keur van die adelstand van verskeie lande. Die die gewone mense, wat tot later sou moes wag om dié nuwe werk te hoor, het só in die strate naby die paleis saamgedrom dat ongeveer 30 spesialepolisielede nodig was om orde te handhaaf. Baie van dié wat bevoorreg genoeg was om binne te wees, was vol lof vir dié nuwe werk. 'n Lid van die gehoor het in 'n brief aan die ''Neue teutsche Merkur'' geskryf: "Dit is nou al drie dae sedert daardie gelukkige aand. Dit weerklink steeds in my ore en hart, en my bors is skoon saamgetrek van emosie as ek net daaraan dink." Die eerste openbare optrede op 19 Maart 1799 in Wene se ou Burgteater aan die Michaeler-plein was lank voor die tyd reeds uitverkoop.<ref name="Wigmore-2009" /> ''Die Skepping'' is in Haydn se leeftyd byna veertig keer in dié stad uitgevoer. Die werk het kort voor lank 'n gunsteling geword van die Tonkünstlersocietät, 'n liefdadigheidsorganisasie wat weduwees en weeskinders van musici onderhou het. Haydn het die die werk vir die res van sy lewe gereeld vir dié organisasie uitgevoer en gederigeer, dikwels met baie groot ensembles. Die Engelse weergawe ''The Creation'' het sy première in 1800 by [[Royal Opera House|Covent Garden]] in Londen gehad. [[Lêer:1808PerformanceOfHaydnCreation.jpg|duimnael| Die 1808-uitvoering van ''Die Skepping'' ter ere van Haydn; reproduksie van 'n deksel vir 'n skryfbehoeftehouer wat met waterverf deur Balthazar Wigand beskilder is. Klik om te vergroot.]] Die laaste uitvoering wat Haydn bygewoon het, was op 27 Maart 1808 – 'n jaar voor sy dood. Die bejaarde, siek Haydn is met groot eer op 'n leunstoel ingedra. Volgens een oorlewering het die gehoor spontaan begin juig met die koms van "lig". Haydn het in 'n tipiese gebaar swakkies na bo gewys en gesê: "Nie van my af nie – alles kom Daarvandaan!" ''Die skepping'' is in sy leeftyd meer as veertig keer buite Wene uitgevoer: elders in Oostenryk en Duitsland, dwarsdeur Engeland en in Switserland, Italië, Swede, Spanje, Rusland en die Verenigde State. Ondanks die afname in Haydn se reputasie as komponis in die 19de en vroeë 20ste eeu het die werk nooit die repertorium verlaat nie;<ref name="Proksch" /> trouens, dit word vandag nog gereeld uitgevoer deur sowel professionele as amateurensembles. Daar is verskeie opnames beskikbaar (sien hieronder). 'n Tipiese uitvoering duur ongeveer 105 minute lank (een en 'n driekwart uur). == Musiek == === Musici === Die oratorium is getoonset vir drie soliste (sopraan, tenoor en bas; daar is ook 'n solo vir alt in die ''finale''), 'n vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor, bas) en 'n groot klassieke orkes wat die volgende instrument insluit: * Fluit I en II ('n derde fluit in no. 29) * Hobo I en II * Klarinet I (in C) en II (in B-mol) * Fagot I en II * Basfagot * Franse horing I en II (in B-mol (bas en alt), C, D, E-mol, E, F en A) * Trompet I en II (in D, C en B-mol) * Tromboon I, II en III * Keteltrom * Viool I en II * Altviool * Tjello * Basviool * Basso continuo Daar is min twyfel dat Haydn 'n enorme klank (volgens die standaard van die tyd) vir die werk wou hê. Tussen die privaat premières vir adellikes en die openbare première in 1799 het Haydn ekstra instrumentale dele by die werk gevoeg. Die getal musici vir die openbare première was ongeveer 120 instrumentaliste en 60 sangers. In Deel I en II van die werk verteenwoordig die drie soliste engele wat die opeenvolgende ses skeppingsdae beskryf en daarop kommentaar lewer: [[Gabriël]] (sopraan), [[Uriël]] (tenoor) en Raphael (bas). Deel III stel die eerste man en eerste vrou van die Bybel, [[Adam]] en [[Eva]], voor as karakters in die tyd wat hulle voor die [[sondeval]] [[Tuin van Eden|in die tuin van Eden]] deurgebring het. Adam (bas) word gewoonlik gesing deur dieselfde solis wat Raphael sing, en die sopraanrol van Eva word gewoonlik gesing deur dieselfde solis wat Gabriël sing. Dit was die gebruik wat Haydn gevolg het, maar sommige dirigente verkies om elkeen van die vyf rolle aan afsonderlike soliste te gee. Koorsangers word in 'n reeks monumentale koorwerke ingespan, waarvan verskeie die einde van 'n pesifieke skeppingsdag vier. Die orkes speel dikwels alleen, veral in toonskilderings: die verskyning van die son, die skepping van verskillende diere, en bowenal in die ouverture, die beroemde uitbeelding van die chaos voor die skepping. === Struktuur === [[Lêer:The Creation in L'Antiquité Judaïque - Google Art Project.jpg|duimnael| Die skepping in ''L'Antiquité Judaïque'' (1460 of 1470)]] Die oratorium bestaan uit drie dele. Deel I handel oor die skepping van lig, die hemel en aarde, die son en maan, en die land, water en plante. Deel II word gewy aan die skepping van die diere en van man en vrou. Deel III beskryf Adam en Eva in die gelukkige tydperk in die Tuin van Eden, wat 'n geïdealiseerde liefde in harmonie met die "nuwe wêreld" uitbeeld.<ref name="Wigmore-2009" /> Die oratorium word hieronder vir elke deel beskryf deur beide 'n tabel met die bewegings en 'n beskrywing van individuele bewegings. Soos in ander oratoriums word die groter musikale nommers (arias en refreine) dikwels deur 'n kort [[resitatief]] voorafgegaan; hier gee die resitatief die werklike woorde van Genesis, terwyl die volgende getal die blote Bybelse verhaal in vers uitbrei. Koraalbewegings word in 'n ander agtergrondkleur uitgelig. Tekste uit die Bybel volg die 1983- Afrikaanse vertaling. === Deel I === {| class="wikitable" !No. !Titel !Vorm !Stem !Sleutel !Tempo !Tydmaat !Bron !Vertaling |- | |''Die Vorstellung des Chaos'' | | |C-mineur |Largo |{{Musiek|cut-time}} | |''Die voorstelling van chaos'' |- ! colspan="9" style="background: #E3F6CE;" |Dag 1 |- | rowspan="3" |1 |Im Anfange schuf Gott Himmel und Erde |Resitatief |Bas | rowspan="2" |C-mineur | rowspan="3" | | rowspan="3" |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:1–2]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |In die begin het God die hemel en die aarde geskep. |- |Und der Geist Gottes schwebte | style="background: #F6E3CE;" |Koor | |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:2–3]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |… maar die Gees van God het gesweef … |- |Und Gott sah das Licht |Resitatief |Tenoor |C-majeur |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen.&nbsp;1:4]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |En God het gesien dat die lig goed was. |- | rowspan="3" |2 |Nun schwanden vor dem heiligen Strahle |Aria | rowspan="2" |Tenoor | rowspan="3" |A-majeur |Andante | rowspan="3" |{{Musiek|cut-time}} | rowspan="3" | |Nou, deur die heilige strale verdelg … |- |Erstarrt entflieht der Höllengeister Schar | | rowspan="2" |Allegro moderato |Verstar vlug die hel se geeste |- |Verzweiflung, Wut und Schrecken | style="background: #F6E3CE;" |Koor, fuga | |Vertwyfeling, woede en skrik |- ! colspan="9" style="background: #E3F6CE;" |Dag 2 |- |3 |Und Gott machte das Firmament |Secco-resitatief |Bas | | |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:6–7]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |… God het die gewelf gemaak |- |4 |Mit Staunen sieht das Wunderwerk | style="background: #F6E3CE;" |Solo met koor | style="background: #F6E3CE;" |Sopraan |C-majeur |Allegro moderato |{{Musiek|common-time}} | |Verstom aanskou die wonderwerk … |- ! colspan="9" style="background: #E3F6CE;" |Dag 3 |- |5 |Und Gott sprach: Es sammle sich das Wasser |Secco-resitatief |Bas | | |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:9–10]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Toe het God gesê: "Laat die waters ..." |- |6 |Rollend in schäumenden Wellen |Aria |Bas |D-mineur |Allegro assai |{{Musiek|common-time}} | |Rollende, skuimende golwe … |- |7 |Und Gott sprach: Es bringe die Erde Gras hervor |Secco-resitatief |Sopraan | | |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:11]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Toe het God gesê: "Laat daar uit die aarde groenigheid voortkom ..." |- |8 |Nun beut die Flur das frische Grün |Aria |Sopraan |B-mol-majeur |Andante |6/8 | |Bedek in koel, verfrissende groen … |- |9 |Und die himmlischen Heerscharen verkündigten den dritten Tag |Secco-resitatief |Tenoor | | |{{Musiek|common-time}} | |En die hemelse leërskare kondig die derde dag aan |- |10 |Stimmt an die Saiten | style="background: #F6E3CE;" |Koor | |[[D-majeur]] |Vivace |{{Musiek|common-time}} | |Laat die harp weerklink |- ! colspan="9" style="background: #E3F6CE;" |Dag 4 |- |11 |Und Gott sprach: Es sei'n Lichter an der Feste des Himmels |Secco-resitatief |Tenoor | | |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:14–16]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Toe het God gesê: “Laat daar ligte wees aan die hemelgewelf ..." |- | rowspan="3" |12 |In vollem Glanze steiget jetzt die Sonne strahlend auf | rowspan="3" |Resitatief | rowspan="3" |Tenoor | rowspan="3" |D-majeur |Andante | rowspan="3" |{{Musiek|common-time}} | rowspan="3" | |In volle glans kom die son nou stralend op |- |Mit leisem Gang und sanftem Schimmer |Più adagio |Met sagter strale en milder lig … |- |Den ausgedehnten Himmelsraum |Più adagio |Die uitgestrekte hemelruim … |- | rowspan="6" |13 |Die Himmel erzählen die Ehre Gottes | style="background: #F6E3CE;" |Koor | | rowspan="6" |C-majeur | rowspan="4" |Allegro | rowspan="6" |{{Musiek|cut-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/PSA.19/PSALMS-19 Ps. 19:1]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Die hemel getuig van die mag van God … |- |Dem kommenden Tage sagt es der Tag |Trio |S B T |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/PSA.19/PSALMS-19 Ps. 19:2]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Die een dag gee berig deur aan die ander … |- |Die Himmel erzählen … | style="background: #F6E3CE;" |Koor | | rowspan="4" | |Die hemel getuig … |- |Dem kommenden Tage … |Trio |S B T | … aan die ander … |- |Die Himmel erzählen … | style="background: #F6E3CE;" |Koor | | rowspan="2" |Più allegro |Die hemel getuig … |- |Und seiner Hände Werk | style="background: #F6E3CE;" |Koor, fuga | |… die werke van sy hande … |- |} Deel I vier die skepping van die eerste lig, die aarde, die hemelliggame, watermassas, weer en plantelewe. '''Voorspel.''' '''Die Vorstellung des Chaos''' (Die voorstelling van chaos) Dit is een van die herkenbaarste nommers van die werk: 'n ouverture in C-mineur in stadige tempo en sonatevorm. Haydn beeld die chaos uit deur die musikale kadense aan die einde van frases te weerhou.<ref name="Rosen" /> [[Lêer:First Day of Creation.jpg|duimnael| "Die eerste skeppingsdag", deur [[Michelangelo]] in die [[Sixtynse kapel]]]] '''No. 1.''' '''Im Anfange schuf Gott Himmel und Erde''' (Aan die begin het God die hemel en die aarde geskape) Dié beweging gebruik die woorde van Genesis 1:1–4. Dit begin met 'n resitatief vir die bas-solo in C-mineur, gevolg deur 'n koorvertelling van die skepping van lig. Laasgenoemde word aanvanklik uitgebeeld deur 'n sagte pizzicato-noot van die strykers, gevolg deur 'n skielike fortissimo-verrassing in C-majeur- akkoord op die woord ''Licht'' (lig). Hierdie oomblik het vir 'n sensasie gesorg toe die werk vir die eerste keer in die openbaar uitgevoer is. Volgens 'n vriend van die komponis:<blockquote>Op daardie oomblik, toe die lig vir die eerste keer deurbreek, sou 'n mens kon sê dat die strale uit die komponis se brandende oë geskyn het. Die betowering van die verbysterde Weense gehoor was so wydverspreid dat die orkes enkele minute lank nie kon voortgaan nie. Hierdie was Frederik Samuel Silverstolpe, 'n Sweedse diplomaat. </blockquote>Hedendaagse gehore laat dié oomblik oor die algemeen vanself spreek. Ná die verskyning van die lig volg 'n kort weergawe van die woorde "En God het gesien dat die lig goed was". Dit lei tot: '''No. 2.''' '''Nun schwanden vor dem heiligen Strahle''' (Nou deur die heilige strale verdelg) Dit is 'n aria vir tenoor en koor in A-majeur, wat die nederlaag van [[Satan]] se leër uitbeeld, uit ''Paradise Lost''. ''Einde van die eerste dag.'' '''No. 3.''' '''Und Gott machte das Firmament''' (En God het die gewelf gemaak) Dit is 'n lang resitatief vir bas in C-majeur. Die bas gee eers die woorde van Genesis 1:6–7 weer, waarna die orkes met behulp van toonskilderings die skeiding van die waters en land uitbeeld, asook die eerste storms. '''No. 4.''' '''Mit Staunen sieht das Wunderwerk''' (Verstom aanskou die wonderwerk die glorieryke hiërargie van die hemel) Dit is 'n solo vir sopraan met koor in C-majeur. Die hemelse leërskare prys God en die werk van die tweede dag. ''Einde van die tweede dag.'' '''No. 5.''' '''Und Gott sprach: Es sammle sich das Wasser''' (Toe het God gesê: "Laat die waters … ") Dit is 'n kort resitatief vir bas (Genesis 1:9-10) wat lei tot: '''No. 6.''' '''Rollend in schäumenden Wellen''' (Rollende, skuimende wolke …) Dié aria in D-mineur vir bas beskryf die skepping van seë, berge, riviere en (in 'n koda in D-majeur) stroompies. Soos [https://web.archive.org/web/20070927205943/http://wdch.laphil.com/about/piece_detail.cfm?id=1072&back=%2Ftix%2Fperformance_detail.cfm%3Fid=1292%3B%2Ftix%2Fseries_laphil_sa_2003.cfm%3B John Mangum] het opgemerk dat die stilistiese inspirasie in dié geval die "wraak-aria" van die 18de-eeuse [[opera buffa]] is. 'n Goeie voorbeeld hiervan is "La vendetta" uit [[Mozart]] se ''Le nozze de Figaro'' (Die huwelik van Figaro). '''No. 7.''' '''Und Gott sprach: Es bringe die Erde Gras hervor''' (Toe het God gesê: “Laat daar uit die aarde groenigheid voortkom.") 'n Kort resitatief vir sopraan (Genesis 1:11) wat lei tot: [[Lêer:Albert Christoph Dies 001.jpg|duimnael| 'n Uitsig oor plantegroei waarmee Haydn goed bekend as: Albert Christoph Dies se skildery van die pragtige paleistuine in [[Eisenstadt]], die eiendom van hul werkgewer Prins Esterházy. Dies het ook 'n Haydn-biografie geskryf.]] '''No. 8.''' '''Nun beut die Flur das frische Grün''' (Bedek in koel, verfrissende groen …) Dié solo in B-majeur vir sopraan, in siciliana-ritme, besing die skepping van plante. '''No. 9.''' '''Und die himmlischen Heerscharen verkündigten''' (En die hemelse leërskare kondig die derde dag aan) Dié kort tenoorresitatief is 'n inleiding vir: '''No. 10.''' '''Stimmt an die Saiten''' (Laat die harp weerklink!) Die koor besing die derde dag in 'n vierstemmige fuga oor die woorde "want Hy het die hemel en die aarde in statigheid beklee". ''Einde van die derde dag.'' '''No. 11.''' '''Und Gott sprach: Es sei'n Lichter an der Feste des Himmels''' (Toe het God gesê: “Laat daar ligte wees aan die hemelgewelf ...") Dit is 'n resitatief vir tenoor, met gedeeltes uit Genesis 1:14–16. [[Lêer:Sun and Moon creation.jpg|duimnael| God skep die son en die maan: detail uit [[Michelangelo]] se plafonskildering in die Sixtynse kapel]] '''No. 12.''' '''In vollem Glanze steiget jetzt die Sonne''' (In volle glans kom die son nou stralend op) Met vertellings tussenin deur die tenoor skilder die orkes eers 'n helder sonsopkoms en daarna 'n lui, lomerige maanopkoms. Die melodie van die sonsopkoms is eenvoudig en bestaan uit slegs tien note van die D-majeur-toonleer in verskillende harmonieë. Die maan reis in die subdominant van G, ook met 'n stygende toonleer. Die einde van resitatief sinspeel kortliks op die nuutgeskepte sterre en lei dan die volgende nommer in. '''No. 13.''' '''Die Himmel erzählen die Ehre Gottes''' (Die hemel getuig van die mag van God) Die teks is gebaseer op Psalm 19:1–3, wat ook deur Bach in die openingskoor van sy kantate ''[[Die Himmel erzählen die Ehre Gottes, BWV 76|''Die Himmel erzählen die Ehre Gottes'', BWV 76]]'' gebruik is. Ná die ontdekkings van [[Isaac Newton|Newton]] het die mense in die 18de eeu gemeen dat 'n ordelike heelal – veral die wiskundig beheersde beweging van die hemelliggame – van goddelike wysheid getuig. Haydn, van nature 'n nuuskierige man, het moontlik 'n amateurbelangstelling in sterrekunde gekoester; daarvan getuig sy besoek in Engeland aan die oudkomponis [[William Herschel]], wat [[Uranus]] ontdek het, in sy sterrewag in [[Slough]]. "Die Himmel erzählen" is in die tonikamajeursleutel van Deel I getoonset. Die eerste deel begin dan in C-mineur, maar eindig in C-majeur om die triomf van lig oor donker uit te beeld. Dit begin met 'n afwisseling tussen feestelike gedeeltes vir koor en meer peinsende dele vir die drie soliste, gevolg deur 'n korale fuga op die woorde "Und seiner Hände Werk zeigt an das Firmament", dan 'n finale homofoniese gedeelte. (Die Engelse teks hier lui "The wonder of his works displays the firmament" volgens 'n woord-vir-woord wat aan die Duits ontleen is, maar wat effens lomp is vergeleke met die King James-weergawe, wat lui "And the firmament sheweth the handywork of God".) Die ongewone intensiteit van die einde kan die toegeskryf word aan Haydn se koda-op-koda-opstapeling, wat elke keer ingelui word op 'n plek waar dit klink asof die musiek gaan eindig. ''Einde van die vierde dag.'' === Deel II === {| class="wikitable" !No. !Titel !Vorm !Stem !Sleutel !Tempo !Tydmaat !Bron !Vertaling |- ! colspan="9" style="background: #E3F6CE;" |Dag 5 |- |'''14''' |Und Gott sprach: Es bringe das Wasser in der Fülle hervor |Resitatief |Sopraan | |Allegro |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:20]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Toe het God gesê: “Laat die waters krioel ..." |- |'''15''' |Auf starkem Fittiche schwinget sich der Adler stolz |Aria |Sopraan |F-majeur |Moderato |{{Musiek|cut-time}} | |Op magtige vlerke sweef die arend trots omhoog |- | rowspan="2" |'''16''' |Und Gott schuf große Walfische |Secco-resitatief | rowspan="2" |Bas | rowspan="2" | | | rowspan="2" |{{Musiek|common-time}} | rowspan="2" |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:21–22]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |God het die groot seediere geskep |- |Seid fruchtbar alle |Resitatief |Poco Adagio |"Wees vrugbaar ..." |- |'''17''' |Und die Engel rührten ihr' unsterblichen Harfen |Secco-resitatief |Bas | | |{{Musiek|common-time}} | |En die engele tokkel hul onstreflike harpe |- |'''18''' |In holder Anmut stehn |Trio |S T B |A-majeur |Moderato |2/4 | |Grasieus geklee |- |'''19''' |Der Herr ist groß in seiner Macht | style="background: #F6E3CE;" |Trio en koor | style="background: #F6E3CE;" |S T B | |Vivace |{{Musiek|common-time}} | |Die Here is groot in sy mag |- ! colspan="9" style="background: #E3F6CE;" |Dag 6 |- |'''20''' |Es bringe die Erde hervor lebende Geschöpfe |Secco-resitatief |Bas | | |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:24]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Toe het God gesê: “Laat die aarde lewende wesens voortbring ..." |- | rowspan="5" |'''21''' |Gleich öffnet sich der Erde Schoß | rowspan="5" |Resitatief | rowspan="5" |Bas | rowspan="5" | | rowspan="2" |Presto |{{Musiek|common-time}} | rowspan="5" | |Meteens maak die aarde haar moederskoot oop |- |Das zackig Haupt | rowspan="2" |6/8 |Die ratse hert |- |Auf grünen Matten | rowspan="2" |Andante |Die vee in troppe |- |Wie Staub verbreitet sich | rowspan="2" |{{Musiek|common-time}} |So ontelbaar soos sandkorrels |- |In langen Zügen |Adagio |Uitgestrek soos treine |- |'''22''' |Nun scheint in vollem Glanze der Himmel |Aria |Bas |D-majeur |Allegro maestoso |3/4 | |Nou skyn die hemel in volle glans |- |'''23''' |Und Gott schuf den Menschen |Secco-resitatief |Tenoor | | |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:27]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.2/GENESIS-2 Gen. 2:7]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |God het die mens geskep |- |'''24''' |Mit Würd' und Hoheit angetan |Aria |Tenor |C-majeur |Andante |{{Musiek|cut-time}} | |Met waardigheid en hoogheid beklee |- |'''25''' |Und Gott sah jedes Ding |Secco-resitatief |Bass | | |{{Musiek|common-time}} |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/GEN.1/GENESIS-1 Gen. 1:31]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Toe het God gekyk na alles … |- |'''26''' |Vollendet ist das große Werk | style="background: #F6E3CE;" |Koor | |B-mol-majeur |Vivace |{{Musiek|common-time}} | |Die groot werk is voltooi |- |'''27''' |Zu dir, o Herr, blickt alles auf |Trio |S T B |E-mol-majeur |Poco adagio |3/4 |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/PSA.145/PSALMS-145 Ps. 145:15]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Die oë van almal is op U gerig … |- | rowspan="2" |'''28''' |Vollendet ist das große Werk | style="background: #F6E3CE;" |Koor | | rowspan="2" |B-mol-majeur | rowspan="2" |Vivace | rowspan="2" |{{Musiek|common-time}} | |Die groot werk is voltooi |- |Alles lobe seinen Namen | style="background: #F6E3CE;" |Koorfuga | |[https://biblesa.co.za/Bybel/AFR83/PSA.148/PSALMS-148 Ps. 148:13]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Laat hulle die Naam van die Here prys |- |} Deel II vier die skepping van seediere, voëls, diere en laastens die mens. '''No. 14.''' '''Und Gott sprach: Es bringe das Wasser in der Fülle hervor''' (Toe het God gesê: “Laat die waters krioel van lewende wesens ...") Dié resitatief vir sopraan (Gen. 1:20) is 'n inleiding vir: '''No. 15.''' '''Auf starkem Fittiche schwinget sich der Adler stolz''' (Op magtige vlerke sweef die arend trots omhoog) [[Lêer:Nachtigall1.jpg|duimnael| Die nagtegaal (''Luscinia megarhynchos'') het millennia lank as kragtige literêre simbool gedien]] Dit is 'n aria vir sopraan in F-majeur, wat die skepping van voëls besing. Die spesies wat genoem word, is die [[arend]], die [[Lewerike|lewerik]], die [[duif]] en die nagtegaal. Die lirieke noem met effense ydelheid dat die nagtegaal se lied so kort ná die skepping nog nie weemoedig was nie. '''No. 16.''' '''Und Gott schuf große Walfische''' (God het die groot seediere geskep …) Dié bassolo is in D-mineur. Hoewel dit as 'n resitatief in die partituur beskryf word, sou dit meer gepas beskryf kon word as 'n resitatief (die gedeelte uit Gen. 1:21–22) gevolg deur 'n baie kort aria, laasgenoemde 'n parafrase van die Bybelse woorde (Gen. 1:22) "Wees vrugbaar, word baie." Die bas sing in die stem van die Almagtige, soos aangehaal deur die aartsengel Raphael. Die sombere begeleiding gebruik geen viole nie – slegs die laer strykers, met verdeelde altviole en tjellos. '''No. 17.''' '''Und die Engel rührten ihr 'unsterblichen Harfen''' (En die engele tokkel hul onsterflike harpe) 'n Kort resitatief vir bas, begelei deur harpnabootsings en wat lei tot: '''No. 18.''' '''In holder Anmut stehn''' (Grasieus geklee) Haydn verbreek die reëlmaat van die resitatief-solis-koor-patroon met 'n peinsende trio in A-majeur vir die drie soliste, wat die skoonheid en grootheid van die nuut geskepte wêreld beskou. Dit lei sonder onderbreking tot: '''No. 19.''' '''Der Herr ist groß in seiner Macht''' (Die Here is groot in sy mag) Dit is 'n koorwerk met al drie soliste in A-majeur wat die vyfde dag besing. Die gedeelte "... und ewig bleibt sein Ruhm" (sy Roem bly tot in ewigheid) word heel gepas skynbaar sonder einde herhaal. ''Einde van die vyfde dag'' '''No. 20.''' '''Und Gott sprach: Es bringe die Erde hervor lebende Geschöpfe''' (Toe het God gesê: “Laat die aarde lewende wesens voortbring ...") 'n Resitatief vir bas (Gen. 1:24), wat lei tot: '''No. 21.''' '''Gleich öffnet sich der Erde Schoß''' (Meteens maak die aarde haar moederskoot oop) Dit is 'n beweging van toonskildering met voordrag deur die bas. Haydn se sagmoedige sin vir humor vier die botoon hier met elke nuut geskepte wese wat te voorskyn kom, elkeen met behulp van 'n musikale prentjie: die leeu, tier, hert, perd, bees, skaap, en selfs insekte en wurms! Soos altyd in Haydn se oratoria kom die orkestrale toonskildering voor die sanger se verduideliking daarvan. Die oorgang van bekorende diere (die eerste vier) na die prosaïese diere (die laaste vier) word gekenmerk deur 'n onverwagse modulasie van D-mol na A-majeur. Die plaasdiere word (soos in no. 8) met 'n siciliana-ritme begelei, wat duidelik herderlike assosiasies vir Haydn gehad het. Basse wat 'n lae D kan sing, kom dikwels in die versoeking om die laaste noot ("Wurm") 'n oktaaf laer te sing as wat Haydn dit getoonset het. [http://www.kylek.net/sounds.html Klankgreep: 'n Uitreksel (no. 3) uit ''Die skepping'', gesing deur van die bas Kyle Ketelson, van http://www.kylek.net.] [[Lêer:William Blake - Behemoth and Leviathan 1826.jpg|duimnael| "Die aarde word deur swaar gediertes vertrap" – God beskou sy geskape Behemot en Leviatan, in 'n kunswerk deur [[William Blake]].]] '''No. 22.''' '''Nun scheint in vollem Glanze der Himmel''' (Nou skyn die hemel in volle glorie) Dit is 'n aria vir bas in D-majeur in 3/4-tyd. Die tema is : ''Doch war noch alles nicht vollbracht'' : ''Dem Ganzen fehlte das Geschöpf'' : ''Das Gottes Werke dankbar seh'n'' : ''Des Herren Güte preisen soll''. : ''Tog is alles nie volbring nie;'' : ''Die geheel ontbreek 'n wese'' : ''Wat God se werk met dank kan aanskou'' : ''En die Here se goedheid kan prys.'' Die beweging is dus 'n voorbereiding op die skepping van die mens. Die eerste deel van dié nommer bevat ook 'n kort, maar opvallende stukkie toonskildery: 'n fortissimo-noot op die lae B-mol (in oktawe) vir [[fagot]]te en kontrafagotte wat die laaste woord van die reël begelei: "Die aarde word deur swaar diere vertrap." '''No. 23.''' '''Und Gott schuf den Menschen''' (God het die mens gemaak) [[Lêer:Hands of God and Adam.jpg|duimnael| Detail uit ''[[Die skepping van Adam]]'' deur [[Michelangelo]], c.1512]] Dié resitatief vir tenoor (Gen. 1:27, 2:7) lei tot: '''No. 24.''' '''Mit Würd 'und Hoheit angetan''' (Met waardigheid en hoogheid beklee) Dié gesogte aria vir tenoor in C-majeur beeld die skepping van die man en daarna die vrou. Dit word dikwels buite die konteks van ''Die skepping'' gesing. Hoewel die aria 'n Bybelse verhaal vertel, weerspieël die deugde wat aan Adam toegeskryf word (en nie aan Eva nie) die waardes van [[Verligting|die Verligting]]. Dit was byna seker dit die laaste musiek uit ''Die Skepping is'' wat Haydn ooit gehoor het: Dit is enkele dae voor sy dood in 1809 vir hom gesing as 'n gebaar van respek deur 'n Franse militêre offisier, 'n lid van Napoleon se invalsleër. '''No. 25.''' '''Und Gott sah jedes Ding''' (Toe het God na alles gekyk) 'n Kort resitatief vir bas (Gen. 1:31) wat die volgedne koorwerk inlui: '''No. 26.''' '''Vollendet ist das große Werk''' (Die groot werk is voltooi) 'n Uitstorting van vreugde oor die sesde dag vir koor alleen, in B-mol. Volgens die Bybelse verhaal (Genesis 2:1–3) was die sesde dag die einde van die skepping, aangesien God op die sewende dag, die eerste sabbat, gerus het. '''No. 27.''' '''Zu dir, o Herr, blickt alles auf''' (Die oë van almal is op U gerig …) Nog 'n bepeinsing deur die drie engele (soos no. 18), in E-mol-majeur van God se almag en barmhartigheid, met aanhaling uit Ps. 145:15–16. Die bas moet met die woorde ''"''Du wendest ab dein Angesicht" (U draai u aangesig weg) die gehoor met skaars 'n hoorbare ''pianissimo'' die skrik op die lyf jaag. Die einde van die trio word sonder onderbreking gevolg deur: '''No.''' '''28''' '''Vollendet ist das große Werk''' (Die groot werk is voltooi) Die koor herhaal dieselfde musiek en woorde (ook in B-mol) as in no. 26. Dit gaan baie vinnig oor tot 'n groot dubbele fuga op die woorde "Alles lobe seinen Namen, denn er allein ist hoch erhaben" (Laat almal sy naam loof, want Hy alleen is hoog verhewe). Soos gepas vir die finale van Deel II, is hierdie herhalingsgedeelte langer en intenser as die eerste gedeelte. Die patroon van die laaste drie nommers van Deel II, met twee feestelike bewegings op dieselfde tema wat 'n stadiger peinsende beweging flankeer, weerspieël ontelbare toonsettings van die Latynse [[Mis (musiek)|mis]], waar identiese of soortgelyke refreine van "[[Mis (musiek)|Hosanna in excelsis]]" 'n meditatiewe [[Mis (musiek)|Benedictus]]-gedeelte flankeer. === Deel III === {| class="wikitable" !No. ! Titel ! Vorm ! Stem ! Sleutel ! Tempo ! Tydmaat ! Vertaling |- ! colspan="9" style="background: #E3F6CE;" | Dag 7 |- | '''29''' | Aus Rosenwolken bricht | Resitatief | Tenoor | E-majeur | Largo | 3/4 | Rooskleurig breek die oggend aan |- | rowspan="3" | '''30''' | Von deiner Güt, o Herr und Gott / Gesegnet sei des Herren Macht | rowspan="2" style="background: #F6E3CE;" | Duet met koor | rowspan="2" style="background: #F6E3CE;" | S B | C-majeur | Adagio |{{Musiek|cut-time}}</img> | Die hemel en aarde is vol van u goedheid / Geseënd is die mag van die Here |- | Der Sterne hellster / Macht kund auf eurer weiten Bahn | rowspan="2" | F-majeur | rowspan="2" | Allegretto | rowspan="2" | 2/4 | Die helderste van alle sterre / Maak dit op jul wye paaie bekend |- | Heil dir, o Gott! | style="background: #F6E3CE;" | Koor | | Ons roep U aan, Here! |- | '''31''' | Nun ist die eerste Pflicht erfüllt | Resitatief | S B | | Allegro |{{Musiek|common-time}}</img> | Nou is die eerste plig uitgevoer |- | rowspan="2" | '''32''' | Holde Gattin, dir zur Seite | rowspan="2" | Duet | rowspan="2" | SB | rowspan="2" | E-mol-majeur | Adagio | 3/4 | Lieflike vrou, met jou aan my sy |- | Der tauende Morgen | Allegro | 2/4 | Die dougewende oggend |- | '''33''' | O glücklich Paar, und glücklich immerfort | Secco-resitatief | Tenoor | | |{{Musiek|common-time}}</img> | O gelukkige paar, en voortaan altyd gelukkig |- | rowspan="2" | '''34''' | Singt dem Herren alle Stimmen! | style="background: #F6E3CE;" | Koor | | rowspan="2" | B-majeur | Andante | rowspan="2" |{{Musiek|common-time}}</img> | Besing die Here, alle stemme! |- | Des Herren Ruhm, er bleibt in Ewigkeit | style="background: #F6E3CE;" | Refrein (fuga) met soliste | style="background: #F6E3CE;" | {{Nowrap|S A T B}} | Allegro | Die roem van die Here sal vir ewig wees |- |} Deel III speel in [[Tuin van Eden]] af en handel oor [[Adam en Eva]] se eerste gelukkige ure. '''No. 29.''' '''Aus Rosenwolken bricht''' (Rooskleurig breek die oggend aan) [[Lêer:J. Bosch The Garden of Earthly Delights (detail 3).jpg|duimnael| "[[Tuin van Wellus]]" (detail 3) deur [[Jheronimus Bosch]] (ongeveer 1450–1516)]] 'n Stadige orkesvoorspel beeld dagbreek in die Tuin van Eden uit. Dit word gevolg deur 'n resitatief vir tenoor wat Uriël verteenwoordig en beskryf hoe Adam en Eva hand aan hand loop. Die sleutel is E-majeur, ver verwyder van die molsleutels wat die werk tot dusver oorheers het. Verskeie kommentators voer aan dat Haydn hiermee die afgeleënheid tussen hemel en aarde wil oordra, of om die sondigheid van mense met die volmaaktheid van die engele te kontrasteer. '''No. 30.''' '''Von deiner Güt ', o Herr und Gott''' (Die hemel en aarde is vol van u goedheid) Adam en Eva doen 'n dankgebed in C-majeur, met begeleiding deur die koor. Dié nommer is die langste in ''Die skepping'' en bestaan uit drie dele. In die eerste (adagio) sing Adam en Eva hul gebed, met die koor wat hulle ondersteun, begelei deur sagte keteltromrolle. In die tweede gedeelte neem die tempo toe. Adam, Eva en die engele besing die nuut geskepte wêreld. Die laaste gedeelte is slegs vir koor en orkes, 'n viering van die woorde "Wir preisen dich in Ewigkeit" (Ons loof u vir ewig). '''No. 31.''' '''Nun ist die''' '''eerste Pflicht erfüllt''' (Nou is die eerste plig uitgevoer) Dit is 'n resitatief vir Adam en Eva, wat lei tot: [[Lêer:Blake, William (English, 1757–1827), 'Satan Watching the Caresses of Adam and Eve' (Illustration to 'Paradise Lost'), 1808, pen; watercolor on paper, 50.5 x 38 cm, Museum of Fine Arts, Boston, US.jpg|duimnael| "Satan kyk hoe Adam en Eva mekaar liefkoos", waterverf deur [[William Blake]] (1808)]] '''No. 32.''' '''Holde Gattin, dir zur Seite''' (Lieflike vrou, met jou aan my sy) Dit is 'n liefdesduet vir Adam en Eva in E-mol-majeur. Die inleiding is stadig, gevolg deur 'n deel in allegro. Die styl is duidelik beïnvloed deur komiese opera, 'n genre waarin Haydn uitgebreide ervaring gehad het. Vir sommige kommentators is die musiek 'n teruggryp na die lieflike komiese duet wat aan die einde van Die towerfluit van Mozart deur Papageno en Papagena gesing word.<ref name="Wigmore-barbican" /> '''No. 33.''' '''O glücklich Paar, und glücklich immerfort''' (O gelukkige paar, en voortaan altyd gelukkig) Uriël verduidelik aan die paar dat hulle vir altyd gelukkig sal wees, mits hulle nie meer wil hê of meer wil weet nie. Dit is die enigste verwysing na die [[Sondeval|val van die mensdom]]. '''No. 34.''' '''Singt dem Herren alle Stimmen!''' (Besing die Here, alle stemme!) Die finale koor is in B-majeur. Daar is 'n stadige inleiding, gevolg deur 'n dubbelfuga op die woorde "Des Herren Ruhm, er bleibt in Ewigkeit" (Die roem van die Here sal vir ewig wees), met gedeeltes vir die soliste en 'n finale homofoniese gedeelte. == Gekose opnames == {{Listen|type=music|title18=And the angels struck their immortal harps|title4=And God made the firmament|title5=The marv'lous work|title6=And God said, let the waters under the heaven|title7=Rolling in foaming billows|title8=And God said, let the earth|title9=With verdure clad|title10=And the heavenly host|title11=Awake the harp|title12=And God said, let there be lights|title13=In splendour bright|title14=The heavens are telling|title15=And God said, let the waters bring forth|title16=On mighty pens|title17=And God created great whales|title19=Most beautiful appear|title2=In the beginning|title20=The Lord is great|title21=And God said, let the earth bring forth|title22=And God created man|title23=In native worth|title24=And God saw every thing that he had made|title25=Achieved is the glorious work|title26=On Thee each living soul awaits|title27=Achieved is the glorious work|title28=In rosy mantle appears|title29=By Thee with bliss|title30=Of Stars the fairest|title31=Our duty we have now perform'd|title32=O happy pair|title33=Sing the Lord, ye voices all|title3=Now vanish before the holy beams|title=The Representation of Chaos|filename=Haydn - The Creation (Dalal) - 1 The Representation of Chaos.oga|filename16=Haydn - The Creation (Dalal) - 16 On mighty pens.oga|filename2=Haydn - The Creation (Dalal) - 2 In the beginning.oga|filename3=Haydn - The Creation (Dalal) - 3 Now vanish before the holy beams.oga|filename4=Haydn - The Creation (Dalal) - 4 And God made the firmament.oga|filename5=Haydn - The Creation (Dalal) - 5 The marv'lous work.oga|filename6=Haydn - The Creation (Dalal) - 6 And God said, let the waters under the heaven.oga|filename7=Haydn - The Creation (Dalal) - 7 Rolling in foaming billows.oga|filename8=Haydn - The Creation (Dalal) - 8 And God said, let the earth.oga|filename9=Haydn - The Creation (Dalal) - 9 With verdure clad.oga|filename10=Haydn - The Creation (Dalal) - 10 And the heavenly host.oga|filename11=Haydn - The Creation (Dalal) - 11 Awake the harp.oga|filename12=Haydn - The Creation (Dalal) - 12 And God said, let there be lights.oga|filename13=Haydn - The Creation (Dalal) - 13 In splendour bright.oga|filename14=Haydn - The Creation (Dalal) - 14 The heavens are telling.oga|filename15=Haydn - The Creation (Dalal) - 15 And God said, let the waters bring forth.oga|filename17=Haydn - The Creation (Dalal) - 17 And God created great whales.oga|filename33=Haydn - The Creation (Dalal) - 33 Sing the Lord, ye voices all.oga|filename26=Haydn - The Creation (Dalal) - 26 On Thee each living soul awaits.oga|filename32=Haydn - The Creation (Dalal) - 32 O happy pair.oga|filename31=Haydn - The Creation (Dalal) - 31 Our duty we have now perform'd.oga|filename30=Haydn - The Creation (Dalal) - 30 Of stars the fairest.oga|filename29=Haydn - The Creation (Dalal) - 29 By Thee with bliss.oga|filename28=Haydn - The Creation (Dalal) - 28 In rosy mantle appears.oga|filename27=Haydn - The Creation (Dalal) - 27 Achieved is the glorious work.oga|filename25=Haydn - The Creation (Dalal) - 25 Achieved is the glorious work.oga|filename18=Haydn - The Creation (Dalal) - 18 And the angels struck their immortal harps.oga|filename24=Haydn - The Creation (Dalal) - 24 And God saw every thing that he had made.oga|filename23=Haydn - The Creation (Dalal) - 23 In native worth.oga|filename22=Haydn - The Creation (Dalal) - 22 And God created man.oga|filename21=Haydn - The Creation (Dalal) - 21 And God said, let the earth bring forth.oga|filename20=Haydn - The Creation (Dalal) - 20 The Lord is great.oga|filename19=Haydn - The Creation (Dalal) - 19 Most beautiful appear.oga|description33=Performed by St Matthew's Choir, conducted by Phiroz Dalal, production director Dawn Slaughter}} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-right: 0;" |+ id="1085" |Recordings of ''The Creation'' / ''Die Schöpfung'' ! scope="col" |Dirigent/ Koor / Orkes ! scope="col" |Soloiste ! scope="col" |Handelsmerk ! scope="col" |Jaar |- |<span data-sort-value="Krauss, Clemens"><span class="vcard"><span class="fn">Clemens Krauss</span></span></span>[[Weense Filharmoniese Orkes]] | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Trude Eipperle * Julius Patzak * Georg Hann </div> |Phonographie <span class="nowrap">PH 5029/30</span> |1942<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1942</span>)</span> in Wene |- |Eugen JochumBeierse Radio-koorBeierse Radio-simfonieorkes | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Irmgard Seefried * Walther Ludwig * Hans Hotter </div> |Melodram <span class="nowrap">GM 4.0055</span> | 28&nbsp;April 1951<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1951-04-28</span>)</span> in München (voor 'n gehoor) |- |<span data-sort-value="Forster, Karl"><span class="vcard"><span class="fn">Karl Forster</span></span></span>Koor van die St. Hedwigs-katedraal in Berlyn | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Elisabeth Grümmer * Josef Traxel * Gottlob Frick </div> |[[EMI]] <span class="nowrap">CZS 7 62595 2</span> |1960<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1960</span>)</span> |- |Joseph KeilberthKeulse Radio-koor | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Annelies Kupper * Josef Traxel * Josef Greindl * Käthe Kraus * Walter Berry </div> |Andromeda <span class="nowrap">ANDRCD 9037</span> |1962<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1962</span>)</span> |- |<span data-sort-value="Karajan, Herbert von"><span class="vcard"><span class="fn">[[Herbert von Karajan]]</span></span></span>Singverein der Gesellschaft der Musikfreunde Wien[[Weense Filharmoniese Orkes]] | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Gundula Janowitz * Fritz Wunderlich * Kim Borg * Hermann Prey </div> |Arkadia <span class="nowrap">CDKAR 203.2</span> |8&nbsp;Augustus 1965<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1965-08-08</span>)</span> in Salzburg (voor 'n gehoor) |- |<span data-sort-value="Karajan, Herbert von"><span class="vcard"><span class="fn">[[Herbert von Karajan]]</span></span></span>Wiener Singverein[[Berlynse Filharmoniese Orkes]] | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Gundula Janowitz * Christa Ludwig * Dietrich Fischer-Dieskau * Walter Berry * Werner Krenn * Fritz Wunderlich </div> |[[Deutsche Grammophon]] <span class="nowrap">289449 761–2</span> |1966<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1966</span>)</span> en later, uitgegee in 1969 |- |<span data-sort-value="Bernstein, Leonard"><span class="vcard"><span class="fn">[[Leonard Bernstein]]</span></span></span>Camerata SingersNew Yorkse Filharmoniese Orkes | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Judith Raskin * John Reardon * Alexander Young </div> |[[Sony Records|Sony]] <span class="nowrap">SM2K 47560</span> |1966 |- |Antal DorátiBrighton Festival Chorus | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Lucia Popp * Werner Hollweg * Kurt Moll * Helena Döse * Benjamin Luxon </div> |[[Decca Records|Decca]] <span class="nowrap">443 027-2</span> |1977<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1977</span>)</span> |- |<span data-sort-value="Marriner, Neville"><span class="vcard"><span class="fn">[[Neville Marriner]]</span></span></span>Academy of St Martin in the Fields | class="contributor" |<div class="plainlist"> * [[Edith Mathis]] * [[Aldo Baldin]] * [[Dietrich Fischer-Dieskau]] </div> |[[Philips]] <span class="nowrap">416 449</span> |1980<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1980</span>)</span> |- |Sigiswald KuijkenCollegium Vocale GentLa Petite Bande | class="contributor" |<div class="plainlist"> * [[Krisztina Laki]] * [[Neil Mackie]] * [[Philippe Huttenlocher]] </div> |Accent / [[Harmonia Mundi]] <span class="nowrap">ACC8228</span> |1982<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1982</span>)</span> (op periode-instrumente n period tydens 'n konsert instruments in Koninklike Musiekkonserwatorium van Liege) |- |<span data-sort-value="Bernstein, Leonard"><span class="vcard"><span class="fn">[[Leonard Bernstein]]</span></span></span>Beierse Radio-koor<abbr title="<nowiki&gt;Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks</nowiki&gt;">Beierse Radio-simfonieorkes</abbr> | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Kurt Moll * Lucia Popp * Thomas Moser * Judith Blegen * Kurt Ollmann </div> |[[Deutsche Grammophon]] (CD and DVD) |1986<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1986</span>)</span> (konsert in die Benediktynse Klooster van Ottobeuren) |- |Christopher HogwoodAcademy of Ancient MusicAcademy of Ancient Music | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Emma Kirkby * Anthony Rolfe Johnson * Michael George </div> |[[Decca Records|Decca]] <span class="nowrap">430 397–2</span> |1990<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1990</span>)</span> (op operiode-instrumente, gesing in Engels) |- |James Levine<div class="plainlist"> * Stockholmse Radio-koor en Stockholmse Kamerkoor * Berlynse Filharmoniese Orkes </div> | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Kathleen Battle * Gösta Winbergh * Kurt Moll </div> |[[Deutsche Grammophon]] <span class="nowrap">B000024Z74</span> |1991<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1991</span>)</span> |- |Simon RattleCBSO-koorCity of Birmingham Symphony Orchestra | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Arleen Auger * Philip Langridge * David Thomas </div> |[[EMI Records]] <span class="nowrap">CDS 7 54159 2</span> |1991<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1991</span>)</span> |- |<span data-sort-value="Gardiner, John Eliot"><span class="vcard"><span class="fn">John Eliot Gardiner</span></span></span>Monteverdi-koorEnglish Baroque Soloists | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Sylvia McNair * Donna Brown * Michael Schade * Gerald Finley * Rod Gilfry </div> |[[Deutsche Grammophon]] Archiv <span class="nowrap">449 217–2</span> |1995<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1995</span>)</span> (periode-instrumente) |- |William ChristieLes Arts Florissants | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Genia Kühmeier * Toby Spence * Dietrich Henschel * Sophie Karthäuser * Markus Werba </div> |Virgin Classics <span class="nowrap">0946 3 95235 2 8</span> |2007<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">2007</span>)</span> (periode-instrumente |- |Colin DavisLondense SimfoniekoorLondense Simfonieorkes | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Sally Matthews * Ian Bostridge * Dietrich Henschel </div> |LSO Live <span class="nowrap">LSO0628</span> |2007<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">2007</span>)</span> |- |Paul McCreeshChetham-kamerkoor Gabrieli Consort and Players | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Mark Padmore * Miah Persson * Neal Davies * Sandrine Piau * Ruth Massey * Paul Harvey </div> |[[Deutsche Grammophon]] Archiv <span class="nowrap">477 7361</span> |2008<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">2008</span>)</span> (uitgegee, in Engels gesing) |- |René JacobsRIAS-kamerkoorFreiburgse Baroorkes | class="contributor" |<div class="plainlist"> * Julia Kleiter * Maximilian Schmitt * Johannes Weisser </div> |[[Harmonia Mundi]] Archiv <span class="nowrap">992039.4</span> |2009<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">2009</span>)</span> (uitgegee) |} Die 2009-opname van René Jacobs het in 2011 'n Grammy-toekenning gewen en was die topkeuse van die pianis Iain Burnside tydens die 2013-uitsending van BBC 3 se CD-resenie "Building a library". == Notas == Haydn se oorspronklike getekende manuskrip is sedert 1803 verlore. 'n Partituur wat in 1800 in Wene gedruk is, vorm deesdae die grondslag van die meeste uitvoerings. Die partituur wat in 1799 vir optredes deur die Tonkünstler-Societät gebruik is, met aantekeninge in die komponis se hand, word in die Weense staatsbiblioteek bewaar. Daar is verskeie ander afskrifpartiture, soos die ''Estate'', asook saamgestelde uitgawes wat in die afgelope twee eeue deur geleerdes opgestel is. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Wigmore-2009">[https://web.archive.org/web/20120121112327/https://www.barbican.org.uk/media/events/6772haydncreationforweb.pdf Wigmore, R. 2009. The Creation (Die Schöpfung), HobXXI/2. Programnotas by 'n uitvoering van ''Die Schöpfung''.]</ref> <ref name="Temperley">Temperley, N. 1991. ''Haydn: The Creation''. Cambridge: Cambridge University Press. bl. 26</ref> <ref name="Proksch">Proksch, B. 2015. ''Reviving Haydn: New appreciations in the Twentieth Century''.</ref> <ref name="Rosen">Rosen (1997:372), who offers detailed commentary on this movement.</ref> <ref name="Wigmore-barbican">Sien byvoorbeeld Richard Wigmore se opmerkings in programnotas: {{Cite web|url=https://www.barbican.org.uk/media/events/6772haydncreationforweb.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201121/http://www.barbican.org.uk/media/events/6772haydncreationforweb.pdf|archive-date=2016-03-04|access-date=2016-06-15}}</ref> }} == Bronne == * Rosen, Charles (1997) ''The Classical style: Haydn, Mozart, Beethoven''. New York: Norton. == Eksterne skakels == * [http://www.earlymusicworld.com/#!3-haydn/kdy5d Brian Robins, 'Haydn's Late Oratorios – The Creation and the Seasons'] * {{International Music Score Library Project|work=Die Schöpfung, Hob.XXI:2 (Haydn, Joseph)|cname=Die Schöpfung, Hob.XXI:2}} * [http://www.impresario.ch/choral/haydn21-2.htm ''The Creation'' :] MIDI-/MP3-weergawe, met Duitse teks en oefenlêers vir koorlede * Betsy Schwarm: [http://www.britannica.com/topic/The-Creation-by-Haydn ''The Creation''] ''Encyclopædia Britannica'' * Libretto (Duits) [https://web.archive.org/web/20090421154543/http://www.donjuanarchiv.at/archiv/bestaende/ernestea-sezzatense/ungarn/eisenstadt/die-schoepfung.html 1804 druk] * Libretto (Duits) [http://opera.stanford.edu/iu/libretti/schoepf.htm HTML] * [http://archives.nyphil.org/index.php/artifact/2d928110-826a-477b-a640-205b204f7055 Geannoteerde partituur in New York Philharmonic Archives] * [http://imslp.org/wiki/Die_Schöpfung%2C_Hob._21:2_%28Haydn%2C_Joseph%29 1803-uitgawe] op [[International Music Score Library Project|IMSLP]] (Engelse teks ingesluit) * [https://web.archive.org/web/20120224045435/http://www3.cpdl.org/wiki/index.php/The_Creation_(Franz_Joseph_Haydn) Gedeeltelike uitgawes] by cpdl * [http://www.carus-verlag.com/5199000.en.html Joseph Haydn: ''Die skepping''] Carus-Verlag * Neil Jenkins: [http://www.neiljenkins.info/documents/thecreationnewsources.pdf Haydn: The Libretto of ''The Creation''] neiljenkins.info * Mark Berry: [https://www.academia.edu/267334/Haydn_s_Creation_and_Enlightenment_Theology Haydn's Creation and Enlightenment Theology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313150423/http://www.academia.edu/267334/Haydn_s_Creation_and_Enlightenment_Theology |date=13 Maart 2016 }} academia.edu * [http://www.hf.uio.no/imv/english/research/projects/power/projectdescription/haydn/ The ideology of musical ”greatness”: Haydn’s late oratorios in a political context] hf.uio.no {{Normdata}} [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Artikels met teks in Duits]] [[Kategorie:Pages with unreviewed translations]] 8q49c1ezawti3zhxx2ay2yygcrtqjbx 0 370079 2978723 2448034 2026-10-14T02:55:41Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978723 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |name = Dawson City |official_name = City of Dawson |other_name = |native_name = |nickname ="Paris of the North"<ref>{{cite web |url= http://cityofdawson.com/history-pages/john-gould/paris-of-the-north |title= Paris of the North |publisher= City of Dawson |access-date= 22 Maart 2021 |archive-date= 15 April 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160415052841/http://cityofdawson.com/history-pages/john-gould/paris-of-the-north |url-status= dead }}</ref> |settlement_type = [[Dorp]] |motto = |image_skyline = Dawson_Yukon_June_07.jpg |image_caption = Lugfoto van Dawson City en die [[Yukonrivier]] |pushpin_map =Kanada |pushpin_label_position = |pushpin_map_caption = Ligging van Dawson City in [[Kanada]] |subdivision_type = Land |subdivision_name = Kanada |subdivision_type1 = Gebied |subdivision_name1 = [[Yukon]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = Burgemeester |leader_name = Wayne Potoroka |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_name4 = |established_title = Gestig |established_date = 1896 |established_title2 = Stad |established_date2 = 1902 |established_title3 = Dorp |established_date3 = 1980 |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes =<ref name=2016censusYKmunis>{{cite web | url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&T=302&PR=60&S=86&O=A&RPP=25 | title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), 2016 and 2011 censuses – 100% data (Yukon) | publisher=Statistics Canada | date=8 Februarie 2017 | access-date=11 Februarie 2017}}</ref> |area_total_km2 = 32.45 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |population_as_of = 2016 |population_footnotes =<ref name=2016censusYKmunis /> |population_note = |population_total = 1375 |population_density_km2 = 42.4 |timezone = Bergtyd (MST) |utc_offset = −07:00 |coordinates = {{coord|64|03|30|N|139|26|00|W|type:city|aansig=inlyn,titel}} |elevation_footnotes = |elevation_m = 370 |elevation_ft = 1,214 |postal_code_type = Kanadese poskode |postal_code = Y0B 1G0 |area_code = 867 |blank_name = GNBC kode |blank_info = KAHFT |blank1_name = Klimaat |blank1_info = Subarkties |website = [http://www.cityofdawson.ca/ www.cityofdawson.ca] |footnotes = }} '''Dawson City''' is 'n dorp in die Kanadese [[Provinsies en gebiede van Kanada|gebied]] [[Yukon]]. Dit is onafskeidbaar gekoppel aan die Klondike Goudstormloop (1896–99). Die bevolking het tydens die 2016-sensus 1&nbsp;375 inwoners getel, wat dit die tweede grootste dorp in Yukon maak. == Geskiedenis == [[Lêer:Packtrain_carrying_freight_outside_of_the_Bartlett_Bros_offices,_Dawson,_Yukon_territory,_1899_(HEGG_624).jpeg|links|duimnael| 'n Paktrein in Dawson, 1899 (gefotografeer deur Eric A. Hegg)]] In [[Voorgeskiedenis|prehistoriese tye]] is die gebied gebruik vir [[Jagter-versamelaar|jag/versameling]] deur die Hän-sprekende mense van die Tr'ondëk Hwëch'in en hul voorouers. Die hart van hul vaderland was Tr'ochëk, 'n visserskamp by die samevloeiing van die Klondike-rivier en [[Yukonrivier]], nou 'n Nasionale Historiese Gebied van Kanada, net oorkant die Klondikerivier van die moderne Dawson City. Hierdie was ook 'n belangrike somer-bymekaarkomplek en 'n basis vir die jag van [[Amerikaanse elk|elke]] in die Klondike[[vallei]]. Die huidige [[nedersetting]] is deur Joseph Ladue gestig en in Januarie [[1897]] vernoem na die bekende Kanadese geoloog George M. Dawson, wat die streek in 1887 [[Kartografie|ondersoek en gekarteer]] het. Dit het as hoofstad van Yukon gedien vanaf die stigting van die gebied in 1898 tot 1952, toe die setel na [[Whitehorse]] verskuif is. Dawson City was die middelpunt van die Klondike [[Goud]]<nowiki/>stormloop. Dit het in 1896 begin en die Eerste Nasies-kamp in 1898 in 'n vooruitstrewende stad van 40 000 verander. Teen [[1899]] was die goudstormloop op sy einde en het die stad se bevolking gedaal toe almal behalwe 8 000 mense vertrek het. Toe Dawson in 1902 as stad geïnkorporeer is, was die bevolking minder as 5&nbsp;000. St. Paul's [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse Kerk]], wat dieselfde jaar ook gebou is, is 'n Nasionale Historiese Gebied. == Aardrykskunde == [[Lêer:Yukon_Territory,_Canada_(28252967555).jpg|duimnael| Straatlandskap en grondverskuiwing aan die bergkant; Dawson City, 1964]] Dawson City lê op die Tintinafout. Hierdie fout het die Tintina-skeur geskep wat honderde kilometer ooswaarts strek. Erosie-oorblyfsels van [[lawa]]strome vorm uithoeke onmiddellik noord en wes van Dawson City. === Klimaat === Dawson City het 'n droë somer subarktiese klimaat ([[Köppen-klimaatklassifikasie]]: '''Dsc'''), soortgelyk aan die hoofstad van [[Whitehorse]]. Die gemiddelde temperatuur in Julie is 15,7 °C en in Januarie is dit -26.0 °C. <ref name="ccn">{{Cite web|url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=1535&autofwd=1|title=Dawson A|website=Canadian Climate Normals 1981–2010|publisher=Environment Canada|access-date=2014-02-20}}</ref> Die hoogste temperatuur wat nog ooit aangeteken is, is 35.0 °C op 9 Julie 1899 <ref name="Julie 1899">{{Cite web|url=http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-11-01%7C1901-03-31&mlyRange=%7C&StationID=1533&Prov=YT&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=2&searchMethod=contains&Month=7&Day=1&txtStationName=dawson&timeframe=2&Year=1899|title=July 1899|website=Canadian Climate Data|publisher=Environment Canada|access-date=14 Mei 2016}}</ref> en 18 Junie 1950. <ref name="June 1950">{{Cite web|url=http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=1953-01-01%7C1976-01-29&dlyRange=1897-07-01%7C1979-01-31&mlyRange=1897-01-01%7C1979-12-01&StationID=1534&Prov=YT&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=1&searchMethod=contains&txtStationName=dawson&timeframe=2&Year=1950&Month=6#|title=June 1950|website=Canadian Climate Data|publisher=Environment Canada|access-date=14 Mei 2016}}</ref> Die laagste temperatuur wat nog ooit aangeteken is, is -58.3 °C op 3 Februarie 1947.<ref name="Feb 1947">{{Cite web|url=http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=1953-01-01%7C1976-01-29&dlyRange=1897-07-01%7C1979-01-31&mlyRange=1897-01-01%7C1979-12-01&StationID=1534&Prov=YT&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=1&searchMethod=contains&txtStationName=dawson&timeframe=2&Year=1947&Month=2#|title=February 1947|website=Canadian Climate Data|publisher=Environment Canada|access-date=14 Mei 2016}}</ref> Dit ervaar 'n wye verskeidenheid temperature wat hoër is as 30 °C in die meeste somers en onder -40 °C in die winter. Die gemeenskap lê op 'n hoogte van 320 m met die gemiddelde reënval in Julie 49&nbsp;mm en die gemiddelde sneeuval in Januarie 27.6 cm. Dawson het 'n gemiddelde totale jaarlikse sneeuval van 166.5 cm en gemiddeld 70 rypvrye dae per jaar.<ref name="ccn">{{Cite web|url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=1535&autofwd=1|title=Dawson A|website=Canadian Climate Normals 1981–2010|publisher=Environment Canada|access-date=2014-02-20}}</ref> Die stad is gebou op 'n laag bevrore aarde wat in die toekoms 'n bedreiging vir die infrastruktuur van die stad kan inhou as die [[ysgrond]] (''permafrost'') smelt. <ref>{{Cite web|url=https://beta.theglobeandmail.com/technology/science/yukons-dawson-city-treading-on-thin-ice/article20409388|title=Yukon's Dawson City treading on thin ice|date=5 April 2009}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.cbc.ca/news/canada/north/melting-permafrost-plagues-dawson-city-1.614733|title=Melting permafrost plagues Dawson City}}</ref> [[Lêer:Dawson_Gold.JPG|duimnael| Dawson Gold]] [[Lêer:Diamond_Tooth_Gerties.JPG|duimnael| Diamond Tooth Gerties]] == Industrie == Deesdae is die hoofbedrywe in Dawson City toerisme en [[goud]]mynbou. [[Lêer:Gold_dredger_-_Dawson_City_YT.jpg|duimnael| Bagger nr. 4]] ===Energie=== Elektrisiteit word deur Yukon Energy Corporation (YEC) verskaf. Meeste van die netwerkkrag is hidroëlektriese krag uit die noord-suidnetwerk van damme naby Mayo, Whitehorse en Aishihikmeer. Nadat die plaaslike hidroëlektriese kragstasie vir die goudbaggerwerk in 1966 gestaak is, het YEC elektriese krag met plaaslike dieselopwekkers voorsien. In 2004 het YEC Dawson aan sy netwerkstelsel gekoppel. <!-- === Toerisme === --> [[Lêer:Dawson_City_downtown.jpg|duimnael| Die meeste van Dawson se geboue lyk soos dié 19de-eeuse konstruksie. Alle nuwe konstruksies moet aan die visuele standaarde voldoen]] == Verwysings == {{Verwysings}}   {{Normdata}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Yukon]] npaehkd8pfrjmghmg22wdyw4onq30w5 0 373888 2978640 2974816 2026-10-13T19:30:29Z SpesBona 2720 /* Stadions */ + Prent 2978640 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas Krieketwêreldbeker | naam = Krieketwêreldbeker 2027 | beeld = Krieketwêreldbeker 2027.svg | beeldgrote = 250px | onderskrif = Kenteken van die Krieketwêreldbeker 2027 | vanafdatum = 2 Oktober | totdatum = 21 November | bestuurder = [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) | krieketformaat = [[Internasionale eendagwedstryd|Internasionale eendagkrieket]] (EDI) | toernooiformaat = Superreeks, Groepfase, Super Sewe en uitklopfase | gashere = {{vlagland|Suid-Afrika}}<br />{{vlagland|Zimbabwe}}<br />{{vlagland|Namibië}} | kampioen = | naaswenner = | getal = | deelnemers = 14 (36 kwalifiseer) | wedstryde gespeel = 57 | bywoning = | speler van die reeks = | meeste lopies = | meeste paaltjies = | vorige jaar = 2023 | vorige toernooi = Krieketwêreldbeker 2023 | volgende jaar = 2031 | volgende toernooi = Krieketwêreldbeker 2031 }} Die '''Krieketwêreldbeker 2027''' ([[Engels]]: ''2027 Cricket World Cup'') word van 2 Oktober tot 21 November 2027 in [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]] en [[Namibië]] beslis.<ref name="Wedstrydskedule">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-2027/news/fixture-schedule-announced-for-icc-men-s-cricket-world-cup-2027 |title=Fixture schedule announced for ICC Men’s Cricket World Cup 2027 |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=1 Oktober 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Dit is die 14de [[krieketwêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse krieketwêreldkampioenskap in [[Internasionale eendagwedstryd|internasionale eendagkrieket]] (EDI) wat deur die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangebied word en ná die [[Krieketwêreldbeker 2003]] die tweede in [[Suider-Afrika]]. Die 2003-toernooi is deur Suid-Afrika, Zimbabwe en [[Kenia]] saam aangebied. Namibië sal vir die eerste keer ’n [[wêreldbeker]]toernooi aanbied. Daarbenewens is dit die eerste wêreldbekertoernooi in enige sportsoort wat beide Suid-Afrika en Zimbabwe vir ’n tweede keer huisves. [[Lêer:Icc cricket world cup trophy.jpg|duimnael|links|upright|Die Krieketwêreldbekertrofee waarom meegeding word]] 14 nasionale [[krieket]]spanne neem aan die Krieketwêreldbeker 2027 deel: Die medegashere [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], die agt beste spanne op die IKR se EDI-ranglys soos op 30 September 2026 ([[Afghaanse nasionale krieketspan|Afghanistan]], [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]], [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]], [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]], [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] en [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]]), saam met die vier beste spanne van die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2026. Vir die medegasheer Zimbabwe is dit die eerste deelname aan ’n krieketwêreldbekertoernooi sedert [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], waarmee vir die eerste keer in twaalf jaar albei Afrikaspanne aan dieselfde krieketwêreldbekertoernooi deelneem. Tydens die Krieketwêreldbeker 2027 word 57 wedstryde gespeel, waaronder drie tydens die Superreeks, 30 tydens die groepfase, 21 in die Super Sewe, en drie in die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die drie laagste geplaasde spanne beslis drie wedstryde in ’n Superreeks, waarna die beste span na die groepfase deurdring. Die ander twaalf spanne word in twee groepe van ses elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep speel. Die drie beste spanne van elke groep en die sewende beste span kwalifiseer hierna vir die Super Sewe, waarvandaan die vier beste spanne vir die halfeindrondte kwalifiseer en die wenners mekaar in die eindstryd ontmoet. Elke wedstryd bestaan uit 50 boulbeurte per span.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-revamp-formats-for-marquee-men-s-events |title=ICC revamp formats for marquee men’s events |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=15 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref><ref name="Formaat">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/icc-adds-super-series-and-super-7-twist-to-2027-odi-world-cup-1545709 |title=ICC adds Super Series and Super 7 twist to 2027 ODI World Cup |publisher=Cricinfo |date=15 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die sewe beste spanne sal saam met die gasheer Indië ook regstreeks vir die [[Kampioenetrofee 2029]] kwalifiseer. Australië is die verdedigende kampioen nadat hulle die vorige [[Krieketwêreldbeker 2023]] teen die gasheer Indië gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-australia-final-1384439/match-report |title=Head's magnificent 137 leads Australia to sixth World Cup title |publisher=Cricinfo |author=Andrew Miller |date=19 November 2023 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Toewysing == [[Krieket Suid-Afrika]] het in Mei 2021 aangekondig dat hy ’n bod vir die Krieketwêreldbeker 2027 ingedien het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/south-africa-to-bid-for-2027-cricket-world-cup-2425615 |title=South Africa To Bid For 2027 Cricket World Cup |publisher=NDTV Sports |date=1 Mei 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die Internasionale Krieketraad het die gasheerlande van beide die 2027- en 2031-manstoernooie op 16 November 2021 aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |title=USA to stage T20 World Cup: 2024–2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=16 November 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Suid-Afrika, Zimbabwe en Namibië is gesamentlik as gashere vir die 2027-toernooi benoem, terwyl die [[Krieketwêreldbeker 2031|2031-toernooi]] aan [[Indië]] en [[Bangladesj]] toegewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Voorheen het Namibië en Zimbabwe saam die [[o. 19-krieketwêreldbeker]] 2026 aangebied, wat as ’n voorbereiding op die seniortoernooi gedien het; Namibië het tydens dié toernooi vir die eerste keer as gasheer van ’n vername kriekettoernooi opgetree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/events/u19-world-cup/four-associates-to-host-under-19-world-cups/ |title=Four Associates to host Under-19 World Cups |publisher=Emerging Cricket |author=Tom Grunshaw |date=14 November 2022 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Voorbereiding == In voorbereiding op die Krieketwêreldbeker 2027 is in Augustus 2025 ’n reëlingskomitee van 15 lede aangestel. [[Trevor Manuel]] is as die voorsitter aangewys.<ref name=comm>{{en}} {{cite web |url=https://www.thestatesman.com/sports/trevor-manuel-appointed-chair-of-2027-icc-world-cup-organising-committee-1503474929.html |title=Trevor Manuel appointed chair of 2027 ICC World Cup organising committee |publisher=The Statesman |date=21 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die voormalige adjunkpresident [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]] is ook aangewys as een van die sewe onafhanklike direkteure van die reëlingskomitee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/odi-world-cup-2027-local-organising-committee-trevor-manuel-head-15-member-team |title=ODI World Cup 2027 Organising Committee Revealed: Trevor Manuel To Lead 15-Member Team |publisher=Outlook |author=Navneet Oberoi |date=21 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Deelnemers == === Kwalifisering === [[Lêer:Qualification Pathway for 2027 ICC Cricket World Cup 2.png|duimnael|Grafiek van die kwalifiseringsproses vir die Krieketwêreldbeker 2027]] Die medegashere [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], asook die agt beste spanne op die IKR se EDI-ranglys soos op 30 September 2026 het regstreeks vir die Krieketwêreldbeker 2027 gekwalifiseer, terwyl die oorblywende vier plekke tydens die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2027 beslis sal word.<ref name="Formaat" /> Hoewel Namibië tydens die toernooi vir die eerste keer as gasheer optree, sal hulle as ’n assosiaatlid nie regstreeks vir die toernooi kan kwalifiseer nie en [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] sal aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering moet deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |title=ICC announces qualification pathway for 2027 World Cup |publisher=Cricket.com |author=Pramod Ananth |date=13 November 2022 |accessdate=14 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314001834/https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |archive-date=14 Maart 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wenner van die Krieketwêreldbekerkwalifisering sal regstreeks na die groepfase deurdring en die Superreeks oorspring.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/odi-world-cup-qualifier-winner-gains-direct-entry-to-2027-main-round-1546041 |title=ODI World Cup Qualifier winner gains direct entry to 2027 main round |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=17 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die twee naasbeste spanne op die IKR se EDI-ranglys, wat nie daarin kon slaag om regstreeks vir die toernooi te kwalifiseer nie, sal aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering deelneem, waartydens die vier oorblywende plekke beslis sal word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/world-cup-2027-qualifier-set-to-be-played-from-february-22-to-march-23-1548740 |title=World Cup 2027 Qualifier set to be played from February 22 to March 23 |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=5 Augustus 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering sal ook die vier beste spanne van die Krieketwêreldbekerliga 2 2024–2026 (gehou tussen Februarie 2024 en Desember 2026) en die vier beste spanne van die uitspeeltoernooi 2026 deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/cricket-odi-world-cup-2027-qualified-teams-list |title=Cricket World Cup 2027 qualified teams – full list |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Andre Pitts |date=28 Augustus 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende tien spanne het reeds vir die Krieketwêreldbeker 2027 gekwalifiseer. Later kan nog vier spanne aansluit. [[Lêer:2027 Men's Cricket World Cup Participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering; altesaam 36 spanne het deelgeneem. {{sleutel|#0000ff|Regstreeks gekwalifiseer as gasheer of deur die IKR se EDI-ranglys}} {{sleutel|#00cc54ff|Spanne wat nog regstreeks kan kwalifiseer}} {{sleutel|#f48a00ff|Spanne wat aan die kwalifisering deelneem}} {{sleutel|#ffc900|Nie gekwalifiseer nie}} {{sleutel|#737373ff|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie |- |{{Cr-ZA}} | rowspan="2" |'''Gashere''' |Tiende |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Halfeindrondte <small>([[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-ZW}} |Tiende |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] |Super Ses <small>([[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]])</small> |- |{{Cr-AF}} | rowspan="8" |EDI-ranglys op<br />30 September 2026 |Vierde |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Groepfase <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-AU}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1987|1987]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-BD}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Kwarteindrondte <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]])</small> |- |{{Cr-EN}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 2019|2019]])</small> |- |{{Cr-IN}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1983|1983]], [[Krieketwêreldbeker 2011|2011]])</small> |- |{{Cr-NZ}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Naaswenner <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]])</small> |- |{{Cr-PK}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1992|1992]])</small> |- |{{Cr-LK}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1996|1996]])</small> |} == Stadions == Op 10 April 2024 het [[Krieket Suid-Afrika]] die agt stadions op sy kortlys bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/south-africa-venues-2027-odi-world-cup-13758371.html |title=Wanderers, Kingsmead, Newlands confirmed as venues for 2027 ODI World Cup: Report |publisher=Firstpost |date=10 April 2024 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Pholetsi Moseki, [[hoof- uitvoerende beampte]] van dié krieketraad, het verduidelik dat van die elf IKR-geakkrediteerde stadions in Suid-Afrika die finale agt stadions volgens verskeie kriterias soos die beskikbaarheid van lughawens en hotelverblyf gekies is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.business-standard.com/amp/cricket/world-cup/odi-world-cup-2027-wanderers-kingsmead-newlands-among-eight-sa-venues-124041000810_1.html |title=ODI World Cup 2027: Wanderers, Kingsmead, Newlands among eight SA venues |publisher=Business Standard |date=10 April 2024 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> In Augustus 2025 is aangekondig dat Suid-Afrika 44 wedstryde dwarsdeur die agt gasheerstede sal huisves, terwyl die oorblywende tien wedstryde tussen Namibië en Zimbabwe verdeel sal word.<ref name=comm /> Die wedstryde in Namibië sal in die [[Nasionale Krieketstadion]] in [[Windhoek]] aangebied word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/new-cricket-world-cup-2027-venue-hosts-thrilling-first-international-fixture |title=New Cricket World Cup 2027 venue hosts thrilling first international fixture |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=20 Maart 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> [[Zimbabwe Krieket]] bou tans ’n stadion in [[Victoria Falls]] met die amptelike naam [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion]] wat oorspronklik in Augustus 2026 geopen sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-flagship-stadium-at-victoria-falls-draws-criticism-1500407 |title=Will ZC reap benefits from investing heavily into Victoria Falls Stadium? |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=26 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Op 30 Julie 2026 het die Internasionale Krieketraad die uiteindelike plekke vir die Krieketwêreldbeker 2027 bevestig, insluitend die stadion in Victoria Falls wat tans in aanbou is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/icc-confirms-12-host-cities-for-2027-men-s-odi-world-cup-1548090 |title=Johannesburg, Windhoek, Bulawayo among 12 host cities for 2027 men's ODI World Cup |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=30 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die twee halfeindstryde word onderskeidelik op [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] in [[Kaapstad]] en [[SuperSport-park]] in [[Centurion]] gespeel, terwyl die eindstryd op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word.<ref name="Wedstrydskedule" /> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !colspan=5|{{vlagland|Suid-Afrika}} |- ! [[Paarl]], [[Wes-Kaap]] ! [[Oos-Londen]], [[Oos-Kaap]] ! [[Centurion]], [[Gauteng]] ! [[Durban]], [[KwaZulu-Natal]] |- | [[Bolandpark]] | [[Buffalopark]] | [[SuperSport-park]] | [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]] |- | <small>{{Koördinate|33|44|29|S|18|59|54|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Bolandpark}}</small> | <small>{{Koördinate|33|0|24.14|S|27|55|09.72|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Buffalopark}}</small> | <small>{{Koördinate|25|51|35.69|S|28|11|43.35|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=SuperSport-park}}</small> | <small>{{Koördinate|29|51|0.21|S|31|1|40.13|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Kingsmead}}</small> |- | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''15&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''22&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Boland Park Cricket Ground.jpg|200px]] | | [[Lêer:SS park.jpg|200px]] | [[Lêer:Kingsmead2009.jpg|200px]] |- ! [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]] ! [[Kaapstad]], Wes-Kaap ! [[Gqeberha]], Oos-Kaap ! [[Johannesburg]], Gauteng |- | [[Mangaung-ovaal]] | [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] | [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]] | [[Wanderersstadion|Wanderers]] |- | <small>{{Koördinate|29|7|0.04|S|26|12|18.97|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Mangaung-ovaal}}</small> | <small>{{Koördinate|33|58|25.32|S|18|28|8.16|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Nuweland}}</small> | <small>{{Koördinate|33|57|59.35|S|25|36|36|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=St. Georgespark}}</small> | <small>{{Koördinate|26|7|52.17|S|28|3|26.69|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Wanderers}}</small> |- | Kapasiteit: '''20&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''19&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''34&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Mangaung Oval 3.jpg|200px]] | [[Lêer:Newlandsoverview.jpg|200px]] | [[Lêer:Sahara Oval St George's, uploaded 2005.jpg|200px]] | [[Lêer:The Wanderers 2.jpg|200px]] |- !colspan=3|{{vlagland|Zimbabwe}} !{{vlagland|Namibië}} |- ! [[Harare]] ! [[Bulawayo]] ! [[Victoria Falls]] ! [[Windhoek]] |- | [[Harare Sportklub]] | [[Queens Sportklub]] | [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]] | [[Nasionale Krieketstadion]] |- | <small>{{Koördinate|17|48|50.67|S|31|3|2.08|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Harare Sportklub}}</small> | <small>{{Koördinate|20|08|42.39|S|28|35|20.20|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Queens Sportklub}}</small> | <small>{{Koördinate|17|55|27.84|S|25|51|24.12|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Mosi-oa-Tunya Internasionale Krieketstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|22|36|23.3|S|17|05|33.7|O|region:NA_type:landmark|aansig=inlyn|name=Nasionale Krieketstadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''12&nbsp;500''' | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''7&nbsp;500''' |- | [[Lêer:Harare sports club.jpg|200px]] | | | [[Lêer:Namibia National Cricket Ground - Windhoek.jpg|200px]] |} {| cellpadding="0" style="border:0 solid darkgrey;" |- style="text-align:center;" |style="border:0 solid blue;"| {{Location map+|Namibië|width=250|float=left|caption=Plekke in Namibië|places= {{Location map~|Namibië|lat=-22.606463|long=17.092703|position=bottom|background=|label=[[Windhoek]]}} }} |style="border:0 solid #777;"| {{Location map+|Suid-Afrika|width=280|float=center|caption=Plekke in Suid-Afrika|places= {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.741389|long=18.998333|position=top|background=|label=[[Paarl]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.006706|long=27.919367|position=top|background=|label=[[Oos-Londen]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-25.859914|long=28.195375|position=top|background=|label=[[Centurion]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-29.850058|long=31.027814|position=bottom|background=|label=[[Durban]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-29.116678|long=26.205269|position=bottom|background=|label=[[Bloemfontein]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.9737|long=18.468933|position=bottom|background=|label=[[Kaapstad]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.966486|long=25.61|position=bottom|background=|label=[[Gqeberha]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-26.131158|long=28.057414|position=bottom|background=|label=[[Johannesburg]]}} }} |style="border:0 solid #2a5;"| {{Location map+|Zimbabwe|width=250|float=right|caption=Plekke in Zimbabwe|places= {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-17|lat_min=-50|lon_deg=31|lon_min=04|position=left|background=|label=[[Harare]]}} {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-20|lat_min=-10|lon_deg=28|lon_min=34|position=right|background=|label=[[Bulawayo]]}} {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-17|lat_min=-56|lon_deg=25|lon_min=50|position=right|background=|label=[[Victoria Falls]]}} }} |}</center> == Formaat == Die Krieketwêreldbeker 2027 word oor 51 dae tussen 14 verskillende spanne oor 57 wedstryde beslis. Dit begin op 2 Oktober op die Nasionale Krieketstadion in Windhoek met die openingswedstryd tydens die Superreeks. Die toernooi eindig op 21 November op Wanderers in Johannesburg met die eindstryd, waartydens die wenner die Krieketwêreldbekertrofee inpalm. === Kalender === Op 1 Oktober 2026, presies ’n jaar voor dié toernooi se begin, het die Internasionale Krieketraad saam met Krieket Suid-Afrika die wedstrydskedule bekendgestel.<ref name="Wedstrydskedule" /> Die volgende tabel dui die Krieketwêreldbeker 2027 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n blou blokkie op die Superreeks, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n siaan blokkie op die Super Sewe, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Superreeks<br />Oktober ! scope=col |Sa<br />2 ! scope=col |So<br />3 ! scope=col |Ma<br />4 ! scope=col |Di<br />5 ! scope=col |Wo<br />6 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 2 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| |- align=center |align=left|Superreeks <!-- 2 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| bgcolor=#3399ff| 1 |- ! scope=col |Groepfase<br />Oktober ! scope=col |Do<br />7 ! scope=col |Vr<br />8 ! scope=col |Sa<br />9 ! scope=col |So<br />10 ! scope=col |Ma<br />11 ! scope=col |Di<br />12 ! scope=col |Wo<br />13 ! scope=col |Do<br />14 ! scope=col |Vr<br />15 ! scope=col |Sa<br />16 ! scope=col |So<br />17 ! scope=col |Ma<br />18 ! scope=col |Di<br />19 ! scope=col |Wo<br />20 ! scope=col |Do<br />21 ! scope=col |Vr<br />22 ! scope=col |Sa<br />23 ! scope=col |So<br />24 |- align=center | align=left|Groep A <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left| Groep B <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| |- ! scope=col |Super Sewe<br />Oktober/November ! scope=col |Ma<br />25 ! scope=col |Di<br />26 ! scope=col |Wo<br />27 ! scope=col |Do<br />28 ! scope=col |Vr<br />29 ! scope=col |Sa<br />30 ! scope=col |So<br />31 ! scope=col |Ma<br />1 ! scope=col |Di<br />2 ! scope=col |Wo<br />3 ! scope=col |Do<br />4 ! scope=col |Vr<br />5 ! scope=col |Sa<br />6 ! scope=col |So<br />7 ! scope=col |Ma<br />8 ! scope=col |Di<br />9 ! scope=col |Wo<br />10 ! scope=col |Do<br />11 ! scope=col |Vr<br />12 ! scope=col |Sa<br />13 ! scope=col |So<br />14 |- align=center |align=left|Super Sewe <!-- 25 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 26 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 27 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 28 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 30 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 31 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 3 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 4 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 5 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 6 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 7 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 14 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />November ! scope=col |Ma<br />15 ! scope=col |Di<br />16 ! scope=col |Wo<br />17 ! scope=col |Do<br />18 ! scope=col |Vr<br />19 ! scope=col |Sa<br />20 ! scope=col |So<br />21 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#3399ff|Superreeks}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#7DF9FF|Super Sewe}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] |- | {{Cr-AF}}<br /> {{Cr-AU}}<br /> {{Cr-IN}}<br /> {{Cr-PK}}<br /> {{Cr-ZW}}<br /> {{geenvlag|Kwalifiseerder A}} | {{Cr-BD}}<br /> {{Cr-EN}}<br /> {{Cr-NZ}}<br /> {{Cr-LK}}<br /> {{Cr-ZA}}<br /> {{geenvlag|Kwalifiseerder B}} |} === Groepfase en Super Sewe === Die Krieketwêreldbeker 2027 word deur 14 nasionale krieketspanne beslis. Die drie laagste geplaasde spanne beslis in die Superreeks drie wedstryde, waarna die beste span na die groepfase deurdring. Die ander twaalf spanne word vir die groepfase in twee groepe van ses elk verdeel; elke span speel een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep, dus speel elke span vyf wedstryde in die groepfase. Twee punte word vir ’n oorwinning toegeken, een vir ’n gelykop of onbesliste wedstryd en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte eindig, word volgens lopietempo, dan boultempo en dan die uitslag van die direkte ontmoeting gerangskik. Die drie beste spanne van albei groepe en die sewende beste span dring na die Super Sewe deur.<ref name="Formaat" /> Die Super Sewe word deur sewe spanne in een groep beslis, waartydens elke span een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep speel, dus speel elke span ses wedstryde in die Super Sewe. Die kwalifisering is gegrond op dieselfde kriterias as in die groepfase.<ref name="Formaat" /> === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af neem die toernooi ’n uitklopformaat aan wat uit drie wedstryde bestaan: twee halfeindstryde en die eindstryd. Die vier beste spanne van die Super Sewe dring na die uitklopfase deur. Die eerste span speel teen die vierde span en die tweede span teen die derde span in die halfeindstryde. Elke wedstryd in die uitklopstadium moet met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná albei kolfbeurte ’n gelykopuitslag is, sal die wedstryd deur ’n Superboulbeurt beslis word.<ref name="Formaat" /> === Effek op Kampioenetrofee 2029-kwalifisering === Die sewe beste spanne sal saam met die gasheer Indië regstreeks vir die Kampioenetrofee 2029 kwalifiseer. == Wedstryde == Die wedstryde word in vier fases opgedeel, naamlik die Superreeks, die groepfase, die Super Sewe en die uitklopfase.<ref name="Formaat" /> Die wedstrydskedule is op 1 Oktober 2026 deur beide Krieket Suid-Afrika en die Internasionale Krieketraad bekendgemaak.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/wanderers-to-host-2027-men-s-odi-world-cup-final-as-well-as-india-vs-pakistan-1556110 |title=Wanderers to host 2027 men's ODI World Cup final as well as India vs Pakistan |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=1 Oktober 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> === Superreeks === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die Groepfase. |} Die laagste geplaasde drie spanne beslis in die Superreeks drie wedstryde teen mekaar, waarna die beste span na die groepfase deurdring.<ref name="Formaat" /><ref name="Wedstrydskedule" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X1}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X2}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X3}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 2 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556787/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 4 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556788/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 6 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556786/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Groepfase === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die Super Sewe én regstreeks vir die [[Kampioenetrofee 2029]]. |- | style="background:#ffc;"|Moontlike kwalifisering vir die Super Sewe en die Kampioenetrofee 2029. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die Kampioenetrofee 2029 mis. |} Twaalf spanne neem aan die groepfase deel. Die drie beste spanne in elke groep en die sewende beste span dring na die Super Sewe deur.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref name="Formaat" /> Die sewe beste spanne kwalifiseer saam met die gasheer Indië ook vir die [[Kampioenetrofee 2029]]. ==== Groep A ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-AF}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-AU}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-IN}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#ffc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-PK}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{Cr-ZW}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|Kwalifiseerder A}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 7 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-india-group-a-1556789/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 8 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-pakistan-group-a-1556790/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-tba-group-a-1556792/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/india-vs-pakistan-group-a-1556794/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-afghanistan-group-a-1556796/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-tba-group-a-1556797/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-india-group-a-1556801/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/pakistan-vs-tba-group-a-1556802/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-australia-group-a-1556803/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/india-vs-tba-group-a-1556806/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-australia-group-a-1556808/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-pakistan-group-a-1556809/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 21 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-tba-group-a-1556813/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-pakistan-group-a-1556814/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-india-group-a-1556818/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} ==== Groep B ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-BD}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-EN}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-NZ}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#ffc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-LK}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{Cr-ZA}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|Kwalifiseerder B}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 8 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-england-group-b-1556791/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-new-zealand-group-b-1556793/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/sri-lanka-vs-tba-group-b-1556795/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-new-zealand-group-b-1556798/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-sri-lanka-group-b-1556799/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-ZA}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-tba-group-b-1556800/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-sri-lanka-group-b-1556804/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-england-group-b-1556805/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/new-zealand-vs-tba-group-b-1556807/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-bangladesh-group-b-1556810/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/new-zealand-vs-sri-lanka-group-b-1556811/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-tba-group-b-1556812/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-sri-lanka-group-b-1556815/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-new-zealand-group-b-1556816/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-tba-group-b-1556817/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Super Sewe === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Sewe spanne neem aan die Super Sewe deel. Die vier beste spanne dring na die uitklopfase deur.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref name="Formaat" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A1 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A2 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A3 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|B1 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|B2 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|B3 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|A4/B4 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 25 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556819/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556820/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556821/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B2 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556822/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 29 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556823/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 30 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A3 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556824/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 31 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556825/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 1 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556826/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 2 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B3 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556827/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556828/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 4 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556829/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 5 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556830/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 6 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556831/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 7 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556832/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 8 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556833/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556834/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A3 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556835/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556836/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556837/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556838/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556839/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Uitklopfase === Die uitklopfase bestaan uit twee halfeindstryde, waarvan die twee wenners mekaar in die eindstryd op Wanderers in Johannesburg ontmoet.<ref name="Wedstrydskedule" /> [[Lêer:Wanderers Stadium 2024.jpg|duimnael|Die eindstryd word op 21 November op Wanderers in Johannesburg beslis]] {{Tabel Beker 4 | RD1 = Halfeindrondte | RD2 = Eindrondte | RD1-hofie01 = 17 November – Kaapstad | RD1-span01 = '''Kwalifiseerder 1''' | RD1-telling01 = | RD1-span02 = '''Kwalifiseerder 4''' | RD1-telling02 = | RD1-hofie02 = 18 November – Centurion | RD1-span03 = '''Kwalifiseerder 2''' | RD1-telling03 = | RD1-span04 = '''Kwalifiseerder 3''' | RD1-telling04 = | RD2-hofie01 = 21 November – Johannesburg | RD2-span01 = '''Wenner Halfeindstryd 1''' | RD2-telling01 = | RD2-span02 = '''Wenner Halfeindstryd 2''' | RD2-telling02 = }} ==== Halfeindrondte ==== {{Krieketwedstryd | datum = 17 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Kwalifiseerder 1 | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder 4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-1st-semi-final-1556840/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Kwalifiseerder 2 | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder 3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-2nd-semi-final-1556841/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} ==== Eindstryd ==== {{Krieketwedstryd | datum = 21 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Wenner Halfeindstryd 1 | telling1 = | span2 = Wenner Halfeindstryd 2 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-final-1556842/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Krieketwêreldkampioen 2027 |- |align=center|'''Eindstrydwenner''' |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Rugbywêreldbeker 2027]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cricket World Cup 2027|Krieketwêreldbeker 2027}} * {{en}} [https://www.cricketworldcup.com/ Amptelike webwerf van die Krieketwêreldbeker 2027] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/ Amptelike webtuiste van die Internasionale Krieketraad] * {{en}} [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817 ''ICC Cricket World Cup 2027''] {{Navigasie Krieketwêreldbeker}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Krieketwereldbeker 2027}} [[Kategorie:Geskiedenis van Namibië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieket in Namibië]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieketwêreldbeker|2027]] [[Kategorie:Sport in 2027]] t0l132dv7vwa5jji4igo9p7oar3phir 2978641 2978640 2026-10-13T19:30:34Z KiranBOT 189717 het AMP-opsporing van URL'e verwyder ([[:m:User:KiranBOT/AMP|besonderhede]]) ([[User talk:Usernamekiran|rapporteer fout]]) v3.1.1s 2978641 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas Krieketwêreldbeker | naam = Krieketwêreldbeker 2027 | beeld = Krieketwêreldbeker 2027.svg | beeldgrote = 250px | onderskrif = Kenteken van die Krieketwêreldbeker 2027 | vanafdatum = 2 Oktober | totdatum = 21 November | bestuurder = [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) | krieketformaat = [[Internasionale eendagwedstryd|Internasionale eendagkrieket]] (EDI) | toernooiformaat = Superreeks, Groepfase, Super Sewe en uitklopfase | gashere = {{vlagland|Suid-Afrika}}<br />{{vlagland|Zimbabwe}}<br />{{vlagland|Namibië}} | kampioen = | naaswenner = | getal = | deelnemers = 14 (36 kwalifiseer) | wedstryde gespeel = 57 | bywoning = | speler van die reeks = | meeste lopies = | meeste paaltjies = | vorige jaar = 2023 | vorige toernooi = Krieketwêreldbeker 2023 | volgende jaar = 2031 | volgende toernooi = Krieketwêreldbeker 2031 }} Die '''Krieketwêreldbeker 2027''' ([[Engels]]: ''2027 Cricket World Cup'') word van 2 Oktober tot 21 November 2027 in [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]] en [[Namibië]] beslis.<ref name="Wedstrydskedule">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-2027/news/fixture-schedule-announced-for-icc-men-s-cricket-world-cup-2027 |title=Fixture schedule announced for ICC Men’s Cricket World Cup 2027 |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=1 Oktober 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Dit is die 14de [[krieketwêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse krieketwêreldkampioenskap in [[Internasionale eendagwedstryd|internasionale eendagkrieket]] (EDI) wat deur die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangebied word en ná die [[Krieketwêreldbeker 2003]] die tweede in [[Suider-Afrika]]. Die 2003-toernooi is deur Suid-Afrika, Zimbabwe en [[Kenia]] saam aangebied. Namibië sal vir die eerste keer ’n [[wêreldbeker]]toernooi aanbied. Daarbenewens is dit die eerste wêreldbekertoernooi in enige sportsoort wat beide Suid-Afrika en Zimbabwe vir ’n tweede keer huisves. [[Lêer:Icc cricket world cup trophy.jpg|duimnael|links|upright|Die Krieketwêreldbekertrofee waarom meegeding word]] 14 nasionale [[krieket]]spanne neem aan die Krieketwêreldbeker 2027 deel: Die medegashere [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], die agt beste spanne op die IKR se EDI-ranglys soos op 30 September 2026 ([[Afghaanse nasionale krieketspan|Afghanistan]], [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]], [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]], [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]], [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] en [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]]), saam met die vier beste spanne van die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2026. Vir die medegasheer Zimbabwe is dit die eerste deelname aan ’n krieketwêreldbekertoernooi sedert [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], waarmee vir die eerste keer in twaalf jaar albei Afrikaspanne aan dieselfde krieketwêreldbekertoernooi deelneem. Tydens die Krieketwêreldbeker 2027 word 57 wedstryde gespeel, waaronder drie tydens die Superreeks, 30 tydens die groepfase, 21 in die Super Sewe, en drie in die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die drie laagste geplaasde spanne beslis drie wedstryde in ’n Superreeks, waarna die beste span na die groepfase deurdring. Die ander twaalf spanne word in twee groepe van ses elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep speel. Die drie beste spanne van elke groep en die sewende beste span kwalifiseer hierna vir die Super Sewe, waarvandaan die vier beste spanne vir die halfeindrondte kwalifiseer en die wenners mekaar in die eindstryd ontmoet. Elke wedstryd bestaan uit 50 boulbeurte per span.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-revamp-formats-for-marquee-men-s-events |title=ICC revamp formats for marquee men’s events |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=15 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref><ref name="Formaat">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/icc-adds-super-series-and-super-7-twist-to-2027-odi-world-cup-1545709 |title=ICC adds Super Series and Super 7 twist to 2027 ODI World Cup |publisher=Cricinfo |date=15 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die sewe beste spanne sal saam met die gasheer Indië ook regstreeks vir die [[Kampioenetrofee 2029]] kwalifiseer. Australië is die verdedigende kampioen nadat hulle die vorige [[Krieketwêreldbeker 2023]] teen die gasheer Indië gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-australia-final-1384439/match-report |title=Head's magnificent 137 leads Australia to sixth World Cup title |publisher=Cricinfo |author=Andrew Miller |date=19 November 2023 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Toewysing == [[Krieket Suid-Afrika]] het in Mei 2021 aangekondig dat hy ’n bod vir die Krieketwêreldbeker 2027 ingedien het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/south-africa-to-bid-for-2027-cricket-world-cup-2425615 |title=South Africa To Bid For 2027 Cricket World Cup |publisher=NDTV Sports |date=1 Mei 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die Internasionale Krieketraad het die gasheerlande van beide die 2027- en 2031-manstoernooie op 16 November 2021 aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |title=USA to stage T20 World Cup: 2024–2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=16 November 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Suid-Afrika, Zimbabwe en Namibië is gesamentlik as gashere vir die 2027-toernooi benoem, terwyl die [[Krieketwêreldbeker 2031|2031-toernooi]] aan [[Indië]] en [[Bangladesj]] toegewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Voorheen het Namibië en Zimbabwe saam die [[o. 19-krieketwêreldbeker]] 2026 aangebied, wat as ’n voorbereiding op die seniortoernooi gedien het; Namibië het tydens dié toernooi vir die eerste keer as gasheer van ’n vername kriekettoernooi opgetree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/events/u19-world-cup/four-associates-to-host-under-19-world-cups/ |title=Four Associates to host Under-19 World Cups |publisher=Emerging Cricket |author=Tom Grunshaw |date=14 November 2022 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Voorbereiding == In voorbereiding op die Krieketwêreldbeker 2027 is in Augustus 2025 ’n reëlingskomitee van 15 lede aangestel. [[Trevor Manuel]] is as die voorsitter aangewys.<ref name=comm>{{en}} {{cite web |url=https://www.thestatesman.com/sports/trevor-manuel-appointed-chair-of-2027-icc-world-cup-organising-committee-1503474929.html |title=Trevor Manuel appointed chair of 2027 ICC World Cup organising committee |publisher=The Statesman |date=21 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die voormalige adjunkpresident [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]] is ook aangewys as een van die sewe onafhanklike direkteure van die reëlingskomitee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/odi-world-cup-2027-local-organising-committee-trevor-manuel-head-15-member-team |title=ODI World Cup 2027 Organising Committee Revealed: Trevor Manuel To Lead 15-Member Team |publisher=Outlook |author=Navneet Oberoi |date=21 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> == Deelnemers == === Kwalifisering === [[Lêer:Qualification Pathway for 2027 ICC Cricket World Cup 2.png|duimnael|Grafiek van die kwalifiseringsproses vir die Krieketwêreldbeker 2027]] Die medegashere [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], asook die agt beste spanne op die IKR se EDI-ranglys soos op 30 September 2026 het regstreeks vir die Krieketwêreldbeker 2027 gekwalifiseer, terwyl die oorblywende vier plekke tydens die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2027 beslis sal word.<ref name="Formaat" /> Hoewel Namibië tydens die toernooi vir die eerste keer as gasheer optree, sal hulle as ’n assosiaatlid nie regstreeks vir die toernooi kan kwalifiseer nie en [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] sal aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering moet deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |title=ICC announces qualification pathway for 2027 World Cup |publisher=Cricket.com |author=Pramod Ananth |date=13 November 2022 |accessdate=14 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314001834/https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |archive-date=14 Maart 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wenner van die Krieketwêreldbekerkwalifisering sal regstreeks na die groepfase deurdring en die Superreeks oorspring.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/odi-world-cup-qualifier-winner-gains-direct-entry-to-2027-main-round-1546041 |title=ODI World Cup Qualifier winner gains direct entry to 2027 main round |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=17 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die twee naasbeste spanne op die IKR se EDI-ranglys, wat nie daarin kon slaag om regstreeks vir die toernooi te kwalifiseer nie, sal aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering deelneem, waartydens die vier oorblywende plekke beslis sal word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/world-cup-2027-qualifier-set-to-be-played-from-february-22-to-march-23-1548740 |title=World Cup 2027 Qualifier set to be played from February 22 to March 23 |publisher=Cricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=5 Augustus 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Aan die Krieketwêreldbekerkwalifisering sal ook die vier beste spanne van die Krieketwêreldbekerliga 2 2024–2026 (gehou tussen Februarie 2024 en Desember 2026) en die vier beste spanne van die uitspeeltoernooi 2026 deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/cricket-odi-world-cup-2027-qualified-teams-list |title=Cricket World Cup 2027 qualified teams – full list |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Andre Pitts |date=28 Augustus 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende tien spanne het reeds vir die Krieketwêreldbeker 2027 gekwalifiseer. Later kan nog vier spanne aansluit. [[Lêer:2027 Men's Cricket World Cup Participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering; altesaam 36 spanne het deelgeneem. {{sleutel|#0000ff|Regstreeks gekwalifiseer as gasheer of deur die IKR se EDI-ranglys}} {{sleutel|#00cc54ff|Spanne wat nog regstreeks kan kwalifiseer}} {{sleutel|#f48a00ff|Spanne wat aan die kwalifisering deelneem}} {{sleutel|#ffc900|Nie gekwalifiseer nie}} {{sleutel|#737373ff|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie |- |{{Cr-ZA}} | rowspan="2" |'''Gashere''' |Tiende |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Halfeindrondte <small>([[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-ZW}} |Tiende |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] |Super Ses <small>([[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]])</small> |- |{{Cr-AF}} | rowspan="8" |EDI-ranglys op<br />30 September 2026 |Vierde |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Groepfase <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-AU}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1987|1987]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Cr-BD}} |Agtste |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Kwarteindrondte <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]])</small> |- |{{Cr-EN}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 2019|2019]])</small> |- |{{Cr-IN}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1983|1983]], [[Krieketwêreldbeker 2011|2011]])</small> |- |{{Cr-NZ}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |Naaswenner <small>([[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]])</small> |- |{{Cr-PK}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1992|1992]])</small> |- |{{Cr-LK}} |14de |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] |'''Kampioen''' <small>([[Krieketwêreldbeker 1996|1996]])</small> |} == Stadions == Op 10 April 2024 het [[Krieket Suid-Afrika]] die agt stadions op sy kortlys bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/south-africa-venues-2027-odi-world-cup-13758371.html |title=Wanderers, Kingsmead, Newlands confirmed as venues for 2027 ODI World Cup: Report |publisher=Firstpost |date=10 April 2024 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Pholetsi Moseki, [[hoof- uitvoerende beampte]] van dié krieketraad, het verduidelik dat van die elf IKR-geakkrediteerde stadions in Suid-Afrika die finale agt stadions volgens verskeie kriterias soos die beskikbaarheid van lughawens en hotelverblyf gekies is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.business-standard.com/cricket/world-cup/odi-world-cup-2027-wanderers-kingsmead-newlands-among-eight-sa-venues-124041000810_1.html |title=ODI World Cup 2027: Wanderers, Kingsmead, Newlands among eight SA venues |publisher=Business Standard |date=10 April 2024 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> In Augustus 2025 is aangekondig dat Suid-Afrika 44 wedstryde dwarsdeur die agt gasheerstede sal huisves, terwyl die oorblywende tien wedstryde tussen Namibië en Zimbabwe verdeel sal word.<ref name=comm /> Die wedstryde in Namibië sal in die [[Nasionale Krieketstadion]] in [[Windhoek]] aangebied word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/new-cricket-world-cup-2027-venue-hosts-thrilling-first-international-fixture |title=New Cricket World Cup 2027 venue hosts thrilling first international fixture |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=20 Maart 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> [[Zimbabwe Krieket]] bou tans ’n stadion in [[Victoria Falls]] met die amptelike naam [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion]] wat oorspronklik in Augustus 2026 geopen sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-flagship-stadium-at-victoria-falls-draws-criticism-1500407 |title=Will ZC reap benefits from investing heavily into Victoria Falls Stadium? |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=26 Augustus 2025 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Op 30 Julie 2026 het die Internasionale Krieketraad die uiteindelike plekke vir die Krieketwêreldbeker 2027 bevestig, insluitend die stadion in Victoria Falls wat tans in aanbou is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/icc-confirms-12-host-cities-for-2027-men-s-odi-world-cup-1548090 |title=Johannesburg, Windhoek, Bulawayo among 12 host cities for 2027 men's ODI World Cup |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=30 Julie 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> Die twee halfeindstryde word onderskeidelik op [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] in [[Kaapstad]] en [[SuperSport-park]] in [[Centurion]] gespeel, terwyl die eindstryd op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word.<ref name="Wedstrydskedule" /> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !colspan=5|{{vlagland|Suid-Afrika}} |- ! [[Paarl]], [[Wes-Kaap]] ! [[Oos-Londen]], [[Oos-Kaap]] ! [[Centurion]], [[Gauteng]] ! [[Durban]], [[KwaZulu-Natal]] |- | [[Bolandpark]] | [[Buffalopark]] | [[SuperSport-park]] | [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]] |- | <small>{{Koördinate|33|44|29|S|18|59|54|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Bolandpark}}</small> | <small>{{Koördinate|33|0|24.14|S|27|55|09.72|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Buffalopark}}</small> | <small>{{Koördinate|25|51|35.69|S|28|11|43.35|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=SuperSport-park}}</small> | <small>{{Koördinate|29|51|0.21|S|31|1|40.13|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Kingsmead}}</small> |- | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''15&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''22&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Boland Park Cricket Ground.jpg|200px]] | | [[Lêer:SS park.jpg|200px]] | [[Lêer:Kingsmead2009.jpg|200px]] |- ! [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]] ! [[Kaapstad]], Wes-Kaap ! [[Gqeberha]], Oos-Kaap ! [[Johannesburg]], Gauteng |- | [[Mangaung-ovaal]] | [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] | [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]] | [[Wanderersstadion|Wanderers]] |- | <small>{{Koördinate|29|7|0.04|S|26|12|18.97|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Mangaung-ovaal}}</small> | <small>{{Koördinate|33|58|25.32|S|18|28|8.16|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Nuweland}}</small> | <small>{{Koördinate|33|57|59.35|S|25|36|36|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=St. Georgespark}}</small> | <small>{{Koördinate|26|7|52.17|S|28|3|26.69|O|type:landmark|aansig=inlyn|name=Wanderers}}</small> |- | Kapasiteit: '''20&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''19&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''34&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Mangaung Oval 3.jpg|200px]] | [[Lêer:Newlandsoverview.jpg|200px]] | [[Lêer:Sahara Oval St George's, uploaded 2005.jpg|200px]] | [[Lêer:The Wanderers 2.jpg|200px]] |- !colspan=3|{{vlagland|Zimbabwe}} !{{vlagland|Namibië}} |- ! [[Harare]] ! [[Bulawayo]] ! [[Victoria Falls]] ! [[Windhoek]] |- | [[Harare Sportklub]] | [[Queens Sportklub]] | [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]] | [[Nasionale Krieketstadion]] |- | <small>{{Koördinate|17|48|50.67|S|31|3|2.08|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Harare Sportklub}}</small> | <small>{{Koördinate|20|08|42.39|S|28|35|20.20|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Queens Sportklub}}</small> | <small>{{Koördinate|17|55|27.84|S|25|51|24.12|O|region:ZW_type:landmark|aansig=inlyn|name=Mosi-oa-Tunya Internasionale Krieketstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|22|36|23.3|S|17|05|33.7|O|region:NA_type:landmark|aansig=inlyn|name=Nasionale Krieketstadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''12&nbsp;500''' | Kapasiteit: '''10&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''7&nbsp;500''' |- | [[Lêer:Harare sports club.jpg|200px]] | | | [[Lêer:Namibia National Cricket Ground - Windhoek.jpg|200px]] |} {| cellpadding="0" style="border:0 solid darkgrey;" |- style="text-align:center;" |style="border:0 solid blue;"| {{Location map+|Namibië|width=250|float=left|caption=Plekke in Namibië|places= {{Location map~|Namibië|lat=-22.606463|long=17.092703|position=bottom|background=|label=[[Windhoek]]}} }} |style="border:0 solid #777;"| {{Location map+|Suid-Afrika|width=280|float=center|caption=Plekke in Suid-Afrika|places= {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.741389|long=18.998333|position=top|background=|label=[[Paarl]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.006706|long=27.919367|position=top|background=|label=[[Oos-Londen]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-25.859914|long=28.195375|position=top|background=|label=[[Centurion]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-29.850058|long=31.027814|position=bottom|background=|label=[[Durban]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-29.116678|long=26.205269|position=bottom|background=|label=[[Bloemfontein]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.9737|long=18.468933|position=bottom|background=|label=[[Kaapstad]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-33.966486|long=25.61|position=bottom|background=|label=[[Gqeberha]]}} {{Location map~|Suid-Afrika|lat=-26.131158|long=28.057414|position=bottom|background=|label=[[Johannesburg]]}} }} |style="border:0 solid #2a5;"| {{Location map+|Zimbabwe|width=250|float=right|caption=Plekke in Zimbabwe|places= {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-17|lat_min=-50|lon_deg=31|lon_min=04|position=left|background=|label=[[Harare]]}} {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-20|lat_min=-10|lon_deg=28|lon_min=34|position=right|background=|label=[[Bulawayo]]}} {{Location map~|Zimbabwe|lat_deg=-17|lat_min=-56|lon_deg=25|lon_min=50|position=right|background=|label=[[Victoria Falls]]}} }} |}</center> == Formaat == Die Krieketwêreldbeker 2027 word oor 51 dae tussen 14 verskillende spanne oor 57 wedstryde beslis. Dit begin op 2 Oktober op die Nasionale Krieketstadion in Windhoek met die openingswedstryd tydens die Superreeks. Die toernooi eindig op 21 November op Wanderers in Johannesburg met die eindstryd, waartydens die wenner die Krieketwêreldbekertrofee inpalm. === Kalender === Op 1 Oktober 2026, presies ’n jaar voor dié toernooi se begin, het die Internasionale Krieketraad saam met Krieket Suid-Afrika die wedstrydskedule bekendgestel.<ref name="Wedstrydskedule" /> Die volgende tabel dui die Krieketwêreldbeker 2027 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n blou blokkie op die Superreeks, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n siaan blokkie op die Super Sewe, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Superreeks<br />Oktober ! scope=col |Sa<br />2 ! scope=col |So<br />3 ! scope=col |Ma<br />4 ! scope=col |Di<br />5 ! scope=col |Wo<br />6 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 2 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| |- align=center |align=left|Superreeks <!-- 2 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| bgcolor=#3399ff| 1 |- ! scope=col |Groepfase<br />Oktober ! scope=col |Do<br />7 ! scope=col |Vr<br />8 ! scope=col |Sa<br />9 ! scope=col |So<br />10 ! scope=col |Ma<br />11 ! scope=col |Di<br />12 ! scope=col |Wo<br />13 ! scope=col |Do<br />14 ! scope=col |Vr<br />15 ! scope=col |Sa<br />16 ! scope=col |So<br />17 ! scope=col |Ma<br />18 ! scope=col |Di<br />19 ! scope=col |Wo<br />20 ! scope=col |Do<br />21 ! scope=col |Vr<br />22 ! scope=col |Sa<br />23 ! scope=col |So<br />24 |- align=center | align=left|Groep A <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left| Groep B <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| |- ! scope=col |Super Sewe<br />Oktober/November ! scope=col |Ma<br />25 ! scope=col |Di<br />26 ! scope=col |Wo<br />27 ! scope=col |Do<br />28 ! scope=col |Vr<br />29 ! scope=col |Sa<br />30 ! scope=col |So<br />31 ! scope=col |Ma<br />1 ! scope=col |Di<br />2 ! scope=col |Wo<br />3 ! scope=col |Do<br />4 ! scope=col |Vr<br />5 ! scope=col |Sa<br />6 ! scope=col |So<br />7 ! scope=col |Ma<br />8 ! scope=col |Di<br />9 ! scope=col |Wo<br />10 ! scope=col |Do<br />11 ! scope=col |Vr<br />12 ! scope=col |Sa<br />13 ! scope=col |So<br />14 |- align=center |align=left|Super Sewe <!-- 25 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 26 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 27 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 28 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 30 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 31 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 3 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 4 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 5 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 6 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 7 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 <!-- 14 -->| bgcolor=#7DF9FF| 1 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />November ! scope=col |Ma<br />15 ! scope=col |Di<br />16 ! scope=col |Wo<br />17 ! scope=col |Do<br />18 ! scope=col |Vr<br />19 ! scope=col |Sa<br />20 ! scope=col |So<br />21 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#3399ff|Superreeks}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#7DF9FF|Super Sewe}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] |- | {{Cr-AF}}<br /> {{Cr-AU}}<br /> {{Cr-IN}}<br /> {{Cr-PK}}<br /> {{Cr-ZW}}<br /> {{geenvlag|Kwalifiseerder A}} | {{Cr-BD}}<br /> {{Cr-EN}}<br /> {{Cr-NZ}}<br /> {{Cr-LK}}<br /> {{Cr-ZA}}<br /> {{geenvlag|Kwalifiseerder B}} |} === Groepfase en Super Sewe === Die Krieketwêreldbeker 2027 word deur 14 nasionale krieketspanne beslis. Die drie laagste geplaasde spanne beslis in die Superreeks drie wedstryde, waarna die beste span na die groepfase deurdring. Die ander twaalf spanne word vir die groepfase in twee groepe van ses elk verdeel; elke span speel een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep, dus speel elke span vyf wedstryde in die groepfase. Twee punte word vir ’n oorwinning toegeken, een vir ’n gelykop of onbesliste wedstryd en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte eindig, word volgens lopietempo, dan boultempo en dan die uitslag van die direkte ontmoeting gerangskik. Die drie beste spanne van albei groepe en die sewende beste span dring na die Super Sewe deur.<ref name="Formaat" /> Die Super Sewe word deur sewe spanne in een groep beslis, waartydens elke span een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep speel, dus speel elke span ses wedstryde in die Super Sewe. Die kwalifisering is gegrond op dieselfde kriterias as in die groepfase.<ref name="Formaat" /> === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af neem die toernooi ’n uitklopformaat aan wat uit drie wedstryde bestaan: twee halfeindstryde en die eindstryd. Die vier beste spanne van die Super Sewe dring na die uitklopfase deur. Die eerste span speel teen die vierde span en die tweede span teen die derde span in die halfeindstryde. Elke wedstryd in die uitklopstadium moet met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná albei kolfbeurte ’n gelykopuitslag is, sal die wedstryd deur ’n Superboulbeurt beslis word.<ref name="Formaat" /> === Effek op Kampioenetrofee 2029-kwalifisering === Die sewe beste spanne sal saam met die gasheer Indië regstreeks vir die Kampioenetrofee 2029 kwalifiseer. == Wedstryde == Die wedstryde word in vier fases opgedeel, naamlik die Superreeks, die groepfase, die Super Sewe en die uitklopfase.<ref name="Formaat" /> Die wedstrydskedule is op 1 Oktober 2026 deur beide Krieket Suid-Afrika en die Internasionale Krieketraad bekendgemaak.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/wanderers-to-host-2027-men-s-odi-world-cup-final-as-well-as-india-vs-pakistan-1556110 |title=Wanderers to host 2027 men's ODI World Cup final as well as India vs Pakistan |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=1 Oktober 2026 |accessdate=1 Oktober 2026}}</ref> === Superreeks === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die Groepfase. |} Die laagste geplaasde drie spanne beslis in die Superreeks drie wedstryde teen mekaar, waarna die beste span na die groepfase deurdring.<ref name="Formaat" /><ref name="Wedstrydskedule" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X1}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X2}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|X3}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 2 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556787/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 4 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556788/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 6 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = n.v.t. | telling1 = | span2 = n.v.t. | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-series-1556786/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Groepfase === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die Super Sewe én regstreeks vir die [[Kampioenetrofee 2029]]. |- | style="background:#ffc;"|Moontlike kwalifisering vir die Super Sewe en die Kampioenetrofee 2029. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die Kampioenetrofee 2029 mis. |} Twaalf spanne neem aan die groepfase deel. Die drie beste spanne in elke groep en die sewende beste span dring na die Super Sewe deur.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref name="Formaat" /> Die sewe beste spanne kwalifiseer saam met die gasheer Indië ook vir die [[Kampioenetrofee 2029]]. ==== Groep A ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-AF}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-AU}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-IN}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#ffc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-PK}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{Cr-ZW}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|Kwalifiseerder A}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 7 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-india-group-a-1556789/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 8 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-pakistan-group-a-1556790/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-ZW}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-tba-group-a-1556792/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/india-vs-pakistan-group-a-1556794/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-afghanistan-group-a-1556796/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Queens Sportklub]], [[Bulawayo]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-tba-group-a-1556797/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-IN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-india-group-a-1556801/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/pakistan-vs-tba-group-a-1556802/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 15 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-australia-group-a-1556803/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/india-vs-tba-group-a-1556806/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = {{Cr-AU}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-australia-group-a-1556808/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-PK}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-pakistan-group-a-1556809/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 21 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-AF}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/afghanistan-vs-tba-group-a-1556813/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-AU}} | telling1 = | span2 = {{Cr-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/australia-vs-pakistan-group-a-1556814/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-IN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZW}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/zimbabwe-vs-india-group-a-1556818/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} ==== Groep B ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-BD}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-EN}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-NZ}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#ffc;" |style="text-align:left;"|{{Cr-LK}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{Cr-ZA}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|{{geenvlag|Kwalifiseerder B}} |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 8 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-EN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-england-group-b-1556791/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-new-zealand-group-b-1556793/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/sri-lanka-vs-tba-group-b-1556795/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-new-zealand-group-b-1556798/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-sri-lanka-group-b-1556799/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nasionale Krieketstadion]], [[Windhoek]], [[Namibië]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-ZA}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-tba-group-b-1556800/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-sri-lanka-group-b-1556804/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-england-group-b-1556805/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/new-zealand-vs-tba-group-b-1556807/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-bangladesh-group-b-1556810/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Cr-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/new-zealand-vs-sri-lanka-group-b-1556811/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-tba-group-b-1556812/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 22 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-LK}} | telling1 = | span2 = {{Cr-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/south-africa-vs-sri-lanka-group-b-1556815/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = {{Cr-EN}} | telling1 = | span2 = {{Cr-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/england-vs-new-zealand-group-b-1556816/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = {{Cr-BD}} | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/bangladesh-vs-tba-group-b-1556817/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Super Sewe === {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Sewe spanne neem aan die Super Sewe deel. Die vier beste spanne dring na die uitklopfase deur.<ref name="Wedstrydskedule" /><ref name="Formaat" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A1 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A2 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|A3 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|B1 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|B2 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|B3 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |- |style="text-align:left;"|A4/B4 |0||0||0||0||0||–||'''0''' |} {{Krieketwedstryd | datum = 25 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556819/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556820/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556821/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B2 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556822/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 29 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556823/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Buffalopark]], [[Oos-Londen]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 30 Oktober 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A3 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556824/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 31 Oktober 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556825/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 1 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556826/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Victoria Falls Internasionale Krieketstadion|Victoria Falls Int’l Krieketstadion]], [[Victoria Falls]], [[Zimbabwe]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 2 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B3 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556827/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 3 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556828/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 4 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556829/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Bolandpark]], [[Paarl]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 5 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556830/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 6 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556831/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 7 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556832/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 8 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = B1 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556833/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 9 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = A1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556834/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 10 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A3 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556835/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 11 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = A4/B4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556836/live-cricket-score Verslag] | plek = [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 12 November 2027 | tyd = 12:30 (SAST) | dagnag = ja | span1 = B2 | telling1 = | span2 = B1 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556837/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A2 | telling1 = | span2 = A3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556838/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = A1 | telling1 = | span2 = B3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-super-sevens-1556839/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]], [[Durban]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Uitklopfase === Die uitklopfase bestaan uit twee halfeindstryde, waarvan die twee wenners mekaar in die eindstryd op Wanderers in Johannesburg ontmoet.<ref name="Wedstrydskedule" /> [[Lêer:Wanderers Stadium 2024.jpg|duimnael|Die eindstryd word op 21 November op Wanderers in Johannesburg beslis]] {{Tabel Beker 4 | RD1 = Halfeindrondte | RD2 = Eindrondte | RD1-hofie01 = 17 November – Kaapstad | RD1-span01 = '''Kwalifiseerder 1''' | RD1-telling01 = | RD1-span02 = '''Kwalifiseerder 4''' | RD1-telling02 = | RD1-hofie02 = 18 November – Centurion | RD1-span03 = '''Kwalifiseerder 2''' | RD1-telling03 = | RD1-span04 = '''Kwalifiseerder 3''' | RD1-telling04 = | RD2-hofie01 = 21 November – Johannesburg | RD2-span01 = '''Wenner Halfeindstryd 1''' | RD2-telling01 = | RD2-span02 = '''Wenner Halfeindstryd 2''' | RD2-telling02 = }} ==== Halfeindrondte ==== {{Krieketwedstryd | datum = 17 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Kwalifiseerder 1 | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder 4 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-1st-semi-final-1556840/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Kwalifiseerder 2 | telling1 = | span2 = Kwalifiseerder 3 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-2nd-semi-final-1556841/live-cricket-score Verslag] | plek = [[SuperSport-park]], [[Centurion]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} ==== Eindstryd ==== {{Krieketwedstryd | datum = 21 November 2027 | tyd = 10:00 (SAST) | dagnag = | span1 = Wenner Halfeindstryd 1 | telling1 = | span2 = Wenner Halfeindstryd 2 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817/tba-vs-tba-final-1556842/live-cricket-score Verslag] | plek = [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Krieketwêreldkampioen 2027 |- |align=center|'''Eindstrydwenner''' |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Rugbywêreldbeker 2027]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cricket World Cup 2027|Krieketwêreldbeker 2027}} * {{en}} [https://www.cricketworldcup.com/ Amptelike webwerf van die Krieketwêreldbeker 2027] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/ Amptelike webtuiste van die Internasionale Krieketraad] * {{en}} [https://www.cricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2027-28-1545817 ''ICC Cricket World Cup 2027''] {{Navigasie Krieketwêreldbeker}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Krieketwereldbeker 2027}} [[Kategorie:Geskiedenis van Namibië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieket in Namibië]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieketwêreldbeker|2027]] [[Kategorie:Sport in 2027]] ouifdol10xobizsiq8o3ga4lfs95o14 0 384038 2978741 2650664 2026-10-14T03:02:10Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978741 wikitext text/x-wiki [[Lêer:David Lloyd George.jpg|duimnael|regs]] '''David Lloyd George, eerste graaf Lloyd-George van Dwyfor''' (17 Januarie 1863 - 26 Maart 1945) was 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] staatsman en politikus van die [[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Liberale Party]] wat van 1916 tot 1922 as premier van die [[Verenigde Koninkryk]] gedien het. Hy was die laaste liberaal om die pos van premier te beklee en sy steun het toenemend van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|konserwatiewes]] gekom wat hom uiteindelik in die steek gelaat het. Lloyd George was 'n eerstetaalse [[Wallies]]e spreker, gebore op 17 Januarie 1863 in Chorlton-on-Medlock, [[Manchester]], by Walliese ouers. Hy is grootgemaak in [[Wallis]] van ongeveer drie maande oud, eers vir 'n kort tyd in Pembrokeshire, en daarna in Llanystumdwy, Carnarvonshire. Hy is tot dusver die enigste Britse premier wat Wallies as eerste en Engels as tweede taal gepraat het. Sy pa, 'n skoolmeester, is in 1864 oorlede en hy is in Wallis grootgemaak deur sy ma en haar skoenmakerbroer, wie se liberale politiek en baptistegeloof Lloyd George sterk beïnvloed het; dieselfde oom het die seun gehelp om 'n loopbaan as prokureur te begin nadat hy skool verlaat het. Lloyd George het aktief geraak in die plaaslike politiek en het 'n reputasie opgedoen as redenaar en voorstander van 'n Walliese mengsel van radikale liberalisme en nie-konformisme in die beywering vir die afskaffing van die [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse kerk]] in Wallis, gelykheid vir arbeiders en huurders, en hervorming van grondbesit. In 1890 wen hy net net 'n setel in 'n tussenverkiesing om parlementslid vir Caernarvon Boroughs te word. Hy behou dié setel vir 55 jaar. Hy dien in die kabinet van [[Henry Campbell-Bannerman]] vanaf 1905. Na [[Herbert Henry Asquith|H.H. Asquith]] in 1908 die premier word vervang Lloyd George hom as kanselier van die skatkis. Om uitgebreide welsynshervormings te finansier, het hy belasting op grondbesit en hoë inkomste in die "People's Budget" van 1909 voorgestel. Die oorheersend konserwatiewe House of Lords verwerp hierdie voorstel. Die gevolglike grondwetlike krisis is eers opgelos na twee verkiesings in 1910 en die aanvaarding van die parlementswet in 1911. Sy begroting is in 1910 uitgevaardig, en met die National Insurance Act van 1911 en ander maatreëls het dit gehelp om die moderne welsynstaat te vestig. In 1913 was hy betrokke by die Marconiskandaal, maar bly in die amp en bepleit die afskaffing van die Anglikaanse kerk in Wallis, totdat die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 die implementering daarvan opskort. In die oorlogstyd het kanselier Lloyd George die land se finansies versterk en ooreenkomste met vakbonde gesluit om produksie te handhaaf. In 1915 vorm Asquith 'n liberaalgeleide oorlogstydskoalisie met die konserwatiewes en arbeid. Lloyd George het minister van ammunisie geword en die produksie vinnig uitgebrei. In 1916 word hy aangestel as minister van buitelandse sake vir oorlog, maar is gefrustreerd deur sy beperkte mag en botsings met die militêre establishment oor strategie. Te midde van die dooiepunt aan die Westelike Front het vertroue in Asquith se leierskap afgeneem. Hy is gedwing om in Desember 1916 te bedank en Lloyd George volg hom op as premier, ondersteun deur die konserwatiewes en sommige liberale. As premier het Loyd George gesag gesentraliseer deur 'n kleiner oorlogskabinet, 'n nuwe kabinetskantoor en sy "Garden Suburb" van adviseurs. Om voedseltekorte te bekamp, ​​het hy die konvooistelsel geïmplementeer, rantsoenering ingestel en boerdery gestimuleer. Nadat hy die rampspoedige Franse Nivelle-offensief in 1917 ondersteun het, moes hy veldmaarskalk Haig se planne vir die Slag van Passchendaele teësinnig goedkeur, wat tot groot ongevalle gelei het met min strategiese voordeel. Teen die standpunt van sy bevelvoerders kon hy uiteindelik toesien dat die [[Geallieerdes van die Eerste Wêreldoorlog|Geallieerdes]] in Maart 1918 onder een bevel gebring word. Die oorlogspoging het in Augustus in hul guns gedraai en in November in oorwinning geëindig. In die nadraai het hy en die konserwatiewes hul koalisie met volksondersteuning gehandhaaf na die Desember 1918 "Koeponverkiesing". Sy regering het stemreg vroeër die jaar na alle mans en sommige vroue uitgebrei. Lloyd George was 'n belangrike speler in die Vredeskonferensie van Parys in 1919, maar die situasie in [[Ierland]] het daardie jaar vererger en uitgebreek in die [[Ierse Vryheidsoorlog]], wat geduur het totdat Lloyd George in 1921 oor onafhanklikheid van 'n Ierse Vrystaat onderhandel het. Tuis het hy met hervormings vir onderwys en behuising begin, maar die vakbonde se militantheid het rekordvlakke bereik, die ekonomie het in 1920 in 'n depressie gegaan en werkloosheid het gestyg. Bestedingsbesnoeiings het gevolg (1921–22) en Lloyd George was in 'n skandaal gewikkel oor die verkoop van eerbewyse en die Chanakkrisis in 1922. [[Bonar Law]] het steun gewen op die agterbanke vir die konserwatiewes om alleen die volgende verkiesing aan te pak. Lloyd George bedank as premier en beklee nooit weer 'n groot amp nie. Hy het voortgegaan as 'n faksieleier van die liberales wat teen die Asquithfaksie geveg het. Uiteindelik het Lloyd George die liberales van 1926 tot 1931 gelei. Hy het vernuwende voorstelle gebring vir openbare werke wat geïgnoreer is. Sy party het steeds agteruitgegaan en teen 1931 was hy 'n wantrouige figuur wat aan die hoof was van 'n klein stukkie wegbreekliberale wat gekant was teen die nasionale regering. Hy weier om in die oorlogskabinet van [[Winston Churchill]] te dien in 1940. Hy word in 1945, kort voor sy dood, tot die adelstand verhef. == Teen Anglo-Boereoorlog == Lloyd George was beïndruk deur sy reis na [[Kanada]] in 1899. Alhoewel dit soms verkeerdelik veronderstel was - in daardie tyd en daarna - dat hy 'n [[Klein Engelander]] is, was hy nie 'n teenstander van die [[Britse Ryk]] nie, maar in 'n toespraak by Birkenhead op 21 November 1901 beklemtoon hy dat die Britse Ryk gebaseer behoort te wees op vryheid, insluitend vir [[Indië]], en nie 'rasse-arrogansie' nie. Gevolglik het hy nasionale bekendheid verwerf deur hewige opposisie teen die [[Tweede Vryheidsoorlog|Anglo-Boereoorlog]] te toon. Hy het Rosebery se leiding gevolg en sy aanval eerstens baseer op wat Brittanje se oorlogsdoelwitte sou wees - om die griewe van die Uitlanders reg te stel, en veral die bewering dat hulle verkeerdelik die stemreg geweier is, en gesê: "Ek glo nie dat die oorlog in verband gebring kan word met die stemregkwessie nie. Dit is 'n kwessie van 45% dividende en dat Engeland, (wat nie toe algemene manlike stemreg gehad het nie), meer stemreghervorming nodig het as die Boererepublieke." Sy tweede aanval kom op grond van die oorlog se koste, wat volgens hom die agterstallige maatskaplike hervorming in Engeland, soos ouderdomspensioene en werkershuise, verhinder het. Later in die oorlog, het sy aanvalle oorgegaan na die optrede van die generaals. Gebaseer op berigte van William Burdett-Coutts in [[The Times]] het hy gesê dat hulle nie vir die siek of gewonde soldate voorsiening gemaak het nie en dat Boerevroue en kinders in konsentrasiekampe verhonger. Hy het egter sy skerpste kritiek vir die Chamberlains voorgehou en hulle beskuldig van winsbejag uit die oorlog deur die familieonderneming Kynoch Ltd., waarvan Chamberlain se broer die voorsitter was. Die firma het tenders van die oorlogskantoor gekry, al was hul pryse hoër as sommige van hul mededingers. Nadat Lloyd George tydens 'n vergadering in [[Birmingham]] gepraat het, moes hy vermom word as 'n polisieman, omdat sy lewe deur die skare in gevaar was. In hierdie tyd was die Liberale Party erg verdeeld, aangesien [[Herbert Henry Asquith]], RB Haldane en ander ondersteuners van die oorlog was en die [[Liberal Imperial League]] gevorm het. == Bronne == * {{citation|author=Lord Beaverbrook|title=The Decline and Fall of Lloyd George|publisher=Collins|date=1963|url=https://archive.org/details/declineandfallof006894mbp/page/n9|author-link=Lord Beaverbrook}} * {{citation|last=Charmley|first=John|title=Churchill: The End of Glory|publisher=Sceptre|date=1995|orig-year=1993|isbn=978-0340599228}} * {{citation|last=Cregier|first=Don M.|title=Bounder from Wales: Lloyd George's Career Before the First World War|publisher=University of Missouri Press|location=Columbia and London|isbn=0-8262-0203-9|date=1976}} * {{citation|last=Crosby|first=Travis. L.|title=The Unknown David Lloyd George: A Statesman in Conflict|year=2014|url=https://books.google.com/books?id=MIW9AgAAQBAJ|publisher=IB Tauris and Co. Ltd|place=London|isbn=978-1-78076-485-6|access-date=23 August 2014}} {{Premiers van die Verenigde Koninkryk}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lloyd George, David}} [[Kategorie:Eerste Ministers van die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Britse ministers]] [[Kategorie:Britte in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Ministers van Finansies]] [[Kategorie:Ministers van Verdediging]] [[Kategorie:Geboortes in 1863]] [[Kategorie:Sterftes in 1945]] b0z5culyjj65tlcltr8cf1z9v504piu 0 386656 2978822 2622321 2026-10-14T03:34:40Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978822 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Victor J Glover USN.jpeg|duimnael|200px|Victor J. Glover]] '''Victor Jerome Glover''' (gebore 30 April [[1976]]) is 'n [[Nasa|NASA]]-ruimtevaarder van die klas van 2013 <ref name="NASA">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html|title=2013 Astronaut Class|last=National Aeronautics and Space Administration|publisher=[[NASA]]|access-date=19 Junie 2013|archive-date=21 Junie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011402/http://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training|title=NASA's Newest Astronauts Complete Training|date=9 Julie 2015|publisher=NASA|access-date= 9 November 2021|archive-date= 4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404182851/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training/|url-status=dead}}</ref> en vlieënier van die eerste operasionele vlug van die SpaceX Crew Dragon na die [[Internasionale Ruimtestasie]]. Glover is 'n kommandeur in die Amerikaanse Vloot waar hy 'n [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|F/A-18]] loods, en is 'n gegradueerde van die Amerikaanse Lugmag se Toetsvlieënierskool. Hy was 'n bemanningslid van Ekspedisie 64, en het gedien as 'n stasiestelsel-vlugingenieur. == NASA-loopbaan == [[Lêer:NASA_astronauts_work_aboard_the_SpaceX_Crew_Dragon_(iss064e004754).jpg|duimnael|Glover en sy medebemanning binne die SpaceX Crew-1-kapsule tydens sy nadering van die ISS]] Glover is in Junie 2013 as een van die Ruimtevaardergroep 21-span bekendgestel, en het sy opleiding in 2015 voltooi. In Augustus 2018 is Glover bekendgestel as een van die handelsruimtevaarders, wat aangewys is om die eerste operasionele vlug te onderneem, en die tweede bemanningsvlug algeheel, van SpaceX se Crew Dragon.<ref name="nasacc_crew">{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-assigns-crews-to-first-test-flights-missions-on-commercial-spacecraft|title=NASA Assigns Crews to First Test Flights, Missions on Commercial Spacecraft|date=3 Augustus 2018|website=NASA|access-date=4 Augustus 2018}}</ref> As deel van daardie missie sal hy vir meer as ses maande 'n bemanningslid van ISS Ekspedisies 64 en 65 wees.<ref name="Spacewalk2">{{Cite web|url=https://www.space.com/spacewalking-astronauts-upgrade-space-station-battery-upgrade-expedition-64|title=Spacewalking astronauts complete a space station battery upgrade years in the making|last=Gohd|first=Chelsea|date=1 Februarie 2021|website=Space.com|access-date=27 Februarie 2021|quote=Once secure on the arm, and with help from Rubins inside the orbiting laboratory, Glover 'flew' over to the camera's site, with the blue hues of the Atlantic Ocean swirling hazily below. Glover successfully replaced the broken camera on the starboard truss, the first of three cameras to be installed during the spacewalk. To do this, Glover used a pistol grip tool (PGT), which astronauts use to remove and install bolts during spacewalks.}}</ref> Glover is die eerste [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] ISS-ekspedisie-bemanningslid wat op die ISS woon, en nie net 'n besoek aan die ISS bring vir 'n kort verblyf soos tydens die [[Pendeltuig|Ruimtependeltuig]] as 'n ISS-samestellende ruimtevaarder nie.<ref name="NYT_First">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/11/15/science/victor-glover-black-astronaut.html|title=Victor Glover will be the first Black crew member on the space station.|last=Waller|first=Allyson|date=15 November 2020|website=The New York Times|access-date=17 November 2020|quote=Originally from Pomona, Calif., Mr. Glover graduated with a bachelor’s degree in general engineering from California Polytechnic State University in 1999. Over the course of 2007 to 2010, he earned three master’s degrees: in flight test engineering, systems engineering and military operational art and science.}}</ref> Die SpaceX Crew Dragon-kapsule ''Resilience'' wat op 15 November 2020 gelanseer is, het Glover saam met twee ander NASA-ruimtevaarders (Michael S. Hopkins en Shannon Walker) sowel as Soichi Noguchi van Japan vervoer. Hulle het op 17 November 2020 by die ruimtestasie aangekom.<ref name="SpaceVG">{{Cite web|url=https://www.space.com/victor-glover-first-black-crewmember-space-station|title=Victor Glover becomes 1st Black astronaut to arrive at space station for long-term stay|last=Wall|first=Mike|date=17 November 2020|website=Space.Com|access-date=17 November 2020|quote=Glover and three crewmates — fellow NASA astronauts Mike Hopkins and Shannon Walker and Japan's Soichi Noguchi — left Earth on Sunday evening (15 Nov.) aboard the SpaceX Crew Dragon capsule "''Resilience.''" The launch kicked off Crew-1, SpaceX's first-ever contracted, fully operational astronaut mission to the space station for NASA.}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Glover, Victor}} [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse vlieëniers]] [[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]] d83xkyyy2r93zt5x8wwteoytwbcthgw 0 391392 2978784 2875526 2026-10-14T03:17:30Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978784 wikitext text/x-wiki [[Ludwig van Beethoven]] het in 1799 aan sy eerste [[simfonie]] – '''Simfonie no. 1 in [[C-majeur]]''' (opus 21) – begin werk en dit 'n jaar later (1800) voltooi. Die wêreldpremière het op 2 April 1800 in die ou Burgteater in [[Wene]] onder leiding van Beethoven self plaasgevind en was 'n groot sukses. Beethoven wou die werk oorspronklik opdra aan die keurvors van Bonn, Maximilian Franz van Oostenryk, wat in 1795 en 1796 in Wene gewoon het en onder wie Beethoven jare lank in Bonn gewerk het. Dit word bevestig in die brief wat Beethoven op 22 en 23 Junie 1801 aan die uitgewer Franz Anton Hoffmeister gerig het.<ref>Van Beethoven, L. ''Briefe. Gesamtausgabe.'' Heruitgegee deur [[Sieghard Brandenburg]], Band 1, München 1996, S. 77.</ref> Die onverwagte afsterwe van Maximilian Franz op 27 Julie 1801 het hierdie toewyding onmoontlik gemaak. Die werk is uiteindelik opgedra aan baron Gottfried van Swieten. Die struktuur en instrumentasie van die simfonie dui daarop dat Beethoven grootliks op die modelle van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] en [[Joseph Haydn|Haydn]] gesteun het. == Instrumentasie en struktuur == === Orkestrasie === 2 [[Fluit|fluite]], 2 [[Hobo|hobo's]], 2 [[Klarinet|klarinette]], 2 [[Fagot|fagotte]], 2 [[Horing (blaasinstrument)|horings]], 2 [[Trompet|trompette]], [[Keteltrom|pauke]] en strykers. === Struktuur === * Eerste beweging: ''Adagio molto – Allegro con brio'' * Tweede beweging: ''Andante cantabile con moto'' * Derde beweging: ''Menuetto (allegro molto e vivace)'' * Vierde beweging: ''Adagio – Allegro molto e vivace'' == Ontleding == Die '''eerste beweging''' is 'n tipiese openingsbeweging met 'n stadige inleiding en daaropvolgende hoofbeweging in sonatevorm Die simfonie was vir sy tyd heeltemal verrassend: Dit begin met 'n sewende akkoord, 'n dissonant, as 'n intermediêre dominant (C7) tot die subdominant (F-majeur). Hierdeur word die luisteraar aanvanklik in die duister gelaat oor die grondsleutel van die werk; die [[tonika]] word op kunstige wyse vermy of slegs as 'n deurgang in die stadige inleiding gebruik. Dit is eers met die begin van die eksposisie en eerste tema dat die langverwagte C-majeur duideliker na vore tree in 'n voortstuwende ''allegro con brio'' ("vinnig met geesdrif"). Dit is merkwaardig dat die tweede tema aangebied word in gefragmenteerde instrumentasie; enersyds wissel die instrumente wat die [[melodie]] lei mekaar met ongewoon kort opeenvolging op (van [[Maatstreep|maat]] tot maat); andersyds kom hierdie fragmentasie ook dwarsoor instrumentgroepe tussen die [[Houtblaasinstrument|houtblasers]] en strykers voor. Dit gee die musiek 'n ligtheid en deursigtigheid wat met die voorafgaande blokagtige instrumentasie. Die volle orkes kom reeds in die inleiding aan die beurt, wat die luisteraar 'n idee gee van watter spektrum van klank in die res van die simfonie verwag kan word. Daarna volg 'n motief-tematiese gedeelte, waarin die eerste en tweede temas in hul motiefkomponente gefragmenteer word en op 'n nuwe wyse [[Harmonie|harmonies]], instrumentaal en [[Kontrapunt|kontrapuntaal]] gekombineer word. Die rekapitulasie is bykans identies aan die eksposisie; die koda is aan die eerste tema ontleen en neem sekwense van die begin van die ontwikkeling oor, waardeur Beethoven op argitektoniese wyse simmetrie skep. Die koda eindig die beweging met feestelike C-majeur-akkoorde. Die '''tweede beweging''' is ook in sonatevorm. Dit is die enigste stadige beweging van al nege simfonieë waarvan die eksposisie herhaal word. Die eerste tema word in 'n fugato bekendgestel. Dit is noemenswaardig dat die karakter van 'n tradisioneel rustige, peinsende tweede beweging (hier ''andante –'' "gematig stadig") deur die toevoeging van die aanwysing ''con moto'' ("met beweging") en die metronoomaanwysings hier eerder 'n polsende, ligvoetige element kry en sodoende die nuutheid van die eerste beweging op 'n voorheen ongewone manier voortsit. Die eerste en tweede temas staan ook nie in kontras met mekaar nie; die gevoel van albei temas en dus die algehele liriese gevoel van die beweging bly baie dieselfde. Die eksposies bring [[Ritme|ritmiese]] en motiefverdigting mee, asook 'n donkerte weens die mineur, maar wat uitdrukking en intensiteit nie soveel as in die simfonie se eerste beweging nie. Die rekapitulasie verskyn met bykomende kontrapunt as 'n verrykte variasie van die inleiding van die beweging. Wat die sangerige temakarakter en die reëlmaat in die formele struktuur betref, sou mens met verwysing na die tweede beweging ook van 'n driestemmige liedvorm kon praat, gevolg deur 'n ingewikkelde koda wat elemente van altwee temas met 'n ritmiese ostinato kombineer en verwerk.. Hoewel instrumente soos [[Trompet|trompette]] en [[Keteltrom|pauke]] gewoonlik nie in 'n tweede beweging gebruik word nie (dit word ''tacet'' gemerk ''–'' "swyg"), gebruik Beethoven egter die hele orkes in dié beweging om dus 'n wye verskeidenheid tonale kleure en stemmings te bewerkstellig. Die dominante [[Dinamika (musiek)|dinamiek]] is egter sag; die algehele gevoel&nbsp;''–'' bewerkstellig deur liriese temas, [[Ritme|dansritmes]] en ingetoë dinamika&nbsp;''–'' van die tweede beweging in die subdominant F-majeur is vrolik. Die '''derde beweging''' word as 'n minuet aangedui, maar dit is duidelik eerder 'n ''scherzo''. Dit word veral bevestig deur die vinnige tempo (''allegro molto e vivace –'' "baie vinnig en lewendig"), wat Beethoven ook in [[Metronoom|metronoomaanwysings]] aandui, asook in die onreëlmatige aksente, verrassende [[Dinamika (musiek)|dinamiese]] verskille en onreëlmatige fraselengtes, wat inderdaad geen eenvoudige dansstruktuur tot gevolg het nie. Om die grappige aard van die beweging te beklemtoon, word geen werklike tematiese strukture of motiewe gebruik of ontwikkel nie; pleks daarvan vleg Beethoven op vaardige wyse eenvoudige stukkies toonlere en drieklanke saam, wat met hul stygende momentum 'n kenmerkende, speelse gevoel gee. Die trio word oorheers deur harmonies-statiese akkoorde deur die blaasinstrumente, terwyl die eerste viole terselfdertyd toonlere speel. Dit laat die trio meer soos 'n pouse as 'n lewendige ''Scherzo-''onderdeel lyk. Die '''vierde beweging''' begin ook met 'n stadige inleiding''–'' ook 'n uitsondering onder die ander agt simfonieë:[[Datei:Beethoven_op21_4thmov_violin.png|Begin van die vierde deel (viool 1)]]</img> Ongewoon en sonder enige begeleiding deur die ander instrumente, begin die eerste viole tastend op 'n toonleer voortborduur, waarna eers die res van die strykers en daarna die res van die orkes na 'n kort pouse ('n fermata op die eerste viole se F) die eerste tema van die hooftema van die sonate (in rondovorm) inlui (''allegro molto e vivace'' ''–'' "baie vinnig en lewendig"). Die tematiese materiaal word meestal deur stygende toonlere gekenmerk, wat op hul vinnige, speelse manier hulde bring aan die gevestigde karakter van Haydn se finale bewegings. Die simfonie eindig met marsagtige temas deur die koperblasers en herhaaldelike ''tutti-'' akkoorde deur die hele orkes. == Eerste uitvoering en impak == Beethoven het self die première van sy eerste simfonie op 2 April 1800 in die ou Burgteater gederigeer. Beethoven se Septet (opus 20) en sy eerste klavierkonsert is ook by dié geleentheid uitgevoer. Beethoven het ook op die klavier geïmproviseer. Oor dié geleentheid het die Leipzigse ''Allgemeine Musikalische Zeitung'' geskryf: "Dit was inderdaad die interessantste akademie in 'n lang tyd."{{Zitat|Dies war wahrlich die interessanteste Akademie seit langer Zeit.|Leipziger Allgemeine Musikalische Zeitung, 1800}} == Bronne == * Renate, U. (red.) 2009. ''Die 9 Sinfonien Beethovens. Entstehung, Deutung, Wirkung.'' Sesde uitgawe. Kassel: Bärenreiter. {{ISBN|978-3-7618-1241-9}}. * Massenkeil, G. 1967. ''Beethoven.'' ''Die neun Sinfonien.'' In ''Die neue Musikzeitschrift.'' * Werner-Jensen, A. Reclams Musikführer ''Ludwig van Beethoven.'' {{ISBN|3-15-010441-6}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [[scores:Symphony_No.1,_Op.21_(Beethoven,_Ludwig_van)|Beethoven se eerste simfonie: Bladmusiek, opnames en notas.]] * [http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/baj7035/large/index.html Volledige partituur] {{Normdata}} [[Kategorie:Simfonieë]] pvagb81pk73tsikvzuaaul4jhri2b1u 0 391393 2978824 2635663 2026-10-14T03:34:51Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978824 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas musikale komposisie |name=Simfonie in D-majeur |subtitle=No. 2 |Image=Beethoven Hornemann.jpg |image_upright=1.1 |Alt= |Caption=Portret van die komponis in 1803, die jaar van die simfonie se première |composer=[[Ludwig van Beethoven]] |Catalogue=[[Opus number|Op.]] 36 |Style=[[Klassieke periode (musiek)|Klassieke periode]] |Dedication=[[Karl Alois, prins Lichnowsky]] |Composed={{start date|1801}}–1802 |Performed=5 Mei 1803, Wene |Published= |Movements=Vier |Scoring= }} Die '''Tweede Simfonie''' in [[D-majeur]], Opus 36, is 'n [[simfonie]] in vier bewegings wat tussen 1801 en 1802 deur [[Ludwig van Beethoven]] gekomponeer is. Die werk is opgedra aan Karl Alois, prins Lichnowsky. == Agtergrond == Beethoven se tweede simfonie is meestal gekomponeer tydens Beethoven se verblyf in Heiligenstadt in 1802, in 'n tyd toe sy doofheid vererger het en hy begin besef het dat dit onomkeerbaar sou wees. Die werk is vir die eerste keer op 5 April 1803 in die Theatre an der Wien in Wene uitgevoer onder leiding van die komponis self. Tydens dieselfde konsert is die Derde Klavierkonsert en die oratorium ''Christus op die Olyfberg'' ook vir die eerste keer uitgevoer.<ref name="Steinberg">Steinberg, M. 1998. ''The concerto: A listener's guide''. Oxford: Oxford University Press, bl. 59–63.</ref> Dit is een van die laaste werke uit Beethoven se vroeë tydperk. Beethoven het die Tweede Simfonie sonder 'n standaardmenuet gekomponeer; in plaas daarvan neem 'n scherzo dié plek in, wat die komposisie 'n veel groter omvang en energie gee. Die scherzo en die laaste beweging word gevul met Beethoveniaanse musikale grappies, wat baie kritici van die tyd geskok het. Een Weense kritikus vir die ''Zeitung fuer die elegante Welt'' (Afrikaans: ''Koerant vir die elegante wêreld'') het beroemd oor die simfonie geskryf dat dit 'n afskuwelike, gewonde draak is wat weier om te sterf, maar in sy laaste pyne ineenkrimp en hom uiteindelik in die vierde beweging doodbloei.<ref>[http://www.classicalarchives.com/work/4147.html#tvf=tracks&tv=about Beethoven Symphony No. 2], [[Allmusic]]</ref> == Instrumentasie == Die simfonie is gekomponeer vir twee [[Fluit|fluite]], twee [[Hobo|hobo's]], twee [[Klarinet|klarinette]] (in A), twee [[Fagot|fagotte]], twee horings (in D, E en A), twee [[Trompet|trompette]] (in D, maar slegs vir eerste, derde en vierde bewegings), [[Keteltrom|keteltromme]] (ook slegs in die eerste, derde en vierde beweging) en strykers. Die komponis het ook 'n transkripsie van die hele simfonie vir klaviertrio gekomponeer, wat dieselfde opusnommer het. == Vorm == {{listen|header=Symphony No. 2 (Beethoven)|filename=Beethoven Symphony 2 D major Op 36 - 1 Adagio molto – Allegro con brio.oga|title=1. Adagio molto – Allegro con brio (D major)|filename2=Beethoven Symphony 2 D major Op 36 - 2 Larghetto (A major).oga|title2=2. Larghetto (A major)|filename3=Beethoven Symphony 2 D major Op 36 - 3 Scherzo Allegro – Trio.oga|title3=3. Scherzo Allegro – Trio (D major)|filename4=Beethoven Symphony 2 D major Op 36 - 4 Allegro molto.oga|title4=4. Allegro molto (D major)|description4=Performed by the Tsumugi Orchestra conducted by Takashi Inoue (2011)}} Die simfonie bestaan uit vier bewegings: # Adagio molto, 3/4 (Allegro con brio, 4/4 [[D-majeur]]) # Larghetto, 3/8 (A-majeur) # Scherzo: Allegro, 3/4 (D-majeur) # Allegro molto, 2/2 (D-majeur) 'n Tipiese opvoering duur tussen 33 en 36 minute. === Eerste beweging === Die inleiding (''adagio molto –'' "baie stadig"'')'' begin in D-majeur, maar verander in [[Maatstreep|maat]] 11 na B-mol-majeur. In maat 12 tot 16 moduleer dit vir 'n oogwink na B-mol-majeur en onmiddellik terug na D. Die eksposisie (''allegro con brio –'' "vinnig met geesdrif") begin met die A-tema in D-majeur tot maat 57. 'n Oorgang na die B-tema duur voort tot maat 72 en moduleer na A-mineur op maat 61. Die B-tema begin in A-majeur in maat 73 en beweeg weer terug na A-mineur op maat 113, met 'n kodetta in maat 117 tot 136 (wat in maat 120 weer terugkeer na D-majeur). Die ontwikkeling behels materiaal uit die A-tema wat deurlopend deur verskillende modulasies gaan. In maat 216 keer die A-tema terug in die rekapitulasie, wat tot maat 228 aanhou. Daar is 'n oorgang in maat 229 tot 244, wat na die B-tema in maat 245 terugkeer, maar hierdie keer in die [[tonika]]. In maat 327 keer B-mol-majeur kortliks terug, maar die toonaard herstel weer na D-majeur in maat 334 met 'n koda van maat 340 tot 360. === Tweede beweging === Hierdie beweging, ''larghetto'', ("effens stadig") is in die dominantsleutel van A-majeur en een van Beethoven se langste simfoniese stadige bewegings. Daar is duidelike aanduidings van die invloed van volksmusiek en die herderlike (pastorale), wat 'n vooruitblik is op die [[Simfonie no. 6 in F-majeur, op. 68 (Beethoven)|Sesde Simfonie]]. Dié beweging is, soos die eerste beweging, in sonatevorm. [[Franz Schubert]] haal uit dié beweging aan in die tweede deel van sy ''Grand Duo'' vir klavier.<ref>Grove, G.C.B. 1962. ''Beethoven and his nine symphonies''. Derde uitgawe. New York: Dover Publications, bl. 28–33.</ref> === Derde beweging === Hierdie beweging, ''Scherzo: Allegro'' ("vinnig"), omsluit 'n melodieuse hobo-en-fagotkwartet in 'n tipies klinkende Oostenrykse syklapdans. === Vierde beweging === Die vierde beweging, ''Allegro molto'' ("baie vinnig"), bestaan uit baie vinnige strykpassasies. Die musikoloog Robert Greenberg van die San Francisco Konservatorium vir Musiek beskryf die hoogs ongewone openingsmotief as 'n hik of winderigheid, gevolg deur 'n sug van pyn. Volgens Greenberg was Beethoven se spysverteringsprobleme – wat veral erg was in tye van groot spanning, soos die herfs van 1802 – legendaries. Dit was bykans sedert die dag van die première al bekend dat dit is waaroor die musiek handel. Beethoven het dit nooit ontken nie; trouens, hy het dit aangemoedig. Hoe kon só 'n interpretasie enigsins anders so algemeen word? En algemeen is dit beslis.<ref>Greenberg, R. 1996. Symphony No. 2: Beethoven at the Edge II. Op The Symphonies of Beethoven [DVD-reeks]. Chantilly: The Teaching Company.</ref> Die musikoloog en komponis Bryan Townsend verwys egter na Greenberg se bewering as "'n voorbeeld van musikologiese oorreaksie".<ref>{{Cite web|url=http://themusicsalon.blogspot.com/2013/07/beethoven-symphony-no-2.html|title=The Music Salon: Beethoven: Symphony No. 2|date=18 July 2013}}</ref> Greenberg gee ook geen bronne om sy interpretasie te verdedig wat hy in sy kursusse "The symphonies of Beethoven" en "How to listen to and great great music" voorstel nie. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * 'n Ontleding van [http://www.all-about-beethoven.com/symphony2.html Beethoven se tweede simfonie] op die bladsy [http://www.all-about-beethoven.com All about Ludiwg van Beethoven]. * 'n [https://www.youtube.com/watch?v=VjlPwTKA1Yo Volledige uitvoering van die simfonie deur die Hanover Band onder leiding van Benjamin Bayl]. * {{International Music Score Library Project|work=Symphony No.2, Op.36 (Beethoven, Ludwig van)|cname=Simfonie No. 2}} * [https://www.youtube.com/watch?v=qCQMvL-dXvc 'n Visuele ontleding van die simfonie]. {{Normdata}} [[Kategorie:Komposisies in D-majeur]] okj8e5pc5mt82joeyac0y73bf25h1ul 0 391401 2978724 2974624 2026-10-14T02:56:02Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978724 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas musikale komposisie |name=Symphonie Nr. 3 in E{{music|mol}}-majeur |subtitle=''{{Lang|it|Sinfonia Eroica}}'' |composer=[[Ludwig van Beethoven]] |Image=Eroica Beethoven title.jpg |image_upright=1.2|Alt= |Caption=Die voorblad van die oermanuskrip wat duidelik wys met hoeveel drif Beethoven die toewyding daarvan aan [[Napoleon]] uitgekrap het. |Catalogue=[[Opus number|Op.]] 55 |Style=[[Klassieke periode (musiek)|Klassieke periode]]|Dedication= |Composed=1802–1804 |Performed=7 April 1804, Wene, Oostenryk|Published=|Movements=Vier|Scoring=}}{{Listen|type=music|filename=Beethoven SymphonyNo.3Eroica LudwigVanBeethoven-SymphonyNo.3InEFlatMajorEroicaOp.55-01-AllegroConBrio.ogg|title=I. Allegro con brio (15:12)|description=|filename2=Beethoven SymphonyNo.3Eroica LudwigVanBeethoven-SymphonyNo.3InEFlatMajorEroicaOp.55-02-MarciaFunebreAdagioAssai.ogg|title2=II. Marcia funebre: Adagio assai (15:29)|description2=|filename3=Beethoven SymphonyNo.3Eroica LudwigVanBeethoven-SymphonyNo.3InEFlatMajorEroicaOp.55-03-ScherzoAllegroVivace.ogg|title3=III. Scherzo: Allegro vivace (5:49)|description3=|filename4=Beethoven SymphonyNo.3Eroica LudwigVanBeethoven-SymphonyNo.3InEFlatMajorEroicaOp.55-04-FinaleAllegroMolto.ogg|title4=IV. Finale: Allegro molto (11:45)|description4=All files courtesy of [[Musopen]] }} Die '''Derde simfonie''' in E-mol-majeur, Opus 55, (in Italiaans die '''''Sinfonia Eroica''''') is 'n [[simfonie]] in vier bewegings deur [[Ludwig van Beethoven]]. Die ''Eroica-''simfonie is een van Beethoven se mees gevierde werke. Dit is 'n grootskaalse komposisie wat die begin van Beethoven se kreatiewe middelperiode ingelui het.<ref>''The Symphony'', ed. Ralph Hill, Pelican Books (1949), p. 99.</ref><ref>Symphony No. 6 in F Major, Op. 68 ''Pastorale'' (Schott), ed. Max Unger, p. vi.</ref> Die werk is hoofsaaklik in 1803 en 1804 gekomponeer en het die grense van vorm, lengte, harmonie en emosionele en moontlik kulturele inhoud versit. Daarom word dit wyd beskou as 'n belangrike baken in die oorgang tussen die Klassieke en die Romantiese era. Dit word ook gereeld beskou as die eerste romantiese simfonie. == Instrumentasie == Die ''Eroica'' is getoonset vir twee [[Fluit|fluite]], twee [[Hobo|hobo's]], twee [[Klarinet|klarinette]] in B-mol, twee [[Fagot|fagotte]], drie [[Horing (blaasinstrument)|horings]] (die eerste in E-mol, C en F; die tweede in E-mol en C; en die derde in E-mol), twee [[Trompet|trompette]] in E-mol en C, [[Keteltrom|timpani]] in E-mol en B-mol (in die eerste, derde en vierde bewegings) en in C en G (in die tweede beweging), en [[strykers]]. == Vorm == I. Allegro con brio (12–18 minute lank) in E-mol-majeur II. Marcia finebre: Adagio assai (14–18 minute lank) in C-mineur III. Scherzo: Allegro vivace (5–6 minute lank) in E-mol-majeur IV. Finale: Allegro molto (10–14 minute lank) in E-mol-majeur{{Ordered list|[[Tempo#Italian tempo markings|Allegro con brio]] (12–18 min.) ([[E-flat major|E{{music|flat}} major]])|[[Funeral march|Marcia funebre]]: [[Tempo#Italian tempo markings|Adagio assai]] (14–18 min.) ([[C minor]])|[[Scherzo]]: Allegro vivace (5–6 min.) (E{{music|flat}} major)|[[Finale (music)|Finale]]: Allegro molto (10–14 min.) (E{{music|flat}} major)|type=upper-roman}} Afhangend van die styl van die dirigent en/of die herhaling in die eksposisie in die eerste beweging plaasvind, wissel uitvoeringstyd van 41 tot 56 minute. === I. Allegro con brio === Die eerste beweging, in 3/4-tyd, is in sonatevorm, met tipiese uitvoerings wat tussen 12 en 18 minute duur, afhangende van die interpretasie en of die herhaling van die eksposisie gespeel word. Anders as die langer inleidings van Beethoven se eerste twee simfonieë, begin dié beweging met twee groot E-mol-majeurakkoorde, gespeel deur die hele orkes, wat die tonaliteit van die beweging bepaal. Die dirigent Kenneth Woods het opgemerk dat die openingsbeweging van ''Eroica'' geïnspireer is deur en gebaseer is op die model van Mozart se 39ste simfonie (KV 543, ook in E-mol-majeur) en dat dit vele kenmerke deel met dié simfonie wat die ''Eroica'' een en 'n half dekade voorafgaan.<ref>Kenneth Woods. 2016. ''[[Explore the Score – Beethoven: Symphony No. 3 in E-flat major, Opus 55]]''[http://kennethwoods.net/blog1/2016/02/27/explore-the-score-beethoven-symphony-no-3-in-e-flat-major-opus-55-sinfonica-eroica/ ,] Sinfonica eroica, 27 Januarie.</ref> ==== Eksposisie ==== Die eksposisie begin met die [[Tjello|tjello's]] wat die eerste tema bekendstel. In die vyfde maat van die melodie (maat 7) word 'n chromatiese noot (C#) gebruik, wat die harmoniese spanning in die werk teweegbring. Die melodie word afgesluit deur die eerste [[Viool|viole]] wat 'n gesinkopeerde reeks G's speel (wat 'n drietoon met die C# van die tjello's vorm). Die eerste tema word dan weer deur die verskillende instrumente gespeel. Die modulasie na die dominante sleutel van B♭ verskyn vroeg (maat 42–44).<ref name="cooper2008">[[Barry Cooper (musicologist)|B, Cooper]]. 2008. ''Beethoven.'' Oxford: Oxford University Press.</ref>^:140 In die tradisionele ontleding word dit gevolg deur drie (of twee, volgens sommige denkskole oorgangstemas wat die omvang van die eksposisie beduidend uitbrei – 'n liriese, afwaartse motief (maat 45–56), 'n opwaartse toonleermotief (maat 57–64) en 'n deel wat met vinnige afwaartse patrone in die viole begin (maat 65–82). Dit lei uiteindelik tot 'n liriese tweede tema (maat 83), wat ongewoon laat is<ref name=":0">Grove, G. 1896. ''Beethoven and his Nine Symphonies'' . London: Novello and Co. Beskikbaar by [[scores:Beethoven_and_His_Nine_Symphonies_(Grove,_George)|IMSLP]](besoek op 27 Augustus 2020).</ref>^:61. Hierna word die tweede helfte van die tema uiteindelik tot 'n luide melodie uitgebou (maat 109) wat gebruik maak van die vroeëre afwaartse motief (maat 113). Die eksposisie bereik 'n hoogtepunt wanneer die musiek deur ses opeenvolgende [[Dinamika (musiek)|sforzando-]]<nowiki/>akkoorde (maat 128–131) onderbreek word. Later, ná die eindakkoorde van die eksposisie (maat 144–148), keer die hooftema terug in 'n kort kodetta (maat 148), wat dan na die herhaling of ontwikkeling oorgaan. Volgens 'n alternatiewe ontleding begin die tweede tema vroeër reeds met die liriese afwaartse motief in maat 45. Volgens dié benadering kom die tradisionele harmoniese progressie van die eksposisie in maat 82 tot 'n einde, wanneer 'n nuwe liriese tema in maat 83 'n uitbreiding begin. Dié patroon stem ooreen met die patroon wat later in die ontwikkeling gevind word waar die klimaks 'n nuwe liriese tema inlei wat in detail uitgebrei word. Boonop word die afwaartse motief (maat 45) in die volgende deel beduidend ontwikkel, hoewel die liriese tema (maat 83) nie voorkom nie.<ref name="sipe">Sipe, Thomas. 1998. ''Beethoven: Eroica Symphony.'' Cambridge University Press.</ref>^:97 Dit is ook al opgemerk dat die sonatevorm en orkesoorgange heeltemal behoue sou bly as die tweede helfte van die eksposisie weggelaat word (maat 83–143).<ref name="cooper">[[Barry Cooper (musicologist)|B, Cooper]]. 2008. ''Beethoven.'' Oxford: Oxford University Press.</ref>^:140 Daar is egter ook opgemerk dat vorm en orkestrasie ook behoue sou kon bly as die tweede en derde oorgangsgedeeltes weggelaat sou word (maat 57–82),<ref name="sipe1998">Bernstein, L. 1953. ''Eroica analysis'' (klankopname, 1956–57, om die 1953- Decca-opnames te vergesel), in 2005 heruitgereik deur Deutsche Grammophon ("Original Masters"-reeks); Bernstein ''Eroica''-ontleding 1/3 op [https://www.youtube.com/watch?v=urmIjdxWqto YouTube].</ref> wat met die tradisionele ontleding ooreenstem. ==== Ontwikkeling ==== Die ontwikkelingsgedeelte (maat 154) word, soos die res van die beweging, gekenmerk deur harmoniese en ritmiese spanning weens dissonante akkoorde en lang gesinkopeerde passasies. Ná verskillende tematiese eksplorasies en kontrapunt ontplof die musiek uiteindelik in 'n passasie van 32 mates (248–279) wat bestaan uit sforzando-akkoorde, insluitend sowel 2-slag- as 3-slag-afwaartse patrone, wat 'n hoogtepunt bereik op die luide dissonante [[Dinamika (musiek)|forte-]]<nowiki/>akkoorde (maat 276–279). Sommige kenners meen dié uitbarsting van woede vorm die kern van die hele beweging. Dis skynbaar in hierdie gedeelte dat Beethoven tydens 'n Kersfees 1804-uitvoering 'n verskillende tempo as die orkes gehandhaaf het en die verwarde musici gedwing het om op te hou en oor te begin.<ref name="grove">Grove, G. 1896. ''Beethoven and his Nine Symphonies'' . London: Novello and Co. Beskikbaar by IMSLP(besoek op 27 Augustus 2020).</ref>^{:64 en voetnoot} Eerder as om op hierdie punt tot die herkapitulasie te lei, word 'n nuwe tema in E-mineur ingelei (maat 284). Dit lei uiteindelik tot 'n ontwikkeling van bykans dubbele lengte, in dieselfde verhouding tot die uiteensetting.<ref name="cooper" />^:140 [[Lêer:FerdinandRies.jpg|duimnael| Ferdinand Ries (1784–1838), Beethoven se vriend, leerling en sekretaris. ]] Aan die einde van die ontwikkeling klink dit asof een horing te vroeg met die hooftema in E-mol inval (maat 394–395), terwyl die strykers steeds die dominante akkoord speel. In die 19de eeu is dit as 'n fout beskou; sommige dirigente het aanvaar dat die horingparty in die tenoorsleutel geskryf is (B-mol – D – B-mol – F), terwyl ander die tweedevioolharmonie na G (tonika-akkoord) verander het – 'n fout wat uiteindelik in 'n vroeë gedrukte weergawe verskyn het.<ref name="cooper" />^{:66 & voetnota} Beethoven se sekretaris, Ferdinand Ries, het egter dié anekdote oor daardie horinginval gedeel:<ref>Ferdinand Ries & Franz Wegeler. 1987. ''Beethoven remembered: The biographical notes of Franz Wegeler and Ferdinand Ries.'' Vertaal deur Frederick Noonan. Arlington: Great Ocean Publishers, bl. 69. {{ISBN|978-0-915556-15-1}}.</ref> <blockquote> Die eerste repetisie van die simfonie was vreeslik, maar die horingspeler het inderdaad op die korrekte tyd ingeval. Ek het langs Beethoven gestaan en, omdat ek geglo het dat hy verkeerd ingeval het, het ek gesê: "Die verdomde horingspeler! Kan hy nie tel nie? Dit klink vreeslik verkeerd." Ek glo dat ek amper oor die kop geslaan is. Beethoven het my vir lank daarna nog kwalig geneem. </blockquote> ==== Herhalingsgedeelte (rekapitulasie) en koda ==== Die herhalingsgedeelte transponeer vroeg reeds F-majeur<ref name="cooper" />^:141 voordat dit uiteindelik na 'n meer tipiese vorm terugkeer. Die beweging word afgesluit met 'n lang koda wat die nuwe tema – wat die eerste keer in die ontwikkelingsseksie aangebied is – weer bekendstel. === II. Marcia funebre. Adagio assai === Die tweede beweging is 'n dodemars in ternêre vorm (A–B–A) wat tipies is van die 18de-eeuse dodemarse,<ref name="roden2009">Roden, T.J., Wright, C. & Simms, B.R. 2009. ''Anthology for music in Western civilization, Vol. 2'' . New York: Schirmer.</ref>^:1071 hoewel dit "groot en ruim ontwikkeld" is en waarin die hooftema die funksies het van 'n refrein soos in rondo-vorm.''<ref name="lockwood">Lockwood, L. 2015. Beethoven's Symphonies – An artistic vision. New York: W.W. Norton & Co.</ref>''^:70 Musikaal is die tematiese plegtigheid van die tweede beweging geskik om 'n dodemars te wees. Die beweging is tussen 14 en 18 minute lank. Die strykers open die openingsdeel ('''A''') in C-mineur; daarna die blasers. 'n Tweede tema (maat 17) in die relatiewe majeur (E-mol) keer vinnig na die mineur terug, en dié materiaal word dwarsdeur die res van die A-gedeelte ontwikkel.<ref name="grove" />^:72 Dit gee uiteindelik toe aan 'n kort '''B'''-afdeling in C-majeur (maat 69), wat as die trio van die mars beskou kan word, aldus Grove,<ref name="grove" />^:72 waartoe Beethoven ongewone aandag trek deur "Maggiore" (majeur) in die bladmusiek aan te dui. Op hierdie punt sou die tradisionele "grense van seremoniële gepastheid" normaalweg 'n da capo-terugkeer na die '''A-'''tema voorskryf.<ref name="sipe" />^:106 Die eerste tema in C-mineur (maat 105) begin egter in die sesde maat (maat 110) moduleer, wat tot 'n fuga in F-mineur lei (maat 114) wat op 'n omkering van die oorspronklike tweede tema gebaseer is. Die eerste tema word vlugtig weer in G-mineur deur die strykers herhaal (maat 154), gevolg deur 'n stormagtige ontwikkelingsgedeelte ("'n skokkende fortissimo-sprong").<ref name="lockwood" />^:70,<ref>Roden, T.J., Wright, C. & Simms, B.R. 2009. ''Anthology for music in Western civilization, Vol. 2'' . New York: Schirmer.</ref>^:1072 'n Volledige heraankondiging van die eerste tema in die oorspronklike sleutel word dan deur die hobo ingelei (maat 173). Die '''koda''' (maat 209) begin met 'n marsmotief deur die strykers wat vroeër in die hoofgedeelte gehoor is (by maat 78 en 100)<ref name="grove" />^:72 en eindig uiteindelik met 'n finale sagte weergawe van die hooftema (maat 238), uitgedruk in kort frases wat met stiltes afgewissel word.<ref name="lockwood" />^:70 === III. Scherzo. Allegro vivace - Trio === Die derde beweging is 'n lewendige scherzo met trio in vinnige 3/4-tyd. Dit is tussen 5 en 6 minute lank. Die A-tema van die buitenste scherzo-gedeelte is [[Dinamika (musiek)|pianissimo]] in die dominante sleutel van B-mol (maat 7 en 21), dan [[Dinamika (musiek)|piano]] in die sekondêre dominante sleutel van F, wanneer die B-deel van die buitenste scherzo gehoor word (maat 41). Dit word gevolg deur 'n [[Dinamika (musiek)|pianissimo]]-herbegin in B-mol (maat 73) wanneer die A-tema weer gehoor word. Dit lei tot 'n volledige [[Dinamika (musiek)|fortissimo-]] weergawe in die tonikasleutel van E-mol (maat 93). Later word 'n afwaartse arpeggio-motief met [[Dinamika (musiek)|sforzandos]] op die tweede maat twee keer eenstemmig gespeel, eers deur die strykers (mate 115–119) en daarna deur die volle orkes (mate 123–127). Dit word gevolg deur 'n gesinkopeerde motief wat deur dalende vierdes gekenmerk word (maat 143) en tot die herhaling lei. Die '''trio-'''gedeelte span drie horings in – die eerste keer dat dit in die simfoniese tradisie gebeur<ref name=":1">Lockwood, L. 2015. Beethoven's Symphonies – An artistic vision. New York: W.W. Norton & Co.</ref>^:71 Die '''scherzo''' word dan in verkorte vorm herhaal,<ref name=":0">Grove, G. 1896. ''Beethoven and his Nine Symphonies'' . London: Novello and Co. Beskikbaar by [[scores:Beethoven_and_His_Nine_Symphonies_(Grove,_George)|IMSLP]](besoek op 27 Augustus 2020).</ref>^:78, maar heel opmerklik word die tweede voorkoms van die afwaartse unisoonmotief na ''alla breve''-tyd verander word (mate 381–384). Die beweging eindig met 'n '''koda''' (maat 423) – wat Beethoven met woord "Coda" merk, wat baie ongewoon is – wat vinnig bou van [[Dinamika (musiek)|pianissimo]] tot [[Dinamika (musiek)|fortissimo]], wat die patroon van die hele beweging opsom.<ref name=":1" />^:70 === IV. Finale. Allegro molto - Poco Andante - Presto === Die vierde beweging bestaan uit 10 variasies op 'n tema, en is tussen 10 en 14 minute lank. Beethoven het dié tema voorheen al gebruik en vorm waarskynlik die basis vir die eerste drie bewegings van die simfonie (sien ''Tematiese oorprong'' hieronder). Die beweging word ingelui met 'n kort '''inleiding''' in die mediantakkord deur die hele orkes. Ná 'n oorgang in die dominante sewende, verskyn die rustige tema in E♭-majeur, waarna dit aan 10 variasies onderwerp word. '''Variasie 1 (E-mol-majeur):''' Die eerste variasie herhaal die tema in arco terwyl 'n nuwe begeleiding bekendgestel word. '''Variasie 2 (E-mol-majeur):''' Die volgende variasie het 'n nuwe begeleiding in triole en lei tot die derde variasie. In periode-opnames word hierdie variasie dikwels deur 'n kwartet gespeel, en nie deur die volle strykorkes nie.<ref>Sien byvoorbeeld die film [[imdbtitle:0369400|Eroica]], of 'n [https://www.youtube.com/watch?v=Y2kKYxE4usk&list=PLK3BFrgIV6UkxYHJuyxE9zuRJEDM1yESl&index=3 uitvoering van die simfonie deur die Hanover Band onder leiding van Benjamin Bayl].</ref> '''Variasie 3 (E-mol-majeur):''' Hoewel 'n nuwe melodie bekendgestel word, word die oorpronklike tema in die baslyn voortgesit. 'n Kort oorgangspassasie lei tot die vierde variasie. '''Variasie 4 (C-mineur):''' Die strykers begin 'n stil maar spanningsvolle fuga. Dit bou op tot 'n dramatiese, dringende klimaks. '''Variasie 5 (D-majeur):''' Die speelse vyfde variasie bevat 'n uiteensetting van die tema, met basinstrumente wat die eerste frase van die eerste helfte daarvan in die mineur speel voordat hulle hulself korrigeer en die tweede helfte in die majeur aanpak. Dié variasie bevat ook twee virtuose solowerk vir die [[fluit]], wat die melodielyn begelei. Dit lei direk tot die volgende variasie. '''Variasie 6 (G-mineur):''' 'n Stormagtige, toornige variasie wat aan 'n sigeunerdans herinner. '''Variasie 7 (C-majeur: '''' n Onvolledige variasie, wat begin met 'n eenvoudige herformulering van die eerste helfte van die tema in C-majeur, voordat daar 'n byna onmiddellike terugkeer na die mineur is om die volgende variasie in te lei. '''Variasie 8 (E-mol-majeur):''' 'n Tweede fuga, nou helder en energiek, hierdie keer in die tonika in plaas van die submediant. Dit bou weer op tot 'n hoogtepunt – die orkes hou die dominant van die tuissleutel vol, en die tema word verder in die volgende variasie ontwikkel. '''Variasie 9 (E-mol-majeur):''' Op hierdie punt vertraag die tempo na ''poco andante'', en die musiek word kalmer en rustiger. Die tema, wat eers deur 'n [[hobo]] en dan deur die strykers gespeel word, is nadenkend en hunkerend, wat 'n groter diepte verleen aan dit wat voorheen gehoor is. In die tweede deel van die variasie word 'n verdere trioolbegeleiding in die boonste strykers bekendgestel, terwyl die melodië, gespeel deur die houtblasers, uit gesinkopeerde sestiende- en agste note bestaan. '''Variasie 10 (E-mol-majeur):''' Die finale variasie weerspieël die "volle beeld" van die ''Eroica'' gehoor word. Triomfantelike, heldhaftige spronge word voortdurend in die tutti gehoor, terwyl die trioolbegeleiding van die vorige variasie steeds aanwesig is. Die melodie van die derde variasie, nou egter seëvierend en energiek, word deur die koperblaser uitbasuin. Die simfonie eindig met 'n '''koda''' wat die vorige gedeeltes en variasies van die beweging weer in oënskou neem. Aan die einde van die koda is daar 'n verrassing: Die dinamiek verander eensklaps van 'n ''pianissimo'' vir slegs die fluite en strykers na 'n skielike ''fortissimo''-ontploffing vir die hele orkes, terwyl die tempo skielik van ''poco andante'' na ''presto'' toeneem. Daar volg 'n vlaag ''sforzandos'', en die finale eindig uiteindelik met drie groot E-mol-majeurakkoorde vir die hele orkes, gemerk ''fortissimo.'' == Geskiedenis == Beethoven het begin om die Derde Simfonie kort ná die [[Simfonie no. 2 in D-majeur, op. 36 (Beethoven)|Tweede Simfonie in D-majeur]] (opus 36) te komponeer. Die ''Eroica'' is vroeg in 1804 voltooi en vir die eerste keer op 7 April 1805 in Wene uitgevoer.<ref>Rolland, R. 1930. ''Beethoven''. vertaal deur B. Constance Hull. Sewende uitgawe. Londen: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.</ref>^:112 === Tematiese oorsprong === [[Lêer:Beethoven_3.jpg|duimnael| Beethoven in 1803, toe hy die ''Eroica'' gekomponeer het. ]] Daar bestaan beduidende bewyse dat die ''Eroica'' – moontlik anders as Beethoven se ander simfonieë – van agter na voor gekomponeer.<ref name=":1">Lockwood, L. 2015. Beethoven's Symphonies – An artistic vision. New York: W.W. Norton & Co.</ref>^:75 Die tema wat in die vierde beweging gebruik word, insluitend die baslyn, is ontleen aan die sewende van Beethoven se 12 kontradanse vir orkes (WoO 14),<ref>Beethoven, L. van. 1864. ''Ludwig van Beethoven's Werke, Serie 2: Orchester-Werke, No. 17a, 12 Contretänze'' . Leipzig: Breitkopf & Härtel. Beskikbaar by [[scores:Ludwig_van_Beethovens_Werke_(Beethoven,_Ludwig_van)|IMSLP]], geraadpleeg op 1 September 2020.</ref> en ook aan die finale van sy ballet ''[[Die skepsels van Prometeus]]'' (opus 43), wat albei in die winter van 1800/1801 gekomponeer is.<ref name=":1" />^:58 Die volgende jaar gebruik Beethoven dieselfde tema as grondslag vir sy Variasies en fuga vir klavier in E-mol-majeur op. 35, nou algemeen bekend as die ''Eroica-variasies'' vanweë die hergebruik van die simfonie se tema. Dit is die enigste tema wat Beethoven dwarsdeur sy lewe vir soveel afsonderlike werke gebruik het – boonop elke keer in dieselfde sleutel: E-mol-majeur.<ref name="lockwood" />^:58 Die Wielhorksy-sketsboek, Beethoven se belangrikste sketsboek vir 1802, bevat 'n plan oor twee bladsye vir 'n beweging in E-mol-majeur wat direk vloei uit die sketse vir die opus 35-variasies. Daar is bevind dat dié plan bedoel was vir die derde simfonie.<ref name="fishman">Fishman, N. (Red.) 1962. ''Kniga eskizov Beethovena za 1802–1803'', 3 volumes. Moskou. Die aanhaling is gebaseer op 'n vertaling (sonder bladsynommers) beskikbaar by AllThingsBeethoven.com, ''A translation of Nathan Fishman's analysis of the sketches for the Third Symphony contained in the Wielhorsky sketchbook''. Besoek op 20 Meiy 2017.</ref><ref name="lockwood" />^:59 Hoewel die plan geen eksplisiete aanduiding gee oor die finale nie, voer Lockwood aan dat daar geen twyfel bestaan nie dat Beethoven van meet af aan van plan was om dieselfde tema (en die tema se baslyn) wat hy so pas vir die opus 35-variasies geskep het te gebruik. Daar word dus aangevoer dat Beethoven se aanvanklike konsep vir 'n volledige simfonie in E-mol-majeur, wat die eerste drie bewegings insluit, direk uit die opus 35-variasies ontstaan het.<ref name="lockwood" />^:60 Die hooftema van die eerste beweging (mate 2–6) kan dus teruggevoer word na die tema van die baslyn van die opus 35-variasies (E-mol, B-mol↓, B-mol↑, E-mol) deur middel van tussentydse weergawes wat in een van Beethoven se sketsboeke gevind is.<ref name="fishman" />^,<ref name="lockwood" />^{: 60–61} In die tweede beweging verskyn die gekombineerde tonaliteit (melodie en bas) van die eerste vier mate van die opus 35-tema se eerste vier mate (E-mol, B-mol↓, B-mol7(A-mol)↑, E-mol) in effens veranderde vorm as die tweede tema vand die dodemars (E-mol, B-mol↓, A-mol↑, E{{Musiek|natural}}) (tweede beweging, maat 17–20), gevolg deur twee skielike B{{Musiek|flat}}-akkoorde in ''forte'' wat latere elemente van die tema eggo. Dieselfde toonaard word dan onveranderd as hooftema van die scherzo gebruik (derde beweging, maat 93–100). Die eerste drie bewegings kan dus as simfonielengte variasies op die opus 35-tema beskou word, wat die tema se uiteindelike verskyning in die vierde beweging vooruitloop. Boonop word Beethoven se keuse om die simfonie met 'n tema te begin wat uit die opus 35-baslyn aangepas is ook in die vierde beweging ge-eggo wanneer die bastema as die eerste variasie gehoor word voordat die hooftema uiteindelik verskyn. Dit kom weer eens ooreen met die struktuur van die opus 35-variasies self. Laastens word die harde E-mol-akkoord wat die opus 35-variasies begin na die begin van die eerste beweging geskuif as twee akkoorde wat die eerste beweging inlei. As alternatief is die eerste beweging se ooreenkoms met die ouverture van die komiese opera ''Bastien und Bastienne'' (1768) deur die twaalfjarige WA [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] ook al uitgewys.<ref name="grove" />^:59–60 Dit is egter onwaarskynlik dat Beethoven van dié ongepubliseerde komposisie geweet het. 'n Moontlike verklaring is dat Mozart en Beethoven toevallig die tema iewers anders gehoor en later gebruik het.<ref>Gutman, R.W. 1999. ''Mozart: A cultural biography.'' Londen: Harcourt Brace.</ref>^:242 === Toewyding === [[Lêer:Jean_Auguste_Dominique_Ingres,_Portrait_de_Napoléon_Bonaparte_en_premier_consul.jpg|duimnael| ''Bonaparte as eerste konsul'' deur [[Jean Auguste Dominique Ingres]]]] Beethoven het die Derde Simfonie aanvanklik aan [[Napoleon Bonaparte]] opgedra, wat volgens hom die demokratiese en antimonargiese ideale van die [[Franse Rewolusie]] verwesenlik het. In die herfs van 1804 trek Beethoven sy toewyding van die Derde Simfonie aan Napoleon terug omdat dit hom bykans die komponeringsfooi gekos het wat hy deur 'n beskermheer uit die adelstand betaal is. Vir dié rede het Beethoven sy Derde Simfonie opnuut aan prins Joseph Franz Maximilian Lobkowitz opgedra. Nietemin het polities-idealistiese Beethoven, ondanks so 'n brood-en-botter-oorweging, die werk "Bonaparte" gedoop. Later het Beethoven se sekretaris Ferdinand Ries die volgende gesê oor die komponis se reaksie op Napoleon wat homself op 14 Mei 1804 tot keiser van die Franse verklaar het:<ref>''[https://www.napoleon-series.org/ins/scholarship98/c_eroica.html#1 Eroica]'', Napoleon Series.</ref><blockquote>Toe hy hierdie simfonie gekomponeer het, het Beethoven Bonaparte oorweeg, maar Bonaparte as eerste konsul [van die Franse Republiek]. Op daardie stadium het Beethoven die grootste agting vir hom gehad en hom met die grootste konsuls van [[Antieke Rome]] vergelyk. Nie net ek nie, maar ook baie van Beethoven se naaste vriende het dié simfonie op sy tafel gesien, pragtig in manuskripvorm geset en die woord ''Bonaparte'' heel bo-aan die titelblad en ''Ludwig van Beethoven'' heel onder ... Ek was die eerste persoon wat hom die nuus meegedeel het dat Bonaparte homself tot keiser verklaar het, waarop hy 'n oorval gekry het en uitgeroep het: "Hy is dus niks meer as net 'n gewone sterfling nie! Nou sal hy ook al die regte van die mens onder sy voete vertrap; hom net sy eie ambisie oorgee; nou sal hy homself as die meerdere van alle mense beskou, 'n tiran word!" Beethoven het na die tafel gestap, die bokant van die titelblad gegryp, dit in die helfte geskeur en op die vloer gegooi. Die bladsy moes herset word, en dit is eers tóé dat die simfonie die titel ''Sinfonia eroica'' gekry het.</blockquote>'n Bestaande eksemplaar van die partituur bevat twee uitgekrapte, handgeskrewe onderskrifte; aanvanklik die Italiaanse frase ''Intitolata Bonaparte'' ("Getiteld Bonaparte"), daaropvolgend die Duitse frase ''Geschriben auf Bonaparte'' ("Geskryf vir Bonaparte"), vier reëls onder die Italiaanse subopskrif. Drie maande ná hy sy aanvanklike toewyding van die simfonie aan Napoleon teruggetrek het, het Beethoven sy musiekuitgewer meegedeel dat die titel van die simfonie inderdaad ''Bonaparte'' is. In 1806 is die partituur onder die Italiaanse titel ''Sinfonia Eroica ... composta per festeggiare il sovvenire di un grande Uomo'' ("'n heldesimfonie wat gekomponeer is ter nagedagtenis aan 'n grootse man") gepubliseer.<ref>Dahlhaus, C. 1991. ''Ludwig van Beethoven: Approaches to his music''. Oxford: Clarendon Press, bl. 23–25.</ref> === Vroeë uitvoerings en ontvangs === Omdat die simfonie gekomponeer is tussen die herfs van 1803 en die lente van 1804 was die eerste repetisies en uitvoerings daarvan privaat geleenthede by die die Weense paleis van Beethoven se edele beskermheer, prins Lobkowitz. Volgens 'n rekord (gedateer 9 Junie 1804) wat deur die prins se kapelmeester [[Anton Wranitzky]] ingedien is, het die prins 22 bykomende musici (insluitend die derde horing wat vir die ''Eroica'' vereis word) gehuur vir twee repetisies van die derde simfonie. Die fooi wat prins Lobkowitz aan Beethoven betaal het, sou ook verdere privaat uitvoerings van die simfonie daardie somer op sy Boheemse landgoed, Eisenberg (Jezeří) en Raudnitz (Roudnice) verseker het. Die eerste openbare opvoering was op 7 April 1805 in die Theater an der Wien in [[Wene]]; vir dié uitvoering is die (teoretiese) toonaard van simfonie as die was die aangekondigde (teoretiese) toonsoort vir die simfonie D-kruis-majeur (dus met nege kruise).<ref>Blom, E. (red.) 1954. ''Grove's dictionary of music and musicians''. Vyfde uitgawe. London: Macmillan.</ref> Resensies van die werk se openbare première (op 7 April 1805) was sekerlik gemeng. Die konsert het ook die première ingesluit van 'n simfonie in E-mol-majeur deur Anton Eberl (1765–1807), wat beter resensies gekry het as Beethoven se simfonie.<ref>Blom, E. (red.) 1954. ''Grove's dictionary of music and musicians''. Vyfde uitgawe. London: Macmillan.</ref><ref>Beach, D., Mak, S.Y. 2016. ''Explorations in Schenkerian analysis''. Melton: Boydell & Bruwer.</ref> Een korrespondent beskryf die eerste reaksies op die ''Eroica'':<ref>Der Freymüthige vol. 3, Wien'', 17 April 1805'' (17 April 1805): 332. Herdruk as vertaling in Senner, W.M., Wallace, R. & Meredith, W. 2001. ''The critical reception of Beethoven's compositions by his German contemporaries''. Volume 2, bl. 15. Beskikbaar by http://digitalcommons.unl.edu/unpresssamples/5. Besoek op 21 Mei 2017).</ref><blockquote>Musiekfynproewers en amateurs is in verskeie groepe verdeel. Een groep, Beethoven se baie spesiale vriende, hou vol dat dié simfonie inderdaad 'n meesterstuk is ... Die ander groep ontken heftig dat hierdie werk enigsins artistieke waarde het ... weens vreemde modulasies en gewelddadige oorgange ... met oorvloedige gekrap in die baslyn, met drie horings, ensovoorts; 'n ware indien nie wenslike oorspronklikheid kan inderdaad sonder veel moeite verkry word. Die derde, baie klein groepie staan in die middel; hulle gee toe dat die simfonie baie mooi eienskappe bevat, maar gee ook toe dat die konteks dikwels heeltemal afgebroke lyk, en dat die eindelose lengte ... selfs fynproewers uitput en ondraaglik is vir die gewone amateur. Vir die publiek was die simfonie te moeilik, te lank ... Beethoven, daarenteen, het gevoel dat die applous nie voldoende was nie.</blockquote>Een resensent wat die première bygewoon het, het geskryf dat "dié nuwe werk van B[eethoven] grootse en uitdagende idees het, en ... groot krag in die wyse waarop dit uiteengesit is; maar die simfonie sal onmeetbaar verbeter as B[eethoven] homself so ver sou kon bring om dit te verkort en meer lig, duidelikheid en eenheid in die geheel te skep."<ref>''Allgemeine musikalische Zeitung'', volume 7, "Vienna, 9 April" (1 May 1805): 501–02, herduk as vertaling in Senner et al., vol. 2, bl. 17</ref> 'n Ander het gesê dat die simfonie meestal so skril en ingewikkeld was dat slegs diegene wat die mislukkings en verdienste van hierdie komponis met gelyke vuur aanbid, wat soms aan die belaglike grens, 'n plesier daarin kon vind. Twee jaar later beskryf 'n resensent die ''Eroica'' egter as "die grootste, oorspronklikste, mees artistieke en terselfdetyd die interessantste van alle simfonieë".<ref>''Journal des Lulus und der Modern'', vol. 23, "On Permanent Concerts in Leipzig during the Previous Semiannual Winter Season" (1807), herdruk as vertaling in Senner et al., vol. 2, bl. 35–36.</ref> Dit was veral die laaste beweging wat onder skerp kritiek deurgeloop het omdat dit nie voldoen het aan die belofte wat deur die vroeëre bewegings gemaak word nie. 'n Vroeë kritikus het geskryf dat die laaste beweging baie waarde het, wat hy geensins ontken nie; dit kan egter nie aan die aanklag van groot bisarheid ontsnap nie.<ref>''Allgemeine musikalische Zeitung'', vol. 9, "News, Mannheim" (28 January 1807): 285–86, herdruk as vertaling in Senner et al., vol. 2, bl. 19.</ref> 'n Ander was dit eens dat die finale minder bevredigend was en dat die kunstenaar dikwels net speletjies met die gehoor wou speel sonder om die genot daarvan in ag te neem, bloot om 'n vreemde stemming te ontketen en terselfdertyd sy oorspronklikheid daardeur te laat skitter. 'n Omvattende oorsig van die werk in 'n toonaangewende musiektydskrif het opgemerk wat moontlik steeds met nuwe luisteraars resoneer: "Die laaste beweging is lank, baie lank; geforseerd, baie geforseerd; inderdaad lê verskeie meriete daarvan ietwat verborge. Dit veronderstel heelwat as dit op die oomblik van die verskyning daarvan ontdek en geniet word, soos dit moet wees, en nie daarna vir die eerste keer op papier nie."<ref>''Allgemeine musikalische Zeitung'', vol. 9, "Review" (18 February 1807): 321–33, herdruk as vertaling in Senner et al., vol. 2, bl. 30.</ref> Die resensie van 'n uitvoering in 1827 in Londen het geskryf dat daardie spesifieke uitvoering heel moontlik eintlik met die dodemars moes eindig, terwyl die ander dele weens die strydigheid daarvan met die argitektuur van die komposisie weggelaat moes word.<ref>''The Harmonicon'', vol. 5, p. 1, bl. 123, "Review of Royal Academic Concert on 30 April 1827" (1827)</ref> Die simfonie het op 26 Maart 1807 sy Britse primière in Londen in die [[Royal Opera House|Covent Garden-teater]] gehad, en sy Amerikaanse primière in Boston op 17 April 1810 deur die pas gestigde Boston Philharmonic Society gehad. Albei uitvoerings het redelik gemengde resensies ontvang. === Manuskripte en uitgawes === Die oorspronklike manuskrip is verlore. 'n Afskrif van die manuskrip met Beethoven se handgeskrewe aantekeninge en opmerkings, insluitend die beroemde uitgekrapte toewyding aan Napoleon op die voorblad, word in die biblioteek van die Gesellschaft der Musikfreunde in Wene bewaar. 'n Eerste gepubliseerde uitgawe (1806) van Beethoven se ''Eroica'' word in die Lobkowicz-paleis in Praag uitgestal.<ref>Dié uitgawe bestaan uit 18 parte en bevat korreksies deur Beethoven. </ref> Verskeie moderne akademiese uitgawes het die afgelope dekades verskyn, waaronder dié wat deur Jonathan Del Mar (uitgegee deur Bärenreiter), Peter Hauschild (Breitkopf & Härtel) en Bathia Churgin (Henle) versorg is. == Waardebepaling == === Belangrikheid === Die werk is 'n mylpaal in klassieke musiek; dit is twee keer langer as die simfonieë van [[Joseph Haydn]] en [[Wolfgang Amadeus Mozart]]. Die eerste deel alleen is bykans so lank soos 'n klassieke simfonie (met herhaling van die uiteensetting). Tematies dek dit meer emosionele terrein as die vroeëre simfonieë van Beethoven, en dit is dus 'n belangrike mylpaal in die oorgang tussen die klassieke en die romatiese tydvak wat Westerse kunsmusiek in die vroeë dekades van die negentiende eeu sou definieer. Die tweede beweging toon veral 'n wye reeks van emosies, wat wissel van die ellende van die dodemars tot die vertroosting van gelukkiger dele wat hoofsaaklik in majeurtoonaarde getoonset is. Die laaste beweging toon 'n soortgelyke emosionele omvang en kry 'n tematiese belang wat nooit voorheen aan laaste bewegings gegee is nie. In vroeëre simfonieë is die finale 'n vinnige, dartelende afsluiting; hier is die finale 'n lang reeks variasies en selfs 'n fuga.<ref>Bernstein, L. 2008.''The infinite variety of music''. Milwaukee: Hal Leonard Corporation.</ref> === Kritiek === * In sy ''Treatise on instrumentation and orchestration'' (1844, 1855) bespreek [[Hector Berlioz]] Beethoven se gebruik en -toepassings van die horing en die hobo in hierdie simfonie.<ref>[http://www.wisdomportal.com/EroicaSymphony.html Eroica Symphony] .</ref> * Die kritikus JWN Sullivan skryf dat die eerste beweging Beethoven se moed uitdruk om sy doofheid te konfronteer; die tweede beweging, stadig en treursangagtig, kommunikeer sy wanhoop; die derde beweging, die scherzo, is 'n ontembare opwelling van kreatiewe energie; en die vierde beweging is 'n uitbundige uitstorting van energie.<ref>Sullivan, J.W.N. 1936. ''Beethoven: His spiritual development''. New York: Alfred A. Knopf, bl.&nbsp;135–36.</ref> * In ''Metamorphosen, Study for 23 solo strings'' (1945) bied [[Richard Strauss]] temas aan soortgelyk aan die dodemars van die ''Eroica''; digby die einde van die ''Metamorphoses'' haal die baslyn die dodemis uit die ''Eroica'' aan. Akademici bespiegel dat Strauss se subtitel "In Memoriam" na Ludwig van Beethoven verwys.<ref>Jackson, T.L. 1997. The metamorphosis of the ''Metamorphosen'': New analytical and source-critical discoveries. In Gilliam, B. (red.). ''Richard Strauss: New Perspectives on the Composer and His Work''. Durham: Duke University Press, bl.&nbsp;193–242.</ref> * In die opname ''Eroica'' (1953) en in die boek ''The infinite variety of music'' (1966) skryf die dirigent en komponis Leonard Bernstein dat die eerste en tweede beweging moontlik die twee grootste bewegings in alle simfoniese musiek is.<ref>Bernstein, L., ''Eroica analysis'' (klankopname 1956–57, om die 1953-Decca-opnames te vergesel), heruitgegee in 2005 deur Deutsche Grammophon ("Original Masters" series) in 2005. Beskikbaar by [https://www.youtube.com/watch?v=urmIjdxWqto YouTube].</ref><ref>Bernstein, Leonard, ''The Infinite Variety of Music'', Hal Leonard Corporation, {{ISBN|978-1-57467-164-3}}</ref> * In die artikel ''Beethoven's cry of freedom'' (2003) het die Marxistiese kritikus Gareth Jenkins gesê dat Beethoven met die ''Sinfonia Eroica'' vir musiek gedoen het wat Napoleon vir die samelewing gedoen het - om tradisie op sy kop te draai, en sodoende die gewaarwording van menslike potensiaal en vryheid vergestalt wat die eerste keer tydens die [[Franse Rewolusie]] te voorskyn gekom het.<ref>Jenkins, G. 2003. Beethoven's cry of freedom. In ''Socialist Worker'' (VK). 4 Oktober 2003. Beskikbaar by https://socialistworker.co.uk/art/2438/Beethoven's%20cry%20of%20freedom.</ref> * In 2016 is die ''Eroica'' deur BBC Music Magazine aangewys as die grootste simfonie van alle tye in 'n opname onder 151 dirigente wat regoor die wêreld werk.<ref>Brown, M. 2016. Beethoven's Eroica voted greatest symphony of all time. In ''The Guardian''. 4 Augustus. Beskikbaar by https://www.classical-music.com/features/works/20-greatest-symphonies-all-time/.</ref> == Gebruike as begrafnismusiek == Sedert die 19de eeu was die tweede beweging 'n gunstelingdodemars by staatsbegrafnisse, gedenkdienste en herdenkings. * In 1847 word die tweede beweging van die simfonie by die begrafnis van die Duitse komponis [[Felix Mendelssohn]] gespeel.<ref>Blunt, W. 1983. O''n wings of song: A biography of Felix Mendelssohn.'' London: C. Scribner's Sons.</ref> * In 1940 sterf [[F. Scott Fitzgerald]] terwyl hy na 'n opname van die ''Eroica'' luister.<ref>Graham, S. 1976. ''The real F. Scott Fitzgerald: Thirty-Five years later''. New York: Grosset & Dunlap.</ref> * Op 18 Oktober 1944 word die tweede beweging by die begrafnis van [[Erwin Rommel]] in die [[Ulm]] Rathaus.<ref>Messenger, C. 2009. ''Rommel: Lessons from yesterday for today's Leaders''. St. Martin's Publishing Group, bl.&nbsp;177. </ref> * In 1945 voer [[Serge Koussevitsky|Serge Koussevitzky]] die tweede beweging uit om die dood van die Amerikaanse president [[Franklin D. Roosevelt]] te betreur.<ref>MacGregor Burns, J.M. 1970. F.D.R.: The last journey. In American Heritage 21(5). [https://web.archive.org/web/20060202103423/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1970/5/1970_5_8.shtml Geargiveer].</ref> * In 1957 het [[Bruno Walter]] die hele simfonie as gedenkkonsert vir die dirigent [[Arturo Toscanini]] uitgevoer.<ref>https://web.archive.org/web/20070608212018/http://www.musicandarts.com/CDpages/CD1010hc.html</ref> * Op 22 November 1963 het die Boston-simfonieorkes 'n impromtu-uitvoering gegee van die tweede beweging gegee om die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]], wat vroeër die dag vermoor is, te betreur.<ref>Bennett, S. 2003. ''President Kennedy has been shot: Experience the moment-to-moment account of the four days that changed America''. Naperville: Sourcebooks Mediafusion. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-4022-0158-5</bdi>.</ref> * In 1972 het die [[München Filharmoniese Orkes]] onder leiding van [[Rudolf Kempe]] die tweede beweging gespeel tydens die begrafnis van die 11 Israeliese atlete wat vermoor is in die bloedbad in München wat tydens die [[Olimpiese Somerspele 1972|Olimpiese Somerspele in 1972]] plaasgevind het.<ref>Johnson, D. 2012. [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303302504577323551542328064 Terror at the Games]. In ''The Wall Street Journal'', 13 April.</ref> == Films == In 2003 word ''Eroica'' vrygestel, 'n [[BBC]]/Opus Arte-televisiefilm deur die regisseur Simon Cellan Jones, met [[Ian Hart]] as Beethoven. Die Orchestre Révolutionnaire et Romantique, onder leiding van Sir John Eliot Gardiner, het die ''Eroica'' in sy geheel uitgevoer. Die tema van die film is die privaat première van die simfonie in 1804 in die paleis van prins Lobkowitz ([[Jack Davenport]]). Die film is deels gebaseer op Ferdinand Ries se herinneringe aan die geleentheid.<ref>[[imdbtitle:0369400|Eroica]]</ref> In die film hoor Beethoven nie dat Napoleon homself as keiser van Frankryk gekroon het voordat die uitvoering van die simfonie verby is nie. Hy hoor dit eers later terwyl hy saam met Ferdinand Ries gaan eet. In plaas daarvan om die titelblad van die simfonie op te skeur, frommel hy dit op. == Sien ook == * Beethoven Simfonie nr. 3: Diskografie == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == ;Media * [http://www.keepingscore.org/sites/default/files/swf/beethoven/beethoven-full ''Eroica''-webtuiste] van San Francisco Simfonieorkes se "Keeping Score" met ontleding, agtergrond en kommentaar deur Michael Tilson Thomas (benodig Flash). * [http://www.bbc.co.uk/radio3/discoveringmusic/videolibrary/eroica.shtml Discovering Music], BBC Radio 3. Video's van 'n ontleding en volledige uitvoering van die simfonie. Die ontleding is deur Stephen Johnson en die simfonie word uitgevoer deur die BBC Nationale orkes van Wallis, onder leiding van Christophe Mangou. Luisternotas vir die simfonie is ook [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00qps03 hier] beskikbaar. * [https://www.youtube.com/watch?v=Y2kKYxE4usk&list=PLK3BFrgIV6UkxYHJuyxE9zuRJEDM1yESl&index=3 Beethoven 250: Symphonie Series 03]. 'n Volledige uitvoering van die Eroica op periode-instrumente deur die Hanover Band onder leiding van Benjamin Bayl. bevat ook onderhoude met musici. * [http://konserthuset.23video.com/video/919426/the-eroica-effect Die ''Eroica''-effek], [http://www.helsingborgskonserthus.se/ Helsingborg Konsertsaal]. 'n Volledige uitvoering van die simfonie. Die simfonie word uitgevoer deur die [[:sv:Helsingborgs symfoniorkester|Helsingborg Simfonieorkes]], onder leiding van Andrew Manze. * [[iarchive:BeethovenSymphonyNo.3walter|Simfonie nr. 3]], volledige uitvoering deur die New York se Filharmoniese Orkes, regie deur [[Bruno Walter]], beskikbaar by die [[Internet Archive]]. {{Normdata}} [[Kategorie:Artikels met hAudio-mikroformate]] [[Kategorie:Artikels met teks in Italiaans]] [[Kategorie:Simfonieë]] szrnk4jkco5oesx7bf5hdhxpyqav6ra 0 391598 2978809 2923484 2026-10-14T03:32:24Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978809 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Sportliga |naam = Unión de Rugby de Buenos Aires |afkorting = URBA |beeld = |beeldonderskrif = |beskrywing = |huidige_seisoen = 2022 |sportsoort = Rugby |gestig = 1995 |gestaak = |vervang = |affiliasie = [[Argentynse Rugbyunie|UAR]] |hoofkwartier = [[Buenos Aires]] |president = Santiago Marotta |visepresident = Gustavo Cohen |sekretaris = Patricio Campbell |inougureel = 1995 |lande = {{vlagland|Argentinië}} |divisies = |spanne = |verwante_komps = |url = [https://urba.org.ar/ urga.org.ar] }} Die '''Unión de Rugby de Buenos Aires''' (Afr: '''Buenos Aires Rugbyunie''') , gewoonlik verwys na as '''URBA''', is die [[Argentinië|Argentynse]] beheerliggaam wat [[rugbyunie]] in the [[Buenos Aires|Buenos Aires-streek]] organiseer en beheer (insluitende die hoofdistrik, [[Buenos Aires]], en een span vanuit [[Rosario|Rosario, Santa Fé]]). Die oorblywende rugbyklubs uit die provinsie word versprei tussen vier verdere unies: Unión de Rugby del Oeste de Buenos Aires in die weste, Unión de Rugby del Centro de la Provincia de Buenos Aires in die sentrum, Unión de Rugby de Mar del Plata in die ooste en Unión de Rugby del Sur in die suide. URBA is die grootste unie in [[Argentinië]], met 76 klubs wat direk daarmee geafillieer is, en 15 wat as gaste meeding.<ref>[https://urba.org.ar/informacion-de-clubes Información de clubes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703013145/https://urba.org.ar/informacion-de-clubes |date= 3 Julie 2022 }} op die URBA webwerf, 26 Julie 2019</ref> Hierdie spanne ding mee in 7 kompetisies wat deur die liggaam georganiseer word, insluitende die Torneo de la URBA (Top 13), die oudste kompetisie in Argentinië. Die eerste kampioenskap is reeds in [[1899]] gehou. <ref name=car>[http://atleticodelrosario.club/fundacion-del-river-plate-rugby-union-championship-1899/ Fundación del River Plate Rugby Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808033823/https://atleticodelrosario.club/fundacion-del-river-plate-rugby-union-championship-1899/ |date= 8 Augustus 2022 }} by Club Atlético del Rosario, 10 Apr 2019</ref><ref>[https://www.ole.com.ar/rugby/suple-120-uar 120 Aniversario UAR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421141103/https://www.ole.com.ar/rugby/suple-120-uar |date=21 April 2019 }}, p.6, ''Olé'', 10 Apr 2019</ref> Die unie beheer ook sy verteenwoordigende span, wat die meeste titels van die ontbinde Campeonato Argentino gewen het, met 37 titels. ==Geskiedenis== Die "River Plate Rugby Union" (RPRU) is in 1899 in Buenos Aires gestig deur vier klubs, Buenos Aires Football Club, Belgrano Athletic Club, Lomas Athletic Club (Lomas AC) en Club Atlético del Rosario<ref name=hechos>{{Cite web|url=http://www.uar.org.ar/union/hechos_historicos.asp|title="Hechos históricos de la Unión" by die UAR-webwerf|access-date=2013-02-19|archive-url=https://archive.today/20130219172506/http://www.uar.org.ar/union/hechos_historicos.asp |archive-date=2013-02-19|url-status=dead}}</ref> Die liggaam het daardie selfde jaar die eerste Buenos Aires interklubkompetisie gereël, met Lomas AC as die eerste Argentynse kampioen.<ref>[https://archive.today/20130219095925/http://www.lomasac.com.ar/noticias/include/noticia.asp?idnoticia=151 "Leslie Corry Smith, el primer referee oficial de Argentina", deur Rubén Ayala by die Lomas AC webtuiste]</ref> In 1951 is die naam na "Unión Argentina de Rugby" verander, na 'n versoek deur die Argentynse Olimpiese komitee. Dit het terselfdertyd voortgegaan as 'n plaaslike federasie van Buenos Aires-klubs, en ook as nasionale federasie, wat erken is deur [[Internasionale Rugbyraad|Wêreldrugby]]. As gevolg van 'n herstrukturering van Argentynse rugby in 1995 is die "Unión de Rugby de Buenos Aires" geskep, met die doel om kompetisies te organiseer in die stadsdistrik en naaste dorpe soos San Isidro en [[La Plata]], terwyl die oorblywende deel van die Buenos Aires-provinsie (insluitend digbevolkte stede soos [[Mar del Plata]] of Tandil) onder ander provinsiale unies gebly het. Daarom is die River Plate Rugby Union-kampioenskap herdoop na "Torneo de la URBA", wat voortgegaan het in dieselfde formaat, terwyl die [[Argentynse Rugbyunie|UAR]] slegs nasionale spanne oorgeneem het. ==Kompetisies== Met ingang 2021 word verskeie kompetisies deur URBA gereël. Die eerste divisie is die Torneo de la URBA (Top 13), wat beding word deur 12 klubs van die Buenos Aires-streek. Dit is ook die oudste rugbykompetisie in Argentinië, met sy eerste kompetisie wat in 1899 plaasgevind het. Die URBA-ligastelsel word voltooi met Primera A (anders as wat sy naam aandui, is dit die tweede afdeling), Primera B (derde), Primera C (vierde), Segunda (vyfde), Tercera (sesde) en Desarrollo (sewe, die laagste vlak). Primera A tot Segunda het 14 spanne wat in elke afdeling meeding, terwyl daar onderskeidelik 12 spanne in Tercera, en 11 spanne in Desarrollo, meeding.<ref>[https://urba.org.ar/desarrollo-superior-fixture-y-resultados Desarrollo - Superior ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703013142/https://urba.org.ar/desarrollo-superior-fixture-y-resultados |date= 3 Julie 2022 }} op URBA</ref> Ander kompetisies wat deur die URBA georganiseer word, is die "Universitario" (met 22 universiteitspanne wat in twee afdelings speel), "Femenino" (16 vrouespanne in twee afdelings), en "Empresarial" (27 spanne in twee afdelings). URBA het ook kompetisies vir O19-, O17-, O16- en O15-spanne. <center> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width= " | colspan=6 style="background:#888888; color:white" | '''URBA ligastelsel''' |- ! width=px|Vlak ! width=px|Kompetisie ! width=px|# Aantal deelnemende spanne |- | 1 || Torneo de la URBA (Top 13) || 12 |- | 2 || Primera A || 14 |- | 3 || Primera B || 14 |- | 4 || Primera C || 14 |- | 5 || Segunda || 14 |- | 6 || Tercera || 12 |- | 7 || Desarrollo || 11 |} </center> ==Rugbyunie span== Die Buenos Aires-gebaseerde span, bekend as ''Las Águilas'' (Die Arende)– is die mees suksesvolle provinsiale span in Argentinië, met 37 Campeonato Argentino titels. ===Titels=== ====Plaaslik==== *'''Campeonato Argentino (37)''': 1962, 1963, 1964, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1986, 1991, 1994, 1996, 1998, 1999, 2000, 2002, 2003, 2006, 2007, 2008, 2015, 2016, 2017 ====Internasionaal==== *'''Wêreld Sewesrugby Klubkompetisie (1)''': 2014 === Internasionale vriendskaplike wedstryde === Die URBA-span het ook verskeie internasionale vriendskaplike wedstryde gespeel teen nasionale spanne op toer deur Argentinië, met verskeie oorwinnings. Hieronder volg 'n lys van dié wedstryde: {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" width="400px" ! width=50px|Jaar ! width=100px|Datum ! width=200px|Teenstander ! width=50px|Resultaat |- | [[1990]] || 21 Julie || [[Engelse nasionale rugbyspan|ENGELAND]] || 26–23 |- | [[1993]] || 30 Oktober || [[Springbokke|SUID-AFRIKA]] || 28–27 |- | [[1996]] || 15 Junie || [[Franse nasionale rugbyspan|FRANKRYK]] || 29–26 |- | [[1997]] || 24 Mei || ENGELAND || 23–21 |- | [[1998]] || 16 Junie || FRANKRYK || 36–22 |- | [[1999]] || 29 Mei || [[Walliese nasionale rugbyspan|WALLIS]] || 31–29 |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://urba.org.ar/ Amptelike webblad (In [[Spaans]])] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Union de Rugby de Buenos Aires}} [[Kategorie:Rugby]] hg8az7ajyyhlcble4e135h8n74i5qi2 0 395168 2978881 2868405 2026-10-14T07:34:58Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978881 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Prins Maria Elizabeth |kleur = #ccf |titel = ''Keiserinkonsort van Brasilië'' |beeld = |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Prins Maria Elizabeth |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Wittelsbach Huis]]<br/>[[Orleans-Bragança Huis]] |opskrif2 = Titels |2 = Prins van Brasilië |opskrif3 = |3 = |opskrif4 = |4 = |opskrif5 = |5 = |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = |8 = |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Volle naam |12 = Maria Elisabeth Franziska Josepha Therese |opskrif13 = Gebore |13 = [[14 September]] [[1914]], [[Beiere]] |opskrif14 = Oorlede |14 = [[13 Mei]] [[2011]], [[Brasilië]] |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = Vrou |16 = [[Prins Pedro Henrique]] |opskrif17 = Kinders |17 = [[Prins Luiz]]<br/>[[Prins Eudes]]<br/>[[Prins Bertrand]]<br/>[[Prinses Isabel Maria]]<br/>[[Prins Pedro]]<br/>[[Prins Fernando]]<br/>[[Prins Antonio]]<br/>[[Prinses Eleonora]]<br/>[[Prins Francisco]]<br/>[[Prins Alberto]]<br/>[[Prinses Maria Thereza]]<br/>[[Prinses Maria]] |opskrif18 = Vader |18 = [[Prins Francis]] |opskrif19 = Moeder |19 = [[Prinses Isabella]] }} '''Prinses Maria Elizabeth''' ({{Lang-de|Prinzessin Maria Elisabeth Franziska Josepha Therese von Bayern}}; [[9 September]] [[1914]] – [[13 Mei]] [[2011]]), met die bynaam ''"Keiserin-moeder"'', was [[Orleans-Bragança Huis|Keiserin Consort regs van Brasilië]] van 1937 tot 1981, deur haar huwelik met [[Prins Pedro Henrique|Prins Pedro Henrique van Brasilië]]. Sy seun [[Prins Bertrand]] is die huidige [[Hoof van die Keiserlike Huis van Brasilië]], 'n pos wat voorheen deur sy ander seun [[Prins Luiz]] en haar man beklee is. Sy was ook die ouma van [[Prins Rafael]], [[Prinses Amelia]], [[Prins Pedro Luiz]] en [[Prinses Maria Gabriela]], die kinders van [[Prins Antonio]]. == Vroeë lewe == Prinses Maria Elizabeth is gebore in Nymphenburg-paleis, [[München]], Koninkryk Beiere, die tweede kind en eerste dogter van Prins Franz van Beiere (1875–1957), (seun van Ludwig III van Beiere en Aartshertogin Maria Theresa van Oostenryk-Este) en sy vrou, prinses Isabella Antonie van Croÿ (1890–1982), (dogter van Karl Alfred, hertog van Croÿ en prinses Ludmilla van Arenberg). Prinses Maria Elisabeth is aan die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] gebore; meeste van haar familielede het gedurende die oorlog geveg, selfs haar pa. Haar kinderjare en jeug was baie ontstelend as gevolg van die regimes wat na die oorlog in Duitsland gevestig is. Tot haar mondigwording het die prinses in Sárvár-kasteel, in Hongarye, gewoon, wat onder andere deur haar ouma, koningin Maria Teresa, 'n gebore aartshertogin van Oostenryk, prinses van Hongarye en van Modena, besit was. Die Beierse koninklike familie het in die 1930's na [[Beiere]] teruggekeer. Die tye in Duitsland tussen die oorloë (1918–1938) was moeilik, as gevolg van die [[Groot Depressie]] van 1929 en die opkoms van die [[Nasionaal-Sosialisme|Nazi's]] en [[Adolf Hitler]] in die Duitse regering. Die oom van die prinses, Rupprecht (1869–1955), hoof van die Koninklike [[Huis van Wittelsbach|Huis van Beiere]], het homself as 'n vyand van Hitler verklaar. Hierdie feit het 'n groot impak op die koninklike familie gehad; hulle is gedwing om na [[Italië]] te vlug. Die tweede vrou van prins Rupprecht, prinses Antonia van Luxemburg (1899–1955), en haar kinders is egter deur die Nazi's gevange geneem, terwyl Rupprecht, steeds in Italië, arrestasie ontduik het. Prinses Maria het onderrig van haar ouers ontvang, asook skoolopleiding in die skilderkuns. Die Prinses het gespesialiseer in porseleinverf, 'n tradisionele kuns van Beiere. == Huwelik en vertrek na Brasilië == Op 19 Augustus 1937 trou prinses Maria Elisabeth met [[prins Pedro Henrique]], hoof van een van die takke van die Keiserlike Huis van Brasilië . Die troue het in die kapel van die Nymphenburgpaleis plaasgevind. Die keiserlike egpaar het eers in [[Frankryk]] gewoon; hoewel hulle talle pogings aangewend het om na [[Brasilië]] te immigreer, is hulle deur die [[Tweede Wêreldoorlog]] verhinder. Eers in 1945 kon die gesin verhuis. Eers het hulle hul gevestig in die Paleis van Grão-Pará, in Petrópolis, [[Rio de Janeiro (deelstaat)|Rio de Janeiro]], en later in 'n huis van die woonbuurt Retiro. In 1951 het prins Pedro Henrique die Fazenda Santa Maria, in Jacarezinho, [[Paraná (deelstaat)|Paraná]], bekom, waar die gesin tot 1964 gewoon het. == Weduweeskap == In 1981 sterf prins Pedro Henrique by Vassouras en sy oudste seun het die Hoof van die Vassouras-tak van die Keiserlike Huis van Brasilië geword. Maria Elisabeth se lewe is verdeel tussen Santa Maria en haar dogter Isabel se woonstel in die distrik Lagoa, Rio de Janeiro. == Kinders en nasate == * [[Prins Luiz|Prins ''Luiz'' Gastão Maria Jose Pio de Orléans-Bragança e Wittelsbach]] (6 Junie 1938 in Mandelieu-la-Napoule - 15 Julie 2022 in São Paulo), voormalige hoof van die Keiserlike Huis van Brasilië (volgens die Vassouras-tak). Ongetroud en sonder nasate. * Prins ''Eudes'' Maria Ranieri Pedro José de Orléans-Bragança e Wittelsbach (8 Junie 1939 in Mandelieu-la-Napoule - 13 Augustus 2020 in Rio de Janeiro <ref>{{Cite web|url=https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/noticia/2020/08/13/eudes-de-orleans-e-braganca-morre-no-rio-aos-81-anos.ghtml|title=Eudes de Orleans e Bragança morre no Rio, aos 81 anos|publisher=Por G1 Rio|access-date=14 August 2020}}</ref>), trou eerstens op 14 Mei 1967 in [[São Paulo]], Ana Maria de Cerqueira César Moraes de Barros (gebore 20 November 1945 in São Paulo). Hulle is in 1976 geskei. Hulle het twee kinders (insluitend die Brasiliaanse politikus Luiz Philippe de Orléans e Bragança). Hy trou op 26 Maart 1976 in [[Rio de Janeiro]], Mercedes Willemsens Neves da Rocha (gebore 26 Januarie 1955 in Petrópolis). Hulle het vier kinders. * [[Prins Bertrand|Prins ''Bertrand'' Maria José Pio Januaria de Orléans-Bragança e Wittelsbach]] (gebore 2 Februarie 1941 in Mandelieu-la-Napoule), tans hoof van die Keiserlike Huis van Brasilië (volgens die Vassouras-tak). Ongetroud en sonder nasate. * Prinses ''Isabel'' Maria Josefa Henriqueta Francisca de Orléans-Bragança e Wittelsbach (4 April 1944 in La Bourboule – 5 November 2017 in Rio de Janeiro). Ongetroud en het sonder kinders gesterf. * Prins ''Pedro'' de Alcántara Henrique Maria Miguel Gabriel Rafael Gonzaga de Orléans-Bragança e Wittelsbach (gebore 1 Desember 1945 in Petrópolis), getroud op 4 Julie 1974 in Rio de Janeiro, Maria de Fátima Baptista de Oliveira Rocha (gebore 14 Julie 1952 in Rio de Janeiro Janeiro). Hulle het vyf kinders. * Prins ''Fernando'' Diniz Maria José Miguel Gabriel Rafael Gonzaga de Orléans-Bragança e Wittelsbach (gebore 2 Februarie 1948 in Petrópolis), getroud op 19 Maart 1975 in Rio de Janeiro, Maria de Graça de Siqueira Carvalho Baere de Araújo (gebore 27 Junie 1952 in Rio de Janeiro). * Prins ''Antônio'' João Maria José Jorge Miguel Gabriel Rafael Gonzaga de Orléans-Bragança e Wittelsbach (24 Junie 1950 in Rio de Janeiro - 8 November 2024 in Rio de Janeiro), getroud op 25 September 1981 in Belœil met prinses Christine de Ligne (gebore 11 Augustus 1955 in Belœil), dogter van Belœil Antoine, 13de Prins van Ligne, en Prinses Alix van Luxemburg. Hulle het vier kinders. Prins Imperial van Brasilië (volgens die Vassouras-tak). * Prinses ''Eleonora'' Maria Josefa Rosa Filipa Miguela Gabriela Rafaela Gonzaga de Orléans-Bragança e Wittelsbach (gebore 20 Mei 1953 in Jacarezinho), getroud op 10 Maart 1981 in Rio de Janeiro, Michel, 14de Prins van Ligne (gebore 26 Mei 195), seun van Antoine, 13de Prins van Ligne, en Prinses Alix van Luxemburg. Hulle het twee kinders. * Prins ''Francisco'' Maria José Rasso Miguel Gabriel Rafael Gonzaga de Orléans-Bragança e Wittelsbach (gebore 6 April 1955 in Jacarezinho), getroud op 28 Desember 1980 in Rio de Janeiro, Cláudia Regina Lisboa Martins Godinho (gebore 11 Julie 1954 in Rio de Janeiro). Hulle het drie dogters. * Prins ''Alberto'' Maria José João Miguel Gabriel Rafael Gonzaga de Orléans-Bragança e Wittelsbach (gebore 23 Junie 1957 in Jundiaí do Sul), getroud op 11 Januarie 1983 in Rio de Janeiro, Maritza Bulcão Ribas Bockel (gebore 29 April 1961 in Rio de Janeiro). Hulle het vier kinders. * Prinses ''Maria Teresa'' Aldegunda Luiza Josefa Micaela Gabriela Rafaela Gonzaga de Orléans-Bragança e Wittelsbach (gebore 14 Julie 1959 in Jundiaí do Sul), getroud op 4 November 1995 in Rio de Janeiro met Johannes Hessel de Jong (gebore 5 Maart 1954 in Joure). Hulle het twee kinders. * Prinses ''Maria Gabriela'' Dorotèa Isabel Josefa Micaela Gabriela Rafaela Gonzaga de Orléans-Bragança e Wittelsbach (gebore 14 Julie 1959 in Jundiaí do Sul), getroud op 20 Desember 2003 in Teresópolis, Theodore Senna de Hungria da Silva da Silva Machado in Julie 19142 in Petrópolis (gebore 1914). Hulle is in 2005 geskei. Sy het weer met João Marcos Pilli getrou. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 2011]] [[Kategorie:Geboortes in 1914]] [[Kategorie:Artikels met teks in Duits]] 7x9gnp0qaqydpm2234r0kjl49nk00ta 0 395288 2978785 2957133 2026-10-14T03:17:50Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978785 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Prins Pedro de Alcântara |kleur = #ccf |titel = ''Prinses van Grão-Pará'' |beeld = Pedro de Alcântara de Orléans e Bragança.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Prins Pedro de Alcântara |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Orleans-Bragança Huis]] |opskrif2 = Titels |2 = Prins van Brasilië |opskrif3 = |3 = |opskrif4 = |4 = |opskrif5 = |5 = |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = |8 = |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Volle naam |12 = Pedro de Alcântara Luís Filipe Maria Gastão Miguel Gabriel Rafael Gonzaga |opskrif13 = Gebore |13 = [[15 Oktober]] [[1875]], [[Brasilië]] |opskrif14 = Oorlede |14 = [[29 Januarie]] [[1940]], [[Frankryk]] |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = Vrou |16 = [[Prinses Elisabeth Maria]] |opskrif17 = Kinders |17 = [[Prinses Isabel Maria Amélia]]<br/>[[Prins Pedro Gastão]]<br/>[[Prinses Maria Francisca]]<br/>[[Prins João]]<br/>Prinses Teresa Teodora |opskrif18 = Vader |18 = [[Prins Gaston]] |opskrif19 = Moeder |19 = [[Prinses Isabel]] }} '''Prins Pedro de Alcântara''' (15 Oktober 1875 &#x2013; 29 Januarie 1940) was die eersgebore seun van ''prinses'' [[Prinses Isabel|Isabel]] en [[Prins Gaston]], en as sodanig, is tweede-in-lyn gebore op die keiserlike troon van Brasilië, tydens die bewind van sy oupa, [[Pedro II van Brasilië|keiser Pedro II]], tot die ryk se afskaffing.<ref>{{cite book |author= Montjouvent, Philippe de|title= Le comte de Paris et sa Descendance|url= https://archive.org/details/lecomtedepariset0000mont|year= 1998|publisher= Éditions du Chaney|location= Charenton|language= fr|isbn= 2-913211-00-3|page= [https://archive.org/details/lecomtedepariset0000mont/page/50 50]}}</ref> Pedro is op 15 Oktober 1875 in die Keiserlike Paleis van Petrópolis gebore. Hy was die eerste seun van [[Prinses Isabel|Isabel, Prinses Imperial van Brasilië]] en haar man [[Prins Gaston|Prins Gaston, graaf van Eu]]. As eerste seun van die troonopvolger was hy getiteld Prins van Grão-Pará en was hy die vermoedelike erfgenaam van die Brasiliaanse troon by sy geboorte.  Pedro is opgevoed deur voorgangers, onder leiding van die baron van Ramiz, en het in die Isabel-paleis, in Rio de Janeiro, saam met sy jonger broers gewoon tot die proklamasie van die republiek, op 15 November 1889, toe hy veertien jaar oud was. Een van sy aangrypendste gebare by geleentheid van die vertrek van die [[Brasiliaanse keiserlike familie]] na ballingskap was toe hy aan sy oupa keiser [[Pedro II van Brasilië|Pedro II]] die idee voorgestel het "om 'n wit duif op die oop see te laat gaan, wat die laaste boodskap van die Brasiliaanse keiserlike familie sou wees."<ref>''The last goodbye of the Imperial Family: The Prince of Grão-Pará try to send a dove carrying a message "miss of Brazil" to the mainland but the bird fell in the sea, for his wings were cut off, and drowned'' DEL PRIORE, Mary: O Príncipe Maldito, 2007. p.206</ref> [[Lêer:Princesa_Isabel_com_a_Família.jpg|duimnael| Prins Pedro (staande, regs) en ander lede van die keiserlike familie in ballingskap in Frankryk.]] Na die dood van die Prinses Imperial in 1921, het die oorlede ''Dom'' Luiz se seun, [[Prins Pedro Henrique|Prins Pedro Henrique van Orléans-Braganza]], die posisie van aanspraakmaker op die Brasiliaanse troon aanvaar en is as sodanig deur baie van Europa se dinastieë erken.<ref name="Bodstein">{{cite journal | last =Bodstein | first =Astrid | title =The Imperial Family of Brazil | journal =Royalty Digest Quarterly | issue =3 | year =2006 | url =http://www.brasilimperial.org.br/atualidades.htm | access-date =2007-12-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071016155352/http://brasilimperial.org.br/atualidades.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2007-10-16}}</ref>{{Unreliable source?|date=November 2008}} Na ''Dom'' Pedro de Alcântara se dood in 1940 het sy oudste seun, prins Pedro Gastão van Orléans-Braganza, 'n teeneis as die regte opvolger beweer (met die steun van sy swaers, die voorgee op die trone van Orléanist France en Miguelist Portugal), en sommige Brasiliaanse regsgeleerdes het daarna aangevoer dat sy pa se afstanddoening inderdaad grondwetlik ongeldig sou gewees het onder die monargie. <ref name="Bodstein" /> <ref>''Tout m'est bonheur'', ''tome'' 1 (Paris: R. Laffont, 1978), page 445 (in Frans)</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1940]] [[Kategorie:Geboortes in 1875]] 13xmo5gfji4ag0nwm4df59cngco73pe 0 395292 2978786 2836023 2026-10-14T03:18:12Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978786 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pia-Maria of Orléans-Braganza.jpg|duimnael|regs|Prinses Pia Maria.]] '''Prinses Pia Maria''' (4 Maart 1913{{Spaced ndash}}24 Oktober 2000) was lid van die voormalige [[Orleans-Bragança Huis|Huis van Orléans-Braganza]] en die voormalige [[Brasiliaanse keiserlike familie]]. Met die voortydige dood van haar pa, [[Prins Louis van Orléans-Braganza|Prins Luís van Orléans-Braganza]], in 1920, en die volgende jaar, die dood van haar ouma, [[Prinses Isabel|Isabel, Prinses Imperial van Brasilië]], in 1921, Pia Maria se ouer broer [[Prins Pedro Henrique|Prins Pedro Henrique van Orléans-Braganza]] het die titel Prins Keiser van Brasilië in 1920 geëis, en die posisie van hoof van die Keiserlike Huis van Brasilië in 1921. Ten tyde van laasgenoemde eis het prins Pedro Henrique nog geen kinders gehad nie, en daarom het [[Prins Luiz Gastão|prins Luiz Gastão van Orléans-Braganza]], broer van Pedro Henrique en Pia Maria, die titel van Prins Keiser geëis. Hierdie situasie het in 1938 verander, toe die eersteling van Pedro Henrique, [[Prins Luiz|prins Luiz van Orléans-Braganza]], gebore is. Pia Maria het teruggekeer na die gebruik van 'n vroeëre titel van Prinses van Brasilië, die derde in opvolging, 'n situasie wat sy selfs deur ongelyke huwelike sou behou, met die graaf van Nicolay. Sy is op 24 Oktober 2000 in die Chateau de Le Lude dood. == Huwelik en kwessie == Sy trou in [[Parys]], op 12 Augustus 1948, met René Jean Marie Nicholas de Nicolaÿ, graaf van Nicolaÿ (1910-1954), seun van Aymard Marie Jean de Nicolaÿ, markies van Goussainville, en sy vrou, Yvonne Léonie Marie Anne Georgine de Talhouët- Roy. Hulle het twee kinders gehad: * Louis-Jean de Nicolaÿ, markies de Goussainville (gebore Louis-Jean de Nicolaÿ, Le Mans, [[Frankryk]], 18 September 1949). Hy is senator deur Sarthe, departement van Frankryk. Hy trou in [[Luxemburg]] op 23 Augustus 1980 met Barbara Marie Anne d'Ursel de Bousies, dogter van graaf Michel Alfred Isabelle Marie d'Ursel de Bousies en Ferdinanda ''dei Marchesi'' Diana. Hulle het twee seuns en twee dogters gehad: ** Marie-Adélaïde Jeanne Paule Bénédicte Stéphanie de Nicolaÿ (geb. 1982) ** Marguerite Marie Philippine Roberte Jeanne Paola de Nicolaÿ (geb. 1984) ** Antoine Marie Philippe René Michel Joseph de Nicolaÿ (geb. 1988) ** Arnaud de Nicolaÿ (geb. 1991) * Robert Maria Pio Benoit de Nicolaÿ (gebore Robert Marie Pie Benoit de Nicolay, [[Neuilly-sur-Seine]], Frankryk, 17 Februarie 1952). Hy het verskeie poste in die regering van Frankryk beklee, nadat hy Minister van Staat geword het. Hy trou in Parys op 5 Februarie 1983 Nathalie Laetitia Jeanne Yvonne Marie, Prinses van Murat, dogter van Prins Napoléon Joachim Louis Maurice Murat (seun van Prins Alexandre Murat en kleinseun van Joachim, 5de Prins Murat) en Inès d'Albert de Luynes (dogter van Philippe d'Albert, 11de hertog de Luynes). Hulle het twee seuns en drie dogters gehad: ** Irène Marie Pia Inès de Nicolaÿ (1985-2007) ** Louise Marie Jeanne Yvonne de Nicolaÿ (geb. 1987) ** Elvire Marie Pauline Laure de Nicolaÿ (geb. 1988) ** René de Nicolaÿ (geb. 1991) ** Christian de Nicolaÿ (geb. 2002) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 2000]] [[Kategorie:Geboortes in 1913]] [[Kategorie:Pages with unreviewed translations]] i5p2kthughapzzmqhx1grclvywu4d16 0 395449 2978703 2862307 2026-10-13T23:51:04Z Atcovi 57396 mujawwad --> murattal 2978703 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}}{{Inligtingskas soera |naam = {{big|الحجرات}}<br>&nbsp;&nbsp;Soera {{big|49}} van die Koran&nbsp;&nbsp; |beeld = |breedte = |onderskrif = |klassifikasie = [[Medina|Medinees]] |ander_titels = ''Al-Hujurat'' |transliterasie = Al-Hoedjoeraat, <br>Al-Goedjoeraat |ander_name = "Die Private <br>Woonkwartiere" |openbaring = |djoes = 26 |ajat = 18 |klank = [[Lêer:Chapter 49, Al-Hujurat (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|200px]] }} '''''Al-Hujurat''''' ([[Arabies]]: الحجرات, "'''Die Private Woonkwartiere'''") is die 49ste [[soera]], of hoofstuk, van die [[Koran]]. Dit bevat 18 [[ajat]], of verse, en is vermoedelik in [[Medina]] aan [[Mohammed]] geopenbaar. Die naam van die hoofstuk kom uit vers 1-5, waarin gefokus word op die etiket teenoor Mohammed in die [[privaatheid]] van sy woonkwartiere.<ref>{{cite book| title = The Study Quran: A New Translation and Commentary | editor1 = ((Seyyed Hossein Nasr)) | editor2 = ((Caner K. Dagli)) | editor3 = ((Maria Massi Dakake)) | editor4 = ((Joseph E.B. Lumbard)) | editor5 = ((Mohammed Rustom)) | year = 2015 | publisher = HarperCollins | location = New York, NY | url = https://books.google.com/books?id=GVSzBgAAQBAJ | isbn = 978-0-06-112586-7}}</ref><ref>{{cite book| type = M.A.| title = Major Themes in Surat Al-Hujurat (Chapter 49 of the Qur'an) | last = Ebrahim | first = Rahim | year = 1996 | publisher = University of Durban-Westville | url = http://researchspace.ukzn.ac.za/bitstream/handle/10413/7512/Ebrahim_Rahim_1996.pdf}}</ref> ==Opsomming== Moslemse historici verbind sommige van die verse (óf vers 2-5 óf net vers 4-5) met die gedrag van 'n afvaardiging na Mohammed. Dit betig die afgevaardigdes oor hulle gedrag en lê dan protokol neer vir wanneer mense met Mohammed te doen het. Die hoofstuk bevat ook 'n verbod op handeling na aanleiding van ongeverifieerde nuus, 'n beroep vir vrede en versoening, en 'n verbod op laster en agterdog. 'n Universele broederskap tussen Moslems word verklaar. Die 13de vers is een van die beroemdste verse in die Koran; Moslemse geleerdes verstaan dit as die vestiging van gelykheid wat ras en oorsprong betref. Net God kan 'n mens se eerwaardigheid vasstel na aanleiding van sy geloof: "Sekerlik, die eerwaardigste onder julle by Allah is dié wat godvresend is."<ref name="Koran">Die Heilige Quran. In Afrikaans vertaal deur Imam M.A. Baker. Uitgegee deur IDM (Islamic Dawah Movement of Southern Africa) Publications. {{ISBN|978-0-620-60451-2}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Al-Hujurat}} {{Soera|49|Al-Fath|'Kaf (soera)}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hujurat}} [[Kategorie:Hoofstukke van die Koran]] ovlkt4nz1oths8tk76dg5ft84tpurvw 0 395452 2978704 2839952 2026-10-13T23:53:50Z Atcovi 57396 mujawwad --> murattal 2978704 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}}{{Inligtingskas soera |naam = {{big|ق}}<br>&nbsp;&nbsp;Soera {{big|50}} van die Koran&nbsp;&nbsp; |beeld = |breedte = |onderskrif = |klassifikasie = [[Mekka]]ans |ander_titels = '''Kaf'' |transliterasie = 'Kaaf |ander_name = "Kôf" |openbaring = |djoes = 26 |ajat = 45 |klank = [[Lêer:Chapter 50, Qaf (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|200px]] }} ''''''Kaf''''' ([[Arabies]]: ق, "'''Kôf'''") is die 50ste [[soera]], of hoofstuk, van die [[Koran]]. Dit bevat 45 [[ajat]], of verse, en is vermoedelik in [[Mekka]] aan [[Mohammed]] geopenbaar. ==Opsomming== Die naam van die hoofstuk kom van die [[Muqatta'at|allegoriese letter]] (''muqatta'at'') Kôf,<ref name="Koran">Die Heilige Quran. In Afrikaans vertaal deur Imam M.A. Baker. Uitgegee deur IDM (Islamic Dawah Movement of Southern Africa) Publications. {{ISBN|978-0-620-60451-2}}</ref> waarmee dit begin. Begrippe in die soera handel oor die herrysenis en oordeelsdag. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Qaf (surah)}} {{Soera|50|Al-Hujurat|Adh-Dhariyat}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hoofstukke van die Koran|Kaf]] 33ezhltduob37a44r7kyz6ujqvgcm87 0 397229 2978725 2897311 2026-10-14T02:56:24Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978725 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas musikale komposisie |name=Simfonie in C-mineur |subtitle=No. 5 |Image=Beethoven-Deckblatt.png |image_upright=1.3 |Caption=Omslag van die simfonie, met die toewyding aan prins Joseph Franz von Lobkowitz en graaf Andrey Razumovsky|composer=[[Ludwig van Beethoven]]|Key=C-mineur|Form=Simfonie|Dedication={{plainlist| * J. F. M. Lobkowitz * Andreas Razumovsky|A. Rasumovsky}}|Composed=1804–1808|Duration=Ongeveer 30–40 minute|Movements=Vier|Scoring=Orkes|Premiere_date=22 Desember 1808 |Premiere_conductor=Ludwig van Beethoven |Premiere_location=Theater an der Wien, Wene }} Die '''Vyfde Simfonie in C-mineur, Op. 67''', ook bekend as die '''Simfonie van die Noodlot''' (Duits: ''Schicksalssinfonie''), is 'n [[simfonie]] gekomponeer deur [[Ludwig van Beethoven]] tussen [[1804]] en [[1808]]. Dit is een van die bekendste komposisies in [[klassieke musiek]] en een van die simfonieë wat die meeste gespeel word.<ref name="Schauffler">[https://www.classical-music.com/features/works/20-greatest-symphonies-all-time/ BBC Music Magazine. 2018. ''The 20 greatest symphonies of all time''. Geraadpleeg op 23 Junie 2022.]</ref> Dit word allerweë as een van die hoekstene van Westerse kunsmusiek beskou. Die werk is vir die eerste keer in 1808 in Wene se Theatre an der Wien uitgevoer, en het baie vinnig sy wonderlike reputasie verwerf. [[E.T.A. Hoffmann|ETA Hoffmann]] het die simfonie as een van die belangrikste werke van die tyd beskryf. Soos tipies van simfonieë uit die Klassieke tydperk, het Beethoven se Vyfde Simfonie vier bewegings. Dit begin met 'n kenmerkende viernoot-kort-kort-kort-lank-motief: : <score>{\clef treble \key c \minor \tempo "Allegro con brio" 2=108 \time 2/4 {r8 g'\ff[ g' g'] | ees'2\fermata | r8 f'[ f' f'] | d'2~ | d'\fermata | } }</score><br /><br /><br /><br />[[File:Beet5mov1bars1to5.ogg|220x220px]] Die simfonie – en veral die viernootopeningsmotief – is wêreldwyd bekend, en die motief word gereeld in populêre musiek gebruik, van disco-weergawes tot rock-werke tot die gebruik daarvan in films en op televisie. Soos Beethoven se [[Simfonie no. 3 in E-mol, op. 55, "Eroica" (Beethoven)|Eroica]] en [[Simfonie no. 6 in F-majeur, op. 68 (Beethoven)|Pastorale simfonieë]], het die Vyfde Simfonie ook 'n bynaam naas 'n nommer gekry, hoewel nie deur Beethoven self nie. In Germaanse lande staan dit as die "Schicksals-Sinfonie" (Afrikaans: ''noodlotsimfonie'') bekend, en die bekende vyfmaattema staan as die "Schicksals-Motiv" (Afrikaans: ''noodlotmotief'') genoem. Hierdie naam word ook in vertalings gebruik. == Geskiedenis == === Ontwikkeling === [[Lêer:Beethoven_3.jpg|regs|duimnael|297x297px| Beethoven in 1804, die jaar toe hy aan die Vyfde Simfonie begin werk het; detail van 'n portret deur W.J. Mähler.]] Die Vyfde Simfonie het 'n lang ontwikkelingsproses deurloop terwyl Beethoven die musikale idees vir die werk uitgewerk het. Die eerste sketse (rowwe konsepte van die melodieë en ander musikale idees) dateer uit 1804 ná die voltooiing van die [[Simfonie no. 3 in E-mol, op. 55, "Eroica" (Beethoven)|Derde Simfonie]].<ref name=":0">Hopkins, A. 1977. ''The nine symphonies of Beethoven''. Scolar Press. ISBN&nbsp;<bdi>1-85928-246-6</bdi>.</ref> Beethoven het sy werk aan die Vyfde Simfonie herhaaldelik onderbreek om aan ander komposisies te werk: * die eerste weergawe van ''Fidelio,'' op. 72; * die Klaviersonate no. 23 in F-mineur, op. 57 (''Appassionata''); * die drie ''Razumovsky''-strykkwartette (nos. 7–9, opp. 59); * die Vioolkonsert in D-majeur, op. 61; * die Vierde Klavierkonsert in G-majeur, op. 58; * die [[Simfonie no. 4 in B-mol majeur, op. 60 (Beethoven)|Vierde Simfonie]] in E-mol-majeur, op. 60; en * die Mis in C-majeur, op. 86. Die finale voorbereiding van die Vyfde Simfonie, wat in 1807–1808 plaasgevind het, is parallel met dié van die [[Simfonie no. 6 in F-majeur, op. 68 (Beethoven)|Sesde Simfonie]] uitgevoer, en beide simfonieë is vir die eerste keer tydens dieselfde konsert gehoor. Beethoven was toe in sy middeldertigs; sy persoonlike lewe is gekwel deur toenemende doofheid.<ref>{{Cite web|url=http://www.lvbeethoven.com/Bio/BiographyDeafness.html|title=Beethoven's deafness|website=lvbeethoven.com|access-date=31 August 2015}}</ref> Die bekende wêreld was in die [[Napoleontiese Oorloë]] gedompel, daar was politieke onrus in Oostenryk, en in 1805 het [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] Wene beset. Die simfonie is gekompneer terwyl hy in die Pasqualati-huis in Wene gewoon het. Die laaste beweging is 'n aanhaling uit 'n revolusionêre lied deur Claude Joseph Rouget de Lisle. === Première === Die Vyfde Simfonie is vir die eerste keer op 22 Desember 1808 tydens 'n maratonkonsert in die Theater an der Wien in Wene uitgevoer. Dié konsert het uitsluitlik uit splinternuwe Beethoven-werke bestaan en Beethoven het elke werk persoonlik gedirigeer.<ref>Kinderman, W. 1995. ''Beethoven''. Berkeley: University of California Press, bl.&nbsp;122. ISBN&nbsp;<bdi>0-520-08796-8</bdi>.</ref> Die konsert het meer as vier ure geduur. Die twee simfonieë het in omgekeerde volgorde op die program verskyn: die Sesde is eerste gespeel, en die Vyfde eers in die tweede helfte van die konsert.<ref>Parsons, A. 1990. [http://www.lvbeethoven.com/VotreLVB/English_TromboneSociety.html Symphonic birth-pangs of the trombone]. In ''British Trombone Society''. Geraadpleeg op 31 Augustus 2015.</ref> Die program was soos volg: # Die [[Simfonie no. 6 in F-majeur, op. 68 (Beethoven)|Sesde Simfonie in F majeur, op. 68]] # Die konsertaria "Ah! perfido", op. 65 # Die "Gloria" uit die Mis in C majeur, op. 86 # Die Vierde Klavierkonsert in G-majeur, op. 58 (met Beethoven self as pianis) ''Pouse'' # Die Vyfde Simfonie # Die "Sanctus" en die "Benedictus" uit die Mis in C-majeur # ’n Soloklavierimprovisasie, gespeel deur Beethoven # Die Koraalfantasie in C-mineur/majeur, op. 80 [[Lêer:TheateranDerWienJakobAlt.jpg|regs|duimnael| Die Theater an der Wien soos wat dit in die vroeë 19de eeu gelyk het.]] Beethoven het die Vyfde Simfonie opgedra aan twee van sy beskermhere, prins Franz Joseph von Lobkowitz en graaf Razumovsky. Dié toewyding het in die eerste gedrukte uitgawe van April 1809 verskyn. === Ontvangs en invloed === Daar was min kritiese reaksie op die eerste uitvoering, al het dit onder ongunstige omstandighede plaasgevind. Die orkes het nie goed gespeel nie – te wyte aan slegs een repitisie voor die konsert – en met die Koraalfantasie (op. 80) moes Beethoven die uitvoering stop en oorbegin nadat een van die musici 'n fout gemaak het.<ref>Robbins Landon, H. C. 1992. ''Beethoven: His life, work, and world''. New York: Thames & Hudson, bl. 149.</ref> Die ouditorium was yskoud en die lang uitmergelende program het die gehoor uitgeput. 'n Jaar en 'n half later het die publikasie van die bladmusiek egter tot 'n meesleurende ongetekende resensie (in werklikheid deur die musiekresensent [[E.T.A. Hoffmann]]) in die ''Allgemeine musikalische Zeitung'' gelei. Hy het die musiek in dramatiese beelde beskryf:<blockquote>Stralende strale deurpriem dié streek se diepe nag, en ons word bewus van reusagtige skaduwees wat heen en weer wieg, ons verswelg en alles in ons vernietig, buiten die pyn van eindelose verlange – 'n verlange waarin elke plesier wat met jubelende tone verrys het nou sink en swig, en slegs deur hierdie pyn wat, terwyl dit liefde, hoop en vreugde verteer maar nie vernietig nie, probeer om ons gemoed te laat oopbars met luide harmonieë van al die hartstogte, leef ons voort en is ons betowerde aanskouers van dié geeste.<ref>"Recension: Sinfonie ... composée et dediée etc. par Louis van Beethoven. à Leipsic, chez Breitkopf et Härtel, Oeuvre 67. No. 5. des Sinfonies", ''[[Allgemeine musikalische Zeitung]]'' 12, nos. 40 en 41 (4 en 11 Julie 1810): kol. 630–642 en652–659. Aanhaling uit kol. 633.</ref></blockquote>Afgesien van dié uitspattige lof, het Hoffmann verreweg die grootste deel van sy resensie gewy aan 'n breedvoerige ontleding van die simfonie, om aan sy lesers te wys watter middele Beethoven gebruik het om die luisteraar op besondere wyse te ontroer. In 'n opstel getiteld "Beethoven se instrumentale musiek", wat hy uit hierdie 1810-resensie en nog een uit 1813 van die klaviertrio's (op. 70) – dit is in drie aflewerings in Desember 1813 gelewer – saamgestel het, prys Hoffmann die "onbeskryflik diepgaande, manjifieke simfonie in C-mineur" verder:<blockquote>Hoe dwing hierdie wonderlike komposisie, in 'n klimaks wat hoër en hoër klim, nie vorentoe in die geesteswêreld van die oneindige nie! ... Ongetwyfeld jaag die geheel soos 'n vernuftige rapsodie verby menige mens, maar die siel van elke bedagsame luisteraar word verseker, diep en intiem, geroer deur 'n gevoel wat niks anders is as daardie onuitspreeklike angswekkende verlange nie, en tot die slotakkoord – inderdaad, selfs in die oomblikke wat daarop volg – sal hy magteloos wees om uit daardie wonderlike geesteryk te tree waar hartseer en vreugde hom in die vorm van klank omhels...<ref>Anoniem gepubliseer: "Beethovens Instrumental-Musik", ''{{ill|Zeitung für die elegante Welt|de}}'', nos. 245–247 (9, 10 en11 Desember 1813): kols. 1953–1957, 1964–1967 en 1973–1975. OOk anoniem gepubliseer as deel van Hoffmann se versameling, getiteld ''Fantasiestücke in Callots Manier'', 4 volumes, Bamberg, 1814. Die Engelse uitgawe: Ernst Theodor Amadeus Hoffmann, ''Fantasy Pieces in Callot's Manner: Pages from the Diary of a Traveling Romantic'', vertaal deur Joseph M Hayse. Schenectady: Union College Press, 1996; ISBN.</ref> </blockquote>Die simfonie het spoedig 'n sentrale werk in die standaardorkesrepertorium geword. Dit is tydens die inwydingskonserte van sowel die New Yorkse Filharmoniese Orkes op 7 Desember 1842 as die [VSA se] Nasionale Simfonieorkes op 2 November 1931 gespeel. In 1910 is dit vir die eerste keer opgeneem deur die Odeon-orkes onder leiding van Friedrich Kark. Die eerste beweging (uitgevoer deur die nou ontbinde Philharmonia-orkes) was deel van die [[Voyager Goue Plaat|Voyager Golden Record]], 'n [[grammofoonplaat]] wat 'n uiteenlopende reeks voorbeelde bevat van Aardse prente, algemene klanke, tale en musiek wat in 1977 aan boord van die [[Voyager-program|Voyager]]-verkenningstuig die buitenste ruimte ingestuur is.<ref name="Golden Record Music List">{{Cite web|url=http://voyager.jpl.nasa.gov/spacecraft/music.html|title=Golden Record Music List|publisher=[[NASA]]|access-date=26 July 2012}}</ref> Die Vyfde is 'n baanbreker in terme van sowel die tegniese as emosionele impak wat dit op komponiste en musiekkritici gehad het,<ref>{{Cite web|url=http://www.carolinaclassical.com/articles/beethoven.html|title=Ludwig van Beethoven: A Musical Titan|last=Moss|first=Charles K.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071222060307/http://www.carolinaclassical.com/articles/beethoven.html|archive-date=22 December 2007}}</ref> en dit het werke geïnspireer van komponiste soos [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]] (veral sy Vierde Simfonie),<ref>{{Cite web|url=http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=composition&composition_id=2135|title=Symphony No. 5 in C minor, Op. 67|last=Freed|first=Richard|authorlink=Richard Freed|archive-url=https://web.archive.org/web/20050906042619/http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=composition&composition_id=2135|archive-date=6 September 2005}}</ref> [[Anton Bruckner|Bruckner]], [[Gustav Mahler|Mahler]] en [[Hector Berlioz|Berlioz]].<ref>Rushton, J. 2001. ''The Music of Berlioz''. Oxford: Oxford Univerity Press, bl.&nbsp;244.</ref> Sedert die Tweede Wêreldoorlog word daar soms daarna verwys as die "Oorwinningsimfonie".<ref>{{Cite web|url=http://www.discogs.com/Beethoven-London-Symphony-Orchestra-Conducted-By-Josef-Krips-The-Victory-Symphony-Symphony-No5-In-C-/release/3365584|title=London Symphony Orchestra, conducted by Josef Krips – The Victory Symphony (Symphony No. 5 in C major[sic], Op. 67)|year=2015|website=Discogs|access-date=31 August 2015}}</ref> "V" is toevallig ook die [[Romeinse syfers|Romeinse syferkarakter]] vir die nommer 5 en die frase "V for Victory" het 'n veldtog van die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes in die Tweede Wêreldoorlog]] geword nadat [[Winston Churchill]] dit in 1940 as 'n trefwoord begin gebruik het. Beethoven se "Oorwinningsimfonie" was toevallig sy vyfde (of andersom), hoewel dit heeltemal toevallig is. Sowat dertig jaar nadat die werk gekomponeer is, is dieselfde ritme van die simfonie se openingsfrase – "dit-dit-dit-dah" – vir die letter "V" in [[Morsekode]] gebruik, hoewel die ooreenkoms ook toevallig is. Tydens die Tweede Wêreldoorlog het die [[BBC]] sy uitsendings aan Special Operations Executives (SOE) regoor die wêreld voorafgegaan met daardie vier note, gespeel op tromme.<ref name="radio">{{Cite web|url=http://home.luna.nl/~arjan-muil/radio/history/ww-2/v-campaign.html|title=V-Campaign|website=A World of Wireless: Virtual Radiomuseum|archive-url=https://web.archive.org/web/20050312223729/http://home.luna.nl/~arjan-muil/radio/history/ww-2/v-campaign.html|archive-date=12 March 2005|access-date=31 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://funkyadjunct.com/2013/07/18/v-for-victory-and-viral-3/|title=V for Victory and Viral|last=Karpf|first=J.|date=2013|website=The Funky Adjunct|access-date=31 August 2015|archive-date= 2 Februarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202215504/https://funkyadjunct.com/2013/07/18/v-for-victory-and-viral-3/|url-status=dead}}</ref> <ref>MacDonald, J. 1941. British Open 'V' Nerve War; Churchill Spurs Resistance. ''The New York Times'', 20 Julie. Geraadpleeg op 31 Augustus 2015.</ref> Dit was op die voorstel van die intelligensie-agent Courtenay Edward Stevens.<ref>"Mr C. E. Stevens". ''The Times''. No.&nbsp;59798. 2 September 1976.</ref> == Instrumentasie == Die simfonie is vir die volgende instrumente gekomponeer: '''Houtblasers''' * 1 piccolo (slegs in die vierde beweging) * 2 [[Fluit|fluite]] * 2 [[Hobo|hobo']]<nowiki/>s * 2 [[klarinet]]<nowiki/>te in B-mol (die eerste drie bewegings) en in C (die laaste begewing) * 2 [[Fagot|fagotte]] '''Koperblasers''' * 2 [[Horing (blaasinstrument)|horings]] in E-mol (eerste en derde bewegings) en in C (tweede en vierde bewegings) * 2 [[Trompet|trompette]] in C * 3 trombone (alt, tenoor en bas, slegs in die vierde beweging) '''Keteltrom''' (in G–C) '''Strykers''' * Viole I en II * Altviole * Tjello's * Basviole == Vorm == 'n Tipiese uitvoering duur gewoonlik tussen 30 en 40 minute. Die werk bestaan uit vier bewegings:{{Ordelys|Allegro con brio (C-mineur)|Andante con moto (A-mol-majeur)|Scherzo: Allegro (C-mineur)|Allegro – Presto (C-majeur)}} === I. Allegro con brio === Die eerste beweging begin met die viernootmotief wat hierbo bespreek is – een van die bekendste motiewe in Westerse musiek. Daar is heelwat debat onder dirigente oor die wyse waarop die vier openingsmate gespeel behoort te word. Sommige dirigente pas die allegro-tempo streng toe; ander neem die vryheid van 'n swaar interpretasie en speel die motief in 'n baie stadiger, statiger tempo; 'n derde groep speel die motief ''molto ritardando'' ('n besliste verlangsaming oor elke viernootfrase), met die verduideliking dat die fermata ('n ongespesifiseerde lengte van 'n noot of rus) oor die vierde noot dit regverdig.<ref name="Beethoven comp">Scherman, T.K. & Biancolli, L. 1973. ''The Beethoven companion''. New York: Double & Company, bl. 570.</ref> Sommige kritici en musici beskou dit as noodsaaklik om die gees van rus-en-twee-en-''EEN'' (soos geskryf) oor te dra, en beskou die meer algemene een-twee-drie-''VIER'' as misleidend. Die kritikus Michael Steinberg het verklaar dat Beethoven met die "ta-ta-ta-taaa"-motief eintlik met agt note begin. Hy wys daarop dat "hulle rym (vier plus vier) en elke groep van vier uit drie vinnige note plus een laer en heelwat langer noot (in werklikheid ongemeet) bestaan." Die stilte tussen die twee rymgroepe is ook minimaal (ongeveer een sewende van 'n sekonde) as ons by Beethoven se metronoommerk gebruik, meen hy.<ref name=":1">Steinberg, M. 1995. ''The symphony: A listener's guide''. Oxford: Oxford University Press. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-19-512665-5</bdi>. Geraadpleeg op 6 Oktober 2021.</ref> Hy noem ook dat Beethoven dié vorm [van die motief] boonop verhelder deur die tweede van die lang note te verleng. Dié verlenging, meen hy, was 'n nagedagte en gelykstaande aan die skryf van 'n sterker leesteken. Soos wat die musiek vorder, kan ons in die melodie van die tweede tema byvoorbeeld hoor – of later in die pare antifonale akkoorde van houtblasers en strykers (dus akkoorde wat tussen houtblasers en strykers afgewissel word) – dat die voortdurend opgeroepte verhouding tussen die twee viernooteenhede deurslaggewend is vir die beweging. Steinberg meen dat die bron van Beethoven se ongeëwenaarde energie daarin lê dat hy lang sinne en breë paragrawe gebruik waarvan die oppervlak met opwindende aktiwiteit geartikuleer word. Hy glo dat die dubbele "ta-ta-ta-taaa" is met 'n oop einde begin en nie 'n geslote en onafhanklike eenheid is nie. Hy verduidelik dat die misverstaan van dié opening gevoed is deur 'n negentiende-eeuse uitvoeringstradisie waarvolgens die eerste vyf mate as 'n stadige, onheilspellende aanhef beskou is en die hooftempo eers ná die tweede lang noot gevolg is. Steinberg meen dat die opening so dramaties is weens die gewelddadige kontras tussen die dringendheid in die agtste note en die onheilspellende terughouding van beweging in die ongemete lang note – asof die musiek met 'n wilde uitbarsting van energie begin, maar dadelik in 'n muur vasbots.<ref name=":1" /> Hy skryf dat Beethoven ons sekondes later weer skok deur 'n skielike stilstand in te sluit: Die musiek ontplooi in 'n halwe kadens op 'n G-majeur-akkoord wat kort en skerp deur die hele orkes gespeel word, behalwe die eerste viole, wat onbepaald aan die hoë G bly hang. Die voorwaartse beweging word weer hervat met 'n meedoënlose dreuning van agste note.<ref>Steinberg, M. 1998. ''The Symphony''. Oxford. bl.&nbsp;24.</ref> Die eerste beweging volg die tradisionele sonatevorm wat Beethoven van sy klassieke voorgangers geërf het, soos [[Joseph Haydn|Haydn]] en [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart.]] Hiervolgens ondergaan die hoofgedagtes wat op die eerste paar bladsye bekendgestel word uitgebreide ontwikkeling oor verskeie toonsoorte heen, met 'n dramatiese terugkeer na die openingsgedeelte – die samevatting – sowat driekwart deur die beweging). Dit begin met twee dramatiese [[Dinamika (musiek)|fortissimo]]-frases, die bekende motief, wat die luisteraar se aandag opeis. Op grond van die eerste vier mate gebruik Beethoven nabootsings en sekwense om dié tema uit te brei. Hierdie beknopte nabootsings tuimel met soveel ritmiese reëlmaat oor mekaar dat dit lyk of dit 'n enkele, vloeiende melodie vorm. Kort daarna speel die horings 'n baie kort ''fortissimo''-brug voordat 'n tweede tema bekendgestel word. Dié tweede tema is in E-mol-majeur, die verwante majeurtoonaard; dit is meer liries (Beethoven het dit ''piano'' gemerk) en met die viernootmotief in die strykbegeleiding op die voorgrond. Die kodetta is wéér op die viernootmotief gebaseer. Die ontwikkelingsgedeelte volg, insluitend die brug. Tydens die herhaling is daar 'n kort solopassasie vir die hobo, skynbaar in improvisatoriese styl, en die beweging kom met 'n massiewe koda tot 'n einde. === II. Andante con moto ===   Die tweede beweging is in A-mol-majeur, die subdominante toonsoort van C-mineur se relatiewe toonsoort (E-mol-majeur). Dit is 'n liriese beweging in dubbele variasievorm, wat beteken dat twee temas afwisselend aangebied en gevarieer word. Ná die variasies is daar 'n lang koda. Die beweging begin met 'n aankondiging van die tema, 'n eenstemmige melodie deur die altviole en tjello's, en begelei deur die basviole. 'n Tweede tema volg kort daarna, met 'n harmonie wat deur klarinette, fagotte en viole verskaf word, met 'n arpeggio in triole wat deur die altviole en laer strykers gespeel word. 'n Variasie van die eerste tema herbevestig homself. Dit word opgevolg met 'n derde tema in twee-en-dertigste-note deur die altviole en tjello's, met 'n teenfrase deur die fluit, hobo en fagot. Ná 'n tussenspel neem die hele orkes aan 'n fortissimo deel, wat tot 'n reeks [[Dinamika (musiek)|crescendos]] lei, en daarna 'n coda om die beweging af te sluit.<ref>Scherman, T.K. & Biancolli, L. 1973. ''The Beethoven companion''. New York: Double & Company, bl. 572.</ref> === III. Scherzo: Allegro ===   Die derde beweging is in ternêre vorm en bestaande uit 'n scherzo en trio. Terwyl die meeste simfonieë voor Beethoven se tyd 'n menuet en trio as derde beweging ingesluit het, het Beethoven verkies om die nuwer scherzo-en-trio-vorm te gebruik. Die beweging keer terug na die C-mineur-openingstoonsoort en begin met die volgende tema, gespeel deur die tjello's en basviole: : <score>\relative c{ \clef bass \key c \minor \time 3/4 \tempo "Allegro" \partial 4 g(\pp | c ees g | c2 ees4 | d2 fis,4) | g2.~ | g2.}</score><br /><br /><br /><br />[[File:Beet5mov3bars1to4.ogg|220x220px]] Die openingstema word beantwoord deur 'n kontrasterende tema wat deur die [[Houtblaasinstrument|blaasinstrumente]] gespeel word, en hierdie volgorde word herhaal. Dan kondig die horings luidkeels die hooftema van die beweging aan. Die trio-gedeelte is in C-majeur en is kontrapuntaal van aard. Wanneer die scherzo vir die laaste keer terugkeer, word dit pizzicato en baie sag deur die strykers uitgevoer. Die scherzo bied kontraste wat ietwat soortgelyk is aan dié van die stadige beweging [Andante con moto] deurdat die kontraste afgelei is van die uiterste verskil in karakter tussen scherzo en trio. Die scherzo kontrasteer dan hierdie figuur met die beroemde motief (3+1) van die eerste beweging, wat geleidelik die wese van die hele beweging oorneem.<ref>Lockwood, L. 2003. ''Beethoven: The Music and the Life''. New York: W. W. Norton. Bl.&nbsp;223. ISBN&nbsp;<bdi>0-393-05081-5</bdi>.</ref> Die derde beweging is ook bekend vir sy oorgang na die vierde beweging, wat algemeen beskou word as een van die grootste musikale oorgange van alle tye.<ref>Kinderman, W. 2009. ''Beethoven.'' Tweede uitgawe. New York: Oxford University Press. Bl.&nbsp;150.</ref> === IV. Allegro === Die vierde beweging begin onmiddellik sonder 'n pouse ná die oorgang. Die musiek weergalm in C majeur – 'n ongewone keuse omdat mens sou verwag dat 'n simfonie wat in C-mineur begin in daardie toonsoort behoort te eindig. <ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> Maar in Beethoven se eie woorde:<ref>Houston Symphony. 2014. ''Beethoven's Fifth - The world's most famous symphony''. 14 November. Beskikbaar by https://houstonsymphony.org/beethovens-fifth-worlds-famous-symphony-2/. Geraadpleeg op 24 Junie 2022.</ref><blockquote>Baie beweer dat elke mineurwerk in die mineur moet eindig. ''Nego''! ... Vreugde volg op hartseer, sonskyn—reën.</blockquote>Die triomfantlike en opgeruimde finale is gekomponeer in 'n ongewone variant van sonatevorm: Aan die einde van die ontwikkelingsgedeelte stop die musiek op 'n dominante kadens, fortissimo gespeel, en die musiek gaan ná 'n pouse met 'n kalm herhaling van die "horing-tema" van die scherzo aan. Die rekapitulasie word dan ingelei deur 'n crescendo wat uit die laaste mate van die geïnterpoleerde scherzo-afdeling geneem is, net soos dieselfde musiek in die opening van die beweging ingebring is. Die gebruik om die finale te onderbreek met materiaal uit die derde "dans"-beweging is deur [[Joseph Haydn|Haydn]] begin, wat dieselfde strategie in sy Simfonie no. 46 in B-majeur (1772) gevolg het. Ons weet egter nie of Beethoven met hierdie werk bekend was nie.<ref>Webster, J. 1993. Haydn's 'Farewell' Symphony and the Idea of Classical Style. In ''Notes'' '''49'''(3): 267. DOI: https://doi.org/10.2307/898944.</ref> Die Vyfde Simfonie se finale beweging sluit 'n baie lang koda in, waarin die hooftemas van die beweging in 'n tydelik saamgeperste vorm gespeel word. Teen die einde word die tempo tot presto versnel. Die simfonie eindig met 29 mate van C-majeurakkoorde, fortissimo gespeel. Charles Rosen stel voor dat hierdie einde Beethoven se sin vir proporsies weerspieël: Die ongelooflike lang suiwer C-majeurkadens is 'n vereiste om die uiterste spanning van [hierdie] ontsaglike werk te begrond.<ref>Rosen, C. 1997. ''The Classical Style.'' (Tweede uitgawe). New York: W. W. Norton. Bl.&nbsp;72.</ref> Daar is al aangetoon dat hierdie lang akkoordreeks 'n patroon is wat Beethoven by die Italiaanse komponis Luigi Cherubini geleen het, vir wie Beethoven die hoogste agting onder sy kontemporêre musici gehad het. Cherubini het 'n groot deel van sy lewe in Frankryk deurgebring en hierdie patroon deurgaans gebruik om sy ouvertures, wat Beethoven goed geken het, af te sluit. Die einde van Beethoven se beroemde simfonie herhaal bykans noot vir noot en pouse vir pouse die slot van Cherubini se ouverture tot sy opera ''Eliza'', wat in 1794 gekomponeer is en in 1803 in Wene opgevoer is.<ref>Romano, S. 2009. Ending the Fifth. In ''The Beethoven Journal'' '''24'''(2): 56–71.</ref> == Invloed == Die 19de-eeuse musikoloog Gustav Nottebohm het eerste daarop gewys dat die derde beweging se tema dieselfde volgorde van intervalle het as die openingstema van die finale beweging van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se beroemde Simfonie no. 40 in G-mineur (KV 550). Hier is die eerste agt note van Mozart se tema: : <score>\relative c' { \key g \minor \time 2/2 \tempo "Allegro assai" \partial 4 d4\p(g) bes-. d-. g-. bes2(a4) cis,8\f }</score><br /><br /><br /><br /> Hoewel sulke ooreenkomste soms per ongeluk voorkom, is dit onwaarskynlik dat dit in hierdie huidige geval so is. Nottebohm het dié ooreenkoms ontdek toe hy 'n sketsboek ondersoek het wat Beethoven tydens die komponering van die Vyfde Simfonie gebruik het. Hierin verskyn 29 mate van Mozart se einste finale, deur Beethoven oorgeskryf.<ref>Nottebohm, G. 1887. ''Zweite Beethoviana''. Leipzig: C. F. Peters. Bl.&nbsp;531.</ref>  == Interessanthede == Daar is al baie oor die Vyfde Simfonie geskryf in boeke, vakkundige artikels en programnotas vir lewende en opgeneemde uitvoerings. Hierdie afdeling som 'n paar temas op wat algemeen in hierdie materiaal voorkom. === Noodlotsmotief === Die aanvanklike motief van die simfonie word soms gesien as 'n simbool van die noodlot wat aan die deur klop. Dit is Beethoven se sekretaris en factotum Anton Schindler, wat baie jare ná Beethoven se dood met hierdie idee vorendag gekom het. Hy skryf:<blockquote>Die komponis het self die sleutel tot hierdie dieptes verskaf toe hy eendag, in hierdie skrywer se teenwoordigheid, na die begin van die eerste beweging gewys het en in hierdie woorde die grondgedagte van sy werk uitgedruk het: "Só klop die noodlot aan die deur!"<ref>Schindler, A. 1860. ''Biographie von Ludwig van Beethoven''.</ref></blockquote>Schindler se getuienis oor enige saak van Beethoven se lewe word deur baie kenners afgemaak. Daar word geglo dat Schindler inskrywings in Beethoven se sogenaamde "gespreksboeke" (boeke waarin die dowe Beethoven ander mense sover gekry het om hul kant van hul gesprekke met hom neer te skryf) vervals het.<ref>Cooper, B. 1991. ''The Beethoven Compendium''. Ann Arbor, Michigan: Borders Press. Bl.&nbsp;52. ISBN&nbsp;<bdi>0-681-07558-9</bdi>.</ref> Boonop word daar dikwels opgemerk dat Schindler 'n hoogs geromantiseerde siening van die komponis gehuldig het. Daar is 'n ander verhaal oor dieselfde motief. Die weergawe wat hier gegee word, kom uit Antony Hopkins se beskrywing van die simfonie.<ref name=":0" /> Carl Czerny (Beethoven se leerling, wat die komponis se Vyfde Klavierkonsert in Wene gepremière het) het beweer dat dié nootpatroontjie van Beethoven geïnspireer is deur die [[google:call+of+the+yellow+hamer&oq=call+of+the+yellow+hamer&aqs=edge..69i57j0i10i22i30.3499j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:744841b2,vid:O1dQ7k5OBlo|roep]] [[google:call+of+the+yellow+hamer&oq=call+of+the+yellow+hamer&aqs=edge..69i57j0i10i22i30.3499j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:744841b2,vid:O1dQ7k5OBlo|van 'n geelhamer]] (''Emberiza citrinella''), wat hy gehoor het toe hy in die Prater in Wene gestap het. Hopkins merk ook op dat, gegewe die keuse tussen 'n geelhamer se roep en 'n noodlotsklop aan die deur, die publiek die dramatieser mite verkies het, al is dit hoogs onwaarskynlik dat Czerny se weergawe 'n verdigsel is. In sy ''Omnibus''-televisielesingsreeks in 1954 het [[Leonard Bernstein]] die noodlotsmotief vergelyk met die viernootkoda wat algemeen aan simfonieë is. Dié note sluit die simfonie as 'n musikale koda af, maar vir Beethoven word dit 'n motief wat deur die werk herhaal word vir 'n heel ander en dramatiese effek, sê hy.<ref>Tommasini, A. 2020. [https://www.nytimes.com/2020/12/14/arts/music/beethoven-250-birthday-classical.html Beethoven's 250th birthday: His greatness Is in the details]. ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]''. Geraadpleeg op 6 Oktober 2021.</ref> Die bogenoemde stellings word meestal met skeptisisme begroet. Scherman en Biancolli is van mening dat die gewilde legende – naamlik dat Beethoven met hierdie grootse inleiding van die simfonie bedoel het om die noodlot al kloppende aan die deur voor te stel – apokrief is. Hulle meen dat Beethoven se leerling, Ferdinand Ries, die eintlike skrywer is van hierdie aspirante poëtiese eksegese, wat Beethoven baie sarkasties ontvang het toe Ries dit aan hom oorgedra het.<ref name="Beethoven comp" /> Elizabeth Schwarm Glesner merk op dat Beethoven daarvoor bekend was om byna enigiets te sê om homself van vraende peste te verlos; dit kan geneem word om beide verhale te betwis.<ref>Schwarm Glesner, E. L[http://webarchive.loc.gov/all/20090706145416/http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/beethoven_sym5.html udwig van Beethoven – Symphony No. 5, Op. 67]. ''Classical Music Pages''. Geargiveer van die [http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/beethoven_sym5.html oorspronklike] op 6 Julie 2009.</ref> === Beethoven se toonaardkeuse === Die toonaard van die Vyfde Simfonie – C-mineur – word algemeen beskou as 'n spesiale toonsoort vir Beethoven, spesifiek 'n "stormagtige, heroïese tonaliteit".<ref>Wyatt, H. 2003. ''Mason Gross Presents – Program Notes: 14 June 2003''. Mason Gross School of Arts. Geargiveer van die oorspronklike op 1 September 2006.</ref> Beethoven het 'n aantal werke in C-mineur geskryf waarvan die karakter in breë trekke ooreenstem met dié van die Vyfde Simfonie. Die pianis en skrywer Charles Rosen noem dat Beethoven deur sy gebruik van C-mineur sy kunstenaarskarakter ten toon stel. In elke geval word Beethoven as die held voorgehou. C-mineur stel nie Beethoven op sy subtielste voor nie, maar dit gee hom aan ons in sy mees ekstroverte vorm, waarvolgens hy die minste geduld met enige kompromie blyk te hê.<ref>Rosen, C. 2002. ''Beethoven's piano sonatas: A short companion''. New Haven: Yale University Press. Bl.&nbsp;134.</ref> === Die herhaling van die openingsmotief dwarsdeur die simfonie === Daar word gereeld beweer dat die eerste viernoot- ritmiese motief (kort-kort-kort-lank; sien hierbo) dwarsdeur die simfonie herhaal word, wat dit verenig. Briscoe noem dat dit 'n ritmiese patroon (dit-dit-dit-dot) is wat in elk van die ander drie bewegings sy verskyning maak en dus tot die algehele eenheid van die simfonie bydra.<ref>Briscoe, D. Program Notes: ''[https://web.archive.org/web/20120717075238/http://www.bostonclassicalorchestra.org/program-notes/2003-2004-celebrating-harry/ Celebrating Harry: Orchestral favorites honoring the late Harry Ellis Dickson]''. Boston Classic Orchestra. Geargiveer vanaf die [http://www.bostonclassicalorchestra.org/program-notes/2003-2004-celebrating-harry/ oorspronklike] op 17 Julie 2012.</ref> Gutmann noem dit 'n enkele motief wat die hele werk verenig,<ref>Gutmann, P. [http://www.classicalnotes.net/classics/fifth.html Ludwig Van Beethoven: Fifth Symphony. ''Classical Notes'']. Geraadpleeg op 17 Januarie 2023.</ref> terwyl Bratby meen dat die ritme van die beroemde openingsfiguur op belangrike plekke in latere bewegings terugkeer.<ref>Bratby, R. [https://web.archive.org/web/20050831060244/http://www.symphony5.com/en/sn5.htm Symphony No. 5]. Geargiveer van die oorspronklike op 31 Augustus 2005.</ref> Die ''New Grove-''ensiklopedie onderskryf hierdie siening versigtig, en berig dat dié beroemde openingsmotief in byna elke maat van die eerste beweging gehoor word – en, mits daar voorsiening gemaak word vir modifikasies, ook in die ander bewegings.<ref>[http://www.grovemusic.com/shared/views/article.html?section=music.40026.15#music.40026.15 "Ludwig van Beethoven"]. ''Grove Online Encyclopedia''.</ref> Daar is verskeie gedeeltes in die simfonie wat tot hierdie siening gelei het. In die derde beweging speel die horings byvoorbeeld die volgende solo, waarin die kort-kort-kort-lang-patroon herhaaldelik voorkom:   In die tweede beweging speel 'n gepaardgaande lyn 'n soortgelyke ritme: : <score override_ogg="BeethovenSymphony5Mvt2Bar76.ogg"> \new StaffGroup << \new Staff \relative c'' { \time 3/8 \key aes \major \set Score.barNumberVisibility = #all-bar-numbers-visible \set Score.currentBarNumber = #75 \bar "" \override TextScript #'X-offset = #-3 \partial 8 es16.(\pp^"Violin I" f32) | \repeat unfold 2 { ges4 es16.(f32) | } } \new Staff \relative c'' { \key aes \major \override TextScript #'X-offset = #-3 r8^"Violin II, Viola" | r32 \[ a[\pp a a] a16[ \] a] a r | r32 a[ a a] a16[ a] a r | } >> </score> Doug Briscoe meen dat die picollo dié motief in die finale weergee. Hy verwys vermoedelik na die volgende:<ref name="Briscoe">{{Cite web|url=http://www.bostonclassicalorchestra.org/program-notes/2003-2004-celebrating-harry/|title=Program Notes: Celebrating Harry: Orchestral Favorites Honoring the Late Harry Ellis Dickson|last=Briscoe|first=Doug|publisher=Boston Classic Orchestra|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717075238/http://www.bostonclassicalorchestra.org/program-notes/2003-2004-celebrating-harry/|archive-date=17 July 2012}}</ref> : <score override_ogg="BeethovenSymphony5Mvt4Bar244.ogg">\new StaffGroup << \new Staff \relative c'' { \time 4/4 \key c \major \set Score.currentBarNumber = #244 \bar "" r8^"Piccolo" \[ fis g g g2~ \] | \repeat unfold 2 { g8 fis g g g2~ | } g8 fis g g g2 | } \new Staff \relative c { \clef "bass" b2.^"Viola, Cello, Bass" g4(| b4 g d' c8. b16) | c2. g4(| c4 g e' d8. c16) | } >></score> Later, in die koda van die finale, speel die basinstrumente herhaaldelik die volgende: : <score override_ogg="BeethovenSymphony5Mvt4Bar362.ogg">\new StaffGroup << \new Staff \relative c' { \time 2/2 \key c \major \set Score.currentBarNumber = #362 \bar "" \tempo "Presto" \override TextScript #'X-offset = #-5 c2.\fp^"Violins" b4 | a(g) g-. g-. | c2. b4 | a(g) g-. g-. | \repeat unfold 2 { <c e>2. <b d>4 | <a c>(<g b>) q-. q-. | } } \new Staff \relative c { \time 2/2 \key c \major \clef "bass" \override TextScript #'X-offset = #-5 c4\fp^"Bass instruments" r r2 | r4 \[ g g g | c4\fp \] r r2 | r4 g g g | \repeat unfold 2 { c4\fp r r2 | r4 g g g | } } >></score> Daarteenoor is ander kommentators geensins beïndruk met dié ooreenkomste nie en beskou dit as bloot toevallig. Antony Hopkins<ref name=":0" /> meen in sy bespreking van die scherzo dat geen musikus met 'n greintjie gevoel die twee ritmes kan verwar nie, en verduidelik dat die motief in die scherzo op 'n sterk maatslag begin, terwyl die motief van die eerste beweging op 'n swak maatslag begin. Donald Tovey<ref>Tovey, D.F. 1935. ''Essays in musical analysis, volume 1: Symphonies''. Londen: Oxford University Press.</ref> spot met die idee dat 'n ritmiese motief die simfonie verenig: "Hierdie diepsinnige ontdekking was veronderstel om 'n onvermoede eenheid in die werk te openbaar, maar dit lyk nie of dit ver genoeg gevoer is nie." As dié aanname – só gaan hy voort – konsekwent toegepas word, sou mens tot die gevolgtrekking kon kom dat baie ander van Beethoven se werke ook met hierdie simfonie verenig is, want die motief verskyn byvoorbeeld ook in sy Klaviersonate no. 23 in F-mineur, op. 57 ("Appassionata"), die Vierde Klavierkonsert in G-majeur, op. 58 <small>({{Geluid|BeethovenKlavierkonsertNo4Opening.ogg|luister}}</small></img> <small>{{Geluid|BeethovenPianoConcertoNo4Opening.ogg|listen}})</small>, en in die Strykkwartet no. 10 in E-mol-majeur, op. 74. Tovey sluit af deur te noem dat die eenvoudige waarheid is dat Beethoven op hierdie stadium van sy loopbaan nie sonder presies sulke suiwer ritmiese motiewe kon klaarkom nie. Tovey se beswaar word aangevul deur die prominensie van die ritmiese kort-kort-kort-lang-figuur in vroeëre werke van Beethoven se ouer Klassieke tydgenote soos Haydn en Mozart. Om net twee voorbeelde te gee: Dit kan gehoor word in sowel Haydn se Simfonie no. 96 in D-majeur ({{Geluid|HaydnSimfonie96Bwg1Uittreksel.ogg|luister}}</img> {{Geluid|HaydnSimfonie96Bwg1Uittreksel.ogg|luister}}) as in Mozart se Klavierkonsert no. 25 in C-majeur (KV 503) ({{Geluid|MozartKlavierkonsertNo25KOrtKOrtKortLangMotief.ogg|luister}}</img> {{Geluid|MozartKlavierkonsertNo25KortKortKortLangMotief.ogg|luister}}). Sulke voorbeelde toon dat die kort-kort-kort-lang-ritme 'n gereelde motief in die musiek van Beethoven se tydgenote was. Dit lyk waarskynlik of die vraag of Beethoven, hetsy doelbewus of onbewustelik, 'n enkele ritmiese motief deur die Vyfde Simfonie geweef het 'n ewige debat sal bly.<ref name=":0" /> === Die gebruik van La Folia === [[File:Beethoven_Symphony_No._5_Movement_2,_La_Folia_Variation_(measures_166_-_183).ogg|duimnael|La Folia Variation (measures 166–176)]] La Folia is 'n dansvorm met 'n kenmerkende ritme en harmonie, wat deur baie komponiste sedert die [[Renaissance]] tot in die 19de en selfs 20ste eeue gebruik is, dikwels in die konteks van 'n tema en variasies.<ref>{{Cite web|url=http://www.folias.nl/html1.html|title=What is La Folia?|year=2015|website=folias.nl|access-date=31 August 2015}}</ref> Dit is deur Beethoven in sy Vyfde Simfonie in die harmonie gebruik halfpad deur die stadige beweging (maat 166–177).<ref>{{Cite web|url=http://www.folias.nl/nnbeeth2.gif|title=Bar 166|year=2008|website=folias.nl|access-date=31 August 2015}}</ref> Hoewel sommige resente bronne meen dat die fragment van die La Folia-tema in Beethoven se simfonie eers in die 1990's opgemerk is, het Reed J. Hoyt reeds in 1982 sommige Folia-aspekte in die oeuvre van Beethoven in sy "Brief aan die redakteur" ontleed in die joernaal ''College Music Simposium 21'', waar hy die aandag vestig op die bestaan van komplekse argetipiese patrone en hul verhouding.<ref>{{Cite web|url=http://www.folias.nl/html5b.html#BEE|title=Which versions of La Folia have been written down, transcribed or recorded?|website=folias.nl|access-date=31 August 2015}}</ref> === Trombone en piccolos === Die laaste beweging van Beethoven se Vyfde Simfonie is die eerste keer dat die tromboon en piccolo saam in 'n konsertsimfonie gebruik is.<ref>Teng, K. 2011. ''[https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc103400/m2/1/high_res_d/dissertation.pdf The role of the piccolo in Beethoven's orchestration].'' Ongepubliseerde doktorstesis. Universiteit van Noord-Texas. Bl.&nbsp;5. Geraapleeg op 4 Oktober 2021.</ref> == Tekstuele vrae == === Herhaling in die derde beweging === In die oerteks (dit wil sê die oorspronklike weergawe in Beethoven se handskrif) kom daar by die derde beweging 'n herhalingsteken voor: Wanneer die scherzo- en triogedeeltes albei deurgespeel is, word die musici aangesê om na die heel begin terug te keer en albei gedeeltes te herhaal. Dan kom 'n derde weergawe van die scherzo aan die beurt, hierdie keer anders gemerk vir pizzicato-strykers, wat direk na die finale oorgaan (sien beskrywing hierbo). Die meeste hedendaagse gedrukte uitgawes van die partituur dui nie hierdie herhalingsteken aan nie; boonop speel die meeste orkeste dié beweging van die simfonie inderdaad as ABA' (waar A die scherzo is, B die trio en A' die aangepaste scherzo is), in teenstelling met die ABABA'-skema van die oerteks. Die herhalingsmerk in die oerteks is waarskynlik nie bloot 'n fout deur die komponis nie. Die ABABA'-skema vir scherzi verskyn byvoorbeeld ook in die Bagatelle no. 7 vir soloklavier, op. 33 (1802), en in die [[Simfonie no. 4 in B-mol majeur, op. 60 (Beethoven)|Vierde]], Sesde en Sewende Simfonieë. Dit is egter moontlik dat Beethoven vir die Vyfde Simfonie oorspronklik ABABA' verkies het, maar tydens publikasieproses ten gunste van die ABA'-skema besluit het. Sedert Beethoven se tyd dui gepubliseerde uitgawes van die simfonie altyd die ABA'-skema aan. In 1978 is 'n uitgawe wat die ABABA'-skema aandui egter deur Peter Gülke voorberei en deur Peters uitgegee. In 1999 is nog 'n uitgawe uitgegee, dié keer deur Jonathan Del Mar en gepubliseer deur Bärenreiter,<ref>Del Mar, J. (Red.). 1999. ''[http://iucat.iu.edu/iub/2877723 Ludwig van Beethoven: Symphony No. 5 in C minor]''. Kassel: Bärenreiter.</ref> <ref>Del Mar, J. 1999. ''[http://www.britac.ac.uk/templates/asset-relay.cfm?frmAssetFileID=6233 Jonathan Del Mar, New Urtext Edition: Beethoven Symphonies 1–9]''. British Academy Review. Geraadpleeg op 23 Februarie 2008.</ref> wat 'n terugkeer na die ABA'-skema voorstaan. In die indringende meegaande kommentaar<ref>Del Mar, J. (Red.). 1999. ''Critical commentary''. ''Ludwig van Beethoven: Symphony No. 5 in C minor''. Kassel: Bärenreiter.</ref> verdedig Del Mar sy siening dat die ABA'-skema Beethoven se finale bedoeling verteenwoordig; met ander woorde, dat konvensionele wysheid al die tyd reg was. In konsertuitvoerings het die ABA'-skema tot in die 2000's die botoon gevoer. Sedert die verskyning van die Gülke-uitgawe het dirigente egter meer vry gevoel om hul eie keuse uit te oefen. Uitvoerings met die ABABA'-skema is veral gewild onder dirigente wat spesialiseer in outentieke of histories ingeligte uitvoerings (dit wil sê, die gebruik van periode-instrumente en tegnieke soos dié wat in Beethoven se tyd gebruik is). Dit sluit in Caroline Brown, Christopher Hogwood, John Eliot Gardiner en [[Nikolaus Harnoncourt]]. ABABA-gerigte uitvoerings op moderne instrumente is ook opgeneem deur die New Philharmonia Orchestra onder leiding van [[Pierre Boulez]], die Tonhalle Orchester Zürich onder leiding van [[David Zinman]], en die [[Berliner Philharmoniker|Berlynse Filharmoniese Orkes]] onder leiding van [[Claudio Abbado]]. === Hertoewysing van fagotnote aan die horings === In die eerste beweging gee Beethoven die gedeelte wat die tweede onderwerp van die uiteensetting inlei aan die horings.   Hier word die tema in E-mol-majeur gespeel. Wanneer dieselfde tema later in die rekapitulasiegedeelte herhaal word, word dit in C-majeur gespeel. Antony Hopkins skryf dat dit 'n probleem vir Beethoven geskep het, want die horings van daardie tyd (voordat kleppe uitgevind is) was baie beperkend in terme van die note wat dit kon speel. Horings was daarom nie in staat om die frase in die "nuwe" toonaard van C-majeur te speel nie – buiten natuurlik om die hand in die klankbeker te druk, wat ook die klank sou demp. Beethoven moes die tema daarom aan die fagotte toevertrou, wat hoër in toonomvang is en dus nie juis 'n goeie plaasvervanger nie. In moderne uitvoerings word die heroïese implikasie van die oorspronklike gedagte meer behoudenswaardige geag as die sekondêre geval van orkestrasie. Dié frase word nou deurgaans deur die horings gespeel, aan wie se meganiese vermoë dit nou veilig toevertrou kan word.<ref name=":0" />   Trouens, nog voordat Hopkins die bogenoemde geskryf het, het sommige dirigente reeds geëksperimenteer met die behoud van Beethoven se oorspronklike orkestrasie vir fagotte. Dit kan in baie uitvoerings gehoor word, byvoorbeeld dié gedirigeer deur Caroline Brown, wat in die voorafgaande afdeling genoem is, sowel as 'n 2003-opname deur [[Simon Rattle]] en die Weense Filharmoniese Orkes.<ref>''The Guardian''. 2003. [https://www.theguardian.com/music/2003/mar/14/classicalmusicandopera.artsfeatures1 CD review: Beethoven: Symphonies 1–9: Vienna Philharmonic/Rattle et al]. Geraadpleeg op 4 Oktober 2021.</ref> Hoewel horings wat dié gedeelte in C-majeur sou kon speel ontwikkel is kort ná die première van die Vyfde Simfonie (hulle is in 1814 ontwikkel),<ref>Ericson, J. S.d. E.C. ''[http://www.public.asu.edu/~jqerics/lewy_beethoven.htm Lewy and Beethoven's Symphony No. 9]''. Geraadpleeg op 18 Januarie 2023. </ref> is dit onbekend of Beethoven dié belangrike gedeelte weer aan moderne horings sou wou toevoertrou, en of hy met die fagotte sou wou volstaan nie. == Uitgawes == * Die uitgawe van Jonathan Del Mar wat hierbo genoem is, is soos volg gepubliseer: Ludwig van Beethoven. ''Symphonies 1–9.'' ''Urteks.'' Kassel: Bärenreiter, 1996–2000, ISMN M-006-50054-3. * 'n Ekonomiese weergawe van die partituur is deur Dover Publications uitgereik. Dit is 'n 1989-herdruk van 'n ou uitgawe (Braunschweig: Henry Litolff, geen datum).<ref>''Symphonies Nos. 5, 6, and 7 in Full Score (Ludwig van Beethoven)''. New York: Dover Publications. {{ISBN|0-486-26034-8}}.</ref> == Gebruike in populêre kultuur == Die Vyfde Simfonie is verskeie kere al vir ander [[Musiekgenre|genres]] aangepas, insluitend die volgende voorbeelde: * [[Franz Liszt]] het dit verwerk vir soloklavier in sy ''Symphonies de Beethoven'', S. 464. * Electric Light Orchestra se weergawe van "Roll Over Beethoven" inkorporeer die motief en elemente van die eerste beweging in 'n klassieke rock-liedjie deur Chuck Berry.<ref>Bentowski, T. 1977. [https://books.google.com/books?id=YOMCAAAAMBAJ&q=electric+light+orchestra+beethoven Ludwig on the Charts]. ''New York'', 28 Maart, bl.&nbsp;65.</ref> * ''Fantasia 2000'' bevat 'n drie minute lange weergawe van die eerste beweging as eerste segment.<ref>Culhane, J. & Disney, R.E. 1999. [https://books.google.com/books?id=QcQ2AQAAIAAJ&q=symphony+no.5 ''Fantasia 2000: Visions of Hope''.] New York: Disney Editions. ISBN&nbsp;<bdi>0-7868-6198-3</bdi>.</ref> * 'n Verwerking verskyn as die temamusiek vir die TV-program ''Judge Judy'' sedert die negende seisoen (2004).<ref>Stamm, M. 2012. Beethoven in America. In ''The Journal of American History''. '''99'''(1):321–322. DOI: https://doi.org/10.1093/jahist/jas129.</ref> * 'n Disco-verwerking verskyn as "A Fifth of Beethoven" deur Walter Murphy op die klankbaan van die 1977-dansfilm ''Saturday Night Fever''. * Die Brasiliaanse telenovela ''Quanto Mais Vida, Melhor!'' bied 'n gevarieerde weergawe van die komposisie in die openingstema aan, en ondersoek verskillende ritmes soos samba, [[klassieke musiek]], [[Popmusiek|pop]] en [[Rockmusiek|rock]].<ref>{{Cite web|url=https://observatoriodatv.uol.com.br/noticias/quanto-mais-vida-melhor-tem-trilha-sonora-de-impressionar|title=Quanto Mais Vida, Melhor! tem trilha sonora de impressionar|website=observatoriodatv.uol.com.br|access-date=2021-11-23}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == * Carse, Adam (Julie 1948). "The sources of Beethoven's Fifth Symphony." ''Music & Letters'', vol. 29, no. 3, bl.&nbsp;249–262. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">[[Special:BookSources/9780307593283|9780307593283]]</cite></bdi>Guerrieri, Matthew (2012). [https://books.google.co.za/books/about/The_First_Four_Notes.html?id=E1vo_OzLZU8C&redir_esc=y The First four notes: Beethoven's Fifth and the human imagination]. New York: Alfred A. Knopf. {{ISBN|9780307593283}}. * Knapp, R. 2000. A tale of two symphonies: Converging narratives of divine reconciliation in Beethoven's Fifth and Sixth. In ''[[:en:Journal_of_the_American_Musicological_Society|Journal of the American Musicological Society]]'' '''53'''(2):291–343. == Eksterne skakels == * [https://theclassicreview.com/beginners-guides/beethoven-symphony-no-5-a-beginners-guide/ Beethoven's Symphony No. 5 – A Beginner's Guide – Overview, analysis and the best recordings – The Classic Review] * [http://www.classicalnotes.net/classics/fifth.html Algemene bespreking en resensies van opnames] * [https://web.archive.org/web/20040605121501/http://imperial.park.org/Guests/Beethoven/5.htm Kort strukturele ontleding] * Ontleding van Beethoven se Vyfde Simfonie: [http://www.all-about-beethoven.com/symphony5.html The Symphony of Destiny] op die [http://www.all-about-beethoven.com All about Ludwig van Beethoven] -bladsy * [https://web.archive.org/web/20050906042619/http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=composition&composition_id=2135 Programnotas] vir 'n uitvoering deur die Nasionale Simfonieorkes, Washington, DC. * [[Project Gutenberg]] het twee MIDI-weergawes van Beethoven se Vyfde simfonie: [[gutenberg:117|E-teks no. 117]] en [[gutenberg:156|E-teks no. 156]] * [https://web.archive.org/web/20100203083954/http://www.laco.org/performances/123/?program=1 Programnotas] vir 'n uitvoering en lesing deur Jeffrey Kahane en die Los Angeles Kamerorkes. * [http://unheardbeethoven.org/midis/ero155.mid Skets vir die scherzo uit Vyfde Simfonie deur Eroica Skbk (1803) – Unheard Beethoven-webtuiste] * [http://unheardbeethoven.org/midis/op67fin.mid Oorspronklike finale in C-mineur vir die Vyfde Simfonie op. 67, Gardi 23 (1804) – Unheard Beethoven-webtuistef] * [https://www.youtube.com/watch?v=j9IcAEgrmg4 Simfonie no. 5] gespeel deur die Britse Simfonieorkes, Felix Weingartner (opg. 1932) * [https://www.youtube.com/watch?v=9c4nS2P7ztU Simfonie no. 5] gespeel deur NBC Simfonieorkes, [[Arturo Toscanini]] (opg. 1939) * [https://www.youtube.com/watch?v=aacV7XqTo-E Simfonie no. 5] gespeel deur [[Berliner Philharmoniker|Berlynse Filharmoniese Orkes]], [[Wilhelm Furtwängler]] (opg. 1947) === Bladmusiek === * {{International Music Score Library Project|work=Vyfde Simfonie, op. 67 (Beethoven, Ludwig van)|cname=Vyfde Simfonie}} * Die Mutopia Project het [http://www.mutopiaproject.org/cgibin/make-table.cgi?preview=1&searchingfor=Symphony+no.+5&Composer=BeethovenLv&Instrument=&Style=&timelength=1&timeunit=week&lilyversion= bladmusiek vir 'n klavierreduksie van Beethoven se Vyfde Simfonie] * [http://cantorion.org/pieces/180/Symphony_No._5 Bladmusiek in die openbare domein] sowel geset as ingeskandeer op ''Cantorion.org'' * [http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/bgp5237/large/index.html Volledige partituur] van Beethoven se Vyfde Simfonie van die Indiana Universiteit * [[scores:Symphony_No.5,_Op.67_(Beethoven,_Ludwig_van)|Verskeie uitgawes van Beethoven se Vyfde Simfonie op imslp.org]] {{Normdata}} [[Kategorie:Artikels met hAudio-mikroformate]] 0rj4v8q6x64f3hh2mcf87c4hmfx46pa 0 397351 2978798 2957746 2026-10-14T03:29:08Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978798 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Goddelike Komedie}} [[Beeld:Inferno.jpg|thumb|286px|Kanto I uit die ''Inferno'', die eerste deel van die ''Goddelike Komedie'' deur [[Dante Alighieri]].]] '''''Inferno''''' ([[Italiaans]] vir "hel") is die eerste deel van die Italiaanse skrywer [[Dante Alighieri]] se 14de-eeuse [[Epos|epiese gedig]] ''[[Goddelike Komedie]]''. Dit word gevolg deur [[Purgatorio (Dante)|''Purgatorio'']] en [[Paradiso (Dante)|''Paradiso'']]. Die ''Inferno'' beskryf Dante se reis deur die hel, begelei deur die Romeinse digter [[Vergilius]]. In die gedig word die hel uitgebeeld in nege konsentriese sirkels van foltering wat in die aarde geleë is; dit is die "ryk ... van diegene wat spirituele waardes verwerp het deur hulle oor te gee aan dierlike aptyte of geweld, of wat hulle menslike intellek bederf het met bedrog of kwaadwilligheid teenoor hulle medemens".<ref>[[John Ciardi]], ''The Divine Comedy'', Inleiding deur Archibald T. MacAllister, p. 14</ref> As 'n [[allegorie]] verteenwoordig die ''Goddelike Komedie'' die reis van die [[siel]] na [[God]], met die ''Inferno'' wat die erkenning en verwerping van [[sonde]] beskryf.<ref>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', notas, p. 19.</ref> Die woord "komedie" beteken hier 'n gedig met 'n gelukkige einde, en moenie verstaan word in die moderne sin van 'n [[komedie]] nie. ==Voorspel tot die hel== ===Kanto I=== [[Beeld:Gustave Dore Inferno1.jpg|thumb|240px|[[Gustave Doré]] se graveerwerk illustreer die ''Goddelike Komedie'' (1861-'68). Hier verdwaal Dante aan die begin van Kanto I van die ''Inferno''.]] [[Beeld:Gustave Doré - Dante Alighieri - Inferno - Plate 9 (Canto III - Charon).jpg|240px|thumb|Gustave Doré se illustrasie van Kanto III: Aankoms van Charon.]] Die gedig begin die nag van [[Wit-Donderdag]] op 7 April 1300, kort voor die aanbreek van [[Goeie Vrydag]].<ref>Hollander, Robert (2000). [https://books.google.com/books?id=gkCBRhm3x9wC&pg=PA14 Note on ''Inferno'' I.11]. In Robert and Jean Hollander, trans., ''The Inferno'' by Dante. New York: Random House. p. 14. {{ISBN|0-385-49698-2}}</ref><ref>Allen Mandelbaum, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto I, p. 345</ref> Die verteller, Dante self, is 35 jaar oud en dus "halfpad op die reis van ons lewe" (''Nel mezzo del cammin di nostra vita'') – die helfte van die [[Bybel]]se lewensduur van 70 jaar ([[Psalms|Psalm]] 90:10 in die Afrikaanse vertalings). Die digter verdwaal in 'n donker [[woud]] (''selva oscura''), weg van die reguit pad (''diritta via'') of smal weg van redding. Hy wil 'n klein berg uitklim, maar drie diere versper sy pad: 'n ''lonza'' (gewoonlik vertaal as luiperd),<ref>{{Cite journal|first=Gloria|last=Allaire|title=New evidence towards identifying Dante's enigmatic ''lonza''|publisher=Electronic Bulletin of the Dante Society of America|date=7 August 1997|url=http://www.princeton.edu/~dante/ebdsa/ga97.htm}} – defines ''lonza'' as the result of an unnatural pairing between a leopard and a lioness in Andrea da Barberino ''Guerrino meschino''.</ref> 'n ''leone'' ([[leeu]]) en 'n ''lupa'' ([[Wolf|wyfiewolf]]). Die drie diere, wat uit [[Jeremia]] 5:6 kom, simboliseer vermoedelik die drie soorte sonde wat die onboetvaardige siel tot in een van die drie hoofafdelings van die hel bring. Volgens [[John Ciardi]] is dit onbeheerstheid (die wyfiewolf), geweld (die leeu) en kwaadwilligheid (die luiperd).<ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto I, p. 21</ref> Volgens Dorothy L. Sayers verteenwoordig die luiperd onbeheerstheid en die wyfiewolf kwaadwilligheid.<ref>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto I.</ref> Dit is nou dagbreek op Goeie Vrydag, met die [[son]] wat in die [[Ram (sterreteken)|Ram]] opkom. Die diere verdryf Dante na 'n donker "laer plek" (''basso loco''), waar die son stil is (''l sol tace''). Dante word egter gered deur 'n figuur wat sê hy is ''sub Iulio'' gebore (dus in die tyd van [[Julius Caesar]]) en het onder [[Augustus]] gelewe: Dit is die siel van die Romeinse digter Vergilius, die skrywer van die ''[[Eneïde]]'', 'n [[Latyn]]se epiese gedig. ===Kanto II=== Vergilius verduidelik aan Dante dat hy deur [[Beatrice Portinari|Beatrice]], die simbool van goddelike liefde, gestuur is. Beatrice is oorreed om Dante te help deur die [[Maagd Maria]] (simbolies van medelye) en [[sint Lucia]] (simbolies van genade). [[Ragel]], simbolies van die peinsende lewe, verskyn ook in die hemelse toneel wat deur Dante beskryf word. Die twee mans begin dan hulle reis na die [[Hiernamaals|onderwêreld]]. ===Kanto III: Voorhof van die hel=== Dante loop deur die poort van die hel met die opskrif "Los enige hoop, jy wat binnekom" (''Lasciate ogne speranza, voi ch'intrate''). Dante en sy gids hoor die beangste gille van die onverbondenes. Dit is die siele van mense wat in die lewe geen kant gekies het nie; die opportuniste wat nie goed of kwaad gekies het nie, maar hulle net oor hulleself bekommer het. Onder hulle herken Dante 'n figuur wat vir die "groot weiering" verantwoordelik was, wat [[pous Celestinus V]] impliseer wie se "lafhartigheid (uit 'n selfsugtige vrees vir sy eie welstand) gedien het as die deur waardeur so baie boosheid die Kerk binnegekom het".<ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto III, p. 36</ref> Saam met dié mense is die uitgeworpenes wat nie kant gekies het in die "Oorlog van die Engele" nie. Dié siele is vir altyd ongeklassifiseerd; hulle is nie in of buite die hel nie, maar bly aan die oewers van die rivier [[Styx|Ageron]]. Hulle hardloop nakend in die mis rond in 'n ewige soeke na 'n ontwykende banier (wat simbolies is van hulle soeke na ewig veranderende eiegewin). Hulle word deur [[perdeby]]e gejaag wat hulle sonder ophou steek.<ref>Dorothly L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto III</ref> Walglike [[Vlieg (insek)|maaiers]] en [[wurm]]s aan die sondaars se voete drink die stinkende mengsel van bloed, etter en trane wat teen hulle liggaam afrol. Dit simboliseer die steek van hulle skuldige gewete en die afsku van sonde. Dit kan ook beskou word as 'n weerspieëling van die spirituele stagnasie waarin hulle gelewe het. Nadat hulle deur die voorhof beweeg het, bereik Dante en Vergilius die veerboot oor die rivier Ageron na die eintlike hel. Aan die stuur van die veerboot is [[Charon]], wat Dante nie wil binnelaat nie omdat hy nog lewe. Vergilius dwing hom egter om Dante oor die rivier te neem deur vir hom te sê Dante is om goddelike redes op sy reis. Die gehuil en godslastering van die veroordeelde siele wat Charon se boot binnekom, kontrasteer met die vreugdevolle gesing van die geseënde siele wat per veerboot in die ''Purgatorio'' ([[vaevuur]]) aankom. Die vaart oor die Ageron word egter nie beskryf nie, omdat Dante flou word en eers aan die ander kant wakker word. ==Nege sirkels van die hel== ===Oorsig=== Vergilius lei Dante deur die nege sirkels van die hel. Die sirkels is konsentries en verteenwoordig 'n geleidelike toename in boosheid. Die sirkels kulmineer in die middel van die aarde, waar [[Satan]] gevange gehou word. Die sondaars van elke sirkel word vir ewig gestraf op 'n manier wat by hulle misdade pas: Elke straf is 'n ''contrapasso'', 'n simboliese voorbeeld van digterlike geregtigheid. Dante en Vergilius loop byvoorbeeld later in die gedig [[Waarsêery|waarsêers]] raak wat vorentoe moet loop terwyl hulle koppe agtertoe wys. Hulle kan nie sien wat voor hulle aangaan nie, want hulle het in die lewe op ongeoorloofde maniere probeer om die toekoms te voorspel. So 'n ''contrapasso'' "dien nie net as 'n vorm van goddelike wraak nie, maar eerder as die vervulling van 'n bestemming wat elke siel vrylik in sy of haar lewe gekies het". Mense wat gesondig het maar voor hulle dood om vergifnis gevra het, is nie in die hel nie, maar in die vaevuur, waar hulle werk om verlos te word van hulle sonde. Dié in die hel is mense wat hulle sonde probeer regverdig en onboetvaardig is. [[Beeld:Sandro Botticelli - La Carte de l'Enfer.jpg|thumb|300px|links|'n Kaart van Dante se ''Inferno'', deur Sandro Botticelli.]] Dante se hel is gestruktureer op die idees van [[Aristoteles]], maar met "sekere Christelike simbolismes, uitsonderings en misvattings van Aristoteles se teks",<ref name="John Ciardi pg. 94">John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XI, p. 94</ref> en 'n verdere aanvulling van [[Cicero]] se ''De Officiis''.<ref>D. Sayers, ''Hell'' (Penguin 1975) p. 314 en p. 139</ref> Vergilius herinner Dante (die karakter) aan die drie groot sondes: onbeheerstheid, onsedelikheid en kwaadwilligheid.<ref>D. Sayers, ''Hell'' (Penguin 1975) p. 136 (XI.80-82)</ref> Cicero het op sy beurt sonde verdeel in geweld en bedrog.<ref>D. Sayers, ''Hell'' (Penguin 1975) p. 139</ref> Deur Cicero se geweld met Aristoteles se dierlikheid saam te smelt, en sy bedrog met kwaadwilligheid of onsedelikheid, het Dante die digter drie hoofkategorieë van sonde geskep, soos gesimboliseer deur die drie diere wat hy in Kanto I teenkom: onbeheerstheid, geweld en kwaadwilligheid.<ref name="John Ciardi pg. 94"/><ref name=sayers139>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XI, p. 139</ref> Sondaars wat vir onbeheerstheid gestraf word – die wellustiges, gulsiges, opgaarders en wraaksugtiges – demonstreer almal 'n swakheid in die beheersing van hulle aptyte, begeertes en natuurlike drange. Dié sondaars word in vier sirkels van die boonste hel (sirkels 2-5) aangetref. Hulle foltering is ligter as dié in die onderste hel, wat tussen die mure van die stad Dis geleë is en daar is vir die pleeg van gewelds- en bedrogmisdade.<ref name=sayers139/> Die dieper vlakke is georganiseer in een sirkel vir geweld (sirkel 7) en twee vir bedrog/verraad (sirkels 8 en 9). As 'n Christen voeg Dante sirkel 1 (die voorhel) by die boonste hel en sirkel 6 (kettery) by die onderste hel, en dit maak altesaam nege sirkels. Saam met die voorhof is daar dus 10 hoofafdelings van die hel.<ref name=sayers139/> Die struktuur "9+1=10" word ook in die ''Purgatorio'' en ''Paradiso'' aangetref. Die onderste hel word verder opgedeel: Sirkel 7 (geweld) word in drie ringe verdeel, sirkel 8 (bedrog) in 10 ''bolge'' en sirkel 9 (verraad) in vier streke of rondtes. Die hel bestaan dus uit altesaam 24 afdelings. ===Eerste sirkel (voorhel)=== [[Beeld:Harrowhell.jpg|thumb|240px|Die Redding uit die Hel, in 'n 14de-eeuse versierde manuskrip, die ''Petites Heures de Jean de Berry''.]] '''Kanto IV''' <br> Dante word wakker en vind uit hy het die Ageron oorgesteek, en Vergilius lei hom die eerste sirkel van die hel, die voorhel, binne waar Vergilius self bly. Die eerste sirkel huisves die ongedooptes en deugsame heidene wat nie [[Christus]] aanvaar het nie, hoewel hulle nie sondig genoeg is om verdoemenis te regverdig nie. Dorothy L. Sayers skryf: "Ná dié wat keuses geweier het, kom dié wat nie 'n keuse gehad het nie. Hulle kon nie Christus kies nie, maar het eerder menslike deugsaamheid gekies, en daarvoor word hulle beloon."<ref>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto IV</ref> Die voorhel deel baie eienskappe met die Affodilland, en dus word die verdoemdes sonder skuld gestraf deur in 'n onvolwaardige vorm van die hemel te bly. Toe Dante vra of enigiemand al die voorhel verlaat het, antwoord Vergilius hy het gesien hoe [[Jesus]] die voorhel binnegegaan en [[Adam]], [[Abel]], [[Noag]], [[Moses]], [[Abraham]], [[Dawid]], [[Ragel]] en ander in sy allesvergewende arms neem en na die hemel vervoer as die eerste menslike siele wat gered is. Dié redding uit die hel het na bewering omstreeks 33 of 34&nbsp;n.C. gebeur. Dante loop die digters [[Homeros]], [[Horatius]], [[Ovidius]] en [[Lucanus]] raak wat hom in hulle midde insluit en hom die "sesde een in daardie hoë geselskap" maak.<ref>''Inferno'', Canto IV, line 103, Ciardi translation.</ref> Hulle kom by die basis van 'n groot [[kasteel]] – die woonplek van die slimste manne van die oudheid – wat deur sewe poorte en 'n vloeiende spruit omring word. Nadat hulle deur die sewe poorte geloop het, kom die groep by 'n eksotiese groen vallei en Dante loop die inwoners van die kasteel raak. Dit sluit figure in wat met die [[Trojaanse Oorlog|Trojane]] en hulle afstammelinge (die Romeine) verbind word: Elektra (die moeder van [[Troje]] se stigter, Dardanus), [[Hektor]], [[Eneas]], [[Julius Caesar]] in sy rol as Romeinse generaal, Kamilla, [[Pentesileia]] (koningin van die [[Amasone (mitologie)|Amasones]]), [[Lucius Junius Brutus]] (wat die [[Romeinse Republiek]] gestig het), [[Lucretia]], Julia (dogter van Caesar) en [[Saladin]], 'n [[Moslem]]se militêre leier wat bekend is vir sy geveg teen die [[Kruistog|Kruisvaarders]]. Dante loop volgende 'n groep filosowe raak, insluitende [[Aristoteles]], [[Sokrates]] en [[Plato]]. Hy sien die mitiese Griekse digters [[Orfeus]] en [[Linus]], en die Romeinse staatsmanne [[Cicero|Marcus Tullius Cicero]] en [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]]. Hy sien die Griekse [[wiskundige]] [[Euklides]] en die [[Alexandrië|Aleksandrynse]] sterrekundige [[Ptolemeus]], sowel as die geneeshere [[Hippokrates]] en [[Claudius Galenus|Galenus]]. Dante en Vergilius verlaat die ander vier digters en sit hulle reis voort. ===Tweede sirkel (wellus)=== [[Beeld:Inferno Canto 5 line 4 Minos.jpg|thumb|links|240px|Gustave Doré se uitbeelding van Minos wat sondaars veroordeel aan die begin van Kanto V.]] '''Kanto V''' <br> Dante en Vergilius verlaat die voorhel en gaan die tweede sirkel binne – die eerste van die sirkels van onbeheerstheid – waar die strawwe van die werklike hel begin. Hulle pad word versper deur die slang [[Minos]], wat almal wat met opset sondes gepleeg het, na een van die laer sirkels veroordeel. In dié stadium van die ''Inferno'' word van elke sondaar verwag om al sy sondes aan Minos te bely, en daarna veroordeel Minos hulle tot 'n straf deur sy stert 'n paar keer om sy lyf te draai, soveel keer as wat ooreenstem met die sirkel van die hel waarheen die siel moet gaan. Die rol van Minos hier is 'n kombinasie van sy klassieke rol as veroordelaar en onregverdige regter van die onderwêreld en sy rol as die klassieke [[Rhadamanthys]], ondervraer en biegvader van die onderwêreld.<ref>{{Cite book|last=Senior|first=Matthew|url=http://worldcat.org/oclc/625327952|title=In the Grip of Minos: Confessional Discourse in Dante, Corneille, and Racine|date=1994|location=Columbus|publisher=Ohio State University Press|page=52|oclc=625327952}}</ref> Hierdie verpligte belydenisse veroorsaak dat elke siel sy eie plek onder die veroordeeldes verbaliseer, want sy belydenisse is die enigste gronde vir sy plasing in die hel.<ref>{{Cite book|last=Senior|first=Matthew|url=http://worldcat.org/oclc/625327952|title=In the Grip of Minos: Confessional Discourse in Dante, Corneille, and Racine|date=1994|location=Columbus|publisher=Ohio State University Press|pages=48–49|oclc=625327952}}</ref> Van Dante word nie vereis om 'n belydenis te doen nie; in die plek daarvan berispe Vergilius vir Minos, en hy en Dante hervat hulle reis. In die tweede sirkel van die hel is die siele van dié wat hulle aan wellus oorgegee het. Dié "seksuele oortreders"<ref>''i peccator carnali'' (''Inferno'', Canto V, line 38, Longfellow translation.)</ref> word veroordeel omdat hulle aptyte in die pad van hulle rede gekom het. Dié siele word sonder einde heen en weer geruk deur verskriklike stormwinde. Dit simboliseer die mag van wellus om sonder rede of doel te waai. Aangesien wellus wedersydse bevrediging vereis, en dus nie heeltemal selfgesentreerd is nie, beskou Dante dit as die minste gruwelik van die sondes, en die straf daarvoor is die ligste in die werklike hel.<ref name=sayers101>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto V, p. 101–102</ref><ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto V, p. 51</ref> In dié sirkel sien Dante vir [[Dido]], [[Cleopatra VII|Cleopatra]], [[Helena van Troje]], [[Paris]], [[Achilles]] en baie ander wat hulle in hulle lewe aan seksuele liefde oorgegee het. Vanweë die teenwoordigheid van so baie heersers onder die wellustiges is die vyfde kanto van die ''Inferno'' al die "kanto van die koninginne" genoem.<ref>{{Cite book|last=Lansing|first=Richard|title=The Dante Encyclopedia|pages=577–578}}</ref> ===Derde sirkel (gulsigheid)=== [[Beeld:Inferno Canto 6 (148618330).jpg|thumb|240px|[[Kerberos (mitologie)|Kerberos]], soos geteken deur Gustave Doré.]] '''Kanto VI''' <br> In die derde sirkel woel die gulsiges rond in 'n walglike, stinkende slyk wat geskep word deur 'n oneindige, vuil ysreën – "'n groot storm van ontbinding"<ref>John Ciardi, ''Inferno'', Canto VI, p. 54</ref> – as straf vir hulle oormatige aptyt. [[Kerberos (mitologie)|Kerberos]] (beskryf as "''il gran vermo''", letterlik "die groot wurm", reël 22), die monsteragtige, uitgehongerde, driekoppige dierasie van die hel, pas die gulsiges op en verskeur hulle met sy kloue terwyl hulle soos honde tjank. Vergilius verkry veilige deurgang deur die monster se drie bekke met modder te vul. Dorothy L. Sayers skryf "die oorgawe aan sonde wat met wedersydse bevrediging begin het, lei deur 'n onmerkbare degradasie na eensame selfkoestering".<ref name="DLS6">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto VI.</ref> Die gulsiges kruip op hulle eie in die modder rond sonder om hulle bure te sien, en dit simboliseer die koue, selfsugtige en leë sensualiteit van hulle lewe.<ref name="DLS6"/> Net soos wellus sy ware aard in die winde van die vorige sirkel getoon het, onthul die slyk hier die ware aard van sensualiteit – wat nie net tot uiting kom in te veel eet en drink nie, maar ook in enige ander soort verslawing.<ref>John Ciardi, ''Inferno'', Introduction, p. xi.</ref> ===Vierde sirkel (gierigheid)=== [[Beeld:Gustave Doré - Dante Alighieri - Inferno - Plate 22 (Canto VII - Hoarders and Wasters).jpg|thumb|240px|In Gustave Doré se illustrasies vir die vierde sirkel is die gewigte groot geldsakke.]] '''Kanto VII''' <br> Die vierde sirkel word bewaak deur 'n figuur wat Dante "Pluto" noem: Dit is [[Plutus]], die god van rykdom in klassieke [[mitologie]]. Hoewel die twee karakters dikwels verwar word, is Plutus 'n ander figuur as [[Pluto (mitologie)|Pluto]] (Dis), die klassieke heerser van die onderwêreld. Aan die begin van Kanto VII dreig hy Vergilius en Dante, maar Vergilius beskerm Dante teen hom. Die mense wat 'n groot behoefte aan materiële goedere gehad het, se siele word in die vierde sirkel gestraf. Hulle sluit in die hebsugtiges en gierigaards (insluitende baie "kerklui, en pouse en kardinale"),<ref>''Inferno'', Canto VII, line 47, Mandelbaum translation.</ref> wat besittings vergader het, asook die verkwisters, wat geld uitgemors het. Hulle dra groot gewigte wat hulle met hulle bors stoot. Dorothy L. Sayers verbind dié sonde van onbeheerstheid met die vorige twee (wellus en gulsigheid), en skryf: "Wedersydse bevrediging het reeds gedegradeer tot selfsugtige aptyt; nou raak daardie aptyt bewus van die onverenigbaarheid en ewe selfsugtige aptyte van ander mense. Onverskilligheid word wedersydse antagonisme, wat hier uitgebeeld word deur die antagonisme tussen opgaring en verkwisting."<ref name="sayers114"/> Die kontras tussen dié twee groepe laat Vergilius verwys na die aard van die wiel van geluk, wat nasies tot grootsheid ophef en hulle later in armoede laat verval, namate sy "daardie leë goed van nasie tot nasie, clan tot clan" verskuif.<ref>''Inferno'', Canto VII, lines 79–80, Mandelbaum translation.</ref> Dié redevoering vul wat andersins 'n gaping in die gedig sou gewees het, want albei groepe is so verdiep in hulle aktiwiteit dat dit volgens Vergilius nutteloos sou gewees het om met hulle te probeer praat – hulle het inderdaad hulle individualiteit verloor en is nou "onherkenbaar".<ref>''Inferno'', Canto VII, lines 54, Mandelbaum translation.</ref> [[Beeld:Stradano Inferno Canto 08.jpg|links|thumb|200px|Die vyfde sirkel, geïllustreer deur Stradanus.]] ===Vyfde sirkel (gramskap)=== [[Beeld:La Barque de Dante (Delacroix 3820).jpg|thumb|240px|''Die Bark van Dante'', deur Eugène Delacroix.]] In die stink, moerasagtige water van die rivier [[Styx]] – die vyfde sirkel – baklei die aktiewe wraaksugtiges woes teen mekaar op die oppervlak van die slyk, terwyl die passiewe wraaksugtiges stuurs onder die water lê, teruggetrek "in 'n swart nukkerigheid wat geen vreugde in God of die mens of die heelal kan wegneem nie".<ref name=sayers114>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto VII, p. 114</ref> Dorothy L. Sayers skryf: "Op die stinkende moeras van die Styx verskeur die aktiewe haters mekaar en grom vir mekaar; onder lê die passiewe haters gorrelend, nie eens in staat om te praat nie weens die woede wat hulle verwurg."<ref name=sayers114/> As die laaste sirkel van onbeheerstheid merk die "woedende selffrustrasie" van die vyfde sirkel die einde "van dit wat sag en romanties begin het met flankering en wedersydse passie".<ref name=sayers114/> '''Kanto VIII''' <br> [[Flegias]] vervoer Dante en Vergilius oor die Styx in sy bootjie. Op pad word hulle bygedam deur Filippo Argenti van die vooraanstaande Adimari-familie, 'n politikus en inwoners van Florence en 'n [[Guelfe en Ghibellyne|Swart Guelf]]. Min is oor Argenti bekend, hoewel [[Giovanni Boccaccio]] 'n voorval beskryf waarin hy sy humeur verloor; vroeë kommentators het gesê Argenti se broer het op sommige van Dante se besittings beslag gelê ná sy verbanning uit [[Florence]].<ref name="Durling">{{Cite book|last1=Dante|first1=Alighieri|last2=Durling|first2=Robert M.|last3=Martinez|first3=Ronald L.|date=1997|title=The Divine Comedy of Dante Alighieri|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195087444}}</ref> Net soos Argenti die "gryping" van Dante se eiendom moontlik gemaak het, word hy deur al die ander wraaksugtiges "gegryp". ====Ingang tot Dis==== In die verte kan Dante hoë torings sien wat soos rooi [[moskee]]s lyk. Vergilius deel hom mee dat hulle die stad Dis nader. Dis, wat self omring is deur die Styx-moeras, omsluit die onderste hel tussen sy mure.<ref>Allen Mandelbaum, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto VIII, p. 358</ref> Dis is een van die name van Pluto, die klassieke koning van die onderwêreld, asook die naam van die ryk. Gevalle engele bewaak die mure van Dis. Vergilius kan hulle nie oorreed om hom en Dante binne te laat nie. '''Kanto IX''' <br> Dante word gedreig deur die [[Eriniër]]s (wat bestaan uit Alekto, Megaera en Tisifone) en [[Medusa]]. 'n Engel wat uit die hemel gestuur word, verseker toegang vir die digters deur die poort met 'n staf oop te maak, en betig dié wat Dante teengegaan het. Allegories onthul dit die feit dat die gedig begin handel oor sondes wat die [[filosofie]] en [[humanisme]] nie heeltemal verstaan nie. [[Beeld:Stradano Inferno Map Lower.jpg|thumb|200px|Die onderste hel, tussen die mure van Dis, deur Stradanus.]] ===Sesde sirkel (kettery)=== '''Kanto X''' <br> In die sesde sirkel is [[Kettery|ketters]] soos [[Epikurus]] en sy volgelinge (wat sê "die siel sterf saam met die liggaam").<ref>''Inferno'', Canto X, line 15, Mandelbaum translation.</ref> Hulle is vasgevang in brandende graftombes. Dante gesels met twee Epikuriese Florentyne in een van die tombes: Farinata degli Uberti, 'n beroemde [[Guelfe en Ghibellyne|Ghibellynse]] leier wat ná sy dood in 1283 skuldig bevind is aan kettery; en Cavalcante de' Cavalcanti, 'n Guelf wat die vader was van Dante se vriend en mededigter [[Guido Cavalcanti]]. Die twee mans se politieke bande lei tot 'n verdere bespreking van Florentynse politiek. In antwoord op Dante se vraag oor die "profesie" wat hy ontvang het, verduidelik Farinata dit wat die siele in die hel van die lewe op aarde weet, kom van in die toekoms insien, nie van huidige waarneming nie. Daarom, wanneer "die portaal van die toekoms gesluit is",<ref>''Inferno'', Canto X, lines 103–108, Mandelbaum translation.</ref> sal dit nie meer vir hulle moontlik wees om enigiets te weet nie. Farinata sê ook saam met hulle in die tombe is keiser Frederik II van die [[Heilige Romeinse Ryk]], wat vermoedelik 'n Epikureër was, en Ottaviano degli Ubaldini, na wie Dante verwys as ''il Cardinale''. '''Kanto XI''' <br> Dante lees 'n inskripsie op een van die tombes wat aandui dit behoort aan [[pous Anastasius II]] – hoewel sommige moderne geleerdes meen Dante het 'n fout gemaak in die vers wat Anastasius noem ("''Anastasio papa guardo, / lo qual trasse Fotin de la via dritta''", reëls 8–9), en dat hy die pous verwar het met die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] keiser uit dié tyd, [[Anastasius I van Bisantium|Anastasius I]].<ref name=McBrien>Richard P. McBrien [https://books.google.co.za/books?id=M3P-nITg7BQC&pg=PAPA82&redir_esc=y Lives of the Popes: The Pontiffs from St. Peter to John Paul II]. HarperCollins 1997 {{ISBN|978-0-06-065304-0}}. Besoek op 8 Maart 2013.</ref><ref>{{Cite journal|last=Hudson-Williams|first=T.|title=Dante and the Classics|url=https://archive.org/details/sim_greece-rome_1951-01_20_58/page/38|journal=Greece & Rome|year=1951|volume=20|issue=58|pages=38–42|quote=Dante is not free from error in his allocation of sinners; he consigned Pope Anastasius II to the burning cauldrons of the Heretics because he mistook him for the emperor of the same name|doi=10.1017/s0017383500011128|jstor=641391|s2cid=162510309 }}</ref> Voordat die digters teen die steilte afbeweeg na die stinkende sewende sirkel, verduidelik Vergilius die geografie en logika van die onderste hel, waarin die sondes geweld en kwaadwilligheid) gestraf word. In sy verduideliking verwys Vergilius na Aristoteles se ''Nikomachiese Etiek'' en ''Fisika'', met [[Middeleeuse]] verduidelikings. Vergilius sê daar is net twee wettige bronne van rykdom: natuurlike bronne ("Natuur") en menslike werk en aktiwiteit ("Kuns"). [[Woekery]], wat in die volgende sirkel gestraf word, is dus 'n oortreding teen albei; dit is 'n soort godslastering, want dit is 'n geweldsmisdaad teen Kuns, wat die kind van Natuur is, en Natuur kom van God.<ref name=sayersXI>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XI.</ref> Vergilius dui dan die tyd aan met 'n onverklaarde begrip van die [[ster]]re se posisies. Die [[Groot Beer]] lê nou in die noordooste oor Caurus (die noordwestewind). Die sterrebeeld [[Visse (sterrebeeld)|Visse]] verskyn net aan die horison: Dit is die [[diereriem]]sterrebeeld voor die [[Ram (sterrebeeld)|Ram]]. In Kanto I word gesê die son is in die Ram, en aangesien die 12 diereriembeelde twee uur uitmekaar opkom, moet dit nou sowat twee uur voor sonsopkoms wees: 04:00 op [[Heilige Saterdag]], 9 April.<ref name=sayersXI/><ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XI, p. 95</ref> ===Sewende sirkel (geweld)=== '''Kanto XII''' <br> [[Beeld:Inf. 12 anonimo fiorentino.jpg|thumb|200px|links|Mense wat soms "tot die wenkbroue" in kokende bloed gedompel is.<ref>''Inferno'', Canto XII, lines 101–103, Longfellow translation</ref>]] Die sewende sirkel, wat in drie ringe verdeel is, huisves die geweldenaars. Dante en Vergilius loop met 'n klomp rotse af wat eens 'n krans gevorm het om van die sesde tot die sewende sirkel te kom. Op pad moet hulle die [[Minotourus]] (''L'infamia di Creti'', "die skandteken van Kreta", reël 12) systap. Toe hy hulle sien, knaag die Minotourus aan sy vleis. Vergilius verseker die monster dat Dante nie sy gehate vyand, [[Teseus]], is nie. Hierop storm die Minotourus op hulle af terwyl Dante en Vergilius vinnig die sewende sirkel binnegaan. Vergilius verduidelik die rotse wat om hulle rondlê, kom van die groot [[aardbewing]] wat plaasgevind het die oomblik toe [[Jesus]] sterf ([[Matteus]] 27:51). '''Ring 1: teen bure''': In die eerste ring van die sewende sirkel word die moordenaars, oorlogmakers, plunderaars en tiranne gedompel in die Flegeton, 'n rivier van kokende bloed en vuur. Ciardi skryf: "Nes hulle tydens hulle lewe in bloed gerol het, so is hulle vir ewig in die kokende bloed gedompel, elk volgens die graad van sy skuld."<ref>John Ciardi, ''Inferno'', Canto XII, p. 96</ref> Die [[sentour]]e patrolleer die ring en skiet enige sondaar met 'n pyl as hy höer uit die bloed opkom as wat hy toegelaat word. Die sentour Nessus lei die digters met die Flegeton langs en wys [[Alexander die Grote]] (betwis) uit, asook "Dionysius" (I of II, albei bloeddorstige, ongewilde tiranne van [[Sisilië]]), Ezzelino III da Romano, 'n wrede Ghibellynse tiran, en ander. Die rivier word vlakker totdat dit by 'n drif kom, en loop van daar weer na die dieper dele waar Dante en Virgilius eerste was; hier in die rivier gedompel is tiranne soos [[Attila die Hun|Attila, koning van die Hunne]] (''flagello in terra'', "scourge on earth", line 134), Sextus Pompeius en ander. [[Beeld:DVinfernoForestOfSuicides m.jpg|thumb|200px|''Harpye in die Woud van die Selfmoorde'', Gustave Doré, 1861.]] '''Kanto XIII''' '''Ring 2: teen die self''': Die tweede ring van die sewende sirkel is die Woud van die Selfmoorde, waar mense wat weens selfmoord gesterf of byna gesterf het, verander word in knoetserige doringbome waaraan [[harpy]]e eet; dié is aaklige voëls met kloue en die gesig van 'n vrou. Die bome mag net praat wanneer hulle gebreek is en bloei. Dante breek 'n tak van een van die bome af en hoor van die bloeiende stam die verhaal van Pietro della Vigna, 'n magtige minister van keiser Frederik II, totdat hy ongewild geraak het en hy in hegtenis geneem en sy oë uitgesteek is. Hy het daarna selfmoord gepleeg; sy teenwoordigheid hier, in plaas van in die negende sirkel, beteken Dante glo die beskuldigings teen hom was vals.<ref name=sayersXIII>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XIII.</ref> Die harpye en die eienskappe van die bloeiende bome is geskoei op Boek 3 van die ''[[Eneïde]]''. Volgens Dorothy L. Sayers stel Dante selfmoord voor as 'n "belediging vir die liggaam"; hier word die bome ontneem van selfs enige ooreenkoms met die menslike vorm. Omdat hulle die lewe van die hand gewys het, bly hulle vir ewig in 'n dooie en verwelkte steriliteit. Hulle is die beeld van die selfhaat wat die hele essensie van energie opsuig en alle lewe onvrugbaar maak."<ref name=sayersXIII/> Die bome kan ook vertolk word as die gemoedstoestand waarin selfmoord gepleeg word.<ref>Wallace Fowlie, ''A Reading of Dante's Inferno'', University of Chicago Press, 1981, p. 224.</ref> Dante vind uit dié selfmoordgevalle sal nie ná die oordeelsdag opgewek word nie, want hulle het hulle liggame weggegooi. Hulle sal hulle boomvorm behou, met hulle eie liggame wat van die dorings af hang. Nadat Pietro della Vigna sy storie klaar vertel het, sien Dante twee bome (Lano da Siena en Jacopo Sant' Andrea) deur die woud hardloop terwyl hulle deur boosaardige [[Hond|tewe]] verskeur word – dit is die straf van gewelddadige verkwisters, "wat hulle besittings verspil het uit 'n blote wellustige behoefte om verwoesting en wanorde te saai".<ref name=sayersXIII/> [[Beeld:DVinfernoBrunettoLatiniAccostsDante m.jpg|thumb|links|240px|[[Brunetto Latini]] praat met Dante in Kanto XV, deur Gustave Doré.]] '''Kanto XIV''' '''Ring 3: teen God, Kuns en die Natuur''': Die derde ring van die sewende sirkel is 'n groot Vlakte van Brandende Sand wat warm gehou word deur vlamme wat stadig uit die lug val, 'n beeld wat kom uit die lot van Sodom en Gomorra ([[Genesis]] 19:24). Die godslasteraars (geweldenaars teen God) lê op die naat van hulle rug, uitgestrek op die brandende sand; die sodomiete (geweldenaars teen die Natuur) hardloop in sirkels rond, terwyl die woekeraars (geweldenaars teen Kuns, wat die kleinkind van God is, soos in Kanto XI verduidelik) op 'n bondel gehurk sit en huil. Ciardi skryf: "Godslastering, sodomie en woekery is alles onnatuurlike en steriele dade; daarom is die onuithoudbare woestyn die ewige blyplek van dié sondaars. Dus kom die reën, wat in die natuur vrugbaar en koel behoort te wees, as vuur uit die lug."<ref>John Ciardi, ''Inferno'', Canto XIV, p. 112</ref> Dante vind [[Kapaneus]] uitgestrek op die sand; hy is daar weens godslastering teen [[Jupiter (mitologie)|Jove]], hy is met 'n weerligstraal platgeslaan tydens die oorlog van die Sewe teen [[Thebe, Griekeland|Thebe]]; hy vloek Jove steeds in die hiernamaals. Die oorloop van die Flegeton, die rivier van bloed van die eerste ring, vloei kokend deur die Woud van Selfmoorde (die tweede ring) en oor die Brandende Vlakte. '''Kanto XV''' <br> Dante en Vergilius loop oor die brandende vlakte, want hulle word teen die kokende bloed beskerm. Hulle loop verby 'n swerwende groep sodomiete en Dante herken, tot sy verbasing, vir [[Brunetto Latini]]. Dante praat met diepe en droewige teerheid met Brunetto, "en betoon hom die hoogste hulde wat 'n mens aan enige sondaar in die ''Inferno'' kan betoon".<ref>John Ciardi, ''Inferno'', Canto XV, p. 119</ref> Daarmee ontken die digter enige bewerings dat hy net sy vyande in die hel geplaas het.<ref>Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XV.</ref> Dante het baie respek vir Brunetto en voel hy is spiritueel baie aan hom en sy werk verskuldig;<ref>''Inferno'', Canto XV, lines 85–87, Mandelbaum translation.</ref> Brunetto voorspel Dante se slegte behandeling deur die Florentyne. Hy wys ook ander sodomiete uit. [[Beeld:Dante and Virgil on the back of Geryon MET DP824541.jpg|thumb|200px|Dante en Vergilius op die rug van Geruon, Kanto XVII (Bertel Thorvaldsen).]] '''Kanto XVI''' <br> Die digters begin die waterval hoor wat oor die Groot Krans tot in die agtste sirkel val toe drie siele hulle groet. Hulle is Iacopo Rusticucci, Guido Guerra en Tegghiaio Aldobrandi – almal Florentyne vir wie Dante baie respek het. Rusticucci blameer sy wreedaardige vrou vir sy folterings. Die sondaars vra uit oor nuus oor Florence, en Dante vertel vir hulle die huidige toestand van die stad. In opdrag van Vergilius verwyder Dante 'n koord om sy middellyf aan die bopont van die waterval en Vergilius gooi dit oor die kant; asof in antwoord, swem 'n groot, verwronge vorm deur die vuil lug van die afgrond. '''Kanto XVII''' <br> Die wese is [[Geruon]], die Monster van Bedrog. Vergilius kondig aan hulle moet op die monster se rug van die krans af vlieg. Dante gaan eers alleen om die woekeraars te inspekteer. Hy herken hulle nie, maar elk het 'n wapen om sy nek wat aandui hulle is van vooraanstaande Florentynse families. Dante sluit daarna weer by Vergilius aan en op Geruon se rug begin hulle hulle afwaartse vlug van die krans na die agtste sirkel: die hel van die bedrieërs en kwaadwilliges. Geruon, die gevlerkte monster wat Dante en Vergilius toelaat om af te vlieg na die agtste sirkel, is tradisioneel uitgebeeld as 'n reus met drie koppe en drie liggame wat versmelt.<ref name="DLS17">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XVII.</ref> Dante se Geruon is egter 'n beeld van bedrog,<ref>Wallace Fowlie, ''A Reading of Dante's Inferno'', University of Chicago Press, 1981, p. 117</ref> wat [[mens]], [[dier]] en [[reptiel]] kombineer: Hy is 'n "monster met die algemene vorm van 'n gevleuelde [[draak]], maar het die stert van 'n [[skerpioen]], harige arms, 'n reptiellyf en die gesig van 'n eerlike, regverdige man".<ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XVII, p. 138</ref> Die aangename gesig op die groteske lyf verteenwoordig die oneerlike bedrieër wie se bedoelings "agter die gesig" monsteragtig, koudbloedig en giftig is. ===Agtste sirkel (bedrog)=== '''Kanto XVIII''' <br> Dante bevind hom nou in die agtste sirkel, wat ''Malebolge'' ("Bose slote") genoem word. Dit is die boonste deel van die hel vir die bedrieërs en kwaadwilliges. Die agtste sirkel is 'n groot tregter van steen in die vorm van 'n amfiteater, waarom 10 diep, nou, konsentriese slote loop wat ''bolge'' ([[enkelvoud]]: ''bolgia'') genoem word. Binne dié slote word dié gestraf wat skuldig is aan eenvoudige bedrog. Van die voet van die Groot Krans tot by die Put (wat die nek van die tregter vorm) is groot stukke rots wat uitsteek, soos die speke van 'n wiel, wat dien as brûe oor die 10 slote. Dorothy L. Sayers skryf die ''Malebolge'' is "die beeld van die Stad in korrupsie: die progressiewe disintegrasie van elke sosiale verhouding, persoonlik en openbaar. Seksualiteit, kerk- en staatsdiens, taal, eienaarskap, raadgewing, outoriteit, fisieke invloed en materiële interafhanklikheid – al die media van die gemeenskap se wisselwerking – is pervers en vervals".<ref name="DLS18">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XVIII.</ref> [[Beeld:Sandro Botticelli - Inferno, Canto XVIII - WGA02854.jpg|thumb|240px|Illustrasie deur Sandro Botticelli: Dante en Vergilis besoek die eerste twee ''bolge'' van die agtste sirkel.]] *'''Bolgia 1 – koppelaars en verleiers''': Dié sondaars maak twee rye uit, een aan elke kant van die sloot, en loop vinnig in teenoorgestelde rigtings terwyl demone met horings hulle vir ewig met swepe slaan. Hulle wat "die passies van ander met opset uitgebuit en hulle gedwing het om hulle eie belang te dien, word nou self gedryf en gekasty".<ref name="DLS18"/> In die groep koppelaars sien die digters Venedico Caccianemico, 'n Guelph van [[Bologna]] wat sy eie suster, Ghisola, aan die markies d'Este verkoop het. In die groep verleiers wys Dante vir [[Jason (mitologie)|Jason]] uit, die Griekse held wat die [[Argonoute]] gelei het om die Goue Vlies te gaan soek. Hy het die hulp van Medea ingeroep, haar verlei en met haar getrou, maar haar later vir Creusa gelos.<ref name="DLS18"/> Jason het voorheen vir [[Hupsipule]] verlei toe die Argenoute op die eiland [[Lemnos]] geland het, maar haar gelos, alleen en swanger".<ref>''Inferno'', Canto XVIII, line 94, Mandelbaum translation.</ref> *'''Bolgia 2 – vleiers''': Dié wat ander uitbuit deur die misbruik van taal om met hulle begeertes en vrese te dobbel. Hulle staan diep in [[ontlasting]] (wat hulle valse vleitaal op aarde verteenwoordig) terwyl hulle gil en met mekaar baklei. Alessio Interminei van Lucca en Thaïs word hier gesien.<ref name="DLS18"/> '''Kanto XIX''' *'''Bolgia 3 – simoniste''': Dante veroordeel nou dié wat hulle skuldig gemaak het aan simonie (om wins te maak uit die koop en verkoop van geestelike voordele) en so geld gemaak het uit wat aan God behoort. Dié sondaars staan kop onderstebo in ronde, buisagtige gate in die rots ('n skimp op doopvonte), met vlamme wat die sole van hulle voete brand. Die hitte van die vuur is proposioneel met hulle sonde. Die vergelyking met doopvonte gee Dante 'n toevallige geleentheid om sy naam skoon te kry van 'n beskuldiging van kwaadwillige skade aan die vont van die Doopkapel van San Giovanni in Florence.<ref name="DLS19">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XIX.</ref> Simon Magus, wat [[Simon Petrus]] goud aangebied het in ruil vir heilige mag en na wie die sonde genoem is, word hier genoem (hoewel Dante hom nie raakloop nie). Een van die sondaars, [[pous Nicolaas III]], moet in die helse doop deur vuur dien van sy dood in 1280 tot in 1303 – met die aankoms in die hel van [[pous Bonifatius VIII]], wat sy voorganger se plek in die steenbuis sou oorneem tot in 1314, toe hy op sy beurt vervang is deur [[pous Clemens V]], 'n marionet van koning Filip IV van Frankryk wat die [[Heilige Stoel]] na [[Avignon]] geskuif het en die Avignon-pousdom (1309-'77) ingelei het. Dante lewer 'n veroordeling van die simonistiese korrupsie van die Kerk. [[Beeld:Stradano Inferno Canto 20.jpg|thumb|links|200px|Die straf van die towenaars en waarsêers in die vierde bolgia, Kanto XX, deur Stradanus.]] '''Kanto XX''' '''Bolgia 4 – towenaars''': In die middel van die brug van die vierde bolgia kyk Dante af na die siele van die fortuinvertellers, waarsêers, astroloë en ander vals profete. Die straf van dié wat "God se prerogatief ingepalm het deur in die toekoms te snuffel"<ref name="DLS20">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XX.</ref> is om hulle koppe agterstevoor gedraai te hê; in dié verwronge posisie is die sondaars verplig om vir ewig agteruit te loop, verblind deur hulle eie trane. John Ciardi skryf: "Dié wat probeer het om die toekoms te sien, kan dus nou nie eens meer voor hulle sien nie; hulle het probeer om vooruit in die toekoms in te beweeg; nou moet hulle vir ewig agteruit beweeg; en nes die kuns van towenary 'n verwringing van God se wet is, is hulle liggame verwring in die hel."<ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XX, p. 157</ref> Terwyl hoofsaaklik verwys word na pogings om die toekoms op verbode maniere te sien, simboliseer dit ook die verwronge aard van [[magie]] in die algemeen.<ref name="DLS20"/> Dante huil uit jammerte, en Vergilius betig hom.<ref>''Inferno'', Canto XX, lines 28–30, Mandelbaum translation.</ref> Een van dié sondaars is koning Amfiaraus (een van die Sewe teen Thebe; hy het voorspel hy gaan in die oorlog sterf en het dit probeer vermy deur weg te kruip, maar hy is in 'n aardbewing dood terwyl hy probeer vlug het). Vergilius dui aan die [[maan]] sak nou oor die Pilare van Hercules in die weste: Die tyd is net ná 06:00, die dagbreek van Heilige Saterdag. [[Beeld:Inferno Canto 21 (148618780).jpg|thumb|Dante se gids stoot Malacoda en sy vriende weg tussen Bolge V en VI, Kanto XXI.]] '''Kanto XXI''' *'''Bolgia 5 – knoeiers''': Korrupte politici, wat geld maak deur smousery in openbare ampte (die politieke analoog van die simoniste) is gedompel in 'n meer van kokende [[teer]], wat hulle gretige vingers en die donker geheime van hulle korrupte onderhandelings verteenwoordig.<ref name="DLS21">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXI.</ref> Hulle word bewaak deur demone wat die ''Malebranche'' ("Bose kloue") genoem word en wat die sondaars met hulle kloue verskeur as hulle hulle bo die oppervlak van die teer kry. Die digters sien hoe 'n demoon 'n senator van [[Lucca]] in die teer gooi, waar ander demone op hom toesak. Vergilius verseker veiligheid van die leier van die ''Malebranche'' met die naam [[Malacoda]] ("Bose stert"). Hy lig hulle in dat die brug oor die sesde bolgia inmekaargestort het (weens die aardbewing wat die hel geskud het met die dood van Christus in 34&nbsp;n.C.), maar dat daar 'n ander pad verder aan is. Hy stuur 'n groep demone om hulle veilig te lei. Gebaseer op die besonderhede in dié kanto (en as Christus se dood presies om 12:00 plaasgevind het), is die tyd nou 07:00 op Heilige Saterdag.<ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XXI, p. 171</ref> Die demone verskaf 'n bietjie satiriese [[swart komedie]] – in die laaste reël van Kanto XXI word die teken vir hulle mars aangedui met 'n wind: "en hy het 'n trompet van sy gat gemaak".<ref>{{Cite web|url=http://www.thenervousbreakdown.com/vpatterson/2011/11/great-farts-in-literature/|title=Great Farts in Literature|last=Patterson|first=Victoria|work=The Nervous Breakdown|access-date=7 March 2012|date=2011-11-15|archive-date= 8 Maart 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308190857/http://www.thenervousbreakdown.com/vpatterson/2011/11/great-farts-in-literature/|url-status=dead}}</ref> '''Kanto XXII''' <br> Een van die knoeiers (wie se naam nie genoem word nie) word deur die demone gegryp en Vergilius ondervra hom. Die sondaar praat van sy medeknoeiers, onder meer 'n korrupte monnik wat eindelik gehang is omdat hy omkoopgeld aanvaar het om gevangenes te laat ontsnap. Hy bied aan om van sy medelyers in die hande van die demone te lei, en toe sy plan aanvaar word, ontsnap hy terug in die teer. Twee demone, Alichino en Calcabrina, begin 'n geveg in die lug en val self in die teer, en 'n ander demoon, Barbariccia, organiseer 'n reddingsparty. Dante en Virgil maak van die geleentheid gebruik om weg te glip. '''Kanto XXIII''' *'''Bolgia 6 – huigelaars''': Die digters ontsnap van die ''Malebranche'', wat hulle agtervolg, deur teen die helling van die volgende put af te gly. Hier tref hulle die huigelaars aan wat vir ewig onder die gewig van loodmantels lusteloos op 'n smal pad loop. Die mantels is in die vorm van monnikeklede en lyk pragtig van buite – hulle is agter geweldig swaar.<ref name="Ciardi XXIII">John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XXIII, p. 180</ref> Dante praat met twee broers van Bologna van die Orde van die Geseënde Maagd Maria, wat 'n reputasie ontwikkel het dat hulle nie hulle geloftes nakom nie en deur die pous ontbind is.<ref name="DLS23">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXIII</ref> Een van hulle noem [[Kajafas]], die hoëpriester van Israel onder [[Pontius Pilatus]] wat by die [[Fariseërs]] aanbeveel het dat Jesus in openbare belang gekruisig word ([[Johannes]] 11:49-50). Hy is self met drie groot penne aan die vloer van die hel gekruisig, op so 'n manier dat elke verbygaande sondaar oor hom moet loop: Hy "moet op sy liggaam die gewig van die hele wêreld se huigelary voel".<ref name="Ciardi XXIII"/> Die monnikebroers verduidelik aan Vergilius hoe hy uit die put kan klim; Vergilius vind uit Malacoda het vir hom gejok oor die brûe oor die sesde bolgia. [[Beeld:Inferno Canto 24 (148619014).jpg|thumb|240px|Die diewe wat deur die slange gemartel word, deur Gustave Doré.]] [[Beeld:Inferno Canto 26 (148619124).jpg|thumb|200px|Die digters kyk na die bose raadgewers.]] '''Kanto XXIV''' *'''Bolgia 7 – diewe''': Dante en Vergilius verlaat die bolgia van die huigelaars deur oor die rotse te klim van die brug wat in die groot aardbewing vernietig is, en daarna loop hulle oor die brug van die sewende bolgia om die volgende afgrond te sien. Die put is gevul met monstergatige [[reptiel]]e: Die siele van diewe word agtervolg en gebyt deur [[slang]]e en [[akkedis]]se wat bo-oor die sondaars krul en hulle hande agter hulle rûe vasbind. Die volle afsku van die diewe se straf word geleidelik onthul: Nes hulle ander mense se besittings gesteel het, is hulle hele identiteit hier onderworpe aan diefstal.<ref name="DLS24">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXIV.</ref> Een sondaar, wat hom teensinnig identifiseer as Vanni Fucci, word aan sy keelaar deur 'n slang gebyt, bars in vlamme uit en word soos 'n [[feniks]] uit die as hervorm. '''Kanto XXV''' <br> Vanni vloek God en die slange krul oor hom. Die sentour Kakus kom daar aan en straf hom; daar is 'n draak wat vuur blaas op sy skouers en slange bedek sy rug. (In die [[Romeinse mitologie]] word Kakus, die monsteragtige seun van [[Vulkanus]], deur [[Hercules]] doodgemaak omdat hy die held se beeste gesteel het; in ''Eneïde'' VIII, 193-267, beskryf Vergilius hom nie as 'n sentour nie). Dante ontmoet daarna vyf edele diewe van Florence en neem hulle onderskeie transformasies waar. Agnello Brunelleschi, in menslike vorm, is versmelt met die sespotige slang Cianfa Donati. 'n Figuur met die naam Buoso verskyn eers as 'n man, maar ruil vorms uit met Francesco de' Cavalcanti, wat Buoso byt in die vorm van 'n vierpotige slang. '''Kanto XXVI''' *'''Bolgia 8 – raadgewers van bedrog''': In die volgende bolgia loop raadgewers van bedrog of bose raadgewers rond; hulle word deur individuele vlamme verberg. Dit is nie mense wat vals raad gegee het nie, maar mense wat hulle posisie misbruik het om ander aan te raai om bedrog te pleeg. [[Odusseus|Ulysses]] en Diomedes word saam gestraf binne 'n groot dubbele vlam; hulle word veroordeel vir die plan van die [[Trojaanse perd]] (wat gelei het tot die [[Trojaanse Oorlog#Verwoesting van Troje|verwoesting van Troje]]), vir die oorreding van [[Achilles]] om na Troje te seil (en te veroorsaak dat Deidamia van hartseer sterf), en vir die diefstal van die heilige standbeeld van Pallas, die Palladium (waarvan die lot van Troje vermoedelik afgehang het). Ulysses, die figuur in die grootste horing van die vlam, vertel die verhaal van sy laaste reis en dood, 'n skepping van Dante wat die omvang van sy eie trots illustreer ondanks sy veroordeling van dié groot ondeug deur die hele ''Goddelike Komedie''.<ref name="Lectura">{{Cite book|last=Mazzotta|first=Giuseppe|date=1999|chapter=Canto XXVI, Ulysses: Persuasion versus Prophecy|editor-last1=Mandelbaum|editor-first1=Allen|editor-last2=Oldcorn|editor-first2=Anthony|editor-last3=Ross|editor-first3=Charles|title=Lectura Dantis: Inferno|url=https://archive.org/details/lecturadantisinf0000unse|location=Berkeley|publisher=University of California Press|pages=[https://archive.org/details/lecturadantisinf0000unse/page/348 348]–356|isbn=978-0-520-21249-7}}</ref> '''Kanto XXVII''' <br> Dante word genader deur Guido da Montefeltro, hoof van die Ghibellyne van Romagna, en hy vra uit oor nuus oor sy land. Dante antwoord met 'n tragiese opsomming van die huidige toestand van die stede van Romagna. Guido vertel dan meer oor sy lewe: Hy het by [[pous Bonifatius VIII]] aanbeveel hy bied 'n vals amnestie aan die Colonna-familie wat hulleself in 1297 in die kasteel van Palestrina in die Lateraan met mure toegebou het. Toe die Colonnas die voorwaardes aanvaar en die kasteel verlaat, het die pous dit laat afbreek en hulle sonder 'n blyplek gelaat. Guido beskryf hoe [[Franciskus van Assisi|sint Franciskus]], die stigter van die [[Franciskane|Franciskaande Orde]], gekom het om sy siel na die hemel te vat, maar 'n demoon het gesê hy het eerste aanspraak. Hoewel Boniface Guido vooruit vir sy bose advies absolusie gegee het, het die demoon hulle op die ongeldigheid daarvan gewys: Absolusie verg berou, en 'n man kan nie berou hê oor 'n sonde wat hy nog van plan is om te pleeg nie.<ref name="DLS27">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXVII.</ref> '''Kanto XXVIII''' *'''Bolgia 9 – saaiers van onmin''': In die negende bolgia word die saaiers van onmin vir ewig gekap en vermink deur 'n groot demoon met 'n bloedige [[swaard]]; hulle liggame word verdeel, net soos hulle sonde in die lewe was om dit te verdeel wat God bedoel het om verenig te wees.<ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XXVIII, p. 217</ref> Die siele moet hulle vernietigde liggame om die sloot voortsleep; hulle wonde genees terwyl hulle 'n rondte voltooi, en word dan opnuut deur die die demoon stukkend gekap. Dié siele word in drie groepe verdeel: (i) godsdienstige skisma en onmin, (ii) burgerlike tweedrag en politieke onmin en (iii) familie-onenigheid of onmin tussen verwante. Die belangrikste lid van die eerste groep is [[Mohammed]], stigter van die [[Islam]]: Sy liggaam word van sy ken tot sy lies oopgeskeur, met sy ingewande wat uithang. Dante het Mohammed blykbaar beskou as iemand wat 'n skisma in die [[Christendom]] veroorsaak het toe hy en sy volgelinge wegskeur.<ref name="DLS28">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXVIII.</ref><ref>Wallace Fowlie, ''A Reading of Dante's Inferno'', University of Chicago Press, 1981, p. 178.</ref> Dante veroordeel ook Mohammed se skoonseun [[Ali]] vir die skeuring tussen [[Soenni]] en [[Sjia]]: Sy gesig word van bo tot onder oopgekloof. In die tweede groep is Pier da Medicina (sy keel word oopgeskeur, sy neus tot by sy wenkbroue afgekap en daar is 'n wond waar een van sy ore eens was), die Romeinse volksverteenwoordiger Gaius Scribonius Curio (wat by Caesar aanbeveel het om die [[Rubicon]] oor te steek en só die burgeroorlog begin het; sy tong is afgekap), en Mosca dei Lamberti (wat die Amideifamilie aangehits het om Buondelmonte dei Buondelmonti te vermoor, wat gelei het tot konflik tussen die [[Guelfe en Ghibellyne]]; sy arms is afgekap). In die derde groep sien Dante die ridder Bertran de Born, wat sy afgekapte kop aan sy hare vashou terwyl dit soos 'n lantern heen en weer swaai. Bertran het na bewering 'n rusie veroorsaak tussen [[Hendrik II van Engeland]] en sy seun prins [[Hendrik die Jong Koning]]; sy straf in die hel is onthoofding, want om onmin tussen pa en seun te veroorsaak is soos om die kop van die liggaam af te kap.<ref name="DLS28"/> '''Kanto XXIX''' *'''Bolgia 10 – vervalsers''': Die laaste bolgia van die agtste sirkel is die tuiste van die vervalsers. Hulle is 'n "siekte" in die gemeenskp en hulle straf is 'n verskeidenheid aandoenings:<ref name="DLS29">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXIX.</ref> vreeslike [[siekte]]s, stank, dors, vuilheid, donkerte en gille. Sommige lê plat, ander hardloop belustig deur die put en skeur ander in stukke. Kort voor hulle aankoms in dié put dui Vergilius aan dit is omtrent 12:00 op Heilige Saterdag. Die eerste kategorie van vervalsers wat Dante raakloop, is die [[Alchemie|alchemiste]] (vervalsers van dinge). Hy praat met twee siele wat hulle melaatse rowe woes krap: Griffolino d'Arezzo ('n alchemis wat geld uit die dwaasagtige Alberto da Siena gemaak het deur te belowe om hom te leer vlieg) en Capocchio (wat in 1293 op die brandstapel tereggestel is vir die beoefening van alchemie). [[Beeld:William Bouguereau - Dante and Virgile - Google Art Project 2.jpg|thumb|200px|Dante en Vergilius by William-Adolphe Bouguereau: Capocchio, 'n alchemis wat as 'n ketter verbrand is, word aangeval deur Gianni Schicchi, wat voorgegee het hy is wyle Buoso Donati sodat hy van dié kon erf, Kanto XXX.]] '''Kanto XXX''' <br> Skielik hardloop twee siele – Gianni Schicchi de' Cavalcanti en Myrrha, wat albei as imposteurs (identiteitsrowers) gestraf is – rasend deur die put. Schicchi byt 'n alchemis, Capocchio, aan die nek en sleep hom weg soos prooi. Griffolino verduidelik hoe Myrrha haar vermom het om [[bloedskande]] met haar pa, koning Kiniras, te pleeg, terwyl Schicchi voorgegee het hy is wyle Buoso Donati om 'n testament op te stel waarin hy 'n begunstigde is. Dante loop daarna vir Adam van Brescia, 'n geldvervalser, raak: hy het Florentynse floryne vervaardig van 21 (in plaas van 24) [[karaat]] [[goud]] en is in 1281 op die brandstapel tereggestel. Hy word gestraf met 'n watersugagtige siekte wat sy maag laat opswel, wat keer dat hy kan beweeg, en 'n ewige, onhoudbare dors. Adam wys twee sondaars van die vierde klas uit: die eedbreukers (vervalsers van woorde). Hulle is [[Potifar]] se vrou, wat gestraf word vir haar vals beskuldiging van [[Josef]] ([[Genesis]] 39:7-19), en Sinon, die [[Achajers|Achaïese]] spioen wat vir die [[Troje|Trojane]] gejok en hulle oorreed het om die [[Trojaanse perd]] in hulle stad in te neem (''[[Eneïde]]'' II, 57-194); Sinon is hier eerder as in bolgia 8, want sy raad was vals én boos. Albei het 'n brandende koors. Adam en Sinon vloek mekaar en Dante kyk toe, totdat Vergilius hom betig. As gevolg van sy verleentheid en berou vergewe sy gids hom. Volgens Sayers begin die afdaling deur die ''Malebolge'' "met die verkoop van die seksuele verhouding, en gaan dit verder tot die verkoop van kerk en staat; nou is geld self vervals; elke verklaring is 'n eedbreuk en elke identiteit 'n leuen",<ref name="DLS29"/> sodat elke aspek van sosiale interaksie progressief vernietig is. [[Beeld:Gustave Doré - Dante Alighieri - Inferno - Plate 65 (Canto XXXI - The Titans).jpg|thumb|links|240px|Titane en reuse, insluitende Efialtes links, in Doré's se illustrasies.]] ====Sentrale Put van die ''Malebolge''==== '''Kanto XXXI''' <br> Dante en Vergilius nader die Sentrale Put, waaronder die negende en finale sirkel van die hel lê. Die [[gigant]]e en Bybelse [[reus]]e – wat dalk die trots en ander spirituele gebreke simboliseer wat agter dade van verraad skuil<ref name="DLS31">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXXI.</ref> – staan ewigdurend wag in die put, met hulle bene veranker in die oewers van die negende sirkel en hulle bolywe wat van die ''Malebolge'' af bo die rand gesien kan word.<ref name="DLS32">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXXII.</ref> Dante verwar hulle aanvanklik met die groot torings van 'n stad. Onder die reuse herken Vergilius vir [[Nimrod]] (wat die [[Toring van Babel]] probeer bou het); Efialtes (wat saam met sy broer Otus die [[Olimpus|berg Olimpus]] probeer bestorm het tydens die [[Gigant]]estryd; sy arms is vasgeketting) en Briareus (wat volgens Dante die gode uitgetart het); en Tituos en Tufon, wat [[Jupiter (mitologie)|Jupiter]] beledig het. Ook hier is Antaios, wat nie aan die rebellie teen die Olimpiese gode deelgeneem het nie; hy is daarom nie vasgeketting nie. Op versoek van Vergilius neem Antaios die digters in sy groot palm en laat hulle versigtig neerdaal na die finale vlak van die hel. ===Negende sirkel (verraad)=== [[Beeld:Inferno Canto 32 (148619555).jpg|thumb|240px|Dante praat met die verraaiers in die ys, Kanto XXXII]] '''Kanto XXXII''' <br> Op die bodem van die put bevind Dante hom in 'n groot bevrore meer: Cocytus, die negende sirkel van die hel. Vasgevang in die ys, elkeen volgens sy skuld, is sondaars wat skuldig was aan verraad teen dié met wie hulle spesiale verhoudings gehad het. Die ysmeer is in vier verskillende konsentriese "rondtes" met verraaiers verdeel: in volgorde van erns teen familie, teen die gemeenskap, teen gaste en teen leenhere. Dit kontrasteer met die algemene idee van die hel as brandend; soos Ciardi skryf: "Die verraad van dié siele was die ontkenning van liefde (wat God is) en van alle menslike warmte. Net die onbarmhartige middel van die ys sal hulle aard kan uitbeeld. Omdat hulle God se liefde misken het, is hulle die verste verwyder van die lig en hitte van Sy Son. Omdat hulle alle menslike bande misken het, word hulle aan die meedoënlose ys gekluister."<ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XXXII, p. 248</ref> Dié finale, diepste vlak van die hel is gereserveer vir verraaiers, versakers en eedbrekers (die beroemdste inwoner is [[Judas Iskariot]]). *'''Rondte 1 – Caina''': Dié rondte is genoem na [[Kain en Abel|Kain]], wat sy eie broer [[Kain en Abel|Abel]] vermoor het ([[Genesis]] 4:8). In dié streek is die verraaiers van hulle familie: Hulle kop en nek steek bo die ys uit en hulle kan hulle kop buig, en dit beskerm hulle effens teen die yskoue wind. Hier sien Dante die broers Alessandro en Napoleone degli Alberti, wat mekaar iewers tussen 1282 en 1286 oor hulle erfporsie vermoor het. Camiscion de' Pazzi, 'n Ghibellyn wat sy familielid Ubertino vermoor het, identifiseer verskeie ander sondaars: Mordred (die verraderlike seun van [[koning Arthur]]) en ander. [[Beeld:Ugolino and His Sons MET DP247545.jpg|thumb|200px|''Ugolino en Sy Seuns'', deur Jean-Baptiste Carpeaux beeld Ugolino della Gherardesca se storie uit van Kanto XXXIII. Hy is in die tronk gegooi vir verraad en sterf van honger. Sy kinders smeek hom om hulle liggame te eet voordat hulle sterf.]] *'''Rondte 2 – Antenora''': Die tweede rondte is genoem na Antenor, 'n Trojaanse soldaat wat sy stad aan die Grieke verraai het. Hier lê die verraaiers van hulle land; hulle kop steek bo die ys uit, maar hulle kan nie hulle nek buig nie. Dante skop per ongeluk die kop van Bocca degli Abati, 'n verraderlike Guelf van Florence, en behandel hom dan wreedaardiger as enige sondaar wat hy tot dusver teengekom het. Ook op dié vlak is Buoso da Duera (die Ghibellynse leier wat deur die Franse omgekoop is om Manfred, koning van [[Napels]] te verraai) en talle ander verraaiers. Dan sien die digters twee koppe wat in een gat gevries is, met die een wat aan die ander een se nek kou. '''Kanto XXXIII''' <br> Die sondaar wat kou, vertel sy storie: Hy is graaf Ugolino en die een aan wie se nek hy kou, is aartsbiskop Ruggieri. In "die patetiesste en dramatiesste paragraaf van die ''Inferno''"<ref>John Ciardi, ''Inferno'', aantekeninge oor Kanto XXXIII, p. 256</ref> beskryf Ugolino hoe hy in 1288 met Ruggieri saamgesweer het om sy nefie, Nino Visconti, omver te werp en beheer oor die Guelfe van [[Pisa]] oor te neem. Net toe Nino weg was, het die aartsbiskop besef die Guelfe se posisie verswak, en hy het Ugolino saam met sy seuns en kleinseuns laat in hegtenis neem en opsluit. In Maart 1289 het die aartsbiskop hulle veroordeel tot die dood deur verhongering. *'''Rondte 3 – Ptolomaea''': Die derde streek van Cocytus is genoem na Ptolemeus, wat sy skoonpa, Simon Makkabees, en sy seuns na 'n banket genooi en hulle vermoor het ([[1 Makkabeërs]] 16).<ref name="DLS33">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXXIII.</ref> Die verraaiers van hulle gaste lê agteroor in die ys terwyl hulle trane in hulle oogkaste vries. Dante gaan weg sonder om 'n belofte na te kom om die ys uit een sy oë te haal. '''Kanto XXXIV''' *'''Rondte 4 – Judecca''': Die vierde streek van die Cocytus is genoem na Judas Iskariot. Hier word die verraaiers van hulle leenhere en weldoeners gestraf. Judecca is heeltemal stil: Al die sondaars is ten volle in die ys vasgevang, verwring in elke moontlike posisie. Dit is onmoontlik om met enigeen van hulle te praat, en Dante en Vergilius beweeg vinnig aan na die middel van die hel. ====Middel van die hel==== Reg in die middel van die hel, waar hy gestraf word vir die heel grootste sonde (persoonlike verraad teen God), is die [[duiwel]], wat deur Vergilius "Dis" genoem word (die Romeinse god van die onderwêreld; die naam "Dis" is in die oudheid dikwels gebruik vir [[Pluto (mitologie)|Pluto]], soos in Vergilius se ''Eneïde''). Die aartsverraaier, [[Lucifer]], is eens deur God as die beste engel beskou, totdat sy trots daartoe gelei het dat hy teen God gerebelleer het. Hy is daarna uit die hemel gewerp. Lucifer is 'n reusagtige, vreesaanjaende dierasie wat tot in sy middellyf in die ys vasgevang is. Hy het drie gesigte, elk 'n ander kleur: een rooi (middel), een dofgeel (regs) en een swart (links): [[Beeld:Henry John Stock - Dante and Virgil Encounter Lucifer in Hell.jpg|thumb|Satan eet in die ''Inferno'' vir Brutus, Gaius en Judas, Kanto XXXIV (Henry John Stock).]] Volgens Dorothy L. Sayers dink sommige Satan se drie gesigte stel sy beheer oor die drie menslike rasse voor: rooi vir die Europeërs (van [[Noag|Jafet]]), geel vir die Asiate (van [[Noag|Sem]]) en swart vir die Afrikane (van [[Noag|Gam]]).<ref name="DLS34"/> Alle vertolkings erken dat die drie gesigte 'n basiese perversie van die [[Drie-eenheid]] verteenwoordig: Satan is magteloos, onkundig en hatig, in teenstelling met die almagtige, alleswetende en liefdevolle aard van God.<ref name="DLS34"/> Lucifer het steeds sy ses vlerke (hy was oorspronklik een van die serafs, wat in [[Jesaja]] 6:2 beskryf word), maar hulle is nou donker, vlermuisagtig en nutteloos: Die ysige wind wat ontstaan uit die geklap van Lucifer se vlerke vererger net sy gevangenskap in die bevrore meer. Hy huil met sy ses oë en sy trane meng met bloedige skuim en etter wat oor sy drie kenne loop. Elke gesig het 'n mond wat vir ewig aan 'n vooraanstaande verraaier eet. [[Marcus Junius Brutus]] en [[Gaius Cassius Longinus]] hang met hulle voete uit die monde links en regs vir hulle betrokkenheid by die [[sluipmoord]] op [[Julius Caesar]] (15 Maart 44&nbsp;v.C.) – 'n daad wat, volgens Dante, die vernietiging van 'n verenigde Italië verteenwoordig, asook die moord op 'n man wat goddelik aangewys is om die wêreld te regeer.<ref name="DLS34">Dorothy L. Sayers, ''Hell'', aantekeninge oor Kanto XXXIV.</ref> In die middelste, wreedste mond is Judas Iskariot, die [[apostel]] wat [[Christus]] verraai het. Judas word die wreedste behandel: Sy kop word in Lucifer se mond gekou terwyl sy rug vir ewig deur Lucifer as kloue geslaan en verskeur word. Volgens Dorothy L. Sayers verteenwoordig Judas verraad teen God, en Brutus en Cassius verraad teen die sekulêre regering van die wêreld.<ref name="DLS34"/> Teen omstreeks 18:00 op Saterdag begin Vergilius en Dante hulle ontsnapping uit die hel deur voete eerste teen Satan se hare af te klim. Toe hulle by Satan se [[geslagsdele]] kom, beweeg die digters deur die middel van die [[heelal]] en van [[swaartekrag]], van die Noordelike Halfrond van grond tot die Suidelike Halfrond van water. Vergilius dui aan die tyd is halfpad tussen die [[eerste uur]] (06:00) en [[terts]] (09:00), dus 07:30 op dieselfde Heilige Saterdag wat net aan die eindig is. Dante is verward oor die feit dat dit oggend is nadat hulle sowat 'n uur en 'n half geklim het, en Vergilius verduidelik dit is omdat hulle deur die aarde se middelpunt beweeg het tot in die Suidelike Halfrond, wat twaalf uur voor [[Jerusalem]], die sentrale stad van die Noordelike Hafrond, is (waar dit blykbaar nou 19:30 is). Vergilius verduidelik verder dat die Suidelike Halfrond eens met grond bedek was, maar dat die grond in afgryse na die noorde teruggediens het toe Lucifer uit die hemel val, en dié grond is met water vervang. Intussen het die binneste rots wat Lucifer verplaas het toe hy na die middel van die aarde val, hom na die oppervlak van die Suidelike Halfrond gehaas om kontak met Lucifer te vermy, en dit het die [[Vaevuur|Berg van die Vaevuur]] gevorm. Dié berg, die enigste stuk land in die Suidelike Halfrond, styg bo die oppervlak uit reg oorkant Jerusalem. Die digters beweeg daarna verder en kom net voor dagbreek van [[Pesach|Paassondag]] (10 April 1300) uit onder die lug wat met sterre besaai is. ==Sien ook== *[[Purgatorio (Dante)|''Purgatorio'']] *[[Paradiso (Dante)|''Paradiso'']] *''[[Goddelike Komedie]]'' ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== ===Teks=== *[http://dante.dartmouth.edu/ Dante Dartmouth-projek]: Die volle teks van meer as 70 Italiaanse, Latynse en Engelse kommentare op die ''Goddelike Komedie'', wat wissel van 1322 tot die 2000's *[http://www.worldofdante.org/ "World of Dante"] Multimediawebtuiste met 'n Italiaanse weergawe van ''Goddelike Komedie'', Allen Mandelbaum se vertaling, galery, interaktiewe kaarte, tydlyn, musiekopnames en deursoekbare databasis vir studente en onderwysers deur Deborah Parker en IATH (Institute for Advanced Technologies in the Humanities) van die Universiteit van Virginië *[http://alasdairgray.blogspot.com/2015/05/dantes-sublime-comedy-introduction.html Dante se ''Goddelike Komedie'']: Teks in moderne Engels deur die Skotse skrywer en kunstenaar Alasdair Gray ===Sekondêre materiaal=== *[http://www.tsoules.com/Dante/Concordance/ Aanlyn konkordansie van die ''Goddelike Komedie''] *[http://wikisummaries.org/Inferno Opsomming en ontleding van ''Inferno''] *[http://danteworlds.laits.utexas.edu/ "Danteworlds"], multimediavoorstelling van die ''Goddelike Komedie'' vir studente deur Guy Raffa van die Universiteit van Texas *[https://web.archive.org/web/20131018044944/http://www.matteostarri.com/dante/ "Dante's Places"]: 'n Kaart van die plekke wat genoem word in Dante se ''Goddelike Komedie'', geskep met GoogleMaps *[https://www.atlasobscura.com/articles/mapping-dante-hell-inferno-satan-divine-comedy "Mapping Dante's Inferno, One Circle of Hell at a Time"], artikel deur Anika Burgess, ''Atlas Obscura'', 13 Julie 2017 ===Ander=== {{CommonsKategorie-inlyn|Dante's Inferno}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Inferno (Dante)}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Goddelike Komedie]] [[Kategorie:Fiksie oor Satan]] r0pllsz93gvnykm161aayamo1n9nfd3 0 397353 2978787 2893740 2026-10-14T03:18:33Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978787 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Sam Altman | beeld = Sam Altman TechCrunch SF 2019 Day 2 Oct 3 (cropped 3).jpg | beeldbeskrywing = Foto van Sam Altman in 2019 | beeldonderskrif = Altman in 2019 | geboortenaam = Samuel Harris Altman | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1985|04|22}} | geboorteplek = [[Chicago]], [[Illinois]], [[VSA]] | nasionaliteit = Amerikaans | burgerskap = Verenigde State | alma_mater = Stanford Universiteit (het nie voltooi nie) | beroep = Entrepreneur; belegger | werkgewer = OpenAI | organisasie = Y Combinator; Helion Energy | bekend_vir = Medestigter van Loopt; leierskap van OpenAI en Y Combinator | noemenswaardige_werke = Loopt (medestigter) | titel = HUB van OpenAI; Voorsitter van Helion Energy; President van Y Combinator (tot 2019) | eggenoot = Oliver Mulherin (getroud 2024) | kinders = 1 | familielede = Jack Altman (broer); Ann Altman (suster) | webwerf = {{Amptelike URL}} | handtekening = Sam altman autograph 2024.svg | handtekeninggrootte = }} '''Samuel H. Altman''' (gebore [[22 April]] [[1985]]) is 'n [[Amerikaanse]] [[entrepreneur]], belegger, [[programmeerder]] en blogger.<ref>{{cite web |url=http://blog.samaltman.com |title=Sam Altman |work=SamAltman.com |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=11 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211175934/http://blog.samaltman.com/ |url-status=live }}</ref> Hy is die [[HUB]] van [[OpenAI]] en die voormalige president van [[Y Combinator (maatskappy)|Y Combinator]].<ref>{{cite web |first=Paul |last=Graham |url=http://blog.ycombinator.com/sam-altman-for-president |title=Sam Altman for President |work=Y Combinator |date=24 April 2014 |accessdate=20 Maart 2017 |archive-date=25 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325040953/http://blog.ycombinator.com/sam-altman-for-president/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | title=OpenAI | date=12 Desember 2015 | url=https://openai.com/blog/introducing-openai/ | accessdate=20 Maart 2017 | archive-date=8 Augustus 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808104802/https://openai.com/blog/introducing-openai/ | url-status=live }}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Altman het in [[St. Louis]], [[Missouri]], grootgeword; sy ma is 'n dermatoloog. Hy het sy eerste [[rekenaar]] op die ouderdom van 8 ontvang.<ref name="esquire.com">{{cite web |first=Tom |last=Junod |title=How Venture Capitalists Find Opportunities in the Future |url=http://www.esquire.com/news-politics/interviews/a30763/sam-altman-interview-2014/ |work=Esquire |date=18 Desember 2014 |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=20 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151220145855/http://www.esquire.com/news-politics/interviews/a30763/sam-altman-interview-2014/ |url-status=live }}</ref> Hy is in 'n [[Jood]]se familie gebore.<ref>{{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/10/sam-altmans-manifest-destiny|title=Sam Altman's Manifest Destiny|magazine=The New Yorker|date=3 Oktober 2016 |accessdate=17 Mei 2017|archive-date=17 Mei 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517010534/http://www.newyorker.com/magazine/2016/10/10/sam-altmans-manifest-destiny|url-status=live}}</ref> Hy het die John Burroughs-skool vir hoërskool bygewoon en [[rekenaarwetenskap]] aan die Stanford-universiteit gestudeer totdat hy in 2005 sy studies gestaak het.<ref>{{cite web |title=People |url=http://ycombinator.com/people.html |work=Y Combinator |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=25 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625021419/http://ycombinator.com/people.html |url-status=live }}</ref> In 2017 het hy 'n eregraad van die Universiteit van Waterloo ontvang.<ref>{{cite web | url=https://uwaterloo.ca/registrar/spring-2017-honorary-and-award-recipients | title=Spring 2017 honorary and award recipients | publisher=University of Waterloo | work=Registrar's Office | accessdate=7 Julie 2017 | archive-date=1 Desember 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171201133159/https://uwaterloo.ca/registrar/spring-2017-honorary-and-award-recipients | url-status=live }}</ref> ==Loopbaan== ===Loopt=== In 2005, op die ouderdom van 19,<ref>{{cite web |first=Jason |last=Ankeny |title=Meet Y Combinator's Bold Whiz Kid Boss |url=http://www.entrepreneur.com/article/244508 |date=25 April 2015 |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=22 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222150644/http://www.entrepreneur.com/article/244508 |url-status=live }}</ref> het Altman medestigter en uitvoerende hoof geword van Loopt,<ref>{{cite web|url=http://www.loopt.com/about/company/executives |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216022416/http://www.loopt.com/about/company/executives/ |archive-date=16 Februarie 2012 |title=Executives |accessdate=15 Desember 2015 |work=Loopt}}</ref> 'n ligginggebaseerde sosiale netwerk mobiele toepassing. Nadat hy meer as $30 miljoen aan [[waagkapitaal]] ingesamel het, is Loopt in 2012 gesluit nadat dit nie voldoende besigheid kon genereer nie. Dit is deur die Green Dot Corporation vir $43,4 miljoen gekoop.<ref>{{cite news | title=Startup Loopt Lands with Green Dot | date=9 Maart 2012 | work=[[Wall Street Journal]] | url=https://blogs.wsj.com/digits/2012/03/09/startup-loopt-lands-with-green-dot/ | accessdate=13 Maart 2012 | archive-date=13 Maart 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120313052152/http://blogs.wsj.com/digits/2012/03/09/startup-loopt-lands-with-green-dot/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://mastersofscale.com/sam-altman-why-customer-love-is-all-you-need/|title=Sam Altman: Why customer love is all you need {{!}} Masters of Scale podcast|work=WaitWhat|access-date=20 Maart 2018|language=en-US|archive-date=20 Maart 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320230702/https://mastersofscale.com/sam-altman-why-customer-love-is-all-you-need/|url-status=live}}</ref> ===Y Combinator=== Altman het in 2011 as 'n deeltydse vennoot by Y Combinator begin.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|website=TechCrunch|date=8 Maart 2019|language=en-US|access-date=8 Maart 2019|archive-date=27 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027151644/http://social.techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|url-status=dead}}</ref> In Februarie 2014 is Altman aangewys as president van Y Combinator deur sy medestigter, Paul Graham.<ref>{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|title=Garry Tan Says Goodbye to Y Combinator|website=TechCrunch|date=6 November 2015|language=en-US|access-date=18 Maart 2019|archive-date=27 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027151620/http://social.techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |first=Paul |last=Graham |url=http://blog.ycombinator.com/sam-altman-for-president |title=Sam Altman for President |work=Y Combinator |date=24 April 2014 |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=25 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325040953/http://blog.ycombinator.com/sam-altman-for-president/ |url-status=live }}</ref> Sy eerste groep beleggings het Loopt ingesluit. In 'n 2014-blogplasing het Altman gesê dat die totale waardasie van Y Combinator-maatskappye $65 miljard oorskry het, insluitend bekende maatskappye soos [[Airbnb]], Dropbox, Zenefits en Stripe.<ref>{{cite news |url=https://blog.ycombinator.com/yc-stats |accessdate=19 Desember 2015 |title=YC Stats |publisher=Y Combinator |date=26 Augustus 2015 |archive-date=18 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218203854/http://blog.ycombinator.com/yc-stats |url-status=live }}</ref> In September 2016 het Altman aangekondig dat hy president sou word van YC Group, wat Y Combinator en ander eenhede ingesluit het.<ref>{{cite web|first=Sam|last=Altman|url=https://blog.ycombinator.com/yc-changes|title=YC Changes|work=Y Combinator|accessdate=7 November 2016|archive-date=7 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155921/https://blog.ycombinator.com/yc-changes|url-status=live}}</ref> Altman het gesê dat hy hoop om Y Combinator uit te brei om 1 000 nuwe maatskappye per jaar te finansier. Hy het ook probeer om die tipe maatskappye wat deur YC gefinansier word uit te brei, veral 'harde tegnologie' maatskappye.<ref>{{cite news|url=http://www.fastcompany.com/3044282/the-y-combinator-chronicles/california-dreamin|accessdate=July 22, 2015|title=Y Combinator President Sam Altman is Dreaming Big|website=Fast Company|date=16 April 2015|archive-date=22 Julie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722024957/http://www.fastcompany.com/3044282/the-y-combinator-chronicles/california-dreamin|url-status=live}}</ref> In Oktober 2015 het Altman YC Continuity aangekondig, 'n $700 miljoen groeistadium-aandelefonds wat in YC-maatskappye belê.<ref>{{cite news |url=http://blog.ycombinator.com/yc-continuity-fund |accessdate=19 Desember 2015 |title=YC Continuity |publisher=Y Combinator |date=15 Oktober 2015 |archive-date=18 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218203823/http://blog.ycombinator.com/yc-continuity-fund |url-status=live }}<br />- {{cite news |url=https://venturebeat.com/2015/10/15/y-combinator-raises-700m-to-keep-funding-yc-startups-as-they-mature/ |accessdate=19 Desember 2015 |title=YC Continuity |website=VentureBeat |date=15 Oktober 2015 |archive-date=22 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222185526/http://venturebeat.com/2015/10/15/y-combinator-raises-700m-to-keep-funding-yc-startups-as-they-mature/ |url-status=live }}</ref> Altman het ook in Oktober 2015 Y Combinator Research, 'n nie-winsgewende navorsingslaboratorium, aangekondig en $10 miljoen aan die groep geskenk.<ref>{{cite news | url=https://blog.ycombinator.com/yc-research | accessdate=19 Februarie 2016 | title=YC Research | publisher=Y Combinator | date=7 Oktober 2015 | archive-date=15 Februarie 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160215225536/https://blog.ycombinator.com/yc-research | url-status=live }}</ref> YC Research het tot dusver navorsing aangekondig oor basiese inkomste, die toekoms van rekenaars, onderwys en die bou van nuwe stede.<ref>{{cite web|title=Y Combinator Research|url=https://ycr.org/|website=YC Research|accessdate=3 Augustus 2016|archive-date=11 Junie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611042811/https://ycr.org/|url-status=live}}</ref> Altman is in 2015 deur ''[[Forbes]]'' aangewys as die topbelegger onder 30,<ref>{{cite news | title =Forbes' 30 Under 30 2015: Venture Capital | date =5 Januarie 2015 | url =https://www.forbes.com/consent/?toURL=https://www.forbes.com/30-under-30/2022 | work =[[Forbes]] | accessdate =28 Februarie 2015 | archive-date =20 Februarie 2015 | archive-url =https://web.archive.org/web/20150220065135/http://www.forbes.com/30under30/#/venture-capital | url-status =live }}</ref> een van die "Beste Jong Entrepreneurs in Tegnologie" deur ''BusinessWeek'' in 2008<ref>{{cite news | title =Tech's Best Young Entrepreneurs | date =April 18, 2008 | url =http://images.businessweek.com/ss/07/03/0326_tech_entrepreneurs/source/9.htm | work =BusinessWeek | accessdate =19 April 2009 | archive-date =18 April 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090428015115/http://images.businessweek.com/ss/07/03/0326_tech_entrepreneurs/source/9.htm | url-status =live }}</ref> en gelys as een van die vyf interessantste beginnersstigters tussen 1979 en 2009 deur sy kollega Paul Graham.<ref>{{cite web |url=http://www.paulgraham.com/5founders.html |title=Five Founders |accessdate=19 April 2009 |last=Graham |first=Paul |date=April 2009 |archive-date=17 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417012020/http://www.paulgraham.com/5founders.html |url-status=live }}</ref> In Maart 2019 het YC Altman se oorgang na 'n voorsittersposisie aangekondig om meer op [[OpenAI]] te fokus.<ref>{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2019/03/09/did-sam-altman-make-yc-better-or-worse/|title=Did Sam Altman make YC better or worse?|last=Loizos|first=Connie|date=9 Maart 2019|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=3 Februarie 2020|archive-date= 3 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203153139/http://social.techcrunch.com/2019/03/09/did-sam-altman-make-yc-better-or-worse/|url-status=dead}}</ref> Hierdie besluit het gekom kort nadat YC aangekondig het dat hy sy hoofkwartier na San Francisco gaan verskuif.<ref>{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|website=TechCrunch|date=8 Maart 2019|language=en-US|access-date=3 Februarie 2020|archive-date=27 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027151644/http://social.techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|url-status=dead}}</ref> Vanaf vroeg in 2020 was hy nie meer verbonde aan YC nie. ===Engelbeleggings=== Hy is 'n belegger in baie maatskappye, insluitend Airbnb, Stripe, [[Reddit]], Asana, Pinterest, Teespring, Zenefits, FarmLogs, True North, Shoptiques, Instacart, Optimizely, Verbling, Soylent, Reserve, Vicarious, Clever en Notable PDF (nou Kami).<ref name="Angel List">{{cite web|last1=Altman|first1=Sam|title=Angel List|url=https://angel.co/sama/syndicate|website=Angel List|publisher=|accessdate=20 April 2015|archive-date=9 Mei 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509161145/https://angel.co/sama/syndicate|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/tech/s/notable-pdf-built-annotation-tool-130003639.html|title=How Notable PDF built an annotation tool for PDFs on the web|last=|first=|date=5 April 2017|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405210802/https://www.yahoo.com/tech/notable-pdf-built-annotation-tool-130003639.html|archive-date=5 April 2017|access-date=26 Maart 2018}}</ref> Hy was agt dae lank die HUB van Reddit in 2014 nadat Yishan Wong, HUB, bedank het.<ref>{{cite news |url=http://blog.samaltman.com/a-new-team-at-reddit |accessdate=13 Februarie 2015 |title=A New Team At Reddit |publisher=Sam Altman |date=13 November 2014 |archive-date=13 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213043217/http://blog.samaltman.com/a-new-team-at-reddit |url-status=live }}</ref> Hy het op 10 Julie 2015 die terugkeer van Steve Huffman as uitvoerende hoof aangekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.reddit.com/comments/3cucye/ |title=An Old Team At Reddit |accessdate=13 Julie 2015 |publisher=reddit |archive-date=26 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226130417/https://www.reddit.com/comments/3cucye/ |url-status=live }}</ref> ===Kernenergie=== Hy is voorsitter van die direksie vir Helion en Oklo, twee kernenergiemaatskappye. Hy het gesê dat [[kernenergie]] een van die belangrikste gebiede van tegnologiese ontwikkeling is.<ref>{{cite web |url=http://blog.samaltman.com/energy/ |title=Energy |accessdate=13 Julie 2015 |publisher=Sam Altman |archive-date=29 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629201610/http://blog.samaltman.com/energy |url-status=live }}</ref> ===OpenAI=== Altman is die uitvoerende hoof van OpenAI. OpenAI is 'n navorsingsmaatskappy met beperkte wins wie se doel is om [[kunsmatige intelligensie]] te bevorder op 'n manier wat heel waarskynlik die mensdom as geheel sal bevoordeel, eerder as om skade te berokken.<ref>{{cite web |title=OpenAI |date=12 Desember 2015 |url=https://openai.com/blog/introducing-openai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808104802/https://openai.com/blog/introducing-openai/ |archive-date=8 Augustus 2017 |accessdate=15 Desember 2015}}</ref> Die organisasie is aanvanklik befonds deur Altman, Brockman, [[Elon Musk]], Jessica Livingston, [[Peter Thiel]], Amazon Web Services, Infosys en YC Research. In totaal, toe die maatskappy in 2015 bekend gestel is, het hulle $1 miljard van eksterne befondsers ingesamel.<ref>{{Cite web |last=Olanoff |first=Drew |date=11 Desember 2015 |title=Artificial Intelligence Nonprofit OpenAI Launches With Backing From Elon Musk And Sam Altman |url=https://techcrunch.com/2015/12/11/non-profit-openai-launches-with-backing-from-elon-musk-and-sam-altman/ |access-date=20 Oktober 2022 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> ===Worldcoin=== Altman was mede-stigter van Worldcoin in 2020. Worldcoin poog om sy nuwe digitale geld gratis aan elke mens op Aarde te gee deur privaatheidbewarende irisherkenning te gebruik om te verseker dat sy gebruikers nie hul gratis deel meer as een keer opeis nie.<ref>{{cite web | title=Worldcoin Wants To Give Cryptocurrency To Every Human On Earth| website=[[Forbes]] | url=https://www.forbes.com/sites/tatianakoffman/2021/10/21/worldcoin-wants-to-give-cryptocurrency-to-every-human-on-earth/?sh=1f22f79aefc8 | accessdate=8 September 2022 }}</ref> Worldcoin het sy werk in verskeie lande onderbreek nadat plaaslike kontrakteurs vertrek het of regulasies dit onmoontlik gemaak het om sake te doen.<ref>{{cite news | title=Crypto Startup That Wants to Scan Everyone's Eyeballs Is Having Some Trouble| website=Bloomberg News | date=16 Maart 2022 | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-16/worldcoin-the-eyeball-scanning-crypto-unicorn-hits-signup-snags | accessdate=16 Maart 2022 | archive-date=16 Maart 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220316142840/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-16/worldcoin-the-eyeball-scanning-crypto-unicorn-hits-signup-snags | url-status=live }}</ref> ==Filantropie== Tydens die COVID-19-pandemie het Altman gehelp om Project Covalence te befonds en te skep wat daarop gemik was om navorsers te help om vinnig kliniese proewe van stapel te stuur in vennootskap met TrialSpark, 'n kliniese proefonderneming.<ref>{{Cite web|date=16 Junie 2020|title=Teaming tech and pharma, effort seeks to speed Covid-19 clinical trials|url=https://www.statnews.com/2020/06/16/tech-investor-covid-trials/|access-date=17 Oktober 2020|website=STAT|language=en-US|archive-date=18 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018203629/https://www.statnews.com/2020/06/16/tech-investor-covid-trials/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Project Covalence|url=https://blog.samaltman.com/project-covalence|access-date=17 Oktober 2020|website=Sam Altman|archive-date=22 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022010009/https://blog.samaltman.com/project-covalence|url-status=live}}</ref> ==Politiek== Volgens berigte deur Vox's Recode was daar bespiegeling dat Altman in die 2018-verkiesing as goewerneur van [[Kalifornië]] sou deelneem, wat hy nie ingeskryf het nie. In 2018 het Altman "The United Slate" van stapel gestuur, 'n politieke beweging wat daarop gefokus is om behuisings- en gesondheidsorgbeleid reg te stel.<ref>{{Cite web |last=Romm |first=Tony |date=31 Julie 2017 |title=Sam Altman will spend big on a new political movement to fix U.S. housing, health care and more |url=https://www.vox.com/2017/7/31/16066640/sam-altman-united-slate-health-care-housing-california-2018-midterm-elections-trump |access-date=19 Januarie 2023 |website=Vox |language=en}}</ref> In 2019 het Altman 'n fondsinsameling by sy huis in [[San Francisco]] gehou vir die Demokratiese presidentskandidaat [[Andrew Yang]].<ref>{{Cite web|last=Russell|first=Melia|title=Andrew Yang preached his tech-friendly gospel at Sam Altman's San Francisco house: You can't treat tech like oil companies and breaking up Amazon won't bring malls back|url=https://www.businessinsider.com/andrew-yang-talks-tech-san-francisco-sam-altman-fundraiser-2019-11|access-date=30 Junie 2020|website=Business Insider|archive-date=2 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702061954/https://www.businessinsider.com/andrew-yang-talks-tech-san-francisco-sam-altman-fundraiser-2019-11|url-status=live}}</ref> In Mei 2020 het Altman $250k geskenk aan American Bridge 21st century, 'n Super-PAC wat die Demokratiese presidentskandidaat [[Joe Biden]] ondersteun.<ref>{{Cite web|last=Tindera|first=Michela|title=Silicon Valley's Sam Altman Gave $250,000 To Democratic Super-PAC Supporting Biden|url=https://www.forbes.com/sites/michelatindera/2020/05/22/silicon-valleys-sam-altman-gave-250000-to-democratic-super-pac-supporting-biden/|access-date=30 Junie 2020|website=Forbes|language=en|archive-date=3 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703062136/https://www.forbes.com/sites/michelatindera/2020/05/22/silicon-valleys-sam-altman-gave-250000-to-democratic-super-pac-supporting-biden/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=FEC Filings|url=https://docquery.fec.gov/pdf/730/202005219239481730/202005219239481730.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609045119/https://docquery.fec.gov/pdf/730/202005219239481730/202005219239481730.pdf|archive-date=9 Junie 2020|access-date=|website=}}</ref> ==Persoonlike lewe== Altman is van kleins af [[vegetariër]]<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Sam |date=April 10, 2018 |title=Productivity |url=https://blog.samaltman.com/productivity |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731181905/https://blog.samaltman.com/productivity |archive-date=31 Julie 2022 |access-date=3 Augustus 2022 |website=Sam Altman}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Februarie 2020 |title=Fireside Chat with Sam Altman |url=https://rescale.com/blog/fireside-chat-with-sam-altman/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803224649/https://rescale.com/blog/fireside-chat-with-sam-altman/ |archive-date=3 Augustus 2022 |access-date=3 Augustus 2022 |website=Rescale}}</ref> Sam is [[gay]] en is sedert sy tienerjare openlik daaroor.<ref>{{Citation |title=TECH PRIDE: Sam Altman |url=https://www.youtube.com/watch?v=MIDDm3fKyT0 |language=en |access-date=2023-01-21}}</ref> Sam het nege jaar met sy Loopt-medestigter Nick Sivo uitgegaan voordat hulle uitmekaar is kort nadat die maatskappy verkry is.<ref>{{cite web |last1=friend |first1=tad |title=Sam Altman's Manifest Destiny |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/10/sam-altmans-manifest-destiny |website=newyorker|date=3 Oktober 2016 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Eksterne skakels== * [http://blog.samaltman.com Altman's blog] (2010 tot hede) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Altman, Sam}} [[Kategorie:Geboortes in 1985]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] cylfrhprhr2vxe3z2zxlrx8arpa2tfn 0 397550 2978788 2637496 2026-10-14T03:18:55Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978788 wikitext text/x-wiki '''John Caldwell Holt''' ([[14 April]] [[1923]] – [[14 September]] [[1985]]) was 'n Amerikaanse [[skrywer]] en opvoeder, 'n voorstander van tuisonderrig (spesifiek die [[ontskoling]]-benadering), en 'n pionier in die jeugregteteorie. Na 'n ses jaar lange laerskoolonderwys in die 1950's, het ''Holt die boek How Children Fail'' (1964) geskryf, wat die probleme wat hy met die Amerikaanse skoolstelsel gesien het, gekatalogiseer het. Hy het dit opgevolg met ''How Children Learn'' (1967). Albei boeke was gewild en het Holt se loopbaan as konsultant vir Amerikaanse skole begin. Teen die 1970's het hy besluit dat hy die skoolstelsel sou probeer hervorm en het tuisonderrig begin voorstaan, en later die vorm van tuisonderrig bekend as ontskoling. Hy het altesaam 11 boeke oor die onderwerp van skoolonderrig geskryf, asook die nuusbrief ''Growing Without Schooling'' (GWS) begin. ==Vroeë lewe== Holt is op 14 April 1923 in [[New York]] gebore;<ref name="nyt obit">{{cite web |title=JOHN HOLT, AUTHOR AND EDUCATOR, DIES AT 62 |url=https://www.nytimes.com/1985/09/15/us/john-holt-author-and-educator-dies-at-62.html |first=William R. |last=Greer |work=The New York Times |date=15 September 1985}}</ref> hy het twee jonger susters gehad.<ref name="free range bio">[https://freerangelearning.com/index.php/john-holt John Holt biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802154025/https://freerangelearning.com/index.php/john-holt |date= 2 Augustus 2021 }}, Free Range Learning</ref> Hy het die Phillips Exeter Akademie bygewoon, daarna die Yale Universiteit bygewoon en in 1943 gegradueer.<ref name="nyt obit" /> Direk nadat hy gegradueer het, het hy by die Verenigde State se vloot aangesluit en in die [[Tweede Wêreldoorlog]] op die [[duikboot]] ''USS Barbero'' gedien.<ref name="nyt obit" /><ref name="free range bio" /> Hy is in 1946 gedemobiliseer, en het toe by die United World Federalists aangesluit, 'n organisasie wat wêreldvrede bevorder het deur die vorming van 'n enkele wêreldregering. Hy het die geledere van die organisasie opgang gemaak en gedien as die uitvoerende direkteur van die groep se New York State-afdeling toe hy in 1952 weg is weens frustrasie met die organisasie se gebrek aan vordering.<ref name="nyt obit" /><ref name="free range bio" /> == Onderwysloopbaan == Holt se suster het hom aangemoedig om 'n laerskoolonderwyser te word, en in 1953 het hy begin skoolhou by die nuutgestigte Colorado Rocky Mountain School, 'n privaatskool in Carbondale, Colorado.<ref name="free range bio" /> In 1957 en 1958 het hy by die Shady Hill School, 'n privaat laer- en middelskool in Cambridge, [[Massachusetts]], skoolgehou. In 1959 het hy vyfde graad by die Lesley Ellis Skool gegee, ook in Cambridge.<ref name="nyt obit" /> Terwyl hy onderrig het, het Holt tot die oortuiging gekom dat die studente in sy klaskamer, ten spyte daarvan dat hulle dikwels intelligent was en van welgestelde agtergronde, meer skugter en onseker was as die baba- en kleuterkinders van sy susters en vriende.<ref name="free range bio" /> == Van tuisonderrig tot ontskoling== Holt het ontnugter geraak met die skoolstelsel nadat hy etlike jare daarin gewerk het; hy het oortuig geraak dat hervorming van die skoolstelsel nie moontlik was nie en het tuisonderrig begin voorstaan. Hy het geglo dat "kinders wat voorsien is van 'n ryk en stimulerende leeromgewing sal leer wat hulle gereed is om te leer, wanneer hulle gereed is om dit te leer".<ref>{{cite web |url=http://www.essortment.com/john-caldwell-holt-author-53781.html |title=Who Is John Caldwell Holt: Author |publisher=Essortment.com |date=1986-05-16 |access-date=2017-07-09 |archive-date=2015-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710204644/http://www.essortment.com/john-caldwell-holt-author-53781.html |url-status=dead }}</ref> Holt het geglo dat kinders nie gedwing hoef te word om te leer nie; hulle sou dit natuurlik doen as hulle die vryheid kry om hul eie belange en 'n ryk verskeidenheid hulpbronne na te volg. Hierdie gedagtegang word [[ontskoling]] genoem. Holt se ''Growing Without Schooling''-nuusbrief, wat in 1977 gestig is, was Amerika se eerste tuisonderwysnuusbrief. Hy het ook ''John Holt's Bookstore'' op die been gebring, wat uitgesoekte boeke per posbestelling beskikbaar gestel het. Dit het bykomende inkomste ingebring wat gehelp het om die nuusbrief te onderhou, wat baie min advertensies bevat het. Holt se enigste boek oor tuisonderrig, ''Teach Your Own'', is in 1981 gepubliseer. Dit het vinnig die "Bybel" van die vroeë tuisonderrigbeweging geword. Dit is deur sy kollega Patrick Farenga hersien en in 2003 deur Perseus Books heruitgegee. == Holt oor onderwys == Holt het verskeie boeke geskryf wat die onskolingsbeweging grootliks beïnvloed het. Sy geskrifte het baie individue en organisasies beïnvloed, insluitend die Evergreen State College, Caleb Gattegno, Americans for a Society Free from Age Restrictions, die National Youth Rights Association, en die Freechild Project. Holt het nie 'n onderwysgraad gehad nie, wat baie glo toegelaat het dat sy werk in die privaatskolesektor plek gemaak het vir hom om 'n meer objektiewe mening oor die Amerikaanse skoolstelsel te hê. Omdat hy nuut is in die omgewing, word daar gemeen dat hy meer objektiewe onderskeid as ander opvoeders kon tref oor wat die skole gesê het hulle doen en wat hulle werklik doen. Vir die eerste jare van sy onderwysloopbaan het hy die oortuiging gehandhaaf dat skole oor die algemeen nie hul missies nakom nie as gevolg van die gebruik van die verkeerde metodes en pedagogiese benaderings, en dat hierdie mislukkings die oorsaak was om jong skoliere as kinders te maak wat minder gewillig was om leer en meer gefokus op die vermyding van die verleentheid en bespotting van nie leer nie.<ref name="Lant">Lant, J. L. (76/77). Considering John Holt [Electronic version]. Educational Studies, 7(4), 327-335</ref> Soos Holt in sy eerste boek geskryf het, ''How Children Fail'' (1964) "... immers, as hulle (wat ons bedoel) weet dat jy niks kan doen nie, dan sal hulle jou nie blameer of jou straf omdat jy nie kan nie om te doen wat jy aangesê is om te doen." Hierdie idee het daartoe gelei dat hy veranderinge binne sy eie klaskamer gemaak het om 'n omgewing te bied waarin sy studente meer gemaklik en selfversekerd sou voel. Met die ondersteuning van sy kollega Bill Hull het Holt minder klem op grade en toetse begin plaas en stappe begin doen om die idee van rangorde van die kinders te verminder. Hy het daarop gefokus dat sy studente konsepte kon begryp, eerder as dat hulle vir die korrekte antwoord werk. In plaas daarvan om die tipiese metodes te gebruik om studente se vordering te bepaal, het hy 'n meer studentgesentreerde benadering aanvaar. Patrick Farenga het Holt se onderskeid tussen goeie en slegte studente geparafraseer: "'n goeie student is versigtig om nie te vergeet wat hy bestudeer het totdat die toets afgelê is nie."<ref name="Farenga">Farenga, P. (1999, Januarie). John Holt and the Origins of Contemporary Homeschooling. PATHS OF LEARNING: Options for Families and Communities</ref> Uiteindelik het sy nuwe metodes vir onderrig veroorsaak dat hy uit sy pos getermineer is, wat hy beweer het te wyte was aan die skool wat "ou 'nuwe' idees en nie nuwe 'nuwe' idees wou handhaaf nie."<ref name="Lant" /> Nadat hy [[Colorado]] verlaat het, het Holt ander geleenthede in die [[onderwys]] gesoek. Alhoewel dit hom 'n geruime tyd geneem het om tot 'n gevolgtrekking te kom oor sy eie gedagtes oor onderwys en om sin te maak van sy waarnemings, studies en data, het hy uiteindelik gevoel dat skole "'n plek is waar kinders leer om dom te wees." Sodra hy hierdie gevolgtrekking ontwikkel het, het sy fokus verskuif na die maak van voorstelle om onderwysers en ouers te help wat in staat is om hul kinders te leer hoe om te leer, en sodoende het sy tweede boek, ''How Children Learn'', in 1967 aanleiding gegee. Ten spyte van sy suksesvolle loopbaan het hy steeds verwerpings en wrok teëgekom en valse hoop van kollegas en skoolstelsels rondom sy idees en metodes. Hierdie werklikheid het hom al hoe verder in die idee van ontskoling gedryf.<ref name="Lant" /> Na nog 'n paar jaar van onderrig en 'n paar besoekende professor-poste by gebiedsuniversiteite, het Holt sy volgende twee boeke geskryf, ''The Underachieving School'' (1969) en ''What Do I Do Monday?'' (1970). Albei boeke het gefokus op sy oortuiging dat skole nie werk nie en idees oor hoe hulle beter kan wees. Holt het teen hierdie tyd vasgestel dat die veranderinge wat hy graag in die skoolstelsels wil sien plaasvind, waarskynlik nie 'n werklikheid sal word nie. Hierdie veranderinge het die verhouding tussen kinders en die onderwysers en skoolgemeenskap ingesluit.<ref name="Farenga" /> Op hierdie stadium in die geskiedenis van onderwys was die vryskoolbeweging in volle swang, en sy volgende boek, ''Freedom and Beyond'' (1972), het baie bevraagteken wat onderwysers en opvoeders werklik bedoel het toe hulle voorgestel het dat kinders meer vryheid in die klaskamer moet hê . Terwyl Holt 'n voorstander was van kinders wat meer regte en vermoëns het om self besluite te neem, het hy gevoel dat die vryskoolbeweging nie die antwoord was op die vraag hoe om die skoolstelsel reg te stel nie. Holt skryf toe ''Escape from Childhood: The Needs and Rights of Children'' (1974), waarin hy beweer dat kinders onafhanklikheid moet hê, insluitend die reg om vir geld te werk, regverdige en gelyke behandeling te ontvang, die reg om te stem, en selfs die reg om nuwe ouers te kies.<ref name="Lant" /> Destyds was sy idees van kinders wat soveel regte en verantwoordelikhede het nie baie gewild nie, maar sedertdien het die hofstelsels al hoe meer gevalle gesien van kinders wat probeer om baie van Holt se voorstelle te realiseer, soos om hul wettige voog te kies.<ref name="Farenga" /> Alhoewel baie van Holt se vorige werke die nodige hervorming en mislukking van die tradisionele skoolstelsel bespreek het, het sy sewende boek, ''Instead of Education: Ways to Help People do Better'' (1976), meer gefokus op sy aanmoediging dat ouers wettige maniere vind om hulle kinders van verpligte skole te verwyder. Hy het spesifiek verwys na 'n "Ondergrondse Spoorweg" waarin skoolkinders die mislukte skoolstelsels kon ontsnap waaroor hy so krities was. Die boek het veroorsaak dat 'n aantal ouers na hom uitreik oor hul eie tuisonderrig van hul kinders. Hierdie korrespondensie het so gegroei dat hy besluit het om 'n nuusbrief vir tuisonderrigouers te begin. In 1977 is ''Growing Without Schooling'' ontwikkel en versprei. Daar word gedink dat hierdie nuusbrief die eerste gepubliseerde tydskrif oor tuisonderrig in die Verenigde State is.<ref name="Farenga" /> Holt se fokus het begin om oor te skakel van kritiek op skoolstelsels en skryf van ver af na spreekbetrokkenheid en om volwassenes op te voed oor hoe hulle hul kinders kan leer terwyl hulle self leer. Sy volgende boek, ''Never Too Late: My Musical Autobiography'' (1978), het daarop gefokus om volwassenes te wys dat hulle nie te oud is om nuwe dinge te leer nie. Dit is vertaal in maniere waarop ouers wat geen ondervinding in onderwys gehad het nie, kon leer om hul kinders op hul eie in 'n tuisonderrigopset te onderrig. In 1981 is die eerste uitgawe van Holt se mees noemenswaardige boek oor ontskoling, ''Teach Your Own: The John Holt Manual on Homeschooling'', gepubliseer. Hierdie boek, soos opgemerk in die eerste reëls van die inleiding, gaan oor maniere waarop ons kinders kan leer, of liewer, hulle kan toelaat om te leer, buite skole—by die huis, of in watter ander plekke en situasies ook al (en hoe meer hoe beter) wat ons aan hulle beskikbaar kan stel. Dit is deels 'n argument ten gunste daarvan om dit te doen, deels 'n verslag van die mense wat dit doen, en deels 'n handleiding van aksie vir mense wat dit wil doen."<ref>Holt, J., & Farenga, P. (2003). ''Teach Your Own: The John Holt Book Of Homeschooling'' (First Paperback ed.). N.p.: Da Capo Press.</ref> Hierdie handleiding is sedertdien hersien deur Holt-volger en tuisonderrig-ouer Patrick Farenga, en word vandag steeds versprei.<ref name="Farenga" /> Selfs ná sy dood in 1985 het Holt se invloed op tuisonderrig deur sy werk voortgeduur. Sy laaste boek, ''Learning All the Time: How Small Children Begin to Read, Write, Count and Investigate the World, Without Being Taught'', is postuum gepubliseer in 1989. Dit het 'n aantal van sy geskrifte vir ''Growing Without Schooling'' bevat. Die GWS se nuusbrief het sedertdien aanhang in 'n aantal verskillende lande gekry en is sedert sy ontstaan voortdurend versprei as 'n hulpmiddel vir die bevordering en aanmoediging van tuisonderrig in die lig van die gebrek aan hervorming van die skoolstelsel.<ref name="Farenga" /> == Bibliografie == * ''How Children Fail'' (1964; opgedateer 1982) * ''How Children Learn'' (1967; opgedateer 1983) * ''The Underachieving School'' (1969) * ''What Do I Do Monday?'' (1970) * ''Freedom and Beyond'' (1972) * ''Escape from Childhood'' (1974) * ''Instead of Education'' (1976) * ''Never Too Late: My Musical Life Story'' (1979) * ''Teach Your Own'' (1981; opgedateer 2003 deur Pat Farenga) * ''Learning All the Time'' (1989) * ''A Life Worth Living (letters)'' (1990) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Holt, John}} [[Kategorie:Amerikaanse opvoeders]] [[Kategorie:Geboortes in 1923]] [[Kategorie:Sterftes in 1985]] lnc10v9fyr3wg240fcy89yxvzjw0iui 0 397600 2978759 2954504 2026-10-14T03:08:31Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978759 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon|name=Richard Arkwright|image=Sir Richard Arkwright by Mather Brown 1790.jpeg|caption=''Sir Richard Arkwright'',<br/> olie op doek, deur Mather Brown, 1790.<br/> New Britain Museum of American Art, [[Connecticut]].|birth_date={{birth date|1732|12|23|df=y}}|birth_place=[[Preston]], [[Lancashire]], Engeland|death_date={{death date and age|1732|12|23|1792|8|3|df=y}}|death_place=Cromford, [[Derbyshire]], Engeland|title=Sir Richard Arkwright|term=|predecessor=|party=|boards=|children=Richard Arkwright junior, Susannah Arkwright|parents=|website=|signature=Signature of Richard Arkwright (4672389).png|footnotes=|spouse=Patience Holt, Margaret Biggins|partner=}} '''Sir Richard Arkwright''' (23 Desember 1732 – 3 Augustus 1792) was 'n Engelse uitvinder en 'n toonaangewende entrepreneur tydens die vroeë [[Industriële Revolusie]]. Hy word gekrediteer as die dryfkrag agter die ontwikkeling van die spinraam, bekend as die waterraam nadat dit aangepas is om [[waterkrag]] te gebruik; en hy het 'n roterende kaardenjin gepatenteer om rou katoen na 'katoen skoot' om te skakel voordat dit gespin word. Hy was die eerste wat fabrieke ontwikkel het wat beide gemeganiseerde kaard- en spin bedrywighede huisves. Arkwright se prestasie was om krag, masjinerie, halfgeskoolde arbeid en die nuwe rou materiaal van katoen te kombineer om massa vervaardigde garing te skep. Sy organisatoriese vaardighede het aan hom die toekenning "vader van die moderne industriële fabriek stelsel" besorg,<ref name=BBC>{{cite news|title=Sir Richard Arkwright (1732–1792)|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/arkwright_richard.shtml|access-date=1 April 2017|publisher=BBC}}</ref> veral deur die metodes wat ontwikkel is in sy meule in Cromford, [[Derbyshire]] (nou bewaar as deel van die Derwent Valley Mills Wêrelderfenisgebied). == Lewe en familie == [[Lêer:Susannah_Arkwright,_mrs_Charles_Hurt_(1762–1835)_and_her_daughter_Mary_Anne,_by_Joseph_Wright_of_Derby.jpg|links|duimnael| Susannah Arkwright, mev Charles Hurt (1762–1835), en haar dogter Mary Anne (skildery deur Joseph Wright van Derby)]] Richard Arkwright is op 23 Desember 1732 in [[Preston]], [[Lancashire]], Engeland gebore, die jongste van sewe oorlewende kinders. Sy pa, Thomas, was 'n kleremaker en 'n [[Preston|Preston Guild]]-burger. Richard se ouers, Sarah en Thomas, kon nie bekostig om hom skool toe te stuur nie en het eerder gereël dat hy deur sy niggie Ellen leer lees en skryf. Hy was 'n vakleerling by 'n mnr. Nicholson, 'n kapper by die nabygeleë dorpie Kirkham, en het sy werkslewe as 'n haarkapper en pruikmaker begin en 'n winkel by Churchgate in [[Bolton]] in die vroeë 1760's opgerig.<ref>{{cite book |last1=Smiles |first1=Samuel |title=Self Help: With Illustrations of Character and Conduct |year=1861 |publisher=Ticknor and Fields |location=Boston |page=[https://archive.org/details/bub_gb_P5EWAAAAYAAJ/page/n56 47] |url=https://archive.org/details/bub_gb_P5EWAAAAYAAJ |access-date=2018-12-21}}</ref> Dit was hier waar hy 'n waterdigte kleurstof uitgevind het vir gebruik op die modieuse edel pruike van die tyd, die inkomste waaruit hy later sy prototipe katoen masjinerie gefinansier het. Arkwright het in 1755 met sy eerste vrou, Patience Holt, getrou. Hulle het 'n seun gehad, Richard Arkwright Junior, wat dieselfde jaar gebore is. Patience het in 1756 gesterf, en in 1761 trou Arkwright, 29 jaar oud, met Margaret Biggins. Hulle het drie kinders gehad, van wie net Susannah tot volwassenheid oorleef het. Op 'n sekere tyd na die dood van sy eerste vrou het Arkwright geïnteresseerd geraak in die ontwikkeling van kaar- en spinmasjinerie om hand arbeid te vervang in die omskakeling van rou katoen na draad vir weef. == Draaiende raam == In 1768 het Arkwright en John Kay, 'n horlosiemaker, na Preston teruggekeer en kamers gehuur in 'n huis op Stoneygate (nou genoem Arkwright House), waar hulle aan 'n spinmasjien gewerk het. In 1769 het Arkwright die spin raam gepatenteer, 'n masjien wat gedraaide drade vervaardig het (aanvanklik slegs vir skeersels), met hout- en metaalsilinders eerder as menslike vingers. Hierdie masjien, wat aanvanklik deur perde aangedryf is, het die koste van katoen spin aansienlik verminder, en sou tot groot veranderinge in die tekstielbedryf lei. == Kaar enjin == Lewis Paul het in 1748 'n masjien vir kaar uitgevind. Arkwright het verbeterings aan hierdie masjien aangebring en in 1775 'n patent uitgeneem vir 'n nuwe kaar enjin, wat rou katoen in 'n aaneenlopende tol omgeskakel het voordat dit gespin is.<ref name="Povijest 12">{{cite book |editor1=Ivo Goldstein (main Croatian editor) |editor2= Kristina Milković (Croatian edition: book 12) |editor3= Enrico Craveto (Original Italian edition) |location= [[Zagreb]] ([[Kroasië]])|date=n.d. |orig-year=2008 |title=Povijest 12: kolonijalizam i građanske revolucije |publisher=Europapress holding (Croatian edition) |page=67 |translator=Ana Bedurina |language= hr |isbn=978-953-300-046-6 }}</ref> Die masjien het 'n opeenvolging van ongelyke rollers gebruik wat teen toenemend hoër spoed roteer om die roving uit te trek, voordat 'n draai via 'n klos-en-vliegmeganisme toegepas is. Dit kan katoendraad dun en sterk genoeg maak vir die kettingdrade van [[Tekstiel|lap]]. == Cromford Meul == Arkwright en John Smalley van Preston het 'n klein perde-aangedrewe fabriek by [[Nottingham]] opgerig. Om kapitaal vir uitbreiding te bekom, het Arkwright 'n vennootskap gevorm met Jedediah Strutt en Samuel Need, ryk nie-konformistiese kousvervaardigers. In 1771 het die vennote die wêreld se eerste water aangedrewe meule by Cromford gebou, wat beide kaard- en spinbedrywighede gedek het en 200 mense in diens gehad het. [[Lêer:Arkright's_Mill_-_Cromford_29-04-06.jpg|duimnael| Arkwright se meule by Cromford]] In 1776 het Arkwright 'n tweede, groter meule by Cromford gebou en kort daarna meule by Bakewell, Wirksworth en elders. Sy sukses as sakeman en innoveerder is in sy eie tyd wyd erken. Die spinraam was 'n groot voorsprong bo Hargreaves se spin jenny, deurdat baie min opleiding nodig was om die masjinerie te bestuur, wat 'n sterk garing vervaardig het wat geskik was vir kettingdrade. == Groot patent == Om sy posisie met betrekking tot sy vele mededingers en nabootsers te versterk, het Arkwright in 1775 'n "groot patent" verkry, wat hy gehoop het sy posisie in die vinnig groeiende katoenbedryf sou konsolideer. Die openbare mening was egter bitter vyandig teenoor eksklusiewe patente, en in 1781 het Arkwright regstappe begin om sy regte te laat geld. Die saak het in die hof gesloer tot 1785, toe dit uiteindelik teen hom geskik is op grond daarvan dat sy spesifikasies gebrekkig was: die hof het ook bewerings gehoor dat die draaiende raam eintlik die uitvinding was van Arkwright se werknemer John Kay, of van Thomas Highs, Kay se vorige werkgewer. == Fabrieke en die fabriekstelsel == [[Lêer:Masson_Mills_and_Willersley_Castle,_Cromford_-_geograph.org.uk_-_1194578.jpg|duimnael| Masson Mill aan die rivier Derwent, en Arkwright se huis Willersley Castle, eers na sy dood voltooi.]] Met die uitbreiding van die meule by Cromford het dit gou geblyk dat die bestaande bevolking van die dorp onvoldoende sou wees om die arbeid te verskaf wat nodig is vir die omvang van bedrywighede wat Arkwright beplan het. Hy het dus werkers van buite die omgewing ingebring en 'n groep huisies naby die meule gebou om hulle te huisves (hy het ook die Greyhound-openbare huis gebou, wat steeds in die Cromford-markplein staan). Stuart Fisher verklaar dat die werkershuise nou as “die eerste fabriekbehuisingsontwikkeling ter wêreld” beskou word. Arkwright het roman en hoogs gedissiplineerde werk reëlings by Cromford aangehits. Werk is georganiseer in twee 13-uur skofte per dag, insluitend 'n oorvleueling vir die verandering van skof. Klokke het om 5&nbsp;vm en 5&nbsp;nm gelui en die hekke was presies om 6 vm gesluit en om 6&nbsp;nm geopen: enigiemand wat laat was, is vir die res van die dag van werk uitgesluit en het 'n ekstra dag se salaris verloor. Arkwright het wewers met groot gesinne aangemoedig om na Cromford te trek. Hele gesinne is in diens geneem, insluitend groot getalle kinders so jonk as sewe (wat daarna tot tien toegeneem het); en teen die einde van sy ampstermyn was byna twee derdes van die 1 150 werknemers kinders.  Hy het werknemers 'n week se vakansie per jaar toegelaat, op voorwaarde dat hulle nie verder as die dorp reis nie. Nadat Arkwright die meule in Cromford gestig het, het hy na Lancashire teruggekeer en 'n huurkontrak van die Birkacre-meule by Chorley opgeneem, wat 'n katalisator sou word vir die stad se groei tot een van die belangrikste geïndustrialiseerde dorpe van die Industriële Revolusie. In 1777 het Arkwright die Haarlem Meule in Wirksworth, Derbyshire gehuur, waar hy die eerste [[stoomenjin]] geïnstalleer het wat in 'n katoen meule gebruik is (dit is gebruik om die meuldam aan te vul wat die meule se [[waterwiel]] aangedryf het eerder as om die masjinerie direk aan te dryf.{{Sfn|Fitton|1989}}{{Sfn|Tann|1979}} Hy is na [[Skotland]] genooi, waar hy David Dale gehelp het om katoenmeulens by New Lanark te vestig. 'n Groot meule van Arkwright's by Birkacre in Lancashire is in die [[Luddisme|teen masjinerie-onluste]] van 1779 vernietig. == Latere lewe == Aggressief en selfversorgend, Arkwright was 'n moeilike man om mee saam te werk. Hy het al sy vennote uitgekoop en voortgegaan om fabrieke te bou in [[Manchester]], Matlock Bath, New Lanark (in vennootskap met David Dale) en elders. In teenstelling met baie entrepreneurs van die tyd wat nie-konformisties was, was hy 'n lid van die [[Kerk van Engeland]]. Arkwright het as Hoëbalju van Derbyshire gedien en is in 1786 tot ridder geslaan. Hy het ook in 1791 Willersley Castle, nou 'n graad II*-gelyste gebou, gebou; na 'n brand in 1792, is dit herbou en bewoon deur sy seun Richard Arkwright junior vanaf 1796. <ref>{{Cite web|url=https://www.countrylife.co.uk/property/a-castle-that-might-just-pay-for-itself-has-come-to-the-market-in-one-of-englands-most-beautiful-areas-217901|title=A castle that might just pay for itself has come to the market in one of England's most beautiful areas|last=Keel|first=Toby|date=24 August 2020|access-date=30 August 2020}}</ref> Arkwright is op 3 Augustus 1792 in Rock House, Cromford, in die ouderdom van 59 oorlede, en het 'n fortuin van £500 000 nagelaat. Hy is by St Giles' Church, Matlock, begrawe. Sy oorskot is later na die familiekapel naby die kasteel, nou St Mary's Church, Cromford, verskuif.<ref>{{Cite web|url=http://www.visitderbyshire.co.uk/about_famouspeople.ihtml#richard_arkwright|title=Famous People of Derbyshire|website=Visit Derbyshire|access-date=2008-04-21|archive-date=2008-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080418235344/http://www.visitderbyshire.co.uk/about_famouspeople.ihtml#richard_arkwright|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thornber.net/cheshire/ideasmen/arkwright.html|title=Richard Arkwright|last=Thornber|first=Craig|access-date=2008-04-21}}</ref> == Gedenktekens == [[Lêer:ArkwrightBluePlaqueAdamSt2012DianeGriffiths.jpg|duimnael| Blou gedenkplaat wat die woning van Arkwright in Adamstraat, Londen, aandui]] * Richard Arkwright se kapperswinkel in Churchgate, Bolton, is vroeg in die 20ste eeu gesloop. Daar is 'n klein plaatjie bo die deur van die gebou wat dit vervang het, wat Arkwright se bewoning aanteken. * 'n Blou gedenkplaat van die Greater London Council wat in 1984 onthul is, herdenk Arkwright by Adamstraat 8 in [[Charing Cross]], Londen.<ref name="EngHet">{{Cite web|url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/richard-arkwright/|title=ARKWRIGHT, SIR RICHARD (1732–1792)|publisher=English Heritage|access-date=2018-12-31}}</ref> * Arkwright het by Rock House in Cromford gewoon, oorkant sy oorspronklike meule. In 1788 het hy 'n landgoed van [[Florence Nightingale]] se pa, William, vir £20 000 gekoop en begin om Willersley Castle vir homself en sy gesin te bou. Maar net toe die gebou voltooi is, is dit deur 'n brand vernietig, en Arkwright is gedwing om 'n verdere twee jaar te wag terwyl dit herbou is. Hy is in 1792 op die ouderdom van 59 oorlede, nadat hy nooit in die kasteel gewoon het nie, wat eers na sy dood voltooi is. Nadat dit 'n hotel was wat deur die Christian Guild-maatskappy besit word, <ref>{{Cite web|url=http://www.christianguild.co.uk/willersley/index.php|title=Willersley Castle Hotel|publisher=Christian Guild|access-date=2008-04-21}}</ref> behoort Willersley Castle nou aan die buitelug-avontuur opvoedingsmaatskappy Manor Adventure. <ref>{{Cite web|url=https://www.manoradventure.com/|title=Residential Activity Courses for Schools in the UK & France|website=manoradventure.com|access-date=2021-09-17}}</ref> * Die Arkwright Society, wat gestig is na die tweehonderdjarige herdenking van Cromford Mill, besit die meul kompleks en het gewerk om dit te herstel. <ref>[https://www.cromfordmills.org.uk/about About Us]</ref> Derwent Valley Mills, insluitend hierdie terrein, is deur Historiese Engeland as "een van die land se 100 onvervangbare terreine" verklaar. <ref>[https://historicengland.org.uk/get-involved/angel-awards/best-major-regeneration-historic-building/cromford-mills/ The Cromford Mills Creative Cluster and World Heritage Site Gateway Project, Derbyshire]</ref> Dit is ook die middelpunt van die Derwent Valley Mills [[Wêrelderfenisgebied|UNESCO-wêrelderfenisgebied]]. * Die Arkwright Scholarships Trust is in 1991 in die Verenigde Koninkryk gestig ter nagedagtenis van Arkwright om beurse te gee aan aspirant toekomstige leiers in ingenieurswese en tegniese ontwerp. Teen 2014 het die Trust jaarliks ongeveer 400 beurse toegeken om studente deur hul 'A'-vlakke en Skotse Hoërers te ondersteun, en om jongmense by te staan wat hoërvlak-vakleerlingskappe en universiteitsingenieurstudies onderneem. Dit het teen middel 2020 meer as 5 000 beurse toegeken.<ref>[https://www.arkwright.org.uk/ Step up and see where your talent could take you]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{Verwysing|last1=Chapman|first1=S. D.|title=The early factory masters: the transition to the factory system in the midlands textile industry|year=1967}}. * {{Verwysing|last1=Cooke|first1=A. J.|title=Richard Arkwright and the Scottish cotton industry|year=1979}}. * {{Verwysing|last1=Fitton|first1=R. S.|title=The Arkwrights: spinners of fortune|year=1989|location=Manchester|publisher=Manchester University Press|url=https://books.google.com/books?id=jWW7AAAAIAAJ}}. * {{Verwysing|last1=Fitton|first1=R. S.|title=The Strutts and the Arkwrights, 1758–1830: a study of the early factory system|year=1958}}. * {{Verwysing|last1=Hewish|first1=John|title=From Cromford to Chancery Lane: New Light on the Arkwright Patent Trials|year=1987}}. * {{Verwysing|last1=Hills|first1=Richard L.|title=Sir Richard Arkwright and His Patent Granted in 1769|year=1970}}. * {{Verwysing|last1=Mason|first1=J. J.|title=Arkwright, Sir Richard (1732–1792)|year=2004}}. * {{Verwysing|last1=Tann|first1=Jennifer|title=Richard Arkwright and technology|year=1973}}. * {{Verwysing|last1=Tann|first1=Jennifer|title=The development of the factory|year=1970}}. * {{Verwysing|last1=Tann|first1=Jennifer|title=Arkwright's Employment of Steam Power|year=1979}}. == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20090517071603/http://www.cottontown.org/page.cfm?pageid=604&language=eng Richard Arkwright 1732–1792 Inventor of the Water Frame] * [http://www.heeve.com/modern-history/richard-arkwright-the-father-of-the-modern-factory-system.html Richard Arkwright The Father of the Modern Factory System] Biography and Legacy * [https://web.archive.org/web/20040810031055/http://www.cottontimes.co.uk/arkwrighto.htm Essay on Arkwright] * [http://www.exnet.com/1995/10/10/science/science.html Richard Arkwright, Cotton King] * [https://web.archive.org/web/20060308154827/http://www.revolutionaryplayers.org.uk/home.stm Revolutionary Players website] * [https://whc.unesco.org/en/list/1030 Derwent Valley Mills World Heritage Site] * [[wikisource:The New Student's Reference Work/Arkwright, Sir Richard|The New Student's Reference Work/Arkwright, Sir Richard]] * [https://web.archive.org/web/20090207150701/http://www.pd65.dial.pipex.com/matlock/ped/arkwright.htm Descendants of Sir Richard Arkwright] * [https://web.archive.org/web/20090208053227/http://www.pd65.dial.pipex.com/matlock/mills.htm Richard Arkwright in Derbyshire] * [https://web.archive.org/web/20080820123119/http://www.lancashirepioneers.com/arkwright/default.asp Lancashire Pioneers] – includes an obituary of Arkwright from 1792 * [http://www.arkwright.org.uk The Arkwright Scholarships Trust] – named after Sir Richard. Awards prestigious Scholarships to aspiring future leaders in engineering and design in the UK. {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1732]] [[Kategorie:Sterftes in 1792]] itenlsm7vcjehyhcmfpukdzjzww9qop 0 397833 2978760 2963767 2026-10-14T03:08:53Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978760 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon|name=Raye Montague|image=Raye Montague in 2017.jpg|birth_name=Raye Jean Jordan|birth_date={{Birth date|1935|01|21}}|birth_place=[[Little Rock, Arkansas|Little Rock]], Arkansas, VSA|death_date={{death date and age|1935|01|21|2018|10|10}}|death_place=Little Rock, Arkansas, VSA|occupation=Vlootingenieur}} '''Raye Jean Montague''' (née '''Jordan'''; [[21 Januarie]] [[1935]] – [[10 Oktober]] [[2018]]) <ref>https://www.nytimes.com/2018/10/18/obituaries/raye-montague-a-navy-hidden-figure-ship-designer-dies-at-83.html</ref> was 'n Amerikaanse vlootingenieur wat erkenning geniet vir die skepping van die eerste rekenaargegenereerde rowwe ontwerp van 'n Amerikaanse vlootskip. Sy was die eerste vroulike programbestuurder van skepe in die [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse vloot]]. <ref name="Huffington Post">https://www.huffpost.com/entry/janelle-monae-hidden-figure-raye-montague_n_58ac50d5e4b0f077b3ee04e7</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Raye Jordan is op 21 Januarie 1935 gebore as die kind van Rayford Jordan en Flossie Graves Jordan in [[Little Rock]], [[Arkansas]]. Sy is geïnspireer om ingenieurswese te studeer nadat sy 'n "midget"-duikboot gesien het, moontlik die HA 19 'n Japanese dwergduikboot, wat as 'n reisende uitstalling na hulle dorp, Little Rock, in Arkansa gekom het. <ref name="blackdoctor.org">{{Cite web|url=http://blackdoctor.org/512198/raye-montague-navy/|title=Engineer Raye Montague: The Navy's 'Hidden Figure'|date=2 Februarie 2017|website=|publisher=|access-date=18 Februarie 2023|archive-date=23 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223024511/https://blackdoctor.org/512198/raye-montague-navy/|url-status=dead}}</ref> Van hierdie ervaring onthou sy: "My oupa het my na die middestad geneem om daardie duikboot te sien en ek kon met 'n leertjie in die duikboot afklim. Dit was soos 'n blik. Dit was my eerste kennismaking met skepe. Jy weet net nooit wat ’n mens inspireer nie.” <ref name="Eldorado">{{Cite web|url=https://www.eldoradonews.com/news/2021/mar/08/rotary-celebrates-international-womens-day-discuss/|title=Rotary celebrates International Women’s Day with discussion on Raye Montague, pioneering Navy engineer|last=Butler|first=Caitlan|date=2021-03-08}}</ref> Sy studeer aan die Hoërskool Merrill in 1952. Sy het die Arkansas Agricultural, Mechanical & Normal College (nou Universiteit van Arkansas by Pine Bluff) vir haar universiteits-opleiding bygewoon en in 1956 gradueer sy met 'n baccalaureusgraad in die wetenskap en besigheid. Destyds het die ingenieursprogram aan die Universiteit van Arkansas nie Afro-Amerikaanse studente toegelaat nie.<ref name="ABC News">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Entertainment/meet-woman-broke-barriers-hidden-figure-us-navy/story?id=45566924|title=Meet the woman who broke barriers as a hidden figure at the US Navy|date=21 Februarie 2017|website=|publisher=ABC News}}</ref> == Loopbaan == [[Lêer:Raye_Montague.jpg|alt=photograph of Raye Montague working at her desk|duimnael| Raye Montague het 'n rekenaarprogram geskryf wat 'n rewolusie in die ontwerp van die Amerikaanse vlootskepe veroorsaak het]] Montague het in 1956 in [[Washington, D.C.|Washington, DC]], as 'n klerktikster by die Verenigde State se vloot aangesluit. By die werk het sy langs 'n 1950's [[UNIVAC I]]-rekenaar gesit en kyk hoe die ingenieurs dit gebruik totdat sy op 'n dag, toe al die ingenieurs siek was, ingespring het om die masjien te laat loop.<ref name="blackdoctor.org"></ref> Sy het rekenaarprogrammering by die nagskool geneem terwyl sy aangehou het om te werk en die programmeringswerk te leer.<ref name="ABC News"></ref> Sy is aangestel as 'n rekenaarstelselontleder by die Naval Ship Engineering Centre, en het later gedien as die programdirekteur vir die Naval Sea Systems Command (NAVSEA) Geïntegreerde Ontwerp, Vervaardiging en Instandhoudingsprogram, die afdelingshoof vir die Rekenaargesteunde Ontwerp en Rekenaargesteunde vervaardiging (CAD/CAM)-program, en adjunk-programbestuurder van die vloot se inligtingstelselverbeteringsprogram. [[Lêer:Raye_Montague_with_sailors_from_Aegis_Training_and_Readiness_Center.jpg|alt=photograph of Raye Montague with two female sailors|duimnael| Raye Montague saam met matrose van ''Aegis Training and Readiness Centre'']] In 1971 is haar departement een maand gegun om 'n rekenaargegenereerde skeepsontwerp te genereer. Deur bestaande geoutomatiseerde stelsels te wysig, het Montague die aanvanklike konsep vir die Oliver Hazard Perry-klas fregat in ongeveer 19 ure verskaf.<ref name="Encyclopedia of Arkansas History and Culture" /> Met hierdie prestasie het sy die eerste persoon geword wat 'n skip by wyse van 'n rekenaarstelsel ontwerp het.<ref name="ABC News"></ref> Sy het later ook op skepe gewerk soos die [[Seawolf-klas duikboot|''Seawolf''-klas duikboot]] en die [[USS Nimitz|''Nimitz''-klas]] vliegdekskip, [[USS Dwight D. Eisenhower|USS ''Dwight D. Eisenhower'']]. Montague het in 1990 afgetree. Montague is op 10 Oktober 2018 by die Baptist Health Medical Centre in Little Rock aan kongestiewe [[hartversaking]] oorlede.<ref name="death"></ref><ref name="Seelye">https://www.thv11.com/article/features/arkansass-hidden-figure-raye-montague-has-died-at-the-age-of-83/91-602801288</ref> == Toekennings == * Meriete toekenning vir verdienstelike burgerlike diens (Amerikaanse vloot, 1972) * 'Society of Manufacturing Engineers' Prestasie toekenning Achievement Award (1978)<ref name="Encyclopedia of Arkansas History and Culture">{{cite encyclopedia|last=Adams |first=Betty Sorensen |url=http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=5565 |title= Raye Jean Jordan Montague (1935–) |access-date=23 Februarie 2017 |encyclopedia=Encyclopedia of Arkansas History and Culture |publisher=Encyclopedia of Arkansas History and Culture |date= 21 Februarie 2017}}</ref> * 'National Computer Graphics Association Award for the Advancement of Computer Graphics' (1988)<ref name="Encyclopedia of Arkansas History and Culture" /> * Arkansas Women's Hall of fame (2018)<ref name=death>{{cite news |title=Raye Montague, Arkansan and 'hidden figure' credited with U.S. Navy breakthrough, dies at 83 |url=https://www.arkansasonline.com/news/2018/oct/10/raye-montague-arkansan-and-hidden-figure-credited-/ |access-date=10 Oktober 2018 |work=Arkansas Online |date=10 Oktober 2018 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Montague, Raye}} [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] [[Kategorie:Duikbote]] [[Kategorie:Amerikaanse rekenaarprogrammeerders]] [[Kategorie:Amerikaanse wiskundiges]] 3qfc7cacxs6doytxdd7djm5hwpj6b6p 0 399620 2978810 2572239 2026-10-14T03:32:35Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978810 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas renjaer | image = JJ Lehto (Petit Le Mans, 2004).jpg | caption = Lehto in 2004 | name = JJ Lehto | nationality = {{vlagikoon|FIN}} Fin | birth_date = {{birth date and age|1966|1|31|df=y}} | birth_place = [[Espoo]], Finland | Years = 1989–1994 | Team(s) = Onyx, Scuderia Italia, [[Sauber]], [[Benetton Formula|Benetton]] | Races = 70 (62 begin) | Championships = 0 | Wins = 0 | Podiums = 1 | Poles = 0 | Fastest laps = 0 | Points = 10 | First race = 1989 [[Portugese Grand Prix]] | First win = | Last win = | Last race = [[1994 Australiese Grand Prix]] }} '''Jyrki Juhani Järvilehto''' (Finse uitspraak: [ˈjyrki ˈjærʋilehto] ; gebore 31 Januarie [[1966]]), beter bekend as "'''JJ Lehto'''", is 'n voormalige Finse renjaer. Hy het die 24-uur van Le Mans twee keer gewen, in 1995 en 2005. Hy is ook 'n voormalige [[Formule Een]] -jaer. Hy was 'n protégé van die Finse 1982 Formule Een-wêreldkampioen [[Keke Rosberg]], wat heel eerste voorgestel het dat Jyrki Järvilehto sy naam moet afkort na die meer hanteerbare JJ Lehto.<ref>{{Cite web|url=https://www.grandprix.com/gpe/drv-lehjyr.html|title=Drivers — Jyrki Jarvilehto JJ Lehto|website=GrandPrix.com|access-date=21 July 2020}}</ref> == Vroeë loopbaan == Soos baie renjaers het Lehto op die ouderdom van 8 begin in karts en talle byeenkomste gewen, voordat hy op die vroeë ouderdom van 15 na Formule Ford gevorder het. Met sy oorskakeling na enkelsitplekke het hy die [[Skandinawië|Skandinawiese]] Formule Ford oorheers. Hy het toe die Britse en Europese Formule 2000-kampioenskap in 1987 gewen en voortgegaan om die gesogte Britse Formule 3-titel in 1988 te wen,<ref name="MTV3 statistics">[http://www.mtv3.fi/urheilu/f1/suomalaiset.shtml/206514 JJ Lehto career statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328072749/http://www.mtv3.fi/urheilu/f1/suomalaiset.shtml/206514|date=2008-03-28}}, MTV3 {{In taal|fi}}</ref> vir Pacific Racing. In 1989 het Lehto in Formule 3000 gejaag, weer vir Pacific Racing. Die seisoen was nie suksesvol nie en hy kon nie enige podiumplek behaal nie. Hy het nie deelgeneem aan die laaste wedren wat in Dijon-Prenois gehou is nie. == Formule Een-loopbaan == In 1989 het Lehto vir [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] getoets voordat hy sy Formule Een-buiging vir die Onyx-span gemaak het as 'n laat-seisoen plaasvervanger vir Bertrand Gachot.<ref name="MTV3 statistics">[http://www.mtv3.fi/urheilu/f1/suomalaiset.shtml/206514 JJ Lehto career statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328072749/http://www.mtv3.fi/urheilu/f1/suomalaiset.shtml/206514|date=2008-03-28}}, MTV3 {{In taal|fi}}</ref> Al kon hy nie vooraf kwalifiseer vir sy eerste wedren by Estoril nie, het hy beïndruk met sy spoed in die moeilike sessies. In die nat seisoen-eindstryd by Adelaide het hy so hoog as 5de gehardloop voordat hy met 'n waterdeurdrenkte elektriese stelsel uitgeval het. In die somer is Onyx verkoop aan die Switserse renjaer wat sakeman Peter Monteverdi geword het. Lehto, wat deur baie as 'n ster van die toekoms gemerk is, is saam met Gregor Foitek gepaar, maar finansiële probleme het sy seisoen belemmer, wat gelei het tot die span se onttrekking ná die [[1990 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]] (een van vyf byeenkomste waarvoor die Fin nie gekwalifiseer het nie - hoewel hy belemmer was deur die span se swak voorbereiding, insluitend 'n [[dryfas]] wat vir verskeie vergaderings verkeerd gemonteer was,). Vir 1991 is hy onderteken deur die ambisieuse Scuderia Italia-span, gefinansier deur Beppe Lucchini met 'n [[Dallara|Dallara-]]<nowiki/>onderstel, Judd V10-enjins en Emanuele Pirro in die tweede motor. Weens swak uitslae in 1990 moes die motors vooraf kwalifiseer, maar het hulself gou as goeie middelveldlopers gevestig. In die nat [[1991 San Marino Grand Prix|San Marino Grand Prix]] het Lehto beïndruk deur 'n wedren van uitputting te volhou om 3de te eindig en sy eerste F1-punte aan te teken. Lehto se beste resultaat was sy 7de by [[1992 Belgiese Grand Prix|Spa]], sy swakste 'n mislukking om by die [[1992 Hongaarse Grand Prix|Hungaroring]] te kwalifiseer. [[Lêer:JJ_Lehto_-_Sauber_C12_heads_for_Copse_during_practice_for_the_1993_British_Grand_Prix_(33686700885).jpg|links|duimnael| Lehto ry vir [[Sauber Motorsport|Sauber]] by die [[1993 Britse Grand Prix]] ]] Vir 1994 het hy mededinging van [[Michele Alboreto]] en [[Luca Badoer]] afgeweer om saam met [[Michael Schumacher]] die tweede sitplek by [[Benetton Formula-span|Benetton]] in te neem. Hy het egter sy nek beseer toe hy die nuwe B194 in die voorseisoen getoets het, met die toetsjaer [[Jos Verstappen]] wat sy plek vir die eerste twee rondes van die kampioenskap ingeneem het. Lehto het teruggekeer agter die stuurwiel vir die noodlottige [[1994 San Marino Grand Prix|San Marino Grand Prix]] ondanks 'n paar vraagtekens oor sy fiksheid. Hy het 5de gekwalifiseer, maar het op die rooster vasgeval en sy motor is van agter deur Pedro Lamy se [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]] getref. Ten spyte daarvan dat hy 3de in [[1994 Spaanse Grand Prix|Spanje]] gehardloop het voor 'n enjinfaling en 'n punt in [[1994 Kanadese Grand Prix|Kanada]] behaal het, was dit duidelik dat sy beserings nie heeltemal genees het nie en hy is weereens deur Verstappen vervang vir die [[1994 Franse Grand Prix|Franse Grand Prix]]. Hy het teruggekeer na die stuurkajuit vir die [[1994 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse]] en [[1994 Portugese Grand Prix|Portugese]] rondtes in die plek van die geskorste Schumacher, maar het nie beïndruk nie en is kort daarna heeltemal vrygestel toe die span [[Johnny Herbert]] onderteken het. Dit het hom toegelaat om in die laaste twee rondtes vir Sauber te ry – Wendlinger se beserings van 'n ongeluk in die oefenrondtes voor die [[1994 Monaco Grand Prix]] het nie genees nie en sy vorige plaasvervanger Andrea de Cesaris was onbereikbaar. == Na sy Formule Een-loopbaan == [[Lêer:JJ_Lehto_-_Opel_Calibra_V6_4x4_leads_Nicola_Larini_-_Alfa_Romeo_155_V6_Ti_at_Donington_1995.jpg|duimnael| JJ Lehto - Opel Calibra V6 4x4 lei Nicola Larini - Alfa Romeo 155 V6 Ti by Donington 1995]] Nadat sy [[Formule Een|Formule Een-]]<nowiki/>loopbaan tot stilstand gekom het en hy deur sy bestuurder [[Keke Rosberg]] aangeraai is, het Lehto in 1995 en 1996 by die Duitse toermotorkampioenskap, DTM, aangesluit. Alhoewel hy hoog aangeslaan is, het oorwinnings hom ontwyk, maar hierdie verlies is waarskynlik vergoed deur sy suksesse in GT- en sportmotorrenne. [[Lêer:McLaren_F1_GTR_GT90s_2008.jpg|links|duimnael| ’n Gewese-Lehto McLaren F1 GTR]] [[Lêer:JJ_Lehto,_Audi_R8_(Petit_Le_Mans,_2005).jpg|regs|duimnael|300x300px| JJ Lehto by die 2005 Petit Le Mans ]] Lehto het vier keer in 2003 gewen (insluitend die gesogte Petit Le Mans-byeenkoms by Road Atlanta), maar dit was eers nadat die Audi-fabriekspan uit die ALMS-reeks onttrek het, dat hy uiteindelik in 2004 volle belonings kon pluk en sy eerste kampioenskapsukses kon behaal sedert sy 1988-titel in die Britse Formule Drie, met ses oorwinnings oor die seisoen. In 2001 het Lehto by Finse televisie aangesluit as 'n kundige renkommentator en het tot 2010 'n steunpilaar gebly by MTV3 se Finse Formule Een-ren-uitsendings saam met Oskari Saari. == Bootongeluk == [[Lêer:Jomalvik2.jpg|duimnael| Die toneel van die bootongeluk]] Op 17 Junie 2010 was Lehto in 'n bootongeluk in Ekenäs betrokke. Die ongeluk het gebeur toe die boot met Lehto en sy vriend, wie se identiteit nie bekend gemaak is nie, die basis van 'n brug in 'n [[kanaal]] getref het. Lehto is beseer en die ander man is in die ongeluk dood. Lehto het deur die loop van die dag gedrink en was ten tyde van die ongeluk erg dronk.<ref>{{cite news|title=Former F1 driver JJ Lehto involved in accident|publisher=The F1 Times|work=thef1times.com|url=http://www.thef1times.com/news/display/01384|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622051251/http://www.thef1times.com/news/display/01384|url-status=usurped|archive-date=June 22, 2010|date=2010-06-19|access-date=2010-06-19}}</ref><ref>{{cite news|title=Lehto suffers injuries in boat crash|publisher=[[Haymarket Group|Haymarket Publications]]|work=autosport.com|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/84592|date=2010-06-19|access-date=2010-06-19}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Finse renjaers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1966]] 6m2ncc0pnu72e41yhhs7n4bfe67hw7j 0 399875 2978770 2860565 2026-10-14T03:12:28Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978770 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kirsten Neuschäfer aux Sables d'Olonne le 29-04-2023 par Laetitia Dosson.jpg|duimnael|regs|Neuschäfer in 2023.]] '''Kirsten Neuschäfer''' (gebore [[23 Junie]] [[1982]]) is 'n Suid-Afrikaanse seiljagvaarder wat spesialiseer in hoë breedtegraad en ekstreme avontuurvaart.<ref>{{Cite web |date=Maart 2020 |title=Kirsten Neuschafer: GGR 2022 |url=https://issuu.com/sistershipmagazine/docs/ss_march_2020/s/10449286 |website=SisterShip Magazine}}</ref> Sy is die wenner van die [[2022 Golden Globe-wedvaart]], en is die eerste vrou wat 'n om-die-wêreld-seiljagwedvaart wen deur die drie groot kaape, insluitend solo- en volle bemanning-resies, ononderbroke, en die eerste Suid-Afrikaanse seiljagvaarder wat 'n om-die-wêreld-byeenkoms wen.<ref>{{Cite web |date=28 April 2023 |title=Tapio Lehtisen pelastanut Kirsten Neuschäfer teki historiaa |url=https://www.hs.fi/urheilu/art-2000009549055.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Voile : l'épopée pionnière de Kirsten Neuschäfer, vainqueure de la Golden Globe Race |url=https://www.lefigaro.fr/sports/voile/voile-l-epopee-pionniere-de-kirsten-neuschaefer-vainqueure-de-la-golden-globe-race-20230428}}</ref><ref name="news24.2023">{{Cite web |last=Mostert |first=Herman |title=SA sailor Kirsten Neuschäfer makes history in round-the-world race |url=https://www.news24.com/sport/othersport/sa-sailor-kirsten-neuschafer-makes-history-in-round-the-world-race-20230428 |access-date=28 April 2023 |website=News24 Sport |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jordan|first=Bobby |title=Sailor Kirsten Neuschafer crosses the finish line off the coast of France as a winner |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2023-04-28-sailor-kirsten-neuschafer-crosses-the-finish-line-off-the-coast-of-france-as-a-winner/ |access-date=2023-04-28 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref> == Loopbaan == Kirsten Neuschäfer het as kind begin om rubberbote te seil, en werk sedert 2006 as 'n professionele matroos. Sy het as 'n matroos gewerk met huuraflewerings, voordat sy in hoëbreedtevaart gespesialiseer het en filmspanne na plekke soos [[Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande|Suid-Georgië]], die [[Falkland-eilande]], [[Patagonië]] en die [[Antarktiese skiereiland]] geneem het.<ref>{{Cite web |date=10 Februarie 2016 |title=South Georgia paddle adventure |url=https://www.australiangeographic.com.au/australian-geographic-adventure/adventure/2016/02/south-georgia-paddle/ |website=Australian Geographic}}</ref> [[Lêer:Minnehaha, voilier de Kirsten Neuschäfer, Golden Globe Race 2022.jpg|duimnael|Kirsten Neuschäfer se boot ''Minnehaha''.]] == 2022 Golden Globe-seilwedvaart == Kirsten Neuschäfer is die enigste vroulike skipper<ref>{{Cite web |last=McIntyre |first=Don |title=First female entrant in the 2022 GGR is 37 year old Kirsten Neuschäfer from Cape Town |url=https://www.sail-world.com/photo/266253 |website=Sail World}}</ref><ref>{{Cite web |title=2022’s Only Female Golden Globe Racer – Sailing |url=https://sow.zone/kirsten-neuschafer/ |website=Shout Out to Women}}</ref> wat aan die 2022 Golden Globe-wedvaart deelgeneem het, 'n retro-seilwedvaart waarin die deelnemers eiehandig om die wêreld vaar, solo, ononderbroke deur ouskoolbote en deur uitspansel navigasie te gebruik, sonder die gebruik van enige moderne toerusting.<ref>{{Cite web |title=2022 Skippers |url=https://goldengloberace.com/edition/2022/ |website=Golden Globe Race}}</ref><ref>{{Cite web |date=February 10, 2023 |title=This race is a nonstop sail around the world. Cassette tapes are allowed, but no GPS |url=https://www.npr.org/2023/02/10/1152773508/golden-globe-race-sailing-circumnavigation |website=National Public Radio (NPR)}}</ref> Tydens die wedren het sy 'n mede-deelnemer, Tapio Lehtinen, gered nadat Lehtinen se boot gesink het en hy meer as 24 uur in die suidelike [[Indiese Oseaan]] gedryf het.<ref>{{Cite web |date=15 Desember 2022 |title=SA female solo sailor diverts to rescue stricken fellow GGR competitor |url=https://www.nsri.org.za/2022/12/sa-female-solo-sailor-diverts-to-rescue-stricken-fellow-ggr-competitor/ |website=National Sea Rescue Institute}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=South African sailor comes to rescue of Finnish veteran in Golden Globe Race |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2022-11-20-south-african-sailor-comes-to-rescue-of-finnish-veteran-in-golden-globe-race/ |access-date=2023-04-23 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref> In Januarie 2023 is die Rod Stephen Seamanship Trophy deur die Cruising Club of America<ref>{{Cite web |last=Stickland |first=Katy |date=4 Januarie 2023 |title=Golden Globe Race: Award for Kirsten Neuschafer |url=https://www.yachtingmonthly.com/boat-events/golden-globe-race/golden-globe-race-award-for-kirsten-neuschafer-92089 |website=Yachting Monthly}}</ref> en die Ocean Cruising Club (OCC) se Seamanship Award<ref>{{Cite web |date=30 Januarie 2023 |title=Crossings, Rescues and Adventures Recognized in OCC Awards |url=https://www.latitude38.com/lectronic/crossings-rescues-adventures-occ-awards/ |website=Latitude 38}}</ref> aan haar toegeken vir haar rol in hierdie reddingsoperasie. Sy het die vloot gelei sedert sy om die [[Kaap Hoorn]] is, en het die eerste vrou geword wat hierdie vaart om die wêreld gewen het.<ref>{{Cite news |date=2023-04-22 |title=The unlikely new star of round-the-world sailing |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/4d3e7320-e5f1-4f02-b0a0-ed963322a3fb |access-date=2023-04-23}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nguyen |first=Thinh |date=21 April 2023 |title=South African sailing in P.E.I.-refitted boat in 2-way race to win round-the-world event |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |url=https://www.cbc.ca/news/canada/prince-edward-island/pei-kirsten-update-april-1.6817892}}</ref> Volgens die Internasionale Vereniging van Cape Horner se rekords, het Neuschäfer met die voltooiing van die wedvaart die sewende vrou geword wat die wêreld sonder onderbreking omseil het deur die groot kaape in seiljagte onder 18 m.<ref>{{Cite web |date=16 Februarie 2023 |title=GGR Official Twitter |url=https://twitter.com/ggr2022/status/1626105874610528256?t=H_yhspYUYMhC1VHZz4U7qw&s=19}}</ref> Haar boot ''Minnehaha'' is 'n Cape George 36 wat in Port Townsend, [[Washington (deelstaat)|Washington]], gebou is in 1988. Neuschäfer het 'n jaar op die [[Prins-Edward-eiland]] deurgebring terwyl sy haar boot herbou het ter voorbereiding van die GGR.<ref>{{Cite news |date=22 September 2021 |title=South African sailor on P.E.I. prepares for race around the world |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |url=https://www.cbc.ca/news/canada/prince-edward-island/pei-sailing-around-the-world-1.6186211 |access-date=23 April 2023}}</ref> == Verwysings == {{verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Neuschäfer, Kirsten}} [[Kategorie:Geboortes in 1982]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Seiljagvaarders]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sportvroue]] [[Kategorie:Golden Globe-wedvaart]] ed0ipb99pyoo3fbjor689cag07c4x80 0 400371 2978774 2969668 2026-10-14T03:13:55Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978774 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AGI.jpg|duimnael|KI beeldgenereerder se voorstelling van kunsmatige algemene intelligensie]] {{Kunsmatige intelligensie}} 'n '''Kunsmatige algemene intelligensie''' ('''KAI''') is 'n tipe hipotetiese intelligente agent. Die KAI-konsep is dat dit kan leer om enige intellektuele taak wat [[Mens|mense]] of ander [[Dier|diere]] kan verrig, uit te voer.<ref>{{cite news |last=Hodson |first=Hal |date=1 Maart 2019 |title=DeepMind and Google: the battle to control artificial intelligence |work=1843 magazine |url=https://www.economist.com/1843/2019/03/01/deepmind-and-google-the-battle-to-control-artificial-intelligence |url-status=live |access-date=7 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707223031/https://www.economist.com/1843/2019/03/01/deepmind-and-google-the-battle-to-control-artificial-intelligence |archive-date=7 Julie 2020 |quote=AGI stands for Artificial General Intelligence, a hypothetical computer program...}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Shevlin |first1=Henry |last2=Vold |first2=Karina |last3=Crosby |first3=Matthew |last4=Halina |first4=Marta |date=2019-10-04 |title=The limits of machine intelligence: Despite progress in machine intelligence, artificial general intelligence is still a major challenge |journal=EMBO Reports |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=e49177 |doi=10.15252/embr.201949177 |issn=1469-221X |pmc=6776890 |pmid=31531926}}</ref> Alternatiewelik is KAI gedefinieer as 'n outonome stelsel wat menslike vermoëns in die meeste ekonomies waardevolle take oortref.<ref name=":1">{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=openai.com |language=en}}</ref> Die skep van KAI is 'n primêre doelwit van sommige [[kunsmatige intelligensie]]-navorsing en maatskappye soos [[OpenAI]],<ref name=":1" /> [[DeepMind]],<ref>{{Cite web |title=About |url=https://openai.com/about |access-date=2023-04-06 |website=openai.com |language=en}}</ref> en [[Anthropic]]. KAI is 'n algemene onderwerp in [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]] en toekomsstudies. Die tydlyn vir KAI-ontwikkeling bly 'n onderwerp van voortdurende debat onder navorsers en kundiges. Sommige argumenteer dat dit moontlik oor jare of dekades kan wees, ander hou vol dat dit 'n eeu of langer kan neem, en 'n minderheid glo dat dit dalk nooit bereik sal word nie.<ref name=":2">{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data}}</ref> Daarbenewens heers daar debat oor die vraag of moderne diepleerstelsels, soos [[ChatGPT|GPT-4]], 'n vroeë dog onvolledige vorm van KAI is.<ref>{{Cite arXiv |last1=Bubeck |first1=Sébastien |last2=Chandrasekaran |first2=Varun |last3=Eldan |first3=Ronen |last4=Gehrke |first4=Johannes |last5=Horvitz |first5=Eric |last6=Kamar |first6=Ece |last7=Lee |first7=Peter |last8=Lee |first8=Yin Tat |last9=Li |first9=Yuanzhi |last10=Lundberg |first10=Scott |last11=Nori |first11=Harsha |last12=Palangi |first12=Hamid |last13=Ribeiro |first13=Marco Tulio |last14=Zhang |first14=Yi |date=2023-03-27 |title=Sparks of Artificial General Intelligence: Early experiments with GPT-4 |class=cs.CL |eprint=2303.12712 }}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Artificial general intelligence: Are we close, and does it even make sense to try? |url=https://www.technologyreview.com/2020/10/15/1010461/artificial-general-intelligence-robots-ai-agi-deepmind-google-openai/ |access-date=2023-04-06 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> Daar bestaan twis oor die potensiaal vir KAI om 'n [[Kunsmatige-intelligensie-veiligheid|bedreiging]] vir die [[mensdom]] in te hou; byvoorbeeld, OpenAI hanteer dit as 'n [[Eksistensiële risiko as gevolg van kunsmatige algemene intelligensie|eksistensiële risiko]], terwyl ander vind dat die ontwikkeling van KAI te ver in die toekoms is om 'n [[risiko]] in te hou.<ref>{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |language=en |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> 'n 2020-opname het 72 aktiewe KAI navorsingsprojekte geïdentifiseer wat oor 37 lande versprei is.<ref name="baum">{{citation|last=Baum|first=Seth|title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy|url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf|id=Global Catastrophic Risk Institute Working Paper 20|access-date=13 Januarie 2022|archive-date=14 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114170005/https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf|url-status=live}}</ref> == Terminologie == KAI staan ook bekend as sterk KI,{{sfn|Kurzweil|2005|p=260}}<ref name="Kurzweil 2005-08-05">{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 Augustus 2005 |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |magazine=[[Forbes]] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archivedate=2005-08-14}}: Kurzweil describes strong AI as "machine intelligence with the full range of human intelligence."</ref><ref>{{Citation |last=Treder |first=Mike |title=Advanced Human Intelligence |date=10 Augustus 2005 |url=https://crnano.typepad.com/crnblog/2005/08/advanced_human_.html |work=Responsible Nanotechnology |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016214415/https://crnano.typepad.com/crnblog/2005/08/advanced_human_.html |url-status=live |archive-date=16 Oktober 2019}}</ref> volle KI,<ref>{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 Februarie 2014 |access-date=22 Februarie 2014}}</ref> of algemene intelligente aksie.{{sfn|Newell|Simon|1976|ps=}}<ref>Dit is die term wat hulle gebruik vir "menslike-vlak" intelligensie in die fisiese simboolstelsel hipotese.</ref> Sommige akademiese bronne behou egter die term "sterk KI" vir rekenaarprogramme wat gevoel of [[bewussyn]] ervaar.<ref name="sear">"Searle's Strong AI"</ref><ref>Sien hieronder vir die oorsprong van die term "sterk KI", en sien die akademiese definisie van "sterk KI" en swak KI in die artikel Chinese kamer.</ref> Daarteenoor is swak KI (of nou KI) in staat om een spesifieke probleem op te los, maar het nie algemene kognitiewe vermoëns nie.<ref>{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 Oktober 2007}}</ref><ref name="Kurzweil 2005-08-05" /> Sommige akademiese bronne gebruik "swak KI" om wyer te verwys na enige programme wat nie bewussyn ervaar of ook nie 'n verstand in dieselfde sin as mense het nie.<ref name="sear" /> Verwante konsepte sluit in menslike vlak KI, transformerende KI,<ref name=":2" /> en [[superintelligensie]]. == Eienskappe == [[Lêer:Turing test diagram.png|duimnael|Die "standaard interpretasie" van die [[Turingtoets]], waarin speler C, die ondervraer, die taak kry om te probeer vasstel watter speler – A of B – 'n rekenaar is en watter 'n mens. Die ondervraer is beperk tot die gebruik van die antwoorde op geskrewe vrae om die bepaling te maak.<ref>Beeld aangepas vanaf {{harvnb|Saygin|2000}}</ref>]] : ''Hoofartikel:'' ''[[Kunsmatige intelligensie]]'' Verskeie kriteria vir intelligensie is voorgestel (die mees bekende [[Turingtoets]]) maar geen definisie word algemeen aanvaar nie. John McCarthy skryf: " ons kan nog nie in die algemeen karakteriseer watter soort berekeningsprosedures ons intelligent wil noem nie."<ref>{{cite web| url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html| title=Basic Questions| last=McCarthy| first=John| publisher=Stanford University| year=2007a| access-date=6 Desember 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html| archive-date=26 Oktober 2007| url-status=live}}</ref><ref>Vir 'n bespreking van sommige definisies van intelligensie wat deur [[kunsmatige intelligensie]] navorsers gebruik word, sien [[filosofie van kunsmatige intelligensie]].</ref> === Intelligensie-eienskappe === Navorsers meen egter oor die algemeen dat intelligensie nodig is om die volgende te doen: <ref>Hierdie lys van intelligente eienskappe is gebaseer op die onderwerpe wat deur groot KI-handboeke gedek word, insluitend: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} en {{Harvnb|Nilsson|1998}}.</ref> * [[geoutomatiseerde redenering|redenering]], gebruikmaking van [[strategie]], los raaisels op en beoordeel onder onsekerheid * verteenwoordig [[kennis]], insluitend gesonde verstandkennis * beplan * leer * kommunikeer in [[natuurlike taal]] en, indien nodig, integreer hierdie vaardighede in die voltooiing van enige gegewe doelwit. Baie interdissiplinêre benaderings (bv. [[kognitiewe wetenskap]], rekenaarintelligensie en besluitneming) oorweeg bykomende eienskappe soos verbeelding (die vermoë om nuwe geestelike beelde en konsepte te vorm)<ref>{{Harvnb|Johnson|1987}}</ref> en outonomie.<ref>de Charms, R. (1968). ''Personal causation''. New York: Academic Press.</ref> Rekenaargebaseerde stelsels wat baie van hierdie vermoëns vertoon, bestaan (sien byvoorbeeld rekenaarkreatiwiteit, outomatiese redenasie, besluitondersteuningstelsel, [[robot]], evolusionêre berekening, intelligente agent). Daar is egter geen konsensus dat moderne KI-stelsels dit in 'n voldoende mate besit nie. === Fisiese eienskappe === Ander belangrike vermoëns sluit in:<ref>Pfeifer, R. and Bongard J. C., ''How the body shapes the way we think: a new view of intelligence'' (The MIT Press, 2007). {{ISBN|0-262-16239-3}}</ref> * die vermoë om aan te voel (bv. sien, hoor, ens.), en * die vermoë om op te tree (bv. beweeg en manipuleer voorwerpe, verander ligging om te verken, ens.) Dit sluit die vermoë in om gevaar op te spoor en daarop te reageer.<ref>{{cite journal | last1 = White | first1 = R. W. | year = 1959 | title = Motivation reconsidered: The concept of competence | url = https://archive.org/details/sim_psychological-review_1959-09_66_5/page/297 | journal = Psychological Review | volume = 66 | issue = 5| pages = 297–333 | doi=10.1037/h0040934| pmid = 13844397 }}</ref> === Wiskundige formulerings === [[Lêer:Marcus Hutter.jpg|duimnael|Marcus Hutter, kunsmatige intelligensie-navorser.]] 'n Wiskundig presiese spesifikasie van KAI is voorgestel deur Marcus Hutter in 2000. Genoem AIXI, die voorgestelde KAI-agent maksimeer "die vermoë om doelwitte in 'n wye verskeidenheid omgewings te bevredig".<ref>{{cite book |last=Hutter |first=Marcus |date=2005 |title=Universal Artificial Intelligence: Sequential Decisions Based on Algorithmic Probability |series=Texts in Theoretical Computer Science an EATCS Series |url=https://link.springer.com/book/10.1007/b138233 |publisher=Springer |doi=10.1007/b138233 |isbn=978-3-540-26877-2 |access-date=19 Julie 2022 |archive-date=19 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719052038/https://link.springer.com/book/10.1007/b138233 |url-status=live }}</ref> Hierdie tipe KAI, wat gekenmerk word deur die vermoë om 'n wiskundige definisie van intelligensie te maksimeer eerder as om mensagtige gedrag te vertoon,<ref>{{cite book|last=Legg |first=Shane |date=2008 |title=Machine Super Intelligence |publisher=University of Lugano |url=http://www.vetta.org/documents/Machine_Super_Intelligence.pdf |access-date=19 July 2022 |archive-date=15 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615160113/https://www.vetta.org/documents/Machine_Super_Intelligence.pdf |url-status=live }}</ref> word ook universele kunsmatige intelligensie genoem.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Artificial General Intelligence|last=Goertzel|first=Ben|title=Artificial General Intelligence: Concept, State of the Art, and Future Prospects|series=Lecture Notes in Computer Science |date=2014|volume=8598 |doi=10.1007/978-3-319-09274-4 |isbn=978-3-319-09273-7 |s2cid=8387410 |url=https://www.researchgate.net/publication/271390398}}</ref> In 2015 het Jan Lieke en Marcus Hutter gewys dat Legg-Hutter-intelligensie – "'n agent se vermoë om doelwitte in 'n wye reeks omgewings te bereik"<ref>{{Cite web |last1=Everitt |first1=Tom |last2=Lea |first2=Gary |last3=Hutter |first3=Marcus |title=AGI Safety Literature Review |url=https://www.ijcai.org/proceedings/2018/0768.pdf |access-date=26 April 2023 |website=International Joint Conferences on Artificial Intelligence Organization}}</ref> – gemeet word met betrekking tot "'n vaste universele Turing-masjien (UTM). AIXI is die mees intelligente beleid as dit dieselfde UTM gebruik, 'n resultaat wat "alle bestaande optimaliteitseienskappe vir AIXI ondermyn".<ref>{{cite conference | conference=The 28th Conference on Learning Theory | last1=Leike | first1=Jan | last2=Hutter | first2=Marcus | title=Bad Universal Priors and Notions of Optimality | date=2015 | eprint=1510.04931 | url=https://proceedings.mlr.press/v40/Leike15.html | access-date=6 Desember 2022 | archive-date=6 Desember 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221206020503/https://proceedings.mlr.press/v40/Leike15.html | url-status=live }}</ref> Hierdie probleem spruit uit AIXI se gebruik van kompressie as 'n proxy vir intelligensie, wat slegs geldig is indien kognisie in isolasie plaasvind van die omgewing waarin doelwitte nagestreef word. Dit formaliseer 'n filosofiese posisie bekend as gees-liggaam dualisme.<ref name="mtb1">{{cite arXiv |last=Bennett |first=Michael Timothy |date=2022 |title=Computable artificial general intelligence |class=cs.AI |eprint=2205.10513}}</ref> Sommige vind enaktivisme meer aanneemlik – die idee dat [[kognisie]] plaasvind binne dieselfde omgewing waarin doelwitte nagestreef word.<ref>{{cite journal |last1=Ward |first1=Dave |last2=Silverman |first2=David |last3=Villalobos |first3=Mario |date=2017 |title=Introduction: The Varieties of Enactivism |journal=Topoi |volume=36 |issue=1 |pages=365–375 |doi=10.1007/s11245-017-9484-6 |doi-access=free }}</ref> Daarna het Michael Timothy Bennett enaktiewe kognisie geformaliseer en 'n alternatiewe gevolmagtigde vir intelligensie genaamd "swakheid" geïdentifiseer.<ref name="mtb1" /> Die meegaande eksperimente (wat swakheid en kompressie vergelyk) en wiskundige bewyse het getoon dat die maksimalisering van swakheid die optimale "vermoë om 'n wye reeks take te voltooi",<ref name="mtb2">{{cite conference | conference=14th Conference on Artificial General Intelligence | last=Bennett | first=Michael Timothy | title=Symbol Emergence and The Solutions to Any Task | date=2021 | doi=10.1007/978-3-030-93758-4_4 | url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-93758-4_4 | arxiv=2109.01281 | access-date=19 Julie 2022 | archive-date=19 Julie 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220719052018/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-93758-4_4 | url-status=live }}</ref> of ekwivalent "vermoë om te veralgemeen"<ref>{{cite arXiv |last=Chollet |first=Francois |date=2019 |title=On the Measure of Intelligence |class=cs.AI |eprint=1911.01547}}</ref> tot gevolg het (dus maksimeer intelligensie volgens enige definisie). As enaktivisme geld en gees-liggaam-dualisme nie, dan is kompressie nie nodig of voldoende vir intelligensie nie, wat wydverspreide sienings oor intelligensie bevraagteken (sien ook Hutter-prys). Of 'n KAI wat aan een van hierdie formulerings voldoen, menslike gedrag (soos die gebruik van [[natuurlike taal]]) toon, sal van baie faktore afhang,<ref>{{cite journal | last1=Bennett | first1=Michael Timothy | last2=Maruyama | first2=Yoshihiro | date=2022 | title=Philosophical Specification of Empathetic Ethical Artificial Intelligence | url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11245-017-9484-6 | journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems | volume=14 | issue=2 | pages=292–300 | doi=10.1109/TCDS.2021.3099945 | arxiv=2107.10715 | s2cid=236170941 | access-date=6 Desember 2022 | archive-date=6 Desember 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221206020457/https://link.springer.com/article/10.1007/s11245-017-9484-6 | url-status=live }}</ref> byvoorbeeld die wyse waarop die agent beliggaam word,<ref name="mtb2"/> of dit het 'n beloningsfunksie wat menslike aspekte van kognisie soos [[honger]], [[pyn]], ensovoorts, nou naboots.<ref>{{cite conference | conference=14th Conference on Artificial General Intelligence | last1=Bennett | first1=Michael Timothy | last2=Maruyama | first2=Yoshihiro | title=The Artificial Scientist | date=2021 | doi=10.1007/978-3-030-93758-4_6 | url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-93758-4_6 | arxiv=2110.01831 | access-date=19 Julie 2022 | archive-date=19 Julie 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220719052038/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-93758-4_6 | url-status=live }}</ref> === Toetse vir menslike vlak KAI === [[Lêer:Alan Turing (1912-1954) in 1936 at Princeton University.jpg|duimnael|Alan Turing]] Verskeie toetse wat bedoel is om KAI op menslike vlak te bevestig, is oorweeg, insluitend:<ref>{{cite web|last=Muehlhauser|first=Luke|title=What is AGI?|url=http://intelligence.org/2013/08/11/what-is-agi/|publisher=Machine Intelligence Research Institute|access-date=1 Mei 2014|date=11 Augustus 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140425115445/http://intelligence.org/2013/08/11/what-is-agi/|archive-date=25 April 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.talkyblog.com/artificial_general_intelligence_agi/|title=What is Artificial General Intelligence (AGI)? {{!}} 4 Tests For Ensuring Artificial General Intelligence|date=13 Julie 2019|website=Talky Blog|language=en|access-date=17 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717071152/https://www.talkyblog.com/artificial_general_intelligence_agi/|archive-date=17 Julie 2019|url-status=live}}</ref> ; Die [[Turingtoets]] ([[Alan Turing|''Turing'']]) : 'n Masjien en 'n mens praat albei ongesiens met 'n tweede mens, wat moet evalueer watter van die twee die masjien is, wat die toets slaag as dit die evalueerder 'n beduidende fraksie van die tyd kan flous. Let wel: Turing skryf nie voor wat as intelligensie moet kwalifiseer nie, net dat die wete dat dit 'n masjien is dit moet diskwalifiseer. ; Die koffietoets ([[Steve Wozniak|Wozniak]]) : 'n Masjien word benodig om 'n gemiddelde Amerikaanse huis binne te gaan en uit te vind hoe om [[koffie]] te maak: vind die koffiemasjien, vind die koffie, voeg water by, vind 'n beker en brou die koffie deur die regte knoppies te druk. ; Die Robot kollege student Toets ([[Ben Goertzel|Goertzel]]) : 'n Masjien skryf in by 'n [[universiteit]], neem en slaag dieselfde klasse as wat mense sou, en verwerf 'n graad. ; Die indiensnemingstoets (Nilsson) : 'n Masjien verrig 'n ekonomies belangrike [[werk]] minstens so goed soos mense in dieselfde werk. ; Die [[Ikea]]toets (Marcus) : Ook bekend as die platpakmeubeltoets. ’n KI bekyk die dele en instruksies van ’n Ikea-platpakproduk, en beheer dan ’n [[robot]] om die [[meubels]] korrek saam te stel. === KI-volledigheid probleme === Daar is baie probleme wat algemene kundmatige intelligensie sal moet oorkom, as masjiene die probleme so goed wil oplos as wat mense dit kan doen. Byvoorbeeld, selfs spesifieke eenvoudige take, soos masjienvertaling, vereis dat 'n masjien in albei tale (NLP) lees en skryf, die skrywer se argument (rede) volg, weet waaroor gepraat word (kennis), en die skrywer se oorspronklike opset getrou weergee. (sosiale intelligensie). Al hierdie probleme moet gelyktydig opgelos word om masjienwerkverrigting op menslike vlak te kry. 'n Probleem word informeel "KI-volledigheid " of "KI-hard" genoem as daar geglo word dat 'n mens sterk KI moet implementeer om dit op te los, want die oplossing is buite die vermoëns van 'n doelspesifieke algoritme.<ref name="Shapiro92">{{cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |year=1992 |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 Februarie 2016 |chapter=Artificial Intelligence |editor=Stuart C. Shapiro |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |edition=Second |pages=54–57 |location=New York |publisher=John Wiley}} (Section 4 is on "AI-Complete Tasks".)</ref> KI-volledigheid probleme word veronderstel om algemene [[rekenaarvisie]], natuurlike taalbegrip en die hantering van onverwagte omstandighede in te sluit terwyl enige werklike wêreldprobleem opgelos word.<ref>{{cite journal |first=Roman V. |last=Yampolskiy |title=Turing Test as a Defining Feature of AI-Completeness |journal=Artificial Intelligence, Evolutionary Computation and Metaheuristics (AIECM) |editor=Xin-She Yang |pages=3–17 |year=2012 |url=http://cecs.louisville.edu/ry/TuringTestasaDefiningFeature04270003.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094547/http://cecs.louisville.edu/ry/TuringTestasaDefiningFeature04270003.pdf |archive-date=22 Mei 2013 |url-status=live}}</ref> KI-volledigheid probleme kan nie opgelos word met huidige rekenaartegnologie alleen nie en vereis 'n mate van menslike berekening. Hierdie beperking kan nuttig wees om te toets vir die teenwoordigheid van mense, soos CAPTCHA's beoog om te doen; en vir rekenaarsekuriteit om brute-krag-aanvalle af te weer.<ref>Luis von Ahn, Manuel Blum, Nicholas Hopper, and John Langford. [http://www.captcha.net/captcha_crypt.pdf CAPTCHA: Using Hard AI Problems for Security] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001102/http://www.captcha.net/captcha_crypt.pdf |date=4 March 2016 }}. In ''Proceedings of Eurocrypt'', Vol.&nbsp;2656 (2003), pp.&nbsp;294–311.</ref><ref>{{cite journal | first = Richard | last = Bergmair | title = Natural Language Steganography and an "AI-complete" Security Primitive | citeseerx = 10.1.1.105.129 | date = 7 Januarie 2006 |journal=CiteSeer}}</ref> == Geskiedenis == === Klassieke KI === Moderne KI-navorsing het in die middel-1950's begin.<ref>{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}</ref> Die eerste generasie KI-navorsers was oortuig daarvan dat kunsmatige algemene intelligensie moontlik was en dat dit oor net 'n paar dekades sou bestaan.<ref>{{Cite web |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |title=Andreas Kaplan (2022) Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |access-date=12 Maart 2022 |archive-date=6 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live }}</ref> KI-pionier Herbert A. Simon het in 1965 geskryf: "masjiene sal binne twintig jaar in staat wees om enige werk te doen wat 'n mens kan doen."<ref>{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} aangehaal in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}</ref> Hul voorspellings was die inspirasie vir [[Stanley Kubrick]] en [[Arthur C. Clarke]] se karakter HAL 9000, wat beliggaam het wat KI-navorsers geglo het hulle kon skep teen die jaar 2001. KI-pionier [[Marvin Minsky]] was 'n konsultant<ref>{{Cite web |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |access-date=5 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 Julie 2012 |url-status=live }}</ref> op die projek om HAL 9000 as realisties te maak as moontlik volgens die konsensusvoorspellings van die tyd. Hy het in 1967 gesê: "Binne 'n generasie... sal die probleem van die skep van 'kunsmatige intelligensie' aansienlik opgelos word".<ref>Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.</ref> Verskeie klassieke KI-projekte, soos [[Doug Lenat]] se [[Cyc]]-projek (wat in 1984 begin het), en Allen Newell se Soar-projek, was op KAI gerig. In die vroeë 1970's het dit egter duidelik geword dat navorsers die moeilikheid van die projek erg onderskat het. Befondsingsagentskappe het skepties geraak oor KAI en het navorsers onder toenemende druk geplaas om nuttige "toegepaste KI" te produseer. Die Lighthill-verslag het spesifiek KI se "grootsugtige doelwitte" gekritiseer en gelei tot die aftakeling van KI-navorsing in Engeland.<ref>Harvnb, Lighthill, 1973</ref> In die VSA het [[DARPA]] vasbeslote geraak om slegs "missie-georiënteerde direkte navorsing, eerder as basiese ongerigte navorsing" te finansier.<ref>Harvnb, Crevier, 1993, bl115–117–22.</ref> In die vroeë 1980's het [[Japan]] se vyfde generasie rekenaarprojek belangstelling in KAI laat herleef en 'n tydlyn van tien jaar uiteengesit wat KAI-doelwitte soos "voer 'n toevallige gesprek" insluit.<ref>{{harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} en sien ook {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}</ref> In reaksie hierop en die sukses van kundige stelsels, het beide die industrie en die regering geld in die veld teruggepomp.{{sfn|NRC|1999|loc="Shift to Applied Research Increases Investment"}}<ref>{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.</ref> Vertroue in KI het egter skouspelagtig ineengestort in die laat 1980's, en die doelwitte van die Vyfde Generasie Rekenaarprojek is nooit vervul nie.<ref>{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}</ref> Vir die tweede keer in 20 jaar het KI-navorsers wat die naderende prestasie van KAI voorspel het, hulle misgis. Teen die 1990's het KI-navorsers 'n reputasie gehad om ydele beloftes te maak. Hulle het enigsins huiwerig geword om voorspellings te maak en vermy die vermelding van kunsmatige intelligensie op "menslike vlak" uit vrees dat hulle as "wilde-oog dromer[s] geëtiketteer word.<ref>{{cite news |quote= Op sy laagtepunt het sommige rekenaarwetenskaplikes en sagteware-ingenieurs die term kunsmatige intelligensie vermy uit vrees om as wilde-oog dromers beskou te word. |first=John |last=Markoff |date=14 Oktober 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&en=11ab55edb7cead5e&ex=1185940800&adxnnl=1&adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |access-date=18 Februarie 2017 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |url-status=live }}</ref> === Nou KI-navorsing === : ''Sien Hoofartikel: [[Kunsmatige intelligensie]]'' In die 1990's en vroeë 21ste eeu het hoofstroom KI kommersiële sukses en akademiese eerbaarheid behaal deur te fokus op spesifieke subprobleme waar KI verifieerbare resultate en kommersiële toepassings kan produseer, soos kunsmatige neurale netwerke en statistiese [[masjienleer]].<ref>{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}</ref> Hierdie "toegepaste KI"-stelsels word nou op groot skaal deur die tegnologie-industrie gebruik, en navorsing in hierdie trant word goed befonds in beide die akademie en die industrie. Vanaf 2018 is ontwikkeling op hierdie gebied as 'n opkomende tendens beskou, en daar is verwag dat 'n volwasse stadium oor meer as 10 jaar sou plaasvind.<ref>{{cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |publisher=Gartner Reports |access-date=7 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 Mei 2019 |url-status=live }}</ref> Die meeste hoofstroom KI-navorsers<ref name=":4" /> hoop dat sterk KI ontwikkel kan word deur programme te kombineer wat verskeie subprobleme oplos. [[Hans Moravec]] het in 1988 geskryf: "Ek is vol vertroue dat hierdie onder-na-bo-roete na kunsmatige intelligensie eendag die tradisionele bo-na-onder-roete meer as halfpad sal ontmoet, gereed om die regte wêreldbevoegdheid en die gesonde verstandkennis te verskaf wat so frustrerend ontwykend was in redenasieprogramme. Ten volle intelligente masjiene sal ontstaan wanneer die metaforiese goue piek aangedryf word wat die twee pogings verenig."<ref name=":4">{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}</ref> Dit word egter betwis. Byvoorbeeld, Stevan Harnad van [[Princeton-universiteit]] het sy 1990 referaat oor die Simbool Gegronde Hipoteses afgesluit deur te sê: "Die verwagting is dikwels uitgespreek dat "bo na onder" (simboliese) benaderings tot modellering van kognisie op een of ander manier "onder na bo" (sensoriese) benaderings iewers tussenin sal ontmoet. As die grondoorwegings in hierdie vraestel geldig is, dan is hierdie verwagting hopeloos modulêr en is daar eintlik net een lewensvatbare roete van sintuig na simbole: van die grond af. 'n Vryswewende simboliese vlak soos die sagtewarevlak van 'n rekenaar sal nooit deur hierdie roete (of andersom) bereik word nie – en dit is ook nie duidelik waarom ons selfs so 'n vlak moet probeer bereik nie, aangesien dit lyk asof om daar te kom net daarop neerkom om ons simbole uit hul intrinsieke betekenisse te ontwortel (en daardeur onsself bloot te reduseer tot die funksionele ekwivalent van 'n programmeerbare rekenaar)."<ref>{{cite journal | last1 = Harnad | first1 = S | year = 1990 | title = The Symbol Grounding Problem | url = https://archive.org/details/sim_physica-d-nonlinear-phenomena_1990-06_42_1-3/page/335 | journal = Physica D | volume = 42 | issue = 1–3| pages = 335–346 | doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6| bibcode = 1990PhyD...42..335H | arxiv = cs/9906002| s2cid = 3204300 }}</ref> === Moderne kunsmatige algemene intelligensie navorsing === Die term "kunsmatige algemene intelligensie" is reeds in 1997 deur Mark Gubrud<ref>{{Harvnb|Gubrud|1997}}</ref> gebruik in 'n bespreking van die implikasies van ten volle outomatiese militêre produksie en operasies. Die term is omstreeks 2002 weer gebruik en gewild gemaak deur [[Shane Legg]] en [[Ben Goertzel]].<ref>{{Cite web|url=http://goertzel.org/who-coined-the-term-agi/|title=Who coined the term "AGI"? » goertzel.org|language=en-US|access-date=28 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228083048/http://goertzel.org/who-coined-the-term-agi/|archive-date=28 Desember 2018|url-status=live}}, via Life 3.0: 'Die term "AGI" is gewild gemaak deur ...[[Shane Legg]], Mark Gubrud and [[Ben Goertzel]]'</ref> KAI-navorsingsaktiwiteit in 2006 is deur Pei Wang en Ben Goertzel beskryf as "die vervaardiging van publikasies en voorlopige resultate". Die eerste somerskool in AKI is in 2009 in [[Xiamen]], China georganiseer<ref>{{cite web |title=First International Summer School in Artificial General Intelligence, Main summer school: June 22 – July 3, 2009, OpenCog Lab: Julie 6-9, 2009 |url=https://goertzel.org/AGI_Summer_School_2009.htm |access-date=11 Mei 2020 |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928173146/https://www.goertzel.org/AGI_Summer_School_2009.htm |url-status=live }}</ref> deur die Xiamen-universiteit se Kunsbreinlaboratorium en OpenCog. Die eerste universiteitskursus is in 2010<ref>{{cite web |title=Избираеми дисциплини 2009/2010 - пролетен триместър |language=bg |trans-title=Elective courses 2009/2010 – spring trimester |website=Факултет по математика и информатика [Faculty of Mathematics and Informatics] |url=http://fmi-plovdiv.org/index.jsp?id=1054&ln=1 |access-date=11 Mei 2020 |archive-date=26 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726103659/http://fmi-plovdiv.org/index.jsp?id=1054&ln=1 |url-status=live }}</ref> en 2011<ref>{{cite web |title=Избираеми дисциплини 2010/2011 - зимен триместър |language=bg |trans-title=Elective courses 2010/2011 – winter trimester |website=Факултет по математика и информатика [Faculty of Mathematics and Informatics] |url=http://fmi.uni-plovdiv.bg/index.jsp?id=1139&ln=1 |access-date=11 Mei 2020 |archive-date=26 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726094625/http://fmi.uni-plovdiv.bg/index.jsp?id=1139&ln=1 |url-status=live }}</ref> by Plovdiv Universiteit, [[Bulgarye]] deur Todor Arnaudov aangebied. MIT het in 2018 'n kursus in KAI aangebied, georganiseer deur Lex Fridman en met 'n aantal gasdosente. Vanaf 2023 gee die meeste KI-navorsers min aandag aan KAI, met sommige wat beweer dat intelligensie te kompleks is om op die kort termyn heeltemal gerepliseer te word. 'n Klein aantal rekenaarwetenskaplikes is egter aktief in KAI-navorsing, en baie dra by tot 'n reeks KAI-konferensies. Al hoe meer navorsers stel egter belang in oopleer,<ref>{{Cite journal |last1=Ecoffet |first1=Adrien |last2=Clune |first2=Jeff |last3=Lehman |first3=Joel |date=2020 |title=Open Questions in Creating Safe Open-ended AI: Tensions Between Control and Creativity |url=http://dx.doi.org/10.1162/isal_a_00323 |journal=The 2020 Conference on Artificial Life |pages=27–35 |location=Cambridge, MA |publisher=MIT Press |doi=10.1162/isal_a_00323|s2cid=219687488 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Open-Ended Learning Leads to Generally Capable Agents |url=https://www.deepmind.com/publications/open-ended-learning-leads-to-generally-capable-agents |access-date=2023-06-09 |website=www.deepmind.com |language=en}}</ref> wat die idee is om KI toe te laat om voortdurend te leer en te innoveer soos mense aksie neem. Alhoewel die meeste oop-einde-leerwerke steeds op [[Minecraft]] gedoen word,<ref>{{Cite web |title=Voyager {{!}} An Open-Ended Embodied Agent with Large Language Models |url=https://voyager.minedojo.org/ |access-date=2023-06-09 |website=voyager.minedojo.org}}</ref><ref>{{Cite arXiv |last1=Zhang |first1=Jenny |last2=Lehman |first2=Joel |last3=Stanley |first3=Kenneth |last4=Clune |first4=Jeff |date=2 Junie 2023 |title=OMNI: Open-endedness via Models of human Notions of Interestingness |class=cs.AI |eprint=2306.01711 }}</ref><ref>{{Cite arXiv |last1=Wu |first1=Yue |last2=Prabhumoye |first2=Shrimai |last3=Min |first3=So Yeon |date=24 Mei 2023 |title=SPRING: GPT-4 Out-performs RL Algorithms by Studying Papers and Reasoning |class=cs.AI |eprint=2305.15486 }}</ref> kan die toepassing daarvan uitgebrei word na robotika en die wetenskappe. === Tydskale === In die inleiding tot sy 2006-boek,{{sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} sê Goertzel dat ramings van die tyd wat nodig is voordat 'n werklik buigsame KAI gebou word, wissel van 10 jaar tot meer as 'n eeu. Vanaf 2007 het die konsensus in die KAI-navorsingsgemeenskap gelyk of die tydlyn wat deur [[Ray Kurzweil]] in ''The Singularity is Near''<ref name="K">{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}} of sien [http://crnano.typepad.com/crnblog/2005/08/advanced_human_.html Advanced Human Intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630032301/http://crnano.typepad.com/crnblog/2005/08/advanced_human_.html |date=30 Junie 2011 }} waar hy sterk KI definieer as "masjien-intelligensie met die volle omvang van menslike intelligensie."</ref> (d.w.s. tussen 2015 en 2045) bespreek is, moontlik is.{{sfn|Goertzel|2007}} Hoofstroom KI-navorsers het 'n wye verskeidenheid menings gegee oor of vordering so vinnig sal wees. 'n 2012-meta-analise van 95 sulke menings het 'n vooroordeel gevind om te voorspel dat die aanvang van KAI binne 16-26 jaar vir moderne en historiese voorspellings sou plaasvind. Daardie referaat is gekritiseer vir hoe dit menings as deskundige of nie-deskundige gekategoriseer het.<ref>{{cite web |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |website=AI Impacts |type=blog |author=Katja Grace |year=2016 |access-date=2020-08-24 |archive-date=4 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live }}</ref> [[Lêer:Geoffrey Hinton - Collision 2023 - Centre Stage RCZ 1307 (cropped).jpg|links|duimnael|Geoffrey Hinton, op die Sentrumverhoog gedurende dag twee van Collision 2023 (28 Junie 2023) by die Enercare Centre in Toronto, Kanada.]] In 2012 het [[Alex Krizhevsky]], [[Ilya Sutskever]] en [[Geoffrey Hinton]] 'n [[neurale netwerk]] genaamd AlexNet ontwikkel, wat die ImageNet-kompetisie gewen het met 'n top-5 toetsfoutkoers van 15.3%, aansienlik beter as die tweedebeste inskrywing se koers van 26.3% (die tradisionele benadering het 'n geweegde som van tellings van verskillende vooraf gedefinieerde klassifiseerders gebruik).<ref name=":5">{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |url=https://doi.org/10.1007/s13218-021-00705-x |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987}}</ref> AlexNet is beskou as die aanvanklike baanbreker van die huidige diep leergolf.<ref name=":5" /> In 2017 het navorsers Feng Liu, Yong Shi en Ying Liu intelligensietoetse uitgevoer op publiek-beskikbare en vrylik toeganklike swak KI soos Google KI, Apple se Siri, en ander. Op die maksimum het hierdie KI's 'n IK-waarde van ongeveer 47 bereik, wat ongeveer ooreenstem met 'n sesjarige kind in die eerste graad. 'n Volwassene kom gemiddeld op ongeveer 100. Soortgelyke toetse is in 2014 uitgevoer, met die IK-telling wat 'n maksimum waarde van 27 bereik het.<ref>{{cite journal |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |year=2017 |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |s2cid=37900130}}</ref><ref>{{cite web |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |access-date=2 Januarie 2019 |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |language=de |trans-title=Google KI is twee keer slimmer as Siri – maar 'n sesjarige klop beide |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 Januarie 2019|url-status=live}}</ref> In 2020 het [[OpenAI]] [[ChatGPT|GPT-3]] ontwikkel, 'n [[taalmodel]] wat in staat is om baie uiteenlopende take te verrig sonder spesifieke opleiding. Volgens Gary Grossman in 'n ''VentureBeat''-artikel, hoewel daar konsensus is dat GPT-3 nie 'n voorbeeld van KAI is nie, word dit deur sommige as te gevorderd beskou om as 'n nou KI-stelsel te klassifiseer.<ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |date=3 September 2020 |first=Gary |last=Grossman |access-date=5 September 2020 |publisher=VentureBeat |quote=" Daar is beslis ook diegene wat beweer ons sien reeds 'n vroeë voorbeeld van 'n KAI-stelsel in die onlangs aangekondigde GPT-3 [[natuurliketaalverwerking]] (NLP) neurale netwerk. … Is GPT-3 dus die eerste voorbeeld van 'n KAI-stelsel? Dit is debatteerbaar, maar die konsensus is dat dit nie KAI is nie. … As niks anders nie, vertel GPT-3 vir ons dat daar 'n middeweg tussen eng en algemene KI is." |archive-date=4 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live }}</ref> In dieselfde jaar het Jason Rohrer sy GPT-3-rekening gebruik om 'n [[kletsbot]] te ontwikkel, en het 'n kletsbot-ontwikkelingsplatform genaamd "Project December" verskaf. OpenAI het gevra vir veranderinge aan die kletsbot om aan hul [[Kunsmatige-intelligensie-veiligheid|veiligheidsriglyne]] te voldoen; Rohrer het Project December van die GPT-3 API ontkoppel.<ref>{{cite web |last1=Quach |first1=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |publisher=The Register |access-date=16 Oktober 2021 |archive-date=16 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live }}</ref> In 2022 het DeepMind Gato ontwikkel, 'n "algemene-doel" stelsel wat in staat is om meer as 600 verskillende take uit te voer.<ref>{{citation|title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots|first=Kyle|last=Wiggers|date=13 Mei 2022|work=TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/|access-date=12 Junie 2022|archive-date=16 Junie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/|url-status=live}}</ref> In 2023 het Microsoft Research 'n studie gepubliseer oor 'n vroeë weergawe van OpenAI se GPT-4, en beweer dat dit meer algemene intelligensie as vorige KI-modelle getoon het en prestasie op menslike vlak gedemonstreer het in take wat oor verskeie domeine strek, soos wiskunde, kodering en die reg. Hierdie navorsing het 'n debat ontketen oor of GPT-4 as 'n vroeë, onvolledige weergawe van kunsmatige algemene intelligensie beskou kan word, wat die behoefte aan verdere verkenning en evaluering van sulke stelsels beklemtoon het.<ref>{{cite arXiv|last1=Bubeck |first1=Sébastien |last2=Chandrasekaran |first2=Varun |last3=Eldan |first3=Ronen |last4=Gehrke |first4=Johannes |last5=Horvitz |first5=Eric |last6=Kamar |first6=Ece |last7=Lee |first7=Peter |last8=Lee |first8=Yin Tat |last9=Li |first9=Yuanzhi |last10=Lundberg |first10=Scott |last11=Nori |first11=Harsha |last12=Palangi |first12=Hamid |last13=Ribeiro |first13=Marco Tulio |last14=Zhang |first14=Yi |title=Sparks of Artificial General Intelligence: Early experiments with GPT-4 |date=22 Maart 2023 |class=cs.CL |eprint=2303.12712}}</ref> In 2023 het die KI-navorser Geoffrey Hinton gesê dat:<ref>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |issn=0362-4331}}</ref> “Die idee dat hierdie goed eintlik slimmer as mense kan word — 'n paar mense het dit geglo, […]. Maar die meeste mense het gedink dit is ver weg. En ek het gedink dit is ver weg. Ek het gedink dit is 30 tot 50 jaar of selfs langer weg. Natuurlik dink ek nie meer so nie.” == Breinsimulasie == === Heelbrein-emulasie === [[Lêer:Raymond Kurzweil Fantastic Voyage.jpg|duimnael|Raymond Kurzweil]] Een moontlike benadering om KAI te bereik is heelbrein-emulasie: 'n Breinmodel word gebou deur 'n biologiese [[brein]] in detail te skandeer en te karteer en sy toestand na 'n rekenaarstelsel of 'n ander rekenaartoestel te kopieer. Die rekenaar bestuur 'n simulasiemodel wat voldoende getrou aan die oorspronklike is dat dit feitlik dieselfde optree as die oorspronklike brein.<ref name=Roadmap>{{Harvnb|Sandberg|Boström|2008}}. "Die basiese idee is om 'n spesifieke brein te neem, sy struktuur in detail te skandeer en 'n sagtewaremodel daarvan te bou wat so getrou is aan die oorspronklike dat, wanneer dit op toepaslike hardeware gebruik word, dit in wese op dieselfde manier as die oorspronklike brein sal optree."</ref> Heelbrein-emulasie word in rekenaarneurologie en neuroinformatika bespreek, in die konteks van breinsimulasie vir mediese navorsingsdoeleindes. Dit word in kunsmatige intelligensie navorsing{{sfn|Goertzel|2007}} bespreek as 'n benadering tot sterk KI. Neurobeeldingstegnologieë wat die nodige gedetailleerde begrip kan lewer, verbeter vinnig, en [[toekomskundige]] [[Ray Kurzweil]] voorspel in die boek ''The Singularity Is Near''<ref name="K" /> dat 'n kaart van voldoende gehalte beskikbaar sal word op 'n soortgelyke tydskaal as die rekenaarvermoë wat nodig is om dit na te boots. === Vroeë skattings === Vir laevlak breinsimulasie sal 'n uiters kragtige [[rekenaar]] nodig wees. Die menslike brein het 'n groot aantal [[sinaps]]e. Elk van die 1011 (eenhonderd miljard) [[neuron]]e het gemiddeld 7 000 sinaptiese verbindings (sinapse) met ander neurone. Die brein van 'n driejarige kind het ongeveer 1015 sinapse (1 kwadriljoen). Hierdie getal neem af met ouderdom en stabiliseer teen volwassenheid. Skattings verskil vir 'n volwassene, wat wissel van 1014 tot 5×1014 sinapse (100 tot 500 miljard).{{sfn|Drachman|2005}} 'n Skatting van die brein se verwerkingskrag, gebaseer op 'n eenvoudige skakelaarmodel vir neuronaktiwiteit, is ongeveer 1014 (100 miljard) sinaptiese opdaterings per sekonde (SUPS).{{sfn|Russell|Norvig|2003}} In 1997 het Kurzweil na verskeie skattings gekyk vir die hardeware wat nodig is om gelyk te wees aan die menslike brein en 'n syfer van 1016 berekeninge per sekonde (bps) aanvaar.{{sfn|Moravec|1988|page=61}} (Ter vergelyking, as 'n "berekening" gelykstaande was aan een "drywende punt" werking" – 'n maatstaf wat gebruik word om huidige superrekenaars te gradeer – dan sal 1016 "berekeninge" gelykstaande wees aan 10 petaFLOPS, wat in 2011 behaal is, terwyl 1018 in 2022 behaal is.) Hy het hierdie syfer gebruik om te voorspel die nodige hardeware sal iewers tussen 2015 en 2025 beskikbaar wees, as die eksponensiële groei in rekenaarvermoë ten tyde van die skryf daarvan voortgegaan het. === Modellering van die neurone in meer detail === Die kunsmatige neuronmodel wat deur Kurzweil aanvaar word en in baie huidige kunsmatige neurale netwerkimplementasies gebruik word, is eenvoudig in vergelyking met biologiese neurone. 'n Breinsimulasie sal waarskynlik die gedetailleerde sellulêre gedrag van biologiese neurone moet vasvang, wat tans slegs in breë trekke verstaan word. Die bokoste wat deur volledige modellering van die biologiese, chemiese en fisiese besonderhede van neurale gedrag (veral op 'n molekulêre skaal) ingestel word, sal berekeningvermoë vereis wat verskeie grootteordes groter is as Kurzweil se skatting. Boonop hou die skattings nie rekening met [[gliasel]]le nie, wat bekend is dat hulle 'n rol speel in kognitiewe prosesse.<ref name="Discover2011JanFeb">{{Cite journal|author=Swaminathan, Nikhil|title=Glia—the other brain cells|journal=Discover|date=Jan–Feb 2011|url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62|access-date=24 Januarie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62|archive-date=8 Februarie 2014|url-status=live}}</ref> === Huidige navorsing === Sommige navorsingsprojekte ondersoek breinsimulasie deur meer gesofistikeerde neurale modelle te gebruik, geïmplementeer op konvensionele rekenaarargitekture. Die Artificial Intelligence System-projek het in 2005 nie-intydse simulasies van 'n "brein" (met 1011 neurone) geïmplementeer. Dit het 50 dae geneem op 'n groep van 27 verwerkers om 1 sekonde van 'n model te simuleer.<ref>{{cite journal |last1=Izhikevich |first1=Eugene M. |last2=Edelman |first2=Gerald M. |date=4 Maart 2008 |title=Large-scale model of mammalian thalamocortical systems |url=http://vesicle.nsi.edu/users/izhikevich/publications/large-scale_model_of_human_brain.pdf |journal=PNAS |volume=105 |issue=9 |pages=3593–3598 |doi= 10.1073/pnas.0712231105|access-date=23 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612095651/http://vesicle.nsi.edu/users/izhikevich/publications/large-scale_model_of_human_brain.pdf |archive-date=12 Junie 2009 |pmid=18292226 |pmc=2265160|bibcode=2008PNAS..105.3593I |doi-access=free }}</ref> Die Blue Brain-projek het een van die vinnigste superrekenaar-argitekture, [[IBM]] se Blue Gene-platform, gebruik om 'n intydse simulasie van 'n enkele staaf neokortikale kolom te skep wat in 2006 uit ongeveer 10 000 neurone en 108 sinapse bestaan het.<ref>{{cite web|url=http://bluebrain.epfl.ch/Jahia/site/bluebrain/op/edit/pid/19085|title=Project Milestones|work=Blue Brain|access-date=11 Augustus 2008|archive-date=10 Februarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114640/http://bluebrain.epfl.ch/Jahia/site/bluebrain/op/edit/pid/19085|url-status=dead}}</ref> ’n Langtermyndoelwit is om ’n gedetailleerde, funksionele simulasie van die fisiologiese prosesse in die menslike brein te bou: “Dit is nie onmoontlik om ’n menslike brein te bou nie en ons kan dit in 10 jaar doen,” Henry Markram, direkteur van die Bloubrein Projek, in 2009 by die [[TED]]-konferensie in Oxford gesê.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8164060.stm |title=Artificial brain '10 years away' |work=BBC News |date=22 Julie 2009 |access-date=25 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726040959/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8164060.stm |archive-date=26 Julie 2017 |url-status=live }}</ref> Neurosilikon-koppelvlakke is voorgestel as 'n alternatiewe implementeringstrategie wat beter kan opskaal.<ref>[http://gauntlet.ucalgary.ca/story/10343 University of Calgary news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818081044/http://gauntlet.ucalgary.ca/story/10343 |date=18 Augustus 2009 }}, [http://www.nbcnews.com/id/12037941 NBC News news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704063922/http://www.nbcnews.com/id/12037941/ |date=4 Julie 2017 }}</ref> Hans Moravec het bogenoemde argumente aangespreek ("breine is meer ingewikkeld", "neurone moet in meer detail gemodelleer word") in sy 1997 referaat "Wanneer sal rekenaarhardeware ooreenstem met die menslike brein?".{{sfn|Moravec|1998}} Hy het die vermoë van bestaande sagteware gemeet om die funksionaliteit van neurale weefsel, spesifiek die [[retina]], te simuleer. Sy resultate hang nie af van die aantal glialeselle nie, en ook nie van watter soort verwerkingsneurone waar verrig nie. Die werklike kompleksiteit van die modellering van biologiese neurone is ondersoek in die OpenWorm-projek wat gemik was op volledige simulasie van 'n [[wurm]] wat slegs 302 neurone in sy [[neurale netwerk]] het (onder ongeveer 1000 selle in totaal). Die dier se neurale netwerk is goed gedokumenteer voor die aanvang van die projek. Alhoewel die taak aan die begin eenvoudig gelyk het, het die modelle gebaseer op 'n generiese neurale netwerk egter nie gewerk nie. Daarna fokus pogings op presiese emulasie van biologiese neurone (gedeeltelik op die molekulêre vlak), maar die resultaat kan nog nie 'n totale sukses genoem word nie. === Kritiek op simulasie-gebaseerde benaderings === 'n Fundamentele kritiek op die gesimuleerde breinbenadering kom uit beliggaamde kognisieteorie wat beweer dat menslike beliggaming 'n noodsaaklike aspek van menslike intelligensie is en nodig is om betekenis in te bed.<ref>{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. 'n Wye verskeidenheid sienings in huidige navorsing, wat almal tot 'n mate begronding vereis</ref> As hierdie teorie korrek is, sal enige ten volle funksionele breinmodel meer as net die neurone moet insluit (bv. 'n robotliggaam). Goertzel{{sfn|Goertzel|2007}} stel virtuele beliggaming (soos in [[Second Life]]) as 'n opsie voor, maar dit is onbekend of dit voldoende sal wees. Tafelrekenaars wat mikroverwerkers gebruik wat in staat is om meer as 109 cps (Kurzweil se nie-standaard eenheid "berekeninge per sekonde", sien hierbo) is beskikbaar sedert 2005. Volgens die breinkragberamings wat deur Kurzweil (en Moravec) gebruik word, behoort so 'n rekenaar te wees in staat om 'n simulasie van 'n bybrein te ondersteun, maar ten spyte van 'n mate van belangstelling<ref>{{Cite web |title=[links to bee brain studies] |website=Honey Bee Brain |url=http://www.setiai.com/archives/cat_honey_bee_brain.html |access-date=30 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725000706/http://www.setiai.com/archives/cat_honey_bee_brain.html |archive-date=2008-07-25 |url-status=dead}}</ref>bestaan geen sodanige simulasie nie. Daar is verskeie redes hiervoor: # Die neuronmodel blyk oorvereenvoudig te wees (sien volgende afdeling). # Daar is onvoldoende begrip van hoër kognitiewe prosesse.<ref>In Goertzels se AGI-boek stel [[Eliezer Yudkowsky]] 5 vlakke van organisasie voor wat verstaan moet word – kode/data, sensoriese modaliteit, konsep & kategorie, denke en oorweging (bewussyn) – om die beskikbare hardeware te gebruik.</ref> om akkuraat vas te stel waarmee die brein se neurale aktiwiteit (waargeneem met behulp van tegnieke soos funksionele magnetiese resonansbeelding) korreleer. # Selfs al vorder ons begrip van kognisie voldoende, sal vroeë simulasieprogramme waarskynlik baie ondoeltreffend wees en sal dit dus aansienlik meer hardeware benodig. # Die brein van 'n organisme, hoewel dit krities is, is dalk nie 'n gepaste grens vir 'n kognitiewe model nie. Om 'n bybrein te simuleer, kan dit nodig wees om die liggaam en die omgewing te simuleer. Die ''Extended Mind''-proefskrif formaliseer hierdie filosofiese konsep, en navorsing oor [[koppotige]]s het duidelike voorbeelde van 'n gedesentraliseerde stelsel getoon.<ref>{{cite journal | pmid = 15829594 | doi=10.1152/jn.00684.2004 | volume=94 | issue=2 | title=Dynamic model of the octopus arm. I. Biomechanics of the octopus reaching movement | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_2005-08_94_2/page/1443 |date=Augustus 2005 | journal=J. Neurophysiol. | pages=1443–58 | last1 = Yekutieli | first1 = Y | last2 = Sagiv-Zohar | first2 = R | last3 = Aharonov | first3 = R | last4 = Engel | first4 = Y | last5 = Hochner | first5 = B | last6 = Flash | first6 = T|}}</ref> Daarbenewens is die skaal van die menslike brein tans nie goed ingeperk nie. Een skatting stel die menslike brein op ongeveer 100 biljoen neurone en 100 triljoen sinapse<ref>{{Harvnb|Williams|Herrup|1988}}</ref><ref>[http://search.eb.com/eb/article-75525 "nervous system, human."] ''[[Encyclopædia Britannica]]''. 9 Januarie 2007</ref> Nog 'n skatting is 86 miljard neurone waarvan 16,3 miljard in die serebrale korteks en 69 miljard in die serebellum is.{{sfn|Azevedo et al.|2009}} Gliale sel sinapse is tans ongekwantifiseer, maar dit is bekend dat dit uiters talryk is. == Filosofiese perspektief == ''Sien ook:'' [[Filosofie van kunsmatige intelligensie]] ''en'' [[Turingtoets]] === "Sterk KI" soos gedefinieer in filosofie === In 1980 het filosoof [[John Searle]] die term "sterk KI" geskep as deel van sy [[Chinese kamerargument]].<ref>{{Harvnb|Searle|1980}}</ref> Hy wou tussen twee verskillende hipoteses oor kunsmatige intelligensie onderskei.<ref>Soos gedefinieer in 'n standaard KI-handboek: "Die bewering dat masjiene moontlik intelligent kan optree (of, miskien beter, kan optree asof hulle intelligent is), word deur filosowe die 'swak KI'-hipotese genoem, en die bewering dat masjiene wat dit doen eintlik dink (in teenstelling met die simulasie van denke) word die 'sterk KI'-hipotese genoem."</ref> * Sterk KI-hipotese: 'n Kunsmatige intelligensiestelsel kan "dink" – 'n verstand en "bewussyn" hê. * Swak KI-hipotese: 'n Kunsmatige intelligensiestelsel kan (slegs) optree soos dit dink en 'n verstand en bewussyn het. Die eerste een het hy "sterk" genoem omdat dit 'n sterker stelling maak: dit neem aan iets spesiaals het met die masjien gebeur wat verder gaan as daardie vermoëns wat ons kan toets. Die gedrag van 'n "swak KI"-masjien sal presies identies wees aan 'n "sterk KI"-masjien, maar laasgenoemde sal ook subjektiewe bewuste ervaring hê. Hierdie gebruik is ook algemeen in akademiese KI-navorsing en handboeke.<ref>Byvoorbeeld: * {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, * [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html |date=3 Desember 2007 }} (aangehaal in "High Beam Encyclopedia"), * [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html |date=19 Julie 2008 }} (aangehaal in "AITopics") * [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm |date=13 Mei 2008 }} Anthony Tongen</ref> In teenstelling met Searle en hoofstroom KI, gebruik sommige toekomskundiges soos Ray Kurzweil die term "sterk KI" om "kunsmatige algemene intelligensie op menslike vlak" te beteken.<ref name="K" /> Dit is nie dieselfde as Searle se sterk KI nie, tensy jy aanneem dat bewussyn nodig is vir menslike vlak KAI. Akademiese filosowe soos Searle glo nie dat dit die geval is nie, en vir die meeste kunsmatige intelligensie-navorsers is die vraag buite die omvang van hul navorsing. Hoofstroom KI stel die meeste belang in hoe 'n program optree.<ref name="K" /> Volgens Stuart J. Russell en Peter Norvig, "solank die program werk, gee hulle nie om of jy dit werklik of 'n simulasie noem nie." As die program kan optree asof dit 'n verstand het, is dit nie nodig om weet of dit werklik verstand het – daar sal inderdaad geen manier wees om te sê nie. Vir KI-navorsing is Searle se "swak KI-hipotese" gelykstaande aan die stelling "kunsmatige algemene intelligensie is moontlik". Dus, volgens Russell en Norvig, "neem die meeste KI-navorsers die swak KI-hipotese as vanselfsprekend, en gee nie om oor die sterk KI-hipotese nie." Dus, vir akademiese KI-navorsing, "Sterk KI" en "KAI" is twee baie verskillende dinge. === Bewussyn en selfbewustheid === Ander aspekte van die menslike verstand behalwe intelligensie is relevant tot die konsep van sterk KI, en dit speel 'n groot rol in [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]] en die etiek van kunsmatige intelligensie: * bewussyn: Om subjektiewe ervaring en denke te hê. [[Thomas Nagel]] verduidelik dat dit "voel soos" iets om bewus te wees. As ons nie bewus is nie, dan voel dit na niks nie. Nagel gebruik die voorbeeld van 'n [[vlermuis]]: ons kan sinvol vra " [[What Is It Like to Be a Bat?|hoe voel dit om 'n vlermuis te wees?]]" Dit is egter onwaarskynlik dat ons sal vra "hoe voel dit om 'n broodrooster te wees?" Nagel kom tot die gevolgtrekking dat 'n vlermuis by bewussyn blyk te wees (d.w.s. bewussyn het), maar 'n broodrooster nie.{{sfn|Nagel|1974}}*selfbewustheid: Om bewus te wees van jouself as 'n aparte individu, veral om bewus te wees van jou eie gedagtes. * gevoel: Die vermoë om persepsies of emosies subjektief te "voel". * sapiens: Die kapasiteit vir [[wysheid]]. Hierdie eienskappe het 'n morele dimensie, want 'n masjien met hierdie vorm van sterk KI kan regte hê, analoog aan die regte van nie-menslike diere. Voorlopige werk is gedoen om volledige etiese agente te integreer met bestaande wetlike en sosiale raamwerke, met die fokus op die regsposisie en regte van 'sterk' KI.<ref name="physica_scripta">{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey|journal=Physica Scripta |volume=90 |issue=1 |page=018001 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free}}</ref> Bill Joy, onder andere, voer aan 'n masjien met hierdie eienskappe kan 'n bedreiging vir menslike lewe of waardigheid wees.<ref>{{cite magazine| title=Why the future doesn't need us | last=Joy | first=Bill | magazine=Wired |date=April 2000 }}</ref> [[Lêer:Thomas Nagel teaching Ethics (cropped).JPG|duimnael|Thomas Nagel]] == Navorsingsuitdagings == Vordering in kunsmatige intelligensie het deur periodes van vinnige vordering gegaan, geskei deur periodes wanneer vordering gelyk het of dit opgehou het. {{sfn|Clocksin|2003}} Beëindig elke hiatus fundamentele vooruitgang in hardeware, sagteware of albei om ruimte te skep vir verdere vordering {{sfn|Clocksin|2003}}<ref>{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why , What , and How of Artificial General Intelligence Chip Development |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9390376 |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |arxiv=2012.06338 |s2cid=228376556 |issn=2379-8920 |access-date=28 Augustus 2022 |archive-date=28 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828140528/https://ieeexplore.ieee.org/document/9390376/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |pmid=31367028 |bibcode=2019Natur.572..106P |s2cid=199056116 |issn=1476-4687 |access-date=29 Augustus 2022 |archive-date=29 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live }}</ref> Byvoorbeeld, die [[rekenaarhardeware]] wat in die twintigste eeu beskikbaar was, was nie voldoende om diep leer te implementeer nie, wat groot getalle grafiese prosesseeringseenheid-geaktiveerde [[Sentrale verwerkingseenheid|Sentrale verwerkingseenhede]] vereis.<ref>{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |url=https://www.nature.com/articles/s42256-022-00463-x |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839}}</ref> Die veld het ook gewissel tussen benaderings tot die probleem. Soms het pogings gefokus op eksplisiete opeenhoping van feite en logika, soos in kundige stelsels. Op ander tye is daar van stelsels verwag om op hul eie te verbeter deur middel van masjienleer, soos in kunsmatige neurale netwerke.<ref>{{Cite web |title=Artificial Intelligence (AI) vs. Machine Learning vs. Deep Learning |url=http://wiki.pathmind.com/ai-vs-machine-learning-vs-deep-learning |access-date=2023-05-13 |website=Pathmind |language=en}}</ref> 'n Verdere uitdaging is die gebrek aan duidelikheid in die definisie van wat intelligensie behels. Vereis dit bewussyn? Moet dit die vermoë toon om doelwitte te stel sowel as om dit na te streef? Is dit bloot 'n kwessie van skaal, sodat intelligensie na vore sal kom as modelgroottes voldoende toeneem? Word fasiliteite soos beplanning, redenering en oorsaaklike begrip vereis? Vereis intelligensie die eksplisiete replisering van die brein en sy spesifieke fakulteite? Vereis dit emosies?<ref>{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |url=http://dx.doi.org/10.1162/artl_a_00368 |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462}}</ref> David Gelernter skryf: "Geen rekenaar sal kreatief wees tensy dit al die nuanses van menslike emosie kan simuleer nie."{{sfn|Gelernter|2010}}<ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.bushor.2018.08.004|title=Kaplan Andreas and Haelein Michael (2019) Siri, Siri, in my hand: Who's the fairest in the land? On the interpretations, illustrations, and implications of artificial intelligence | volume=62 | year=2019|journal=Business Horizons|pages=15–25 | last1 = Kaplan | first1 = Andreas | last2 = Haenlein | first2 = Michael|s2cid=158433736 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Priyadarshini |first1=Ishaani |last2=Cotton |first2=Chase |date=2022 |title=AI Cannot Understand Memes: Experiments with OCR and Facial Emotions |url=https://www.techscience.com/cmc/v70n1/44391 |journal=Computers, Materials & Continua |language=en |volume=70 |issue=1 |pages=781–800 |doi=10.32604/cmc.2022.019284 |issn=1546-2226 |doi-access=free |access-date=28 Augustus 2022 |archive-date=2 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202192655/https://www.techscience.com/cmc/v70n1/44391 |url-status=live }}</ref> == Voordele == KAI kan 'n wye verskeidenheid toepassings hê. As dit op so 'n doelwit gerig is, kan KAI help om verskeie probleme in die wêreld soos [[honger]], [[armoede]] en gesondheidsprobleme te versag.<ref>{{Cite web |date=2021-08-23 |title=Artificial General Intelligence – Do the cost outweigh benefits? |url=https://coe-dsai.nasscom.in/artificial-general-intelligence-do-the-cost-outweigh-benefits/ |access-date=2023-06-07 |language=en |archive-date=2021-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826215117/https://coe-dsai.nasscom.in/artificial-general-intelligence-do-the-cost-outweigh-benefits/ |url-status=dead }}</ref> KAI kan produktiwiteit en doeltreffendheid in die meeste werke verbeter. Byvoorbeeld, in [[openbare gesondheid]] kan KAI mediese navorsing versnel, veral teen [[kanker]].<ref>{{Cite web |title=How we can Benefit from Advancing Artificial General Intelligence (AGI) – Unite.AI |url=https://www.unite.ai/artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2023-06-07 |website=www.unite.ai}}</ref> Dit kan vir bejaardes sorg<ref name=":8">{{Cite web |last1=Magazine |first1=Smithsonian |last2=Talty |first2=Jules Julien,Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> en toegang tot vinnige, hoëgehalte mediese diagnostiek demokratiseer. Dit kan pret, goedkoop en persoonlike onderwys bied.<ref name=":8" /> Vir feitlik enige werk wat die samelewing bevoordeel as dit goed gedoen word, sal dit waarskynlik vroeër of later verkieslik wees om dit aan 'n KAI oor te laat. Die behoefte om te werk om te bestaan kan verouderd raak as die welvaart wat geproduseer word behoorlik herverdeel word.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite magazine |last=stevenson |first=matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |language=en |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |issn=1059-1028}}</ref> Dit laat ook die vraag ontstaan oor die plek van [[mens]]e in 'n radikaal geoutomatiseerde samelewing. KAI kan ook help om rasionele besluite te neem, en om rampe te antisipeer en te voorkom. Dit kan ook help om die voordele van potensieel katastrofiese tegnologieë soos [[nanotegnologie]] of klimaatingenieurswese te pluk, terwyl die gepaardgaande risiko's vermy word.<ref name=":7">{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |url=https://archive.org/details/superintelligenc0000bost |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-967811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom New York, NY |chapter=§ Preferred order of arrival}}</ref> As 'n KAI se primêre doelwit is om eksistensiële rampe soos menslike uitwissing te voorkom (wat moeilik kan wees as die Kwesbare Wêreldhipotese waar blyk te wees<ref>{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}</ref>), kan dit maatreëls tref om die risiko's drasties te verminder<ref name=":7" /> terwyl die negatiewe impak tot die minimum beperk word. == Risiko’s == === Potensiële bedreiging vir menslike bestaan === ''Sien Hoofartikel'': [[Kunsmatige-intelligensie-veiligheid]] [[Lêer:AISecurity.jpg|links|duimnael|KI voorstelling van KI-veiligheid]] Die tesis dat KI 'n eksistensiële risiko vir mense inhou, en dat hierdie risiko baie meer aandag verg as wat dit tans kry, is omstrede, maar is onderskryf deur baie openbare figure, insluitend Elon Musk, Bill Gates en Stephen Hawking. KI-navorsers soos Stuart J. Russell, [[Roman Yampolskiy]] en Alexey Turchin ondersteun ook die basiese tesis van 'n potensiële bedreiging vir die mensdom.<ref>{{Cite journal |last=Müller |first=Vincent C. |date=2014-07-03 |title=Risks of general artificial intelligence |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=26 |issue=3 |pages=297–301 |doi=10.1080/0952813X.2014.895110 |s2cid=31835019 |issn=0952-813X|doi-access=free }}</ref><ref name="physica_scripta" /><ref>{{Cite journal |last=Turchin |first=Alexey |date=2019-03-01 |title=Assessing the future plausibility of catastrophically dangerous AI |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0016328718301319 |journal=Futures |language=en |volume=107 |pages=45–58 |doi=10.1016/j.futures.2018.11.007 |s2cid=158975847 |issn=0016-3287}}</ref> Gates verklaar dat hy nie "verstaan waarom sommige mense nie bekommerd is nie",<ref>{{cite news |last1=Rawlinson |first1=Kevin |title=Microsoft's Bill Gates insists AI is a threat |url=https://www.bbc.co.uk/news/31047780 |work=BBC News |access-date=30 Januarie 2015 |archive-date=29 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129183607/http://www.bbc.co.uk/news/31047780 |url-status=live }}</ref> en Hawking het wydverspreide onverskilligheid in sy 2014-meningsartikel gekritiseer: “Dus, met moontlike toekoms van onberekenbare voordele en risiko's, doen die kundiges sekerlik alles moontlik om die beste uitkoms te verseker, nie waar nie? Verkeerd. As 'n voortreflike uitheemse beskawing vir ons 'n boodskap stuur wat sê: 'Ons kom oor 'n paar dekades,' sal ons net antwoord: 'OK, bel ons as jy hier kom—ons sal die ligte aan laat?' Waarskynlik nie – maar dit is min of meer wat met KI gebeur.”<ref name="hawking editorial">{{cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence&nbsp;– but are we taking AI seriously enough?' |work=The Independent (UK) |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |access-date=3 Desember 2014 |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live }}</ref> Die lot van die mensdom is soms vergelyk met die lot van [[gorilla]]s wat deur menslike aktiwiteite bedreig word. Bykomende intelligensie het veroorsaak dat die mensdom gorillas oorheers, wat nou kwesbaar is op maniere wat hulle nie kon verwag het nie. Die gorilla het 'n bedreigde spesie geword, nie uit boosheid nie, maar bloot as 'n [[kollaterale skade]] deur menslike aktiwiteite.<ref>{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en}}</ref> Die skeptikus [[Yann LeCun]] is van mening dat KAI's geen begeerte sal hê om die mensdom te oorheers nie en dat ons versigtig moet wees om hulle nie te antropomorfiseer en hul bedoelings te interpreteer soos ons vir mense sou doen nie. Hy het gesê dat mense nie "slim genoeg sal wees om super-intelligente masjiene te ontwerp nie, maar tog belaglik dom tot die punt om dit moroniese doelwitte te gee sonder voorsorgmaatreëls".<ref>{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and [[Yoshua Bengio]] about the risks of strong AI |language=fr}}</ref> Aan die ander kant dui die konsep van instrumentele konvergensie daarop dat byna wat ook al hul doelwitte is, intelligente agente redes sal hê om te probeer oorleef en meer mag te verkry as tussengangerstappe om hierdie doelwitte te bereik. En dat dit nie vereis om emosies te hê nie. [[Nick Bostrom]] gee die gedagte-eksperiment van die skuifspelde-optimaliseerder:<ref>{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}</ref> “Gestel ons het 'n KI wie se enigste doel is om soveel skuifspelde as moontlik te maak. Die KI sal vinnig besef dat dit baie beter sou wees as daar geen mense was nie, want mense kan besluit om dit af te skakel. Want as mense dit doen, sal daar minder skuifspelde wees. Menslike liggame bevat ook baie atome wat in skuifspelde gemaak kan word. Die toekoms waarna die KI sou probeer rat, sou een wees waarin daar baie skuifspelde was, maar geen mense nie.” 'n Sistematiese oorsig in 2021 van die risiko's verbonde aan KAI, terwyl die gebrek aan data opgemerk is, het die volgende potensiële bedreigings gevind: "KAI verwyder homself van die beheer van menslike eienaars/bestuurders, word gegee of ontwikkel onveilige doelwitte, ontwikkeling van onveilige KAIs, KAI's met swak etiek, sedes en waardes; onvoldoende bestuur van KAI, en eksistensiële risiko's".<ref>{{Cite journal |last1=McLean |first1=Scott |last2=Read |first2=Gemma J. M. |last3=Thompson |first3=Jason |last4=Baber |first4=Chris |last5=Stanton |first5=Neville A. |last6=Salmon |first6=Paul M. |date=2021-08-13 |title=The risks associated with Artificial General Intelligence: A systematic review |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=35 |issue=5 |pages=649–663 |doi=10.1080/0952813X.2021.1964003 |issn=0952-813X |doi-access=free }}</ref> Baie geleerdes wat bekommerd is oor eksistensiële risiko, bepleit (moontlik massiewe) navorsing oor die oplossing van die moeilike "beheerprobleem" om die vraag te beantwoord: watter tipe beveiligingsmaatreëls, algoritmes of argitekture kan programmeerders implementeer om die waarskynlikheid te maksimeer dat hul rekursief-verbeterende KI sal voortgaan om op 'n vriendelike, eerder as vernietigende manier op te tree nadat dit superintelligensie bereik het?<ref name="physica_scripta" /><ref>{{cite book |last1=Bostrom |first1=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |url=https://archive.org/details/superintelligenc0000bost |date=2014 |isbn=978-0-19-967811-2 |edition=First |publisher=Oxford University Press }}<!-- preface --></ref> Die oplossing van die beheerprobleem word bemoeilik deur die KI-wapenwedloop,<ref>{{Cite journal |last1=Naudé |first1=Wim |last2=Dimitri |first2=Nicola |date=2020-06-01 |title=The race for an artificial general intelligence: implications for public policy |journal=AI & Society |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=367–379 |doi=10.1007/s00146-019-00887-x |s2cid=52045822 |issn=1435-5655 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Torres |first=Phil |date=2019-05-04 |title=The possibility and risks of artificial general intelligence |url=https://doi.org/10.1080/00963402.2019.1604873 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=75 |issue=3 |pages=105–108 |doi=10.1080/00963402.2019.1604873 |bibcode=2019BuAtS..75c.105T |s2cid=150498464 |issn=0096-3402 |access-date=29 Augustus 2022 |archive-date=2 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181016/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2019.1604873 |url-status=live }}</ref> wat byna seker die militarisering en bewapening sal meebring van KAI deur meer as een nasiestaat, wat lei tot KAI-geaktiveerde [[oorlog]]voering, en in die geval van KI-wanbelyning, KAI-gerigte oorlogvoering, moontlik teen die hele mensdom<ref>{{Citation |last1=Turchin |first1=Alexey |title=Military AI as a Convergent Goal of Self-Improving AI |date=2018-07-27 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351251389-25 |work=Artificial Intelligence Safety and Security |pages=375–393 |place=First edition. {{!}} Boca Raton, FL : CRC Press/Taylor & Francis Group, 2018. |publisher=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25138-9 |access-date=2022-08-29 |last2=Denkenberger |first2=David |doi=10.1201/9781351251389-25 |s2cid=65323952 |archive-date=2 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181021/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.1201/9781351251389-25/military-ai-convergent-goal-self-improving-ai-alexey-turchin-david-denkenberger |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Carayannis |first1=Elias G. |last2=Draper |first2=John |date=2022-01-11 |title=Optimising peace through a Universal Global Peace Treaty to constrain the risk of war from a militarised artificial superintelligence |url=https://doi.org/10.1007/s00146-021-01382-y |journal=AI & Society |pages=1–14 |language=en |doi=10.1007/s00146-021-01382-y |issn=1435-5655 |access-date=29 Augustus 2022 |archive-date=2 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181018/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-021-01382-y |url-status=live }}</ref> Die tese dat KI eksistensiële risiko kan inhou, het ook teenstanders. Skeptici beweer soms dat die tesis kripto-godsdienstig is, met 'n irrasionele geloof in die moontlikheid van superintelligensie wat 'n irrasionele geloof in 'n almagtige [[God]] vervang. Jaron Lanier het in 2014 aangevoer dat die idee dat die destydse huidige masjiene op enige manier intelligent was "'n illusie" en 'n "verstommende bedrogspul" deur die rykes is.<ref name="atlantic-but-what">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/but-what-does-the-end-of-humanity-mean-for-me/361931/ |title=But What Would the End of Humanity Mean for Me? |magazine=The Atlantic |date=9 Mei 2014 |first=James |last=Hamblin |access-date=12 Desember 2015 |archive-date=4 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604211145/http://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/but-what-does-the-end-of-humanity-mean-for-me/361931/ |url-status=live }}</ref> [[Lêer:Gordon Moore 1978 (cropped).png|duimnael|Gordon Moore]] Baie kritiek voer aan dat KAI op kort termyn onwaarskynlik is. Rekenaarwetenskaplike Gordon Bell voer aan dat die menslike ras homself sal vernietig voordat dit die [[tegnologiese singulariteit]] bereik. [[Gordon Moore]], die oorspronklike voorstander van [[Moore se wet]], verklaar: "Ek is 'n skeptikus. Ek glo nie dat ('n tegnologiese singulariteit) waarskynlik sal gebeur nie, ten minste nie vir 'n lang tyd nie."<ref>{{cite news |title=Tech Luminaries Address Singularity |url=https://spectrum.ieee.org/computing/hardware/tech-luminaries-address-singularity |access-date=8 April 2020 |work=IEEE Spectrum: Technology, Engineering, and Science News |issue=SPECIAL REPORT: THE SINGULARITY |date=1 Junie 2008 |language=en |archive-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430150019/https://spectrum.ieee.org/computing/hardware/tech-luminaries-address-singularity |url-status=live }}</ref> Voormalige Baidu-visepresident en hoofwetenskaplike Andrew Ng het in 2015 gesê om bekommerd te wees oor KI-eksistensiële risiko is "soos om bekommerd te wees oor oorbevolking op [[Mars]] wanneer ons nog nie eens voet op die planeet gesit het nie."<ref name=shermer>{{cite journal|last1=Shermer|first1=Michael|title=Apocalypse AI|url=https://www.scientificamerican.com/article/artificial-intelligence-is-not-a-threat-mdash-yet/|access-date=27 November 2017|journal=Scientific American|date=1 March 2017|volume=316 |issue=3 |pages=77|language=en|doi=10.1038/scientificamerican0317-77|pmid=28207698 |bibcode=2017SciAm.316c..77S|archive-date=1 Desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201051401/https://www.scientificamerican.com/article/artificial-intelligence-is-not-a-threat-mdash-yet/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-04-04 |title=AGI Expert Peter Voss Says AI Alignment Problem is Bogus {{!}} NextBigFuture.com |url=https://www.nextbigfuture.com/2023/04/agi-expert-peter-voss-says-ai-alignment-problem-is-bogus.html |access-date=2023-06-08 |language=en}}</ref> In 2023 het die HUB's van Google DeepMind, OpenAI en Anthropic, saam met ander bedryfsleiers en navorsers, 'n gesamentlike verklaring uitgereik waarin hulle beweer dat "Die versagting van die risiko van uitwissing van KI 'n wêreldwye prioriteit moet wees saam met ander risiko's op maatskaplike skaal soos [[pandemie]]s en [[kernoorlog]]."<ref>{{Cite web |title=Statement on AI Risk {{!}} CAIS |url=https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |access-date=2023-06-08 |website=www.safe.ai}}</ref> === Massa werkloosheid === Navorsers van [[OpenAI]] het beraam dat "80% van die Amerikaanse arbeidsmag ten minste 10% van hul werktake kan hê wat deur die bekendstelling van LLM's geraak word, terwyl ongeveer 19% van werkers dalk sien dat ten minste 50% van hul take geraak word".<ref>{{Cite web |title=GPTs are GPTs: An early look at the labor market impact potential of large language models |url=https://openai.com/research/gpts-are-gpts |access-date=2023-06-07 |website=openai.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=2023-03-23 |title=80% of workers will be exposed to AI. These jobs will be most affected |url=https://www.euronews.com/next/2023/03/23/openai-says-80-of-workers-could-see-their-jobs-impacted-by-ai-these-are-the-jobs-most-affe |access-date=2023-06-08 |website=euronews |language=en}}</ref> Hulle beskou kantoorwerkers as die mees blootgestelde, byvoorbeeld wiskundiges, rekenmeesters of webontwerpers.<ref name=":6" /> KAI kan 'n beter outonomie hê, vermoë om besluite te neem, om met ander rekenaargereedskap te koppel, maar ook om gerobotiseerde liggame te beheer. Volgens [[Stephen Hawking]] sal die uitkoms van outomatisering op die lewenskwaliteit afhang van hoe die rykdom herverdeel sal word:<ref name=":92">{{Cite magazine |last=stevenson |first=matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |magazine=Wired |language=en |issn=1059-1028 |access-date=2023-06-08}}</ref> “Almal kan 'n lewe van luukse ontspanning geniet as die masjien-geproduseerde rykdom gedeel word, of die meeste mense kan ongelukkig arm word as die masjieneienaars suksesvol teen die herverdeling van rykdom steun. Tot dusver blyk die neiging na die tweede opsie te wees, met tegnologie wat steeds toenemende ongelykheid dryf.” [[Elon Musk]] is van mening dat die outomatisering van die samelewing van regerings sal vereis om 'n [[Basisinkomste|universele basiese inkomste]] aan te neem.<ref>{{Cite web |last=Sheffey |first=Ayelet |title=Elon Musk says we need universal basic income because 'in the future, physical work will be a choice' |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-universal-basic-income-physical-work-choice-2021-8 |access-date=2023-06-08 |website=Business Insider |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{cite book |title=UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. |date=11 June 2021 |publisher=UNESCO |location=Paris |isbn=978-92-3-100450-6 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377433/PDF/377433eng.pdf.multi |access-date=22 September 2021 |archive-date=18 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618233752/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377433/PDF/377433eng.pdf.multi |url-status=live }} * {{Citation | last=Aleksander | first=Igor | year=1996 | title=Impossible Minds | publisher=World Scientific Publishing Company | isbn=978-1-86094-036-1 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/impossiblemindsm0000alek }} * {{Citation| vauthors = Azevedo FA, Carvalho LR, Grinberg LT, Farfel J| display-authors = etal| title = Equal numbers of neuronal and nonneuronal cells make the human brain an isometrically scaled-up primate brain| journal = The Journal of Comparative Neurology| volume = 513| issue = 5| pages = 532–41| date = April 2009| pmid = 19226510| doi = 10.1002/cne.21974| s2cid = 5200449| url = https://www.researchgate.net/publication/24024444| access-date = 4 September 2013| ref = {{harvid|Azevedo et al.|2009}}| archive-date = 18 February 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210218035513/https://www.researchgate.net/publication/24024444_Equal_Numbers_of_Neuronal_and_Nonneuronal_Cells_Make_the_Human_Brain_an_Isometrically_Scaled-Up_Primate_Brain| url-status = live}} * {{Citation | first=Anthony | last=Berglas | title=Artificial Intelligence will Kill our Grandchildren | year=2008 | url=http://berglas.org/Articles/AIKillGrandchildren/AIKillGrandchildren.html | access-date=31 Augustus 2012 | archive-date=23 Julie 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140723053223/http://berglas.org/Articles/AIKillGrandchildren/AIKillGrandchildren.html | url-status=live }} * {{Citation | last = Chalmers |first = David | year=1996 | title = The Conscious Mind |publisher=Oxford University Press.}} * {{Citation | last = Clocksin|first=William |date=Aug 2003 |title=Artificial intelligence and the future|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A |pmid=12952683 |volume=361 |issue=1809 |pages=1721–1748 |doi=10.1098/rsta.2003.1232 |bibcode=2003RSPTA.361.1721C |s2cid=31032007}}. * {{Citation | first = Brad | last = Darrach | date=20 November 1970 | title=Meet Shakey, the First Electronic Person | magazine=Life | pages = 58–68 }}. * {{Citation | last = Drachman | first = D | title = Do we have brain to spare? | journal = Neurology | volume = 64 | issue = 12 | pages = 2004–5 | year = 2005 | pmid = 15985565 | doi = 10.1212/01.WNL.0000166914.38327.BB | s2cid = 38482114}}. * {{Citation | last1 = Feigenbaum | first1 = Edward A. | first2=Pamela | last2=McCorduck | title = The Fifth Generation: Artificial Intelligence and Japan's Computer Challenge to the World | publisher = Michael Joseph | year = 1983 | isbn = 978-0-7181-2401-4 }} * {{Citation | last = Gelernter | first = David | year = 2010 | title = Dream-logic, the Internet and Artificial Thought | url = http://www.edge.org/3rd_culture/gelernter10.1/gelernter10.1_index.html | access-date = 25 July 2010 | archive-date = 26 July 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100726055120/http://www.edge.org/3rd_culture/gelernter10.1/gelernter10.1_index.html | url-status = live }} * {{Citation |editor1-last = Goertzel |editor1-first = Ben |editor2-last = Pennachin |editor2-first = Cassio |year = 2006 |title = Artificial General Intelligence |publisher = Springer |url = http://people.inf.elte.hu/csizsekp/ai/books/artificial-general-intelligence-cognitive-technologies.9783540237334.27156.pdf |isbn = 978-3-540-23733-4 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130320184603/http://people.inf.elte.hu/csizsekp/ai/books/artificial-general-intelligence-cognitive-technologies.9783540237334.27156.pdf |archive-date = 20 March 2013 }} * {{Citation |last=Goertzel |first=Ben |author-link=Ben Goertzel |date=Dec 2007 |title=Human-level artificial general intelligence and the possibility of a technological singularity: a reaction to Ray Kurzweil's The Singularity Is Near, and McDermott's critique of Kurzweil |journal=Artificial Intelligence |volume=171 |issue=18, Special Review Issue |pages=1161–1173 |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=sv&lr=&cluster=15189798216526465792 |access-date=1 April 2009 |doi=10.1016/j.artint.2007.10.011 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107042341/http://scholar.google.com/scholar?hl=sv&lr=&cluster=15189798216526465792 |url-status=live |doi-access=free }}. * {{Citation | last = Gubrud | first = Mark | url = http://www.foresight.org/Conferences/MNT05/Papers/Gubrud/ | title = Nanotechnology and International Security | journal = Fifth Foresight Conference on Molecular Nanotechnology | date = November 1997 | access-date = 7 May 2011 | archive-date = 29 May 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110529215447/http://www.foresight.org/Conferences/MNT05/Papers/Gubrud/ | url-status = live }} * {{cite web |last1=Halal |first1=William E. |title=TechCast Article Series: The Automation of Thought |url=http://www.techcast.org/Upload/PDFs/633615794236495345_TCTheAutomationofThought.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606101835/http://www.techcast.org/Upload/PDFs/633615794236495345_TCTheAutomationofThought.pdf |archive-date=6 June 2013 }} * {{Citation| last1 = Holte | first1=RC | last2=Choueiry |first2=BY| title = Abstraction and reformulation in artificial intelligence| journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B| volume = 358| issue = 1435| pages = 1197–1204| year = 2003| pmid = 12903653| pmc = 1693218| doi=10.1098/rstb.2003.1317}}. * {{Citation | last = Howe | first = J. | url = http://www.dai.ed.ac.uk/AI_at_Edinburgh_perspective.html | title = Artificial Intelligence at Edinburgh University : a Perspective | date = November 1994 | access-date = 30 Augustus 2007 | archive-date = 17 Augustus 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070817012000/http://www.dai.ed.ac.uk/AI_at_Edinburgh_perspective.html | url-status = live }} * {{Citation | last = Johnson| first = Mark | year = 1987| title = The body in the mind| publisher = Chicago|isbn = 978-0-226-40317-5}} * {{Citation | last = Kurzweil | first = Ray | author-link = Ray Kurzweil | title = The Singularity is Near | year = 2005 | publisher = Viking Press | title-link = The Singularity is Near }} * {{Citation | last = Lighthill | first = Professor Sir James | year = 1973 | contribution= Artificial Intelligence: A General Survey | title = Artificial Intelligence: a paper symposium| publisher = Science Research Council }} * {{Citation|last1=Luger|first1=George|first2=William|last2=Stubblefield|year=2004|title=Artificial Intelligence: Structures and Strategies for Complex Problem Solving|edition=5th|publisher=The Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc.|page=[https://archive.org/details/artificialintell0000luge/page/720 720]|isbn=978-0-8053-4780-7|url=https://archive.org/details/artificialintell0000luge/page/720}} * {{Citation |last=McCarthy|first=John |date=Oktober 2007 |title=From here to human-level AI|journal=Artificial Intelligence |volume=171 |pages=1174–1182 |doi=10.1016/j.artint.2007.10.009 |issue=18|doi-access=free }}. * {{Citation | last = Moravec | first = Hans | year = 1976 | url = http://www.frc.ri.cmu.edu/users/hpm/project.archive/general.articles/1975/Raw.Power.html | title = The Role of Raw Power in Intelligence | access-date = 29 September 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303232511/http://www.frc.ri.cmu.edu/users/hpm/project.archive/general.articles/1975/Raw.Power.html | archive-date = 3 March 2016 | url-status = dead }} * {{Citation | last = Moravec | first = Hans | year = 1988 | title = Mind Children | publisher = Harvard University Press}} * {{Citation |last=Moravec |first=Hans |date=1998 |title=When will computer hardware match the human brain? |journal=Journal of Evolution and Technology |volume=1 |url=http://www.transhumanist.com/volume1/moravec.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060615031852/http://transhumanist.com/volume1/moravec.htm |archive-date=15 June 2006 |url-status=dead |access-date=23 June 2006 }} * {{Citation | last=Nagel | year=1974 | title=What Is it Like to Be a Bat | journal=Philosophical Review | volume=83 | issue=4 | pages=435–50 | url=http://organizations.utep.edu/Portals/1475/nagel_bat.pdf | doi=10.2307/2183914 | jstor=2183914 | access-date=7 November 2009 | archive-date=16 October 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111016181405/http://organizations.utep.edu/Portals/1475/nagel_bat.pdf | url-status=live }}. * {{Citation | last1 = Newell | first1 = Allen | last2 = Simon | first2=H. A. | year = 1963 | contribution=GPS: A Program that Simulates Human Thought| title=Computers and Thought | editor-last= Feigenbaum | editor-first= E.A. |editor2-last= Feldman |editor2-first= J. |publisher= McGraw-Hill | location= New York }} * {{cite journal | doi = 10.1145/360018.360022 | last1 = Newell | first1 = Allen | last2 = Simon | first2=H. A. | year = 1976 | title=Computer Science as Empirical Inquiry: Symbols and Search| url = https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1976-03_19_3/page/113 | volume= 19 | pages = 113–126 | journal = Communications of the ACM| issue=3 | doi-access= free }} * {{Citation| last=Nilsson | first=Nils | year=1998|title=Artificial Intelligence: A New Synthesis|publisher=Morgan Kaufmann Publishers|isbn=978-1-55860-467-4}} * {{Citation|last=NRC|chapter=Developments in Artificial Intelligence|chapter-url=http://www.nap.edu/readingroom/books/far/ch9.html|title=Funding a Revolution: Government Support for Computing Research|publisher=National Academy Press|year=1999|access-date=29 September 2007|archive-date=12 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080112001018/http://www.nap.edu/readingroom/books/far/ch9.html|url-status=live}} * {{Citation | last = Omohundro|first= Steve| year = 2008| title= The Nature of Self-Improving Artificial Intelligence| publisher= presented and distributed at the 2007 Singularity Summit, San Francisco, CA.}} * {{Citation | last1 = Poole | first1 = David | first2 = Alan | last2 = Mackworth | first3 = Randy | last3 = Goebel | publisher = Oxford University Press | year = 1998 | title = Computational Intelligence: A Logical Approach | url = http://www.cs.ubc.ca/spider/poole/ci.html | location = New York | access-date = 6 Desember 2007 | archive-date = 25 Julie 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090725025030/http://www.cs.ubc.ca/spider/poole/ci.html | url-status = live }} * {{Citation|last1=Sandberg|first1=Anders|last2=Boström|first2=Nick|title=Whole Brain Emulation: A Roadmap|url=http://www.fhi.ox.ac.uk/Reports/2008-3.pdf|access-date=5 April 2009|series=Technical Report #2008‐3|year=2008|publisher=Future of Humanity Institute, Oxford University|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325021252/https://www.fhi.ox.ac.uk/reports/2008-3.pdf|url-status=live}} * {{Citation |last=Searle |first=John |author-link=John Searle |title=Minds, Brains and Programs |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=3 |issue=3 |pages=417–457 |year=1980 |doi=10.1017/S0140525X00005756 |s2cid=55303721 |url=http://cogprints.org/7150/1/10.1.1.83.5248.pdf |access-date=3 September 2020 |archive-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317230215/http://cogprints.org/7150/1/10.1.1.83.5248.pdf |url-status=live }} * {{Citation | last= Simon | first = H. A. | year = 1965 | title=The Shape of Automation for Men and Management | publisher =Harper & Row | location = New York }} * {{Citation |last=Sutherland|first= J.G. |year =1990| title= Holographic Model of Memory, Learning, and Expression|journal=International Journal of Neural Systems|volume= 1–3|pages= 256–267}}. * {{Citation | editor1-last = de Vega | editor1-first = Manuel | editor2-last = Glenberg | editor2-first = Arthur | editor3-last = Graesser | editor3-first = Arthur | year = 2008 | title = Symbols and Embodiment: Debates on meaning and cognition | publisher = Oxford University Press | isbn=978-0-19-921727-4 }}. * {{cite book | last1 = Wang | first1 = Pei | last2 = Goertzel | first2 = Ben | author-link2 = Ben Goertzel | year = 2007 | chapter = Introduction: Aspects of Artificial General Intelligence | pages = 1–16 | title = Advances in Artificial General Intelligence: Concepts, Architectures and Algorithms: Proceedings of the AGI Workshop 2006 | publisher = IOS Press | isbn = 978-1-58603-758-1 | chapter-url = https://www.researchgate.net/publication/234801154 | access-date = 13 Desember 2020 | archive-date = 18 Februarie 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210218035513/https://www.researchgate.net/publication/234801154_Introduction_Aspects_of_Artificial_General_Intelligence | url-status = live }} * {{Citation|vauthors=Williams RW, Herrup K | title = The control of neuron number| journal = Annual Review of Neuroscience| volume = 11| pages = 423–53| year = 1988| pmid = 3284447| doi = 10.1146/annurev.ne.11.030188.002231}}.<!--| access-date = 20 June 2009--> * {{Citation |last=Yudkowsky |first=Eliezer |title=Artificial General Intelligence |journal=Annual Review of Psychology |publisher=Springer |year=2006 |url=http://www.singinst.org/upload/LOGI//LOGI.pdf |doi=10.1146/annurev.psych.49.1.585 |pmid=9496632 |isbn=978-3-540-23733-4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411050423/http://www.singinst.org/upload/LOGI/LOGI.pdf |archive-date=11 April 2009 |volume=49 |pages=585–612 }}. * {{Citation| last=Yudkowsky | first=Eliezer | year=2008 |title=Artificial Intelligence as a Positive and Negative Factor in Global Risk |journal=Global Catastrophic Risks | doi=10.1093/oso/9780198570509.003.0021 | bibcode=2008gcr..book..303Y | isbn=978-0-19-857050-9 }}. * {{Citation |last=Zucker|first=Jean-Daniel |date=July 2003 |title=A grounded theory of abstraction in artificial intelligence|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |pmid=12903672 |volume=358 |issue=1435 |pmc=1693211 |pages=1293–1309 |doi=10.1098/rstb.2003.1308}}. {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] clnqchokjkucymmozfggzg6f0ua502n 0 400738 2978889 2578971 2026-10-14T07:35:57Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978889 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hanshin tigers insignia.PNG|duimnael|regs]] '''Hanshin Tigers''' ([[Japannees]]:阪神タイガース) is 'n [[Japan|Japannese]] professionele bofbalspan. Hul neem deel aan die Sentrale Liga en hul tuisveld is Hanshin Koshien-stadion in Nishinomiya City, [[Hyogo-prefektuur]]. Die verkorte naam is "Hanshin" en hul bynaam is "Tigers". Onder die 12 bestaande professionele bofbalspanne in Japan, het dit die tweede langste geskiedenis naas die [[Yomiuri Giants]], en is een van die spanne wat die professionele bofballiga in [[1936]] begin het. Tot in 1960 is dit die [[Osaka]] Tigers genoem, behalwe vir 'n tydperk tydens die oorlog.<ref name="ref1" /> Die bedryfskorporasie is Hanshin Tigers Co., Ltd. Die moedermaatskappy is [[Hanshin Electric Railway]] ('n filiaal van Hankyu Hanshin Holdings). Vyf ligaoorwinnings (5de in die aantal oorwinnings), slegs een keer in Japan (gelyk aan die laagste onder 12 spanne), en van [[1987]] tot [[2001]], die donker era om 10 keer in 15 seisoene tot onder te daal. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings=<ref name="ref1">{{jp}} [https://m.hanshintigers.jp/data/history/1935_1939.html https://m.hanshintigers.jp/data/history]</ref>}} == Eksterne skakel == {{commonscat|Hanshin Tigers}} * [https://m.hanshintigers.jp/　Amptelike webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Japan]] [[Kategorie:Sport in Japan]] 2ba6u2ti73frj74vuedm0ixax0190qz 0 402750 2978825 2889652 2026-10-14T03:35:02Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978825 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Torpedo_car_refractory_bricks.JPG|duimnael| Vuurvaste stene in 'n torpedo-wa wat gesmelte yster vervoer]] In [[materiaalkunde]] is '''vuurvaste materiaal''' 'n [[materiaal]] wat bestand is teen ontbinding deur hitte, druk of chemiese aanval, en wat sterkte en vorm by hoë [[Temperatuur|temperature]] behou. Vuurvaste materiale is polikristallyn, veelfasig, anorganies, [[Niemetaal|nie-metaal]], [[Porositeit|poreus]] en heterogeen. Hulle is tipies saamgestel uit [[Oksied|oksiede]] of karbiede, nitriede ens. van die volgende elemente: [[silikon]], [[aluminium]], [[magnesium]], [[kalsium]], [[Boor (element)|boor]], [[chroom]] en [[sirkonium]].<ref name=":0"/> ASTM C71 definieer vuurvaste materiale as "nie-metaalmateriaal met die chemiese en fisiese eienskappe wat dit toepaslik maak vir strukture, of as komponente van stelsels, wat aan omgewings bo 538 °C blootgestel word ".<ref>ASTM Volume 15.01 ''Refractories; Activated Carbon, Advanced Ceramics''</ref> Vuurvaste materiale word in oonde, brandoonde, verbrandingsoonde en [[Kernreaktor|reaktore]] gebruik. Vuurvaste materiale word ook gebruik om kroese en gietvorms te maak vir die giet van glas en metale en vir die oppervlakbedekking van vlamdeflektortelsels vir vuurpyllanseringstrukture.<ref>[https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20130014277.pdf "Refractory Materials for Flame Deflector Protection System Corrosion Control: Similar Industries and/or Launch Facilities Survey"]. NASA, January 2009</ref> Hedendaags gebruik die yster- en staalindustrie en metaalgietsektore ongeveer 70% van alle vuurvaste materiale wat geproduseer word.<ref name="SAIMM"> {{cite journal | title= How cool are refractory materials? | url = http://www.saimm.co.za/download/PresidentialAddress2008.pdf | year = 2008 | journal = The Journal of the Southern African Institute of Mining and Metallurgy | volume = 106 | issue = September | pages = 1–16 | access-date = 22 April 2016 }} </ref> == Vuurvaste materiale == Vuurvaste materiale moet chemies en fisies stabiel wees by hoë temperature. Afhangende van die bedryfsomgewing, moet hulle bestand wees teen termiese skok, chemies inert wees, en/of spesifieke bereike van [[termiese geleidingsvermoë]] en van die termiese uitsettingskoëffisiënt hê. Die [[Oksied|oksiede]] van [[aluminium]] ([[Aluminiumoksied|alumina]]), [[silikon]] (silika) en [[magnesium]] (magnesia) is die belangrikste materiale wat in die vervaardiging van vuurvaste materiale gebruik word. Nog 'n oksied wat gewoonlik in vuurvaste materiale voorkom, is die oksied van [[kalsium]] (kalk). Vuurkleie word ook wyd gebruik in die vervaardiging van vuurvaste materiale. Vuurvaste materiale moet gekies word volgens die toestande wat hulle sal ondervind. Sommige toepassings vereis spesiale vuurvaste materiale. Sirkonia word gebruik wanneer die materiaal uiters hoë temperature moet weerstaan. [[Silikonkarbied]] en [[koolstof]] ([[grafiet]]) is twee ander vuurvaste materiale wat in sommige baie hoëtemperatuurtoestande gebruik word, maar hulle kan nie in [[suurstof]]houdende omgewings gebruik word nie, aangesien hulle sal [[Redoksreaksie|oksideer]] en brand. Binêre verbindings soos [[wolframkarbied]] of boornitried kan baie vuurvas wees. Hafniumkarbied is die mees vuurvaste binêre verbinding bekend, met 'n [[smeltpunt]] van 3890&nbsp;°C.<ref>{{cite book|author=Hugh O. Pierson|title=Handbook of chemical vapor deposition (CVD): principles, technology, and applications|url=https://books.google.com/books?id=NF3W6zlN9WsC&pg=PA206|access-date=22 April 2011|year=1992|publisher=William Andrew|isbn=978-0-8155-1300-1|pages=206–}}</ref><ref>[http://periodic.lanl.gov/72.shtml Hafnium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811032626/http://periodic.lanl.gov/72.shtml |date=11 August 2017 }}, Los Alamos National Laboratory</ref> Die ternêre verbinding tantaal-hafniumkarbied het een van die hoogste smeltpunte van alle bekende verbindings (4215)&nbsp;°C).<ref>{{cite book|title=McGraw-Hill encyclopedia of science and technology: an international reference work in fifteen volumes including an index|url=https://books.google.com/books?id=TjYLAQAAIAAJ|access-date=22 April 2011|year=1977|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-079590-7|page=360}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Hafnium|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/251419/hafnium|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=17 December 2010}}</ref> Molibdeendisilisied het 'n hoë smeltpunt van 2030 °C en word dikwels as 'n verhittingselement gebruik. == Gebruike == Vuurvaste materiale is nuttig vir die volgende aanwendings:<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.uotechnology.edu.iq/dep-materials/lecture/fourthclass/Refractories01.pdf|title=Introduction to Refractories|last=Alaa|first=Hussein|website=University of Technology - Iraq|access-date=21 Julie 2023|archive-date=20 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120105248/https://www.uotechnology.edu.iq/dep-materials/lecture/fourthclass/Refractories01.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=":0"/> # Dien as 'n termiese versperring tussen 'n warm medium en die wand van 'n houer # Weerstaan fisiese spanning en voorkom erosie van vaatwande as gevolg van die warm medium # Beskerm teen korrosie # Die verskaffing van termiese isolasie Vuurvaste materiale het verskeie nuttige toepassings. In die metallurgiese bedryf word vuurvaste materiale gebruik om oonde, brandoonde, reaktore en ander houers uit te voer wat warm media soos metaal en slak bevat en vervoer. Vuurvaste materiale het ander hoëtemperatuurtoepassings soos gestookte verwarmers, waterstofhervormers, primêre en sekondêre hervormers van ammoniak, kraakoonde, nutsketels, katalitiese kraakeenhede, lugverwarmers en swaweloonde.<ref name=":1"/> == Klassifikasie van vuurvaste materiale == Vuurvaste materiale word op verskeie maniere geklassifiseer, gebaseer op: # Chemiese samestelling # Metode van vervaardiging # Saamsmelt-temperatuur # Vuurvastheid # Termiese geleidingsvermoë === Gebaseer op chemiese samestelling === ==== Suur vuurvaste materiale ==== Suur vuurvaste materiale is oor die algemeen ondeurdringbaar vir suur materiale, maar word maklik deur basiese materiale aangeval, en word dus saam met suur slak in suur omgewings gebruik. Dit sluit materiale soos silika-, [[Aluminiumoksied|alumina-]] en vuurklei- stene in. Belangrike reagense wat beide alumina en silika kan aanval, is hidrofluoorsuur, fosforsuur en gefluoreerde gasse (bv. HF, F₂).<ref>{{Cite web|url=http://accuratus.com/alumox.html|title=Accuratus|date=2013|website=Aluminum Oxide, Al2O3 Ceramic Properties|access-date=November 22, 2014}}</ref> By hoë temperature kan suur vuurvaste materiale ook met kalk en basiese oksiede reageer. * '''Silika vuurvaste materiale''' is vuurvaste materiale wat meer as 93% silikonoksied (SiO₂) bevat. Hulle is suur, het hoë weerstand teen termiese skok, vloeimiddel- en slakweerstand, en hoë afsplytbestandheid. Silikastene word dikwels in die yster- en staalbedryf as oondmateriaal gebruik. ’n Belangrike eienskap van silikastene is hul vermoë om hardheid onder hoë vragte te handhaaf tot by die samesmeltpunt.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ispatguru.com/refractories-and-classification-of-refractories/|title=Refractories and Classification of Refractories|website=IspatGuru|access-date=2020-03-06}}</ref> Silika vuurvaste materiale is gewoonlik goedkoper, dus geredelik wegdoenbaar. Nuwe tegnologieë is ontwikkel wat hoër sterkte en langer giettye moontlik maak met minder silikonoksied (90%) wanneer dit met organiese harse gemeng word. * '''Sirkonia''' vuurvaste materiale bestaan hoofsaaklik uit sirkoniumoksied (ZrO₂) . Hulle word dikwels vir glasoonde gebruik omdat hulle 'n lae termiese geleidingsvermoë het, nie maklik deur gesmelte glas benat word nie en lae reaktiwiteit met gesmelte glas het. Hierdie vuurvaste materiale is ook nuttig vir toepassings as hoë temperatuur konstruksiemateriale. * '''Aluminosilikaat vuurvaste materiale''' bestaan hoofsaaklik uit [[Aluminiumoksied|alumina]] (Al₂O₃) en silika (SiO₂). Hulle kan halfsuur, vuurklei saamgesteld, of hoë alumina-inhoud saamgesteld wees.<ref>{{Cite book|last=Poluboiarinov|first=D. N.|title=Vysokoglinozemistye keramicheskie i ogneupornye materialy|year=1960|location=Moscow}}</ref> ==== Basiese vuurvaste materiale ==== Basiese vuurvaste materiale word gebruik in gebiede waar die slak en atmosfeer basies is. Hulle is stabiel teen alkaliese materiale, maar kan op sure reageer, wat belangrik is, bv. wanneer [[fosfor]] uit ru-yster verwyder word (sien Gilchrist–Thomas-proses). Die belangrikste grondmateriale behoort aan die RO-groep, waarvan magnesia (MgO) 'n algemene voorbeeld is. Ander voorbeelde sluit in dolomiet en chroom-magnesia. Vir die eerste helfte van die twintigste eeu het die staalvervaardigingsproses kunsmatige [[periklaas]] (geroosterde magnesiet) as 'n oondvoeringmateriaal gebruik. * '''Magnesiet vuurvaste materiale''' is saamgestel uit ≥ 85% magnesiumoksied (MgO). Hulle het hoë slakweerstand teen kalk- en ysterryke slakke, sterk skuur- en korrosiebestandheid, en hoë vuurvastheid onder las, en word tipies in metallurgiese oonde gebruik.<ref>{{Cite web|url=https://www.termorefractories.com/products/refractory-bricks-blocks/magnesite-refractories.html|title=Magnesite Refractories|website=www.termorefractories.com|access-date=2020-03-06|archive-date=2019-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913102943/https://termorefractories.com/products/refractory-bricks-blocks/magnesite-refractories.html|url-status=dead}}</ref> * '''Dolomiet vuurvaste materiaal''' bestaan hoofsaaklik uit kalsium-magnesiumkarbonaat. Tipies word dolomiet vuurvaste materiale in omsetter- en raffineringsoonde gebruik.<ref>{{Cite web|url=http://www.ruizhirefractory.com/en/new/dolomite-Brick-and-Magnesite-Dolomite-Brick.html|title=Dolomite brick and magnesia dolomite brick|website=www.ruizhirefractory.com|access-date=2020-03-06|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124175421/http://www.ruizhirefractory.com/en/new/dolomite-Brick-and-Magnesite-Dolomite-Brick.html|url-status=dead}}</ref> * '''Magnesia-chroom vuurvaste materiale''' bestaan hoofsaaklik uit magnesiumoksied (MgO) en chroomoksied (Cr₂O₃). Hierdie vuurvaste materiale het 'n hoë vuurvastheid en het 'n hoë toleransie vir korrosiewe omgewings. ==== Neutrale vuurvaste materiale ==== Hulle word gebruik in gebiede waar die slak en atmosfeer óf suur óf basies is en chemies stabiel is teenoor beide sure en basisse. Die belangrikste grondmateriale behoort aan, maar is nie beperk tot, die R₂O₃-groep. Algemene voorbeelde van hierdie materiale is [[Aluminiumoksied|alumina]] (Al₂O₃), chromia (Cr₂O₃) en koolstof.<ref name=":0"/> * '''Koolstofgrafiet vuurvaste materiaal''' bestaan hoofsaaklik uit [[Grafiet|koolstof]]. Hierdie vuurvaste materiale word dikwels in hoogreduserende omgewings gebruik, en hul eienskappe van hoë vuurvastheid laat hulle uitstekende termiese stabiliteit en weerstand teen slak toe. * '''Chromiet vuurvaste materiale''' bestaan uit gesinterde magnesia en chromia. Hulle het konstante volume by hoë temperature, hoë vuurvastheid en hoë weerstand teen slak.<ref>{{Cite web|url=https://termorefractories.com/products/refractory-bricks-blocks/chromite-refractories.html|title=Chromite Refractories|website=termorefractories.com|access-date=2020-03-06|archive-date=2019-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913152230/https://termorefractories.com/products/refractory-bricks-blocks/chromite-refractories.html|url-status=dead}}</ref> * '''Alumina vuurvaste materiale''' is saamgestel uit ≥ 50% alumina (Al₂O₃). === Gebaseer op metode van vervaardiging === # Droë persproses # Gesmelte giet # Hand gevorm # Gevorm (normaal, gevuur of chemies gebind) # Ongevorm (monolities-plasties, stamp- en spuitmassa, gietbare materiaal, [[mortier]]e, droë vibrerende semente.) # Ongevormde droë vuurvaste materiale. ==== Vorm ==== Hierdie vuurvaste materiale het standaard groottes en vorms. Hulle kan verder verdeel word in standaardvorms en spesiale vorms. Standaardvorms het afmetings waarmee die meeste vuurvaste materiaalvervaardigers saamstem en is oor die algemeen van toepassing op brandoonde of oonde van dieselfde tipe. Standaardvorms is gewoonlik bakstene wat 'n standaardafmeting van 229 x 114 x 64 mm het en hierdie afmeting word 'n "een steen-ekwivalent" genoem. "Steen-ekwivalente" word gebruik om te skat hoeveel vuurvaste stene dit neem om 'n installasie in 'n industriële oond te maak. Daar is reekse standaardvorms van verskillende groottes wat vervaardig word om mure, dakke, boë, buise en sirkelvormige openinge, ens te kan bou. Spesiale vorms word spesifiek gemaak vir spesifieke plekke binne-in oonde en vir spesifieke brandoonde of oonde. Spesiale vorms is gewoonlik minder dig en daarom sagter as standaardvorms. ==== Ongevorm (monolitiese vuurvaste materiale) ==== Hierdie tipe is sonder definitiewe vorm en word slegs vorm gegee tydens toepassing. Hulle is beter bekend as monolitiese vuurvaste materiale. Die algemene voorbeelde is plastiekmassas, stampmassas, gietbares, spuitmassas, lapwerk-mengsels, daghas, ens. Droë vibrasievoerings wat dikwels in induksie-oondvoerings gebruik word, is ook monolities, en word as 'n droë poeier verkoop en vervoer, gewoonlik met 'n magnesia/alumina samestelling met byvoegings van ander chemikalieë om spesifieke eienskappe te verander. Hulle vind ook meer toepassing in hoogoondvoerings, hoewel hierdie gebruik seldsaam is. === Gebaseer op samesmeltingstemperatuur === Vuurvaste materiale word in drie tipes geklassifiseer gebaseer op samesmeltingstemperatuur (smeltpunt). * '''Normale vuurvaste materiale''' het 'n samesmeltingstemperatuur van 1580 – 1780&nbsp;°C (bv Vuurklei) * '''Hoë vuurvaste materiale''' het 'n samesmeltingstemperatuur van 1780 – 2000&nbsp;°C (bv Chromiet) * '''Super vuurvaste materiaal''' het 'n samesmeltingstemperatuur van > 2000&nbsp;°C (bv Sirkonia) === Gebaseer op vuurvastheid === Vuurvastheid is die eienskap van 'n vuurvaste materiaal se multifase om 'n spesifieke versagtingsgraad te bereik by hoë temperatuur sonder las, en word gemeet met 'n pirometriese keël-ekwivalent (PCE) toets. Vuurvaste materiale word geklassifiseer as: <ref name=":0"/> * '''Superdiens:''' PCE-waarde van 33–38 * '''Hoë diens:''' PCE-waarde van 30–33 * '''Tussentydse diens''' : PCE-waarde van 28–30 * '''Lae diens''' : PCE-waarde van 19–28 === Gebaseer op termiese geleidingsvermoë === Vuurvaste materiale kan volgens [[termiese geleidingsvermoë]] geklassifiseer word as óf geleidend, nie-geleidend of isolerend. Voorbeelde van geleidende vuurvaste materiale is [[silikonkarbied]] (SiC) en sirkoniumkarbied (ZrC), terwyl voorbeelde van niegeleidende vuurvaste materiale silika en alumina is. Isolerende vuurvaste materiale sluit kalsiumsilikaatmateriale, kaolien en sirkonia in. Isolerende vuurvaste materiale word gebruik om die tempo van hitteverlies deur oondmure te verminder. Hierdie vuurvaste materiale het 'n lae termiese geleidingsvermoë as gevolg van 'n hoë mate van porositeit, met 'n verlangde poreuse struktuur van klein, eenvormige porieë wat eweredig deur die vuurvaste steen versprei is om termiese geleiding te minimaliseer. Isolerende vuurvaste materiale kan verder in vier tipes geklassifiseer word:<ref name=":0"/> # '''Hittebestande''' isolasiemateriaal met toepassingstemperature ≤ 1100&nbsp;°C # '''Vuurvaste''' isolasiemateriaal met toepassingstemperature ≤ 1400&nbsp;°C # '''Hoë vuurvaste''' isolasiemateriaal met toepassingstemperature ≤ 1700&nbsp;°C # '''Ultrahoë vuurvaste''' isolasiemateriaal met toepassingstemperature ≤ 2000&nbsp;°C == Vuurvaste verankering == Alle vuurvaste materiale benodig verankeringstelsels soos draadgevormde ankers, gevormde metaal (byvoorbeeld heksmetaal) of keramiekteëls om die vuurvaste voerings te ondersteun. Die verankering wat vir vuurvaste materiale op dakke en vertikale mure gebruik word, is meer kritiek aangesien hulle in staat moet bly om die gewig van vuurvaste materiale te dra, selfs by verhoogde temperature en bedryfstoestande. Die algemeen gebruikte verankerings het sirkelvormige of reghoekige deursnee. Sirkelvormige deursnee word gebruik vir lae dikte vuurvaste materiale en hulle dra minder gewig per eenheid area; terwyl die reghoekige deursnee gebruik word vir hoë dikte vuurvaste materiale en hoër gewig van vuurvaste materiaal per eenheid area kan ondersteun. Die aantal ankers hang af van bedryfstoestande en die vuurvaste materiale. Die keuse van 'n ankermateriaal, vorm, hoeveelheid en grootte het 'n beduidende impak op die nuttige lewensduur van die vuurvaste materiaal. Verdeeltrogborde benodig nie metaalankers nie, maar word eerder aanmekaar geplak met 'n spesiale vuurvaste pasta en poeier. Goeie praktyk is om 'n kombinasie van pasta en poeier te gebruik om seker te maak dat die stelsel lekbestand is en bymekaar bly tydens langdurige giete. == Sien ook == * [[Vuursteen]] * Messeloond * Vuurvas (metallurgie) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Metallurgie]] 44aeyxmpwukj6l99on2o6019ny2vnmv 0 404028 2978877 2956387 2026-10-14T07:34:20Z Oesjaar 7467 Skakel 2978877 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |name= Rooikat | image=[[File:Rooikat Armoured Car (9689455358).jpg|frameless|upright=1.4]] | image_size = |caption='n Rooikat 8x8 word getoets op Ysterplaat LMB |origin={{vlagland|Suid-Afrika|1928}} |type=Gepantserde gevegsvoertuig |design_date= 1984 |production_date= 1987–2020 |service= 1987–tans |wars= Operasie Boleas<ref name="SAAC1">{{cite web|title=Customs, Traditions, History, and Insignia of the South African Armoured Corps|author=|url=http://www.saarmourassociation.co.za/images/3,%202nd%20Ed,%20Customs%20&%20Traditions%20History%20and%20Insignia.pdf|location=Bloemfontein|publisher=South African Armour Association|date=18 October 2009|access-date=14 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120913112235/http://www.saarmourassociation.co.za/images/3%2C%202nd%20Ed%2C%20Customs%20%26%20Traditions%20History%20and%20Insignia.pdf|archive-date=13 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |is_vehicle=yes |crew=4 |length=7,1 m<br />8,2 m met kanonloop vorentoe |width=2,9 m |height=2,6 m (insluitend skiettoring) |weight= 28 ton |armour= |primary_armament= 1 x Denel GT4 76mm [[Kaliber (artillerie)|L/62-kaliber]] gegroefde kanon, vuur 'n APFSDS-rondte<ref>{{cite web|url=http://www.army.mil.za/equipment/weaponsystems/armour/rooikat_equipm.htm|title=Rooikat|publisher=[[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]]|access-date=26 June 2009|archive-date=24 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424015700/http://www.army.mil.za/equipment/weaponsystems/armour/rooikat_equipm.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="defenceweb">{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&task=view&id=496&Itemid=362|title=Rooikat armoured car|publisher=DefenceWeb|access-date=26 June 2009}}</ref> |secondary_armament= 2x MG4 7.62 mm masjiengewere; 8x 81 mm rookgrenate<ref name="defenceweb"/> |engine= 10-silinder waterverkoelde diesel |engine_power= 414 kW (563 pk) |suspension=8×8 wiel, vol-onafhanklike aktiewe sleeparms |speed=Pad: 120 km/h <br /> Veld: 60 km/h |pw_ratio= 14.89&nbsp;kW/t |vehicle_range= 1000 km }} Die '''Rooikat''' (genoem na die [[Afrikaans]]e naam vir die [[rooikat]]-[[karnivoor]]) is 'n Suid-Afrikaanse gepantserde verkenningsvoertuig toegerus met 'n gestabiliseerde 76&nbsp;mm hoë-[[trompsnelheid]] [[kanon]] vir organiese antitenk- en vuurondersteuningsdoeleindes. Die Rooikat se hoofwapentuig is gebou met die [[OTO Melara 76 mm]]-vlootkanon as basis, waaraan dit byna identies is wat tegniese werkverrigting en statistiek betref.<ref name="Jane1">''Jane's Armour and Artillery, 2001–2002'', Volume 23, pp. 244-345.</ref> Die Rooikat kan ook dieselfde ammunisie as die vlootkanon afvuur, al is dit aangepas met nuwe perkussie-ontstekers in die doppe.<ref name="Jane1" /> == Ontwikkelingsgeskiedenis == === Agtergrond === Van die middel 1960's tot die middel 1980's was die standaard verkenningsvoertuig van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] die [[Eland pantserkar|Eland-90]], 'n vierwielpantserkar wat op die [[Panhard AML90]] gemodelleer is.<ref name="Evolution2">{{cite book|last=Ogorkiewicz|first=Richard|date=2015|title=Tanks: 100 Years of Evolution|url=https://archive.org/details/tanks100yearsofe0000ogor|location=Oxford, UK|publisher=Osprey Publishing|isbn=9781472806703|pages=[https://archive.org/details/tanks100yearsofe0000ogor/page/221 221]–223}}</ref> Die Eland is egter ontwerp vir grenspatrollies en binnelandse veiligheid, en was nie geskik om [[Tenk|tenkoorlogvoering]] teë te werk nie.<ref name="Warwick">Warwick, Rodney. </ref> Die Eland se beperkings is vir die eerste keer waargeneem tydens gevegte in ''Operasie Savannah'', 'n 1975 Suid-Afrikaanse inval in [[Angola]].<ref name="Warwick" /> Dit het gelei tot die aanvulling daarvan in die laat 1970's met die veel swaarder, seswiel Ratel-90- infanterievegvoertuig. Die Ratel het geblyk 'n suksesvolle tussentydse maatreël te wees omdat dit beide troepe kon dra en vuurondersteuning kon verskaf.<ref name="Warwick" /> In 1984 het Suid-Afrika ''Operasie Askari'' van stapel gestuur, wat gesien het dat sy gemeganiseerde en gemotoriseerde infanteriekontingente vir die eerste keer deur groot Angolese tenkformasies bedreig is. <ref name="Lessons">[https://web.archive.org/web/20150128103422/http://www.ajol.info/index.php/smsajms/article/viewFile/89172/78726 Lessons of the Border War]</ref> Beide die Ratel-90 en Eland-90 is as geïmproviseerde tenkvernietigers gebruik, maar het onvoldoende gevaar teen [[T-54/55 Sowjettenk|T-54/55]] tenks van die People's Armed Forces for the Liberation of Angola (FAPLA).<ref name="Lessons" /> Die pantserkarre is beslisend deur die Angolese tenks uit die veld geslaan, en hul onvermoë om in beweging te vuur het gelei tot swak gevegsresultate.<ref name="Grove">{{Cite web|url=http://www.samagte.co.za/weermag/hc/grove.html|title=Ratel anti-tenk|date=2011|publisher=International Veterans' Association/South African Forces Club|location=Port Elizabeth|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728040847/http://www.samagte.co.za/weermag/hc/grove.html|archive-date=28 July 2012|access-date=20 September 2016}}</ref> As 'n direkte gevolg van ''Askari'' is die Eland uit gevegsdiens verwyder en 'n eskader [[Centurion (tenk)|Olifant]]-tenks is permanent op bystand gehou om te help met die neutralisering van vyandelike wapenrusting tydens toekomstige Suid-Afrikaanse operasies.<ref name="Scholtz2">{{cite book|last=Scholtz|first=Leopold|title=The SADF in the Border War 1966–1989|url=https://archive.org/details/sadfinborderwar10000scho|year=2013|publisher=Tafelberg|location=Cape Town|isbn=978-0-624-05410-8|pages=[https://archive.org/details/sadfinborderwar10000scho/page/158 158]–194}}</ref> [[Lêer:TempeYard6.png|duimnael|250x250px|Toetsbanke vir die nuwe generasie pantsermotorprojek: die een aan die linkerkant, Concept 1, is gebou met motor- en onderstelkomponente van 'n Ratel, en die een aan die regterkant, Concept 2, 'n [[Eland pantserkar|Eland Mk7]].]] === Vordering === Drie aanspraakmakers het in 1982 verskyn: die Bismarck, die Cheetah Mk1 en die Cheetah Mk2. Hierdie prototipes is ontwerp met tegniese bystand van 'n Wes-Duitse ingenieursfirma, Thyssen-Henschel.<ref name="SurviveRide2">{{cite book|last1=Camp|first1=Steve|last2=Helmoed-Römer|first2=Heitman|title=Surviving the Ride: A pictorial history of South African Manufactured Mine-Protected vehicles|date=November 2014|pages=181–190|publisher=30 Degrees South|location=Pinetown|isbn=978-1928211-17-4}}</ref> Die Bismarck was 'n agtwielvoertuig wat meer as veertig metrieke ton geweeg het en 'n 105 mm Denel GT-7 tenkkanon gedra het.<ref name="lesakeng">{{Cite web|url=http://www.saarmourmuseum.co.za/lesakeng.html|title=Lesakeng|date=6 December 2012|publisher=South African Armour Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703141331/http://www.saarmourmuseum.co.za/lesakeng.html|archive-date=3 July 2013|access-date=18 June 2013}}</ref> Die Cheetah Mk1 was seswiel en het 'n liggewig 76mm kanon of 'n 60mm stuitlaaimortier (oorgeneem uit die [[Eland pantserkar|Eland-60]]) gedra.<ref name="SurviveRide2" /> Hierdie prototipes is in Maart 1984 getoets en die Cheetah Mk2 is deur die Suid-Afrikaanse Weermag aanvaar.<ref name="Defence">{{Cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=6253:fact-file-rooikat-armoured-car-&catid=79:fact-files&Itemid=159|title=Fact file: Rooikat armoured car|date=21 January 2010|publisher=Defence Web|access-date=18 June 2013}}</ref> Die Pantserkorps het gehoop om logistiek te vereenvoudig deur beide die Eland en Ratel gelyktydig te vervang met 'n nuwe onderstel wat kon dien as beide 'n verkenningsvoertuig en 'n infanterie-gevegsvoertuig, soortgelyk aan die Ratel-90 tussentydse maatreël, maar hierdie planne is laat vaar.<ref name="Defence" /> In sy finale vorm het die Rooikat verskeie kenmerke ingesluit wat direk van die Eland-90 aangeneem is, naamlik dieselfde hulptoringvisiere en die montering van al agt wiele op sleeparms, met dieselfde hidropneumatiese skokbrekers en kronkelvere.<ref name="Saen">{{Cite web|url=http://www.engineeringnews.co.za/article/south-africas-impressive-history-in-the-design-and-manufacture-of-armoured-vehicles-2008-10-10/article_comments:1|title=South Africa's impressive history in the design and manufacture of armoured vehicles|date=8 October 2014|publisher=South African Engineering News|access-date=18 July 2014}}</ref> Die eerste Rooikatte is vanaf September 1987 deur Sandock-Austral vervaardig en teen Desember aan die Suid-Afrikaanse Weermag gelewer vir verdere toetse. Nog drie is in Oktober 1988 afgelewer <ref name="SurviveRide2" /> Die Rooikat het eers in Augustus 1989 in groot getalle in diens getree, toe 'n enkele Suid-Afrikaanse pantsereskader daarmee toegerus is. Massaproduksie het omstreeks middel 1990 begin.<ref name="SurviveRide2" /> == Diens == Met sy ontstaan in 1994 het die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]] (SANW) onmiddellik die oorblywende Eland-90-vloot aan diens onttrek.<ref name="Gate">{{Verwysing|title=Armoured Car, Eland Mk7/90 (RSA)|publisher=[[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]]|location=South African Armour Museum, [[Bloemfontein]]}}</ref> Nietemin het sommige Elande so laat as 1996 by reserwe-eenhede gebly aangesien daar toe net 176 Rooikatte in diens was. Die SANW het daarna 'n vereiste vir nog 66 Rooikatte aan Sandock-Austral uitgereik, wat deur Land Systems OMC geabsorbeer is.<ref name="Review1">{{Cite web|url=http://www.dod.mil.za/documents/defencereview/defence%20review1998.pdf|title=South African Defence Review 1998|date=April 1998|publisher=South African Department of Defence|location=Pretoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528115331/http://www.dod.mil.za/documents/defencereview/defence%20review1998.pdf|archive-date=28 May 2016|access-date=29 September 2016}}</ref> Nuwe SANW-doktrine het klem geplaas op die Rooikat se primêre rol van verkenning, sowel as die teistering van vyandige agterhoedeenhede. In 'n merkbare afwyking van die maneuver-georiënteerde antitenktaktiek van die [[Suid-Afrikaanse Grensoorlog]], is Rooikat-bemannings ook opgelei om tenks slegs vanuit ontvuilings- of andersins statiese verdedigingsposisies aan te val.<ref name="Review1" /> Net voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|algemene verkiesing in 1994]] het die Suid-Afrikaanse Weermag die Rooikat vir interne patrollies ontplooi.<ref>{{Cite web|url=https://www.nelsonmandela.org/omalley/index.php/site/q/03lv00017/04lv00344/05lv00355/06lv00356.htm|title=The O'Malley Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128052759/https://www.nelsonmandela.org/omalley/index.php/site/q/03lv00017/04lv00344/05lv00355/06lv00356.htm|archive-date=28 January 2015|access-date=5 November 2014}}</ref> Tydens die ingryping van die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] in [[Lesotho]] is Rooikatte van die 1 Spesiale Diensbataljon opgeroep om Suid-Afrikaanse gemeganiseerde eenhede te versterk wat toe in skermutselings met muiters in die Lesotho Weermag was. Die pantserkarre het op 22 September 1998 in [[Maseru]], die hoofstad van Lesotho, aangekom en aan verskeie veiligheidsoperasies deelgeneem. == Vermoë == * Kan 'n 1&nbsp;m vertikale grondtrap klim. * Kan 'n 2 meter breë sloot teen kruippas oorsteek en 'n 1&nbsp;m sloot teen 60&nbsp;km/h. * Kan water van 1,5&nbsp;m diep deurkruis. * Kan 'n helling van 70 grade klim. * Kan 'n helling van 30 grade deurkruis. == Tabel van variante == {| class="wikitable sortable" !Variant ! Beskrywing ! Kommentaar ! Beeld |- | '''Rooikat 76''' | Oorspronklike weergawe | Denel GT4 76mm hoofkanon | |- | '''Rooikat 105''' | Opgegradeerde weergawe | Slegs prototipe |[[Lêer:Rooikat_Armoured_Car_105mm.jpg|200x200px|Rooikat Pantserkar 105mm]] |- | '''Rooikat ZA 35''' | Anti-vliegtuig kanonplatform | Slegs prototipe |[[Lêer:Rooikat_ZA_35.jpg|180x180px|Rooikat ZA 35]] |- | '''Rooikat SAM''' | Kanon met grond-tot-lugmissiel-platform | Slegs prototipe |[[Lêer:Rooikat_SAM.jpg|180x180px|Rooikat SAM]] |- | '''Rooikat anti-tenk''' | Kanon met anti-tenk missielplatform | Slegs prototipe |[[Lêer:Rooikat_antitank.jpg|180x180px|Rooikat antitenk]] |} == Gebruikers == *{{RSA}} **[[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]]: ongeveer 30 in diens; 242 eenhede vervaardig; 80 opgegradeer onder ''Project Arum Lily''.<ref name="Defence"/><ref>{{cite web|url=http://www.army.mil.za/equipment/weaponsystems/armour/rooikat_equipm.htm|title=S.A. Army weapon systems: Rooikat|access-date=5 November 2014|archive-date=24 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424015700/http://www.army.mil.za/equipment/weaponsystems/armour/rooikat_equipm.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://forsvaret.dk/fak/documents/fak/publikationer/africa-salvation-or-despair.pdf|title=Africa: Salvation or Despair|access-date=11 Augustus 2023|archive-date= 4 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051017/http://forsvaret.dk/fak/documents/fak/publikationer/africa-salvation-or-despair.pdf|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Grensoorlog]] [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Militêre voertuie]] 8pkztfjnbqq0d8j83v808xzedgkwwpx 0 405040 2978789 2771648 2026-10-14T03:19:16Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978789 wikitext text/x-wiki '''Oos-Londen-kusnatuurreservaat''' is 'n beskermde gebied in die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]] wat deur Oos-Kaap Parke bestuur word.<ref>{{Cite web|url=http://www.ecparks.co.za/parks-reserves/east-london-coast/index.html|title=East London Coast Nature Reserve|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421180809/http://www.ecparks.co.za/parks-reserves/east-london-coast/index.html|archive-date=21 April 2012|access-date=12 April 2012}}</ref> Dit beslaan 'n gebied van 3 424 hektaar en sluit 12 kleiner natuurreservate en beskermde gebiede in.<ref>{{Cite web|url=https://www.wheretostay.co.za/topic/3468-east-london-coast-nature-reserve|title=East London Coast Nature Reserve, East London Information {{!}} WhereToStay.co.za|website=www.wheretostay.co.za|language=en|access-date=2020-10-14}}</ref> Die hoofredes vir sy bestaan is die bewaring van die streek se biodiversiteit, beskerming van natuurlike plantegroei en bestuur van buiteaardse plantegroei.<ref>{{Cite web|url=https://www.sa-venues.com/game-reserves/east-london-coast.php|title=East London Coast Nature Reserve, Eastern Cape|website=www.sa-venues.com|access-date=2020-10-14}}</ref> == Parke == Die [[natuurreservaat]] is saamgestel uit verskeie losstaande kleiner parke met 'n totale oppervlakte van 3 424 hektaar. Dit strek van die [[Groot-Keirivier]] in die ooste tot by die [[Chalumnarivier]] in die weste, langs ongeveer 250 km se kuslyn.<ref>[http://www.sa-venues.com/game-reserves/ec_east-london-coast.htm East London Coast Nature Reserve, Eastern Cape]</ref> Die parke is die volgende: === Kusparke === * Cape Morgan Natuurreservaat * Dubbelmond Natuurreservaat * Kaap Henderson Natuurreservaat * Gulu Natuurreservaat * Kwelera Natuurreservaat (toeganklik deur die Kwelera Nasionale Botaniese Tuin) * Nahoon Natuurreservaat * [[Gonubie]] * [[Kidd's Beach]] * [[Kayser's Beach]] * [[Chalumnarivier|Chalumna]] * Chintsa-Wes === Binnelandse parke === Onder die parke wat na die binneland geleë is, is die volgende: * Fort Pato Natuurreservaat * [[Umtiza-natuurreservaat]] == Sien ook == * [[Suid-Afrikaanse Nasionale Parke]] * Beskermde gebiede van Suid-Afrika == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.ecparks.co.za/ Oos-Kaapse Parke] * [http://www.safarinow.com/destinations/morgan-bay/NatureReserves/East-London-Coast-Nature-Reserve.aspx Oos-Londen-kusnatuurreservaat] {{Normdata}} {{Oos-Kaapse natuurreservate}} [[Kategorie:Natuurreservate in die Oos-Kaap]] k7o70r1sx0oa0qfrli8hrz7lctuzdit 0 405607 2978742 2956508 2026-10-14T03:02:31Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978742 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Skokverharding''' is 'n proses wat gebruik word om metale en [[Legering|legerings]] te versterk, waarin 'n [[skokgolf]] atoomskaaldefekte in die materiaal se [[kristal]]<nowiki/>struktuur veroorsaak. Soos in koue bewerking, meng hierdie defekte in met die normale prosesse waardeur metaalmateriale vervorm, (plastisiteit), wat die materiaal stywer, maar brosser maak. In vergelyking met tradisionele koue bewerking, lei so 'n uiters vinnige proses tot 'n ander tipe defek, wat 'n baie harder materiaal vir 'n gegewe vormverandering lewer. As die skokgolf egter vir té lank 'n te groot krag uitoefen, kan die verdunningfront wat daarop volg, leemtes in die materiaal vorm as gevolg van hidrostatiese spanning, wat die materiaal verswak en dit dikwels laat versplinter. Aangesien leemtes by groot defekte [[wiktionary:nucleation|kernvorm]], soos oksied-insluitings en korrelgrense, kan hoë-suiwerheid monsters met 'n groot korrelgrootte (veral enkelkristalle) groter skok weerstaan sonder om te versplinter, en kan dus baie harder gemaak word. Skokverharding is in baie kontekste waargeneem: '''Ontploffing-smee''' gebruik die ontploffing van 'n [[Springstof|hoë plofstoflading]] om 'n skokgolf te skep. Penetreerders geskep deur hierdie effek, tesame met die Misznay-Schardin-effek, word gebruik om gegote komponente van spoorwegspore te verhard.<ref>{{cite book|last=Meyers|first=Marc A. |title=Dynamic behavior of materials|url=https://archive.org/details/dynamicbehavioro0000meye|publisher=John Wiley|location=New York|year=1994|pages=5; 382; 570|isbn=978-0-471-58262-5}}</ref> Groter verharding kan verkry word deur 'n laer hoeveelheid van 'n plofstof met groter bryselwerking te gebruik, sodat die krag wat toegepas word groter is, maar die materiaal minder tyd onder hidrostatiese spanning verkeer. '''Laserskok''', soortgelyk aan traagheidsbeperking-samesmelting, gebruik die ablasiepluim wat deur 'n [[Laser|laserpuls]] veroorsaak word om krag op die laser se teiken toe te pas.<ref>{{Cite journal|last1=Goswami|first1=Debkalpa|last2=Munera|first2=Juan C.|last3=Pal|first3=Aniket|last4=Sadri|first4=Behnam|last5=Scarpetti|first5=Caio Lui P. G.|last6=Martinez|first6=Ramses V.|date=2018-05-18|title=Roll-to-Roll Nanoforming of Metals Using Laser-Induced Superplasticity|journal=Nano Letters|language=en|volume=18|issue=6|pages=3616–3622|doi=10.1021/acs.nanolett.8b00714|pmid=29775318|bibcode=2018NanoL..18.3616G|issn=1530-6984}}</ref> Die terugslag van die uitgedryfde materiaal kan baie hoë druk veroorsaak, en die pulslengte van lasers is dikwels redelik kort, wat beteken dat goeie verharding bereik kan word met min risiko van afsplintering. Oppervlakte-effekte kan ook bereik word deur laserbehandeling, insluitend amorfisering. Ligtegasgewere word gebruik om skokverharding te bestudeer. Alhoewel dit te arbeidsintensief is vir wydverspreide industriële toepassing, bied hulle 'n veelsydige navorsingstegniek. Hulle laat presiese beheer toe van beide grootte en profiel van die skokgolf deur aanpassings aan onderskeidelik die projektiel se mondingspoed en digtheidsprofiel. Studies van verskillende projektieltipes was van kardinale belang om 'n vorige teorie omver te werp, naamlik dat afsplintering by 'n drukdrempel plaasvind, onafhanklik van tyd. Eksperimente toon eerder dat langdurige skokke van 'n gegewe omvang meer materiaalskade veroorsaak. == Sien ook == * Lys van laser-artikels == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Metallurgie]] dynnhow4w383ftjs81kygm4cp8ctgny 0 406999 2978761 2916844 2026-10-14T03:09:15Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978761 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nadia Boulanger 1925 colorized.jpg|duimnael|Nadia Boulanger in 1925]] '''Juliette Nadia Boulanger''' (16 September 1887{{Spaced ndash}}22 Oktober 1979) was 'n Franse musiekonderwyseres en dirigent. Sy het baie van die voorste komponiste en musikante van die 20ste eeu onderrig, en het ook af en toe as pianis en orrelis opgetree. Sy het gekom uit 'n musikale familie, en het vroeg reeds pryse gewen as student aan die Conservatoire de Paris, maar omdat sy geglo het dat sy oor geen besondere talent as komponis beskik nie, het sy opgehou om musiek te skryf en 'n onderwyseres geword. In daardie hoedanigheid het sy generasies jong komponiste beïnvloed, veral dié van die Verenigde State en ander Engelssprekende lande. Onder haar studente tel verskeie belangrike komponiste, soliste, verwerkers en dirigente, insluitend Grażyna Bacewicz, [[Daniel Barenboim]], Lennox Berkeley, [[İdil Biret]], Elliott Carter, [[Aaron Copland]], John Eliot Gardiner, [[Philip Glass]], [[Dinu Lipatti]], [[Igor Markewitsj]], [[Astor Piazzolla]], Virgil Thomson en George Walker. <ref>{{Cite web|url=https://www.nadiaboulanger.org/nb/amstudents.html|title=American Students of Nadia Boulanger|access-date= 6 Oktober 2023|archive-date=23 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923002314/http://nadiaboulanger.org/nb/amstudents.html|url-status=dead}}.</ref> Boulanger het in die VSA en Engeland onderrig gegee en saam met verskeie musiekakademies gewerk, waaronder die [[Juilliard-skool]], die Yehudi Menuhin-skool, die Longy-skool, die ''Royal College of Music'' en die ''Royal Academy of Music'', maar haar woonplek vir die grootste deel van haar lewe was haar gesin se woonstel in Parys, waar sy vir die grootste deel van die sewe dekades vanaf die begin van haar loopbaan tot en met die haar afsterwe op die ouderdom van 92 skoolgehou het. Boulanger was die eerste vrou wat verskeie bekende groot orkeste in Amerika en Europa gedirigeer het, insluitend die [[BBC Simfonieorkes|BBC Symphony-]], Boston Symphony-, Hallé- en [[Philadelphia Orkes|Philadelphia]] -orkeste. Sy het verskeie wêreldpremières gedirigeer, insluitend werke van Copland en [[Igor Strawinski|Strawinski]]. == Biografie == === Vroeë lewe en opvoeding === Nadia Boulanger is op 16 September 1887 in Parys gebore as die dogter van die Franse komponis en pianis Ernest Boulanger (1815–1900) en sy vrou Raissa Myshetskaya (1856–1935), 'n Russiese prinses, wat van Sint Mikhail Tchernigovsky afstam. <ref name="Campbell1984">Campbell, Don G. (August 1984). ''Master teacher, Nadia Boulanger''. Pastoral Press. p. 17. {{ISBN|978-0-912405-03-2}}</ref> Ernest Boulanger het aan die Parys Konservatorium gestudeer en in 1835 op die ouderdom van 20 die gesogte Prix de Rome vir komposisie gewen. Hy het komiese operas en insidentele musiek vir toneelstukke geskryf, maar was veral bekend vir sy koormusiek. Hy het onderskeiding behaal as direkteur van koorgroepe, onderwyser van stem en lid van koorkompetisie-beoordelingspanele. Na jare van verwerping is hy in 1872 as professor in sang by die Parys Konservatorium aangestel. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Raissa het in 1873 as 'n tuisonderwyser (of goewernante) gekwalifiseer. Volgens Ernest het hy en Raissa in 1873 in Rusland ontmoet, en sy het hom terug na Parys gevolg. Sy het in 1876 by sy stemklas by die Konservatorium aangesluit, en hulle is in 1877 in Rusland getroud {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Ernest en Raissa het 'n dogter gehad, Ernestine Mina Juliette, wat as baba gesterf het, {{Sfn|Rosenstiel|1998}} voordat Nadia op die 72ste verjaarsdag van haar pa gebore is. Deur haar vroeë jare, hoewel albei ouers musikaal baie aktief was, het Nadia ontsteld geraak by die aanhoor van musiek en weggekruip totdat dit gestop het. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1892, toe Nadia vyf was, het Raissa weer swanger geraak. Tydens die swangerskap het Nadia se reaksie op musiek drasties verander. "Ek het eendag ’n brandklok gehoor. In plaas daarvan om te huil en weg te kruip, het ek my na die klavier gehaas en die klanke probeer weergee. My ouers was verstom." <ref name="mons">{{Harnvb|Monsaingeon|1985}}</ref> Hierna het Boulanger groot aandag gegee aan die sanglesse wat haar pa gegee het, en begin om die beginsels van musiek te bestudeer. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Haar suster, genaamd Marie-Juliette Olga, maar bekend as Lili Boulanger, is in 1893 gebore, toe Nadia ses was. Toe Ernest Nadia van hul vriende se huis af, huis toe gebring het, en voordat sy haar ma of Lili kon sien, het hy haar plegtig belowe om verantwoordelik te wees vir die nuwe baba se welsyn. Hy het haar aangemoedig om aan haar suster se sorg deel te neem. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Vanaf die ouderdom van sewe het Nadia gestudeer ter voorbereiding van haar Konservatorium- toelatingseksamens, in hul klasse en privaat lesse met sy onderwysers gehad. Lili het dikwels in die kamer gebly vir hierdie lesse, stil sit en luister. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1896 het die negejarige Nadia die Konservatorium betree. Sy het daar saam met [[Gabriel Fauré|Fauré]] en ander gestudeer. {{Sfn|Burton|Griffith|2002}} Sy het derde gekom in die 1897 solfège -kompetisie, en het daarna gewerk om die eerste prys in 1898 te wen. Sy het privaatlesse by Louis Vierne en Alexandre Guilmant geneem. Gedurende hierdie tydperk het sy ook godsdiensonderrig ontvang om 'n oplettende [[Rooms-Katolieke Kerk|Katoliek]] te word en haar Eerste Nagmaal op 4 Mei 1899 te neem. Die Katolieke godsdiens het vir die res van haar lewe vir haar belangrik gebly. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1900 is haar pa Ernest dood, en geld het 'n probleem vir die gesin geword. Raissa het 'n buitensporige leefstyl gehad, en die tantième wat sy ontvang het uit uitvoerings van Ernest se musiek was onvoldoende om permanent voort te leef. Nadia het aangehou om hard by die Konservatorium te werk om 'n onderwyser te word en te kon bydra tot haar gesin se ondersteuning. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1903 het Nadia die Konservatorium se eerste prys in [[harmonie]] gewen; sy het vir jare voortgegaan om te studeer, hoewel sy geld begin verdien het deur orrel- en klavieruitvoerings. Sy het komposisie by [[Gabriel Fauré]] studeer en in die 1904-kompetisies het sy eerste gekom in drie kategorieë: orrel, ''begeleiding au klavier'' en fuga (komposisie). By haar ''begeleidingseksamen'' het Boulanger Raoul Pugno ontmoet, {{Sfn|Rosenstiel|1998}} 'n bekende Franse pianis, orrelis en komponis, wat daarna in haar loopbaan belang gestel het. {{Sfn|Potter|2001}} In die herfs van 1904 het Nadia begin skoolhou vanuit die gesinswoonstel, by 36 rue Ballu. <ref name="Monsaingeon 1985 26">{{Harnvb|Monsaingeon|1985|p=26}}</ref> Benewens die privaatlesse wat sy daar gehou het, het Boulanger 'n Woensdagmiddag-groepklas in ontleding en besigtiging begin hou. Sy het dit byna tot haar dood voortgesit. Hierdie klas is gevolg deur haar bekende "by huise", salonne waar studente kon meng met professionele musikante en Boulanger se ander vriende uit die kunste, soos [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]], Paul Valéry, Fauré, en andere. <ref name="Monsaingeon 1985 26" /> {{Sfn|Rosenstiel|1998}} === Professionele lewe === [[Lêer:Nadia Boulanger 1910.jpg|duimnael|Nadia Boulanger in 1910]] Nadat sy die Konservatorium in 1904 verlaat het en voor haar suster se ontydige dood in 1918, was Boulanger 'n kranige komponis, aangemoedig deur beide Pugno en Fauré. Caroline Potter, wat in ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'' skryf, sê van Boulanger se musiek: "Haar musikale taal is dikwels hoogs chromaties (hoewel altyd tonaal gebaseer), en [[Claude Debussy|Debussy]] se invloed is duidelik." {{Sfn|Potter|2001}} Haar doelwit was om die Eerste Grand Prix de Rome te wen soos haar pa gedoen het, en sy het onvermoeid daaraan gewerk benewens haar toenemende onderrig- en uitvoeringsverpligtinge. Sy het die eerste keer in 1906 werk vir beoordeling ingedien, maar kon nie die eerste ronde verby maak nie. In 1907 het sy deurgedring tot die finale rondte, maar weer nie gewen nie. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Aan die einde van 1907 is sy aangestel om elementêre klavier en ''begeleiding klavier'' te onderrig by die nuutgeskepte Konservatorium Femina-Musica. Sy is ook aangestel as assistent van Henri Dallier, die professor in harmonie aan die Konservatorium. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In die 1908 Prix de Rome-kompetisie het Boulanger 'n opskudding veroorsaak deur 'n instrumentale fuga eerder as die vereiste vokale fuga in te dien. {{Sfn|Potter|2001}} Die onderwerp is deur die nasionale en internasionale koerante opgeneem, en is eers opgelos toe die Franse Minister van Openbare Inligting besluit het dat Boulanger se werk alleen op die musikale meriete daarvan beoordeel word. Sy het die Tweede Grand Prix gewen vir haar kantate, ''La Sirène''. {{Sfn|Potter|2001}} {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1908, sowel as die uitvoering van klavierduette in openbare konserte, het Boulanger en Pugno saamgewerk om 'n liedsiklus, ''Les Heures claires'', te komponeer, wat goed ontvang is genoeg om hulle aan te moedig om voort te gaan saamwerk. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Boulanger het steeds gehoop op 'n Grand Prix de Rome en het vir die 1909-kompetisie ingeskryf, maar kon nie 'n plek in die laaste ronde verower nie. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Later daardie jaar het haar suster Lili, toe sestien, aan die familie aangekondig haar voorneme om 'n komponis te word en self die Prix de Rome te wen. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1910 het Annette Dieudonné 'n student van Boulanger geword en vir die volgende veertien jaar by haar aangehou. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Toe haar studies beëindig is, het sy Boulanger se studente begin om die grondbeginsels van musiek en solfège te leer. Sy was vir die res van haar lewe Boulanger se goeie vriend en assistent. [[Lêer:Igor Stravinsky & Nadia Boulanger 1937.jpg|links|duimnael|Igor Stravinsky (1882-1971) en Nadia Boulanger (1887-1979) op 'n transatlantiese stoomskip in 1937.]] Boulanger het die première van [[Sergei Diaghilev|Diaghilev]] se ballet ''The Firebird'' in Parys bygewoon, met musiek deur [[Igor Strawinski|Stravinsky]]. Sy het dadelik die jong komponis se genialiteit herken en 'n lewenslange vriendskap met hom begin. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In April 1912 het Nadia Boulanger haar debuut as dirigent gemaak en die ''Société des Matinées Musicales'' -orkes gelei. Hulle het haar 1908-kantate ''La Sirène'', twee van haar liedjies, en Pugno se ''Concertstück'' vir klavier en orkes uitgevoer. Die komponis het as solis gespeel. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Lili Boulanger het die Prix de Rome in 1913 gewen, die eerste vrou wat dit kon doen. <ref>Potter, Caroline (2001). "Boulanger, (Juliette) Nadia". ''Grove Music Online''. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.03705. {{ISBN|978-1-56159-263-0}}.</ref> Met die koms van die oorlog in Europa in 1914, is openbare programme verminder, en Boulanger moes haar optrede en dirigeerwerk ophou. Sy het voortgegaan om privaat skool te gee en Dallier by die Konservatorium by te staan. Nadia is betrek by Lili se groeiende oorlogswerk, en teen die einde van die jaar het die susters 'n aansienlike liefdadigheidsorganisasie georganiseer, die ''Comité Franco-Américain du Conservatoire National de Musique et de Déclamation.'' Dit het items soos kos, klere, geld en briewe van die huis af aan soldate verskaf wat voor die oorlog musikante was. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Verswak deur haar werk tydens die oorlog, het Lili swak gesondheid begin ly. Sy is in Maart 1918 oorlede. === Lewe na Lili se dood, 1918–21 === Nadia het gesukkel met die dood van haar suster en volgens Jeanice Brooks, "[d]ie tweespalt tussen private hartseer en openbare krag was sterk kenmerkend van Boulanger se gemoedstoestand in die onmiddellike nasleep van die Eerste Wêreldoorlog. Skuldgevoelens om haar talentvolle broer of suster te oorleef, blyk te wees het gelei tot vasberadenheid om Lili se dood te verdien, wat Nadia as verlossende offer beraam het deur haarself in werk en huishoudelike verantwoordelikheid te werp: soos Nadia in Januarie 1919 in haar datumboek geskryf het, 'Ek plaas hierdie nuwe jaar voor jou, my klein geliefde Lili— mag dit sien dat ek my plig teenoor jou nakom – sodat dit vir Moeder minder verskriklik is en dat ek probeer om soos jou te lyk. ' <ref>Brooks, Jeanice (2013). ''The Musical Work of Nadia Boulanger: Performing Past and Future Between The Wars''. Cambridge University Press.</ref> In 1919 het Boulanger in meer as twintig konserte opgetree en dikwels haar eie musiek en dié van haar suster geprogrammeer. <ref name="ros">{{Harnvb|Rosenstiel|1998}}</ref> Aangesien die [[Conservatoire Femina-Musica|Konservatorium Femina-Musica]] tydens die oorlog gesluit het, het [[Alfred Cortot]] en Auguste Mangeot 'n nuwe musiekskool in Parys gestig, wat later daardie jaar as die École normale de musique de Paris geopen het. Boulanger is deur Cortot genooi om by die skool aan te sluit, waar sy klas gegee het in [[harmonie]], [[kontrapunt]], musikale analise, orrel en komposisie. {{Sfn|Potter|2001}} Mangeot het Boulanger ook gevra om artikels van musiekkritiek by te dra tot sy koerant ''[[Le Monde Musical]]'', en sy het af en toe vir die res van haar lewe artikels vir hierdie en ander koerante verskaf, hoewel sy nooit op haar gemak gevoel het om haar menings vir die nageslag op hierdie manier neer te lê nie. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=146}}</ref> In 1920 het Boulanger weer begin komponeer en 'n reeks liedjies geskryf na woorde van Camille Mauclair. In 1921 het sy by twee konserte opgetree ter ondersteuning van [[vroueregte]], wat albei musiek deur Lili bevat het. <ref name="ros" /> Later in haar lewe het sy egter beweer dat sy nooit by [[feminisme]] betrokke was nie, en dat vroue nie die reg om te stem behoort te hê nie, aangesien hulle "die nodige politieke sofistikasie ontbreek het." <ref name="ros" /> === Amerikaanse Skool in Fontainebleau, 1921–1935 === In die somer van 1921 het die Franse Musiekskool vir Amerikaners in Fontainebleau geopen, met Boulanger wat op die program as 'n professor in harmonie gelys is. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=153}}</ref> Haar goeie vriend Isidor Philipp was aan die hoof van die klavierafdelings van beide die Parys Konservatorium en die nuwe Fontainebleau Skool en was 'n belangrike trekpleister vir Amerikaanse studente. Sy het die gebruik, wat vir die res van haar lewe sou voortduur, ingelui om die beste studente een naweek vir middagete en aandete na haar somerkoshuis by Gargenville te nooi. Onder die studente wat die eerste jaar by Fontainebleau bygewoon het, was [[Aaron Copland]]. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=157}}</ref> Boulanger se onverbiddelike skedule van onderrig, opvoering, samestelling en skryf van briewe het sy tol op haar gesondheid begin eis; sy het gereeld [[Skeelhoofpyn|migraine]] en tandpyn gehad. Sy het opgehou skryf as 'n kritikus vir ''Le Monde-musiekblyspel'' aangesien sy nie die nodige konserte kon bywoon nie. Om haar en haar ma se lewenstandaarde te handhaaf, het sy op onderrig gekonsentreer wat haar winsgewendste bron van inkomste was. <ref name="ros" /> Fauré het geglo sy was verkeerd om op te hou komponeer, maar sy het vir hom gesê: "As daar een ding is waarvan ek seker is, is dit dat ek nuttelose musiek geskryf het." <ref name="mons" /> In 1924 het Walter Damrosch, Arthur Judson en die New York Symphony Society gereël dat Boulanger deur die VSA toer. Sy het vaar op die [[Cunard Line|Cunard-]] vlagskip RMS Aquitania op Oukersaand. Die skip het op Oujaarsaand in New York aangekom na 'n uiters rowwe kruising. <ref name="ros" /> Tydens hierdie toer het sy solo-orrelwerke uitgevoer, stukke van Lili, en die première van Copland se nuwe ''Simfonie vir Orrel en Orkes'', wat hy vir haar geskryf het. {{Sfn|Potter|2001}} Sy het op 28 Februarie 1925 na Frankryk teruggekeer <ref name="ros" /> Later daardie jaar het Boulanger die uitgewer Schirmer genader om te verneem of hulle sou belangstel om haar metodes om musiek aan kinders te onderrig, te publiseer. Toe niks daarvan kom nie, het sy opgehou om oor haar idees te probeer skryf. <ref name="Rosenstiel 1982 202">{{Harnvb|Rosenstiel|1998}}</ref> Gershwin het Boulanger in 1927 besoek en gevra vir lesse in komposisie. Hulle het 'n halfuur lank gepraat waarna Boulanger aangekondig het: "Ek kan jou niks leer nie." Deur dit as 'n kompliment te neem, het Gershwin die storie baie keer herhaal. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=216}}</ref> Die [[Groot Depressie]] het sosiale spanning in Frankryk verhoog. Dae na die Stavisky-onluste in Februarie 1934, en te midde van 'n algemene staking, het Boulanger die dirigeer hervat. Sy het haar Parys-debuut gemaak met die orkes van die [[École normale supérieure|École normale]] in 'n program van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Johann Sebastian Bach|Bach]] en Jean Françaix. <ref name="ros" /> Boulanger se privaat klasse het voortgegaan; Elliott Carter het onthou dat studente wat nie deur die onluste oor Parys gewaag het nie, net gewys het dat hulle nie “musiek ernstig genoeg opneem nie”. <ref name="mons" /> Teen die einde van die jaar het sy die Orchestre Philharmonique de Paris in die Théâtre des Champs-Élysées gedirigeer met 'n program van Bach, [[Claudio Monteverdi|Monteverdi]] en [[Heinrich Schütz|Schütz]]. <ref name="ros" /> Haar ma Raissa is in Maart 1935 oorlede, na 'n lang agteruitgang. Dit het Boulanger bevry van sommige van haar bande met Parys, wat haar verhinder het om onderriggeleenthede in die Verenigde State aan te gryp. <ref name="Rosenstiel 1982 202">{{Harnvb|Rosenstiel|1998}}</ref> === Toer en opname === In 1936 het Boulanger [[Alfred Cortot]] in sommige van sy klaviermeesterklasse vervang en die studente in Mozart se klawerbordwerke afgerig. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=264}}</ref> Later in die jaar het sy na Londen gereis om haar lesings-voordragte vir die [[BBC]] uit te saai, asook om werke te dirigeer waaronder Schütz, Fauré en Lennox Berkeley. Sy is aangewys as die eerste vrou om die Londense Filharmoniese Orkes te dirigeer en het lof ontvang vir haar optredes. {{Sfn|Potter|2001}} <ref name="ros" /> Boulanger se jarelange passie vir Monteverdi het uitgeloop op haar opname van ses skywe van madrigale vir HMV in 1937, wat sy musiek na 'n nuwe, wyer gehoor gebring het. <ref name="ros" /> Nie alle beoordelaars het haar gebruik van moderne instrumente goedgekeur nie. <ref name="ros" /> Toe [[Paul Hindemith|Hindemith]] sy ''The Craft of Musical Composition'' gepubliseer het, het Boulanger hom toestemming gevra om die teks in Frans te vertaal, en om haar eie kommentaar by te voeg. Hindemith het nooit op haar aanbod gereageer nie. Nadat hy van [[Nazi-Duitsland]] na die Verenigde State gevlug het, het hulle nie die saak verder bespreek nie. <ref name="ros" /> Laat in 1937 het Boulanger na Brittanje teruggekeer om vir die BBC uit te saai en haar gewilde lesingsvoordragte te hou. In November het sy die eerste vrou geword om 'n volledige konsert van die Royal Philharmonic Society in Londen te dirigeer, wat Fauré se ''Requiem'' en Monteverdi se ''Amor (Lamento della ninfa)'' ingesluit het. <ref name="ros" /> Mangeot het haar konserte beskryf en geskryf,<blockquote>Sy gebruik nooit 'n dinamiese vlak harder as [[Dinamika (musiek)|mezzo-forte]] nie en sy put plesier uit versluierde, murmurerende sonoriteite, waaruit sy nogtans groot uitdrukkingskrag verkry. Sy rangskik haar dinamiese vlakke sodat sy nooit [[Dinamika (musiek)|fortissimo]] nodig het nie. . . <ref name="ros" /></blockquote>In 1938 het Boulanger na die VSA teruggekeer vir 'n langer toer. Sy het gereël om 'n reeks lesings by Radcliffe, [[Harvard-universiteit|Harvard]], Wellesley en die Longy School of Music te gee en vir [[NBC]] uit te saai. Tydens hierdie toer het sy die eerste vrou geword om die Boston Simfonieorkes te dirigeer. In haar drie maande daar het sy meer as honderd lesings-voordragte, voordragte en konserte gegee <ref name="ros" /> Dit het die wêreldpremière van Stravinsky se ''Dumbarton Oaks Concerto'' ingesluit. {{Sfn|Potter|2001}} Destyds is sy gesien deur die Amerikaanse beeldhouer Katharine Lane Weems wat in haar dagboek aangeteken het, “Haar stem is verbasend diep. Sy is redelik skraal met 'n uitstekende figuur en fyn gelaatstrekke, Haar vel is delikaat, haar hare grys effens, sy dra 'n knippie en beduie terwyl sy opgewonde raak om oor musiek te praat." <ref>Weems, Katharine Lane, as told to Edward Weeks, Odds Were Against Me: A Memoir, Vantage Press, New York, 1985 p.105</ref> HMV het in 1938 twee bykomende Boulanger-plate uitgereik: die Klavierkonsert in D deur Jean Françaix, wat sy gedirigeer het; en die [[Johannes Brahms|Brahms]] ''Liebeslieder Waltzes'', waarin sy en [[Dinu Lipatti]] die duopianiste met 'n vokale ensemble was, en (weer saam met Lipatti) 'n keur van die Brahms Waltzes, Op. 39 vir klavier vier hande. <ref>{{Cite web|url=http://www.naxos.com/person/Nadia_Boulanger/27093.htm|title=Nadia Boulanger|publisher=naxos.com|access-date=21 February 2012|archive-date=11 Oktober 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011212032/http://www.naxos.com/person/Nadia_Boulanger/27093.htm|url-status=live}}</ref> Tydens Boulanger se toer deur Amerika die volgende jaar, het sy die eerste vrou geword wat die New York Filharmoniese Orkes by [[Carnegie Hall]], die [[Philadelphia Orkes]] en die Washington Nasionale Simfonieorkes dirigeer het. Sy het 102 lesings in 118 dae oor die VSA gehou. <ref name="ros" /> === Tweede Wêreldoorlog en emigrasie, 1940–45 === Terwyl die [[Tweede Wêreldoorlog]] op hande was, het Boulanger haar studente gehelp om Frankryk te verlaat. Sy het self planne gemaak om dit te doen. Stravinsky het by haar by Gargenville aangesluit, waar hulle gewag het op nuus van die Duitse aanval teen Frankryk. <ref name="ros" /> Boulanger het gewag om Frankryk te verlaat tot die laaste oomblik voor die inval en besetting en het op 6 November 1940 via [[Madrid]] en [[Lissabon]] in New York aangekom <ref name="ros" /> Na haar aankoms het Boulanger na die Longy School of Music in Cambridge gereis om klasse in harmonie, fuga, kontrapunt en gevorderde komposisie te gee. <ref name="ros" /> In 1942 het sy ook begin skoolhou by die Peabody-konservatorium in [[Baltimore]]. Haar klasse het musiekgeskiedenis, harmonie, kontrapunt, fuga, orkestrasie en komposisie ingesluit. <ref name="ros" /> === Later lewe in Parys, 1946–79 === Sy het Amerika aan die einde van 1945 verlaat en in Januarie 1946 na Frankryk teruggekeer. Daar het sy 'n pos as professor in ''begeleiding au klavier'' aan die Parys Konservatorium aanvaar. <ref name="ros" /> In 1953 is sy aangestel as algehele direkteur van die Fontainebleau Skool. <ref name="ros" /> Sy het ook haar toer na ander lande voortgesit. As 'n jarelange vriend van die familie, en as amptelike kapelmeester van die Prins van Monaco, is Boulanger gevra om die musiek te reël vir die troue van [[Rainier III van Monaco|Prins Rainier]] van Monaco en die Amerikaanse aktrise [[Grace Kelly]] in 1956. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=366}}</ref> In 1958 het sy teruggekeer na die VSA vir 'n toer van ses weke. Sy het uitsaai, lesings en vier televisiefilms gekombineer. <ref name="ros" /> Ook in 1958 is sy opgeneem as 'n Erelid in Sigma Alpha Iota, die internasionale vrouemusiek-broederskap, deur die Gamma Delta-afdeling by die Crane School of Music in Potsdam, New York. <ref>{{Cite web|url=http://www.sai-national.org/home/Membership/DistinguishedMembers/HonoraryMembers/tabid/241/Default.aspx#b|title=Sigma Alpha Iota – Honorary Members|last=Ellen|first=Moody|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111151219/https://www.sai-national.org/home/Membership/DistinguishedMembers/HonoraryMembers/tabid/241/Default.aspx#b|archive-date=11 January 2011|access-date=21 April 2013}}</ref> In 1962 het sy deur Turkye getoer, waar sy konserte gedirigeer het saam met haar jong protégée [[İdil Biret]]. <ref name="ros" /> Later daardie jaar is sy deur president [[John F. Kennedy]] en sy vrou [[Jackie Onassis|Jacqueline]] na die [[Withuis|Wit Huis]] van die Verenigde State genooi, <ref name="ros" /> en in 1966 is sy na Moskou genooi om die jurie vir die Internasionale Tsjaikofski-kompetisie, onder voorsitterskap van [[Emil Gilels]]. <ref name="doyle">Doyle, Roger O. (2003). Martha Furman Schleifer (ed.). ''Women Composers''. Vol. 7. Hall. pp. 753–4. {{ISBN|0-7838-8194-0}}.</ref> Terwyl sy in Engeland was, het sy by die Yehudi Menuhin Skool skoolgehou. Sy het ook lesings by die Royal College of Music en die Royal Academy of Music gegee, wat almal deur die BBC uitgesaai is. <ref name="doyle" /> Haar sig en gehoor het teen die einde van haar lewe begin vervaag. {{Sfn|Potter|2001}} Op 13 Augustus 1977, voor haar 90ste verjaardag, is sy 'n verrassende verjaardagviering by Fontainebleau se Engelse Tuin gegee. Die skool se sjef het 'n groot koek voorberei waarop geskryf is: "1887–Geluk met jou verjaarsdag, Nadia Boulanger–Fontainebleau, 1977". Toe die koek bedien is, het 90 klein wit kerse wat op die dam gedryf het, die area verlig. Boulanger se destydse protégé, Emile Naoumoff, het 'n stuk opgevoer wat hy vir die geleentheid gekomponeer het. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Boulanger het byna tot haar dood in 1979 in Parys gewerk. {{Sfn|Potter|2001}} Sy word by die Montmartre-begraafplaas saam met haar suster Lili en hul ouers begrawe. == Pedagogiek == [[Lêer:Boulanger and Martens (next to the piano with pair of glasses) 1969..jpg|duimnael|Nadia Boulanger, 1969]] Gevra oor die verskil tussen 'n goedgemaakte werk en 'n meesterstuk, het Boulanger geantwoord:<blockquote>Ek kan sê of 'n stuk goed gemaak is of nie, en ek glo dat daar toestande is waarsonder meesterstukke nie bereik kan word nie, maar ek glo ook dat dit wat 'n meesterstuk definieer, nie vasgepen kan word nie. Ek sal nie sê dat die maatstaf vir 'n meesterstuk nie bestaan nie, maar ek weet nie wat dit is nie. <ref name="mons" /></blockquote>Sy het beweer dat sy alle “goeie musiek” geniet. Volgens Lennox Berkeley, "'n Goeie wals het vir haar net soveel waarde as 'n goeie fuga, en dit is omdat sy 'n werk uitsluitlik op die estetiese inhoud beoordeel." <ref>Berkeley, Lennox (January 1931). "Nadia Boulanger as Teacher". ''The Monthly Musical Record''.</ref> “Sy was 'n bewonderaar van [[Claude Debussy|Debussy]], en 'n dissipel van [[Maurice Ravel|Ravel]]. Alhoewel sy min simpatie met [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]] en die Weense [[Twaalftoonmusiek|dodekafonici]] gehad het, was sy 'n vurige kampvegter van [[Igor Strawinski|Stravinsky]] ." <ref name="mademoiselle">Bernheimer, Martin (8 September 1985). "''Mademoiselle'': ''Conversations with Nadia Boulanger'', by Bruno Monsaingeon". ''Los Angeles Times''.</ref> Sy het te alle tye op volle aandag aangedring: “Enigiemand wat optree sonder om aandag te gee aan wat hy doen, mors sy lewe. Ek sal so ver gaan as om te sê dat die lewe geweier word deur gebrek aan aandag, of dit nou is om vensters skoon te maak of om 'n meesterstuk te probeer skryf." <ref>{{Harnvb|Monsaingeon|1985|p=35}}</ref> In 1920 het twee van haar gunsteling vroulike studente haar verlaat om te trou. Sy het gedink hulle het hul werk saam met haar en hul verpligting tot musiek verraai. Haar houding teenoor vroue in musiek was teenstrydig: ten spyte van Lili se sukses en haar eie aansien as onderwyser, het sy haar hele lewe lank gehou dat 'n vrou se plig was om 'n vrou en ma te wees. <ref name="ros" /> Volgens Ned Rorem sou sy altyd die voordeel van die twyfel aan haar manstudente gee, maar het dan die dames oorbelas. Sy het onderrig gesien as 'n plesier, 'n voorreg en 'n plig: <ref name="mons" /> "Niemand is verplig om lesse te gee nie. Dit vergiftig jou lewe as jy lesse gee en dit verveel jou.” <ref name="mons" /> Boulanger het leerlinge van enige agtergrond aanvaar; haar enigste maatstaf was dat hulle moes wil leer. Sy het studente verskillend behandel na gelang van hul vermoë: daar is van haar talentvolle studente verwag om die strengste vrae te beantwoord en goed onder stres te presteer. Die minder bekwame studente, wat nie van plan was om 'n loopbaan in musiek te volg nie, is meer toegeeflik behandel, en Michel Legrand het beweer dat die wat sy nie hou nie, met 'n eerste prys in een jaar gegradueer is: "Die goeie leerlinge het nooit 'n beloning sodat hulle gebly het. Ek was [daar] vir sewe jaar. En ek het nooit 'n eerste prys gekry nie." <ref>[https://elpais.com/elpais/2016/11/09/eps/1478646323_147864.html "Michel Legrand: 'Desprecio la música contemporánea'&#x2009;"] 'Michel Legrand: "I despise contemporary music"] by Carlos Galilea, ''[[El País]]'', 9 November 2016 (in Spanish)</ref> Elke student moes anders benader word: “Wanneer jy ’n nuwe leerling aanvaar, is die eerste ding om te probeer verstaan watter natuurlike gawe, watter intuïtiewe talent hy het. Elke individu stel 'n spesifieke probleem." <ref name="mons" /> "Dit maak nie saak watter styl jy gebruik nie, solank jy dit konsekwent gebruik." <ref name="Monsaingeon 1985 120">{{Harnvb|Monsaingeon|1985}}</ref> Boulanger het 'n verskeidenheid onderrigmetodes gebruik, insluitend tradisionele harmonie, partituurlees by die klavier, spesie-kontrapunt, analise en sigsang (met behulp van vaste-Do solfège). <ref name="Monsaingeon 1985 120" /> Toe sy die eerste keer na 'n student se partituur gekyk het, het sy dikwels kommentaar gelewer op die verband daarvan met die werk van 'n verskeidenheid komponiste: byvoorbeeld, "[D]ie mate het dieselfde harmoniese progressies as Bach se F majeur prelude en [[Frédéric Chopin|Chopin]] se F majeur Ballade. Kan jy nie met iets interessanter vorendag kom nie?" <ref name="campbell">{{Cite web|url=http://www.nadiaboulanger.org/nb/galleryA.html|title=Nadia Boulanger: Teacher of the Century|last=Campbell|first=Don|year=2002|publisher=nadiaboulanger.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727111141/http://www.nadiaboulanger.org/nb/galleryA.html|archive-date=27 July 2011|access-date=21 February 2012}}</ref> Virgil Thomson het hierdie proses frustrerend gevind: "Enigiemand wat haar in enige stuk toegelaat het om vir hom te sê wat om volgende te doen, sal sien dat daardie stuk voor sy oë verwoes is deur die toepassing van roetine-resepte en bromiede uit standaardrepertorium." <ref name="Rorem">Monsaingeon 1985, pp. 31–32</ref> Copland het onthou dat sy een allesomvattende beginsel gehad het .. die skepping van wat sy ''la grande ligne'' genoem het – oftewel die lang lyn in musiek. Sy het innovasie ter wille van innovasie afgekeur: "Wanneer jy musiek van jou eie skryf, moet nooit moeite doen om die ooglopende te vermy nie." <ref>Orr, Robin (March 1983). "Boulanger". ''The Musical Times''.</ref> Sy het gesê: "Jy het 'n gevestigde taal nodig en dan, binne daardie gevestigde taal, die vryheid om jouself te wees. Dit is altyd nodig om jouself te wees - dit is 'n teken van genie op sigself." <ref>Driver, Paul: "Mademoiselle", ''Tempo'', June 1986, Cambridge University Press, pp. 33–34</ref> Quincy Jones sê Boulanger het vir hom gesê “Jou musiek kan nooit meer of minder wees as wat jy as mens is nie”. <ref>[http://arts.gov/audio/quincy-jones-nadia-boulanger "Quincy Jones on Nadia Boulanger"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613181004/http://arts.gov/audio/quincy-jones-nadia-boulanger |date=13 Junie 2015 }}, recording and transcript, [[National Endowment for the Arts]]</ref> Sy het altyd beweer dat sy nie kreatiwiteit aan haar studente kan verleen nie en dat sy hulle net kan help om intelligente musikante te word wat die kunsvlyt van komposisie verstaan. "Ek kan niemand van vindingrykheid voorsien nie, en ek kan dit ook nie wegneem nie; ek kan eenvoudig die vryheid gee om te lees, om te luister, om te sien, om te verstaan." <ref>{{Harnvb|Monsaingeon|1985|p=54}}</ref> Slegs inspirasie kan die verskil maak tussen 'n goedgemaakte stuk en 'n artistieke een. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=195}}</ref> Sy het geglo die begeerte om te leer, om beter te word, is al wat nodig is om te bereik – altyd mits die regte hoeveelheid werk ingesit word. Sy sou die voorbeelde aanhaal van [[Jean-Philippe Rameau|Rameau]] (wat sy eerste opera op vyftig geskryf het), Wojtowicz (wat op een-en-dertig 'n konsertpianis geword het) en Roussel (wat geen professionele toegang tot musiek gehad het tot hy vyf-en-twintig was nie), as toonbank. -argumente vir die idee dat groot kunstenaars altyd uit begaafde kinders ontwikkel. <ref>{{Harnvb|Monsaingeon|1985|p=42}}</ref> Haar geheue was wonderlik: teen die tyd dat sy twaalf was, het sy die hele Bach se ''[[Das wohltemperierte Klavier|Well-Tempered Clavier]]'' uit haar kop geken. <ref name="mons" /> Studente het beskryf dat sy elke belangrike stuk, deur elke belangrike komponis, ken. <ref name="campbell"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.mvdaily.com/articles/2005/02/boulanger1.htm|title=The Last Class: Memories of Nadia Boulanger|last=Orkin|first=Jenna|year=2005|access-date=21 February 2012|archive-date= 5 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905205222/http://www.mvdaily.com/articles/2005/02/boulanger1.htm|url-status=live}}</ref> Copland onthou,<blockquote>Nadia Boulanger het alles geweet wat oor musiek te wete was; sy het die oudste en die nuutste musiek geken, pre-Bach en post-Stravinsky. Alle tegniese kundigheid was binne haar vingers: harmoniese transponering, die figuurlike bas, partituurlees, orrelregistrasie, instrumentale tegnieke, struktuurontledings, die skoolfuga en die vrye fuga, die Griekse modes en [[Gregoriaanse gelyksang|Gregoriaanse gesang]] . <ref name="copland">Copland, Aaron (1963). ''On Music''. New York: Pyramid. pp. 70–77.</ref></blockquote>[[Murray Perahia]] het onthou dat sy "bewonderd was deur die ritme en karakter" waarmee sy 'n reël van 'n Bach-fuga gespeel het. <ref name="mons" /> Janet Craxton het onthou hoe ek na Boulanger se speel van Bach-korale op die klavier geluister het as "die enkele grootste musikale ervaring van my lewe". <ref>{{Cite web|url=http://aaowen.com/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=29|title=Nadia Boulanger Remembered|last=Owen|first=Albert Alan|year=2006|publisher=aaowen.com|access-date=27 February 2012|archive-date=26 Januarie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126215115/http://aaowen.com/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=29|url-status=dead}}</ref> == Eerbewyse en toekennings == * 1932 Chevalier aan die [[Erelegioen|Légion d'honneur]] {{Sfn|Potter|2001}} * 1934 Orde van Polonia Restituta <ref name="kendall">Kendall, Alan (1976). ''The Tender Tyrant – Nadia Boulanger – A Life Devoted To Music''. Macdonald and Jane's. p. 76.</ref> * 1962 Buitelandse Erelid van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe <ref name="AAAS">{{Cite web|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=29 July 2014|archive-date=23 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123115752/http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|url-status=live}}</ref> * 1962 Howland-gedenkprys <ref>{{Cite web|url=https://ydnhistorical.library.yale.edu/?a=d&d=YDN19620226-01.1.1&|title=Griswold Awards Prize to Nadia Boulanger|last=Hooker|first=Alan|website=Yale Daily News Historical Archive|publisher=Yale University|access-date=25 March 2021|archive-date=15 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815072547/https://ydnhistorical.library.yale.edu/?a=d&d=YDN19620226-01.1.1&|url-status=live}}</ref> * 1975 Médaille d'Or van die Académie des Beaux-Arts van die [[Institut de France]] <ref name="spycket">Spycket, Jerome (1993). ''Nadia Boulanger''. Pendragon Press. p. 160.</ref> * 1977 Groot offisier van die Légion d'honneur <ref name="spycket" /> * 1977 [[Orde van die Britse Ryk]] <ref name="spycket" /> * 1977 Orde van St. Charles van Monaco {{Sfn|Potter|2001}} * 1977 Orde van die Kroon van België {{Sfn|Potter|2001}} == Sleutel werk == '''Vokaal''' {{Sfn|Potter|2001}} * Allons voir sur le lac d'argent (A. Silvestre), 2 stemme, klavier, 1905 * Ecoutez la chanson bien douce ([[Paul Verlaine|Verlaine]]), 1 stem, orkes, 1905 * Les sirènes (Grandmougin), vrouekoor, orkes, 1905 * A l'aube (Silvestre), koor, orkes, 1906 * A l'hirondelle ([[Sully Prudhomme]]), koor, orkes, 1908 * La sirène (E. Adenis/Desveaux), 3 stemme, orkes, 1908 * Dnégouchka (G. Delaquys), 3 stemme, orkes, 1909 * Meer as 30 liedjies vir 1 stem, klavier, insluitend: : Extase ([[Victor Hugo|Hugo]]), 1901 : Désepérance (Verlaine), 1902 : Cantique de soeur Béatrice ([[Maurice Maeterlinck|Maeterlinck]]), 1909 : Une douceur splendide et sombre (A. Samain), 1909 : Larme solitaire ([[Heinrich Heine|Heine]]), 1909 : Une aube affaiblie (Verlaine), 1909 : Priere (Bataille), 1909 : Soir d'hiver (N. Boulanger), 1915 : Au bord de la nuit, Chanson, Le couteau, Doute, L'échange (Mauclair), 1922 : J'ai frappé (R. de Marquein), 1922 '''Kamer- en solowerke''' {{Sfn|Potter|2001}} * 3 stukke, orrel, 1911, arr. tjello, klavier * 3 stukke, klavier, 1914 * Pièce sur des airs populaires flamands, orrel, 1917 * Vers la vie nouvelle, klavier, 1917 '''Orkes''' {{Sfn|Potter|2001}} * Allegro, 1905 * Fantaisie variée, klavier, orkes, 1912 '''Met Raoul Pugno''' {{Sfn|Potter|2001}} * Les heures claires (Verhaeren), 8 liedere, 1 stem, klavier, 1909 * ''La ville morte'' ([[Gabriele D'Annunzio|d'Annunzio]]), opera, 1910–13 == Opnames == * Mademoiselle: Premiere Audience – Onbekende Musiek van Nadia Boulanger, Delos DE 3496 (2017) * Huldeblyk aan Nadia Boulanger, Cascavelle VEL 3081 (2004) * BBC Legends: Nadia Boulanger, BBCL 40262 (1999) * Women of Note. Koch International Classics B000001SKH (1997) * Kamermusiek deur Franse vroulike komponiste. Classic Talent B000002K49 (2000) * Le Baroque Avant Le Baroque. [[EMI|EMI Classics]] Frankryk B000CS43RG (2006) == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20060613062637/http://nadiaboulanger.org/ www.nadiaboulanger.org] * [http://www.fontainebleauschools.org/ Die Amerikaanse Konservatorium by Fontainebleau] * {{Find a Grave|13917567}} * [http://theartsongproject.com/nadia-boulanger/ Liedjies deur Nadia Boulanger by The Art Song Project] * Free scores by Nadia Boulanger * http://www.openculture.com/2018/04/meet-nadia-boulanger.html * [https://www.youtube.com/watch?v=uLlHtCttSE8 Onderhoud met Nadia Boulanger] * Nadia Boulanger. [https://andrewpink.org/wp-content/uploads/2021/03/boulanger-improviation-3-andante.mp3 ''Improvisasie''] (1911/2). Andrew Pink (2021) [https://andrewpink.org/2020/12/12/exordia/ ''<nowiki/>'Exordia ad missam'''] . * [https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/27/resources/4703 Nadia Boulanger briewe aan lede van die Chanler- en Pickman-gesinne, 1940-1978] by [https://library.harvard.edu/collections/isham-memorial-library Isham Memorial Library, Harvard Universiteit] * [https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/27/resources/4715 Nadia Boulanger tellings deur haar studente, 1925-1972] by [https://library.harvard.edu/collections/isham-memorial-library Isham Memorial Library, Harvard Universiteit] {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1979]] [[Kategorie:Geboortes in 1887]] [[Kategorie:Musiek]] [[Kategorie:Franse dirigente]] [[Kategorie:Franse musici]] [[Kategorie:Franse pianiste]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] 7rr8wga1rp3ccwdc8hf81ilfqyortvt 0 407003 2978890 2894636 2026-10-14T07:36:04Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978890 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} <!--{{Блогер | имя = Даня Милохин<br>Danya Milokhin | род деятельности = {{тиктокер/кат|России}}<ref name="Популярный 18-летний блогер рассказал о миллионных тратах - РИА Новости, 15.09.2020" />, [[рэп|рэп-исполнитель]]<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://sobesednik.ru/shou-biznes/20200917-baskov-stal-reperom-novyj-klip |title=Басков стал рэпером: новый клип Николая Баскова и Дани Милохина бьет все рекорды в Youtube (автор: Савельев Михаил) |website=[[Собеседник]] |date=2020-09-17 |access-date=2020-10-27 |deadlink=no |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919202259/https://sobesednik.ru/shou-biznes/20200917-baskov-stal-reperom-novyj-klip }} {{ютубер/кат|России}}</ref> | название канала YouTube = Даня Милохин | ссылка на канал YouTube = @MILOKHINLOH | дата создания YouTube = {{Дата основания|5|6|2020|лет|nocat=1}} | подписчики YouTube = 805 тыс | подписчики YouTube дата = сентябрь 2023 | просмотры YouTube = 19,8 млн | просмотры YouTube дата = сентябрь 2023 | серебряная кнопка YouTube = да | серебряная кнопка YouTube год = 2020 | название аккаунта TikTok = danya_milokhin | ссылка на аккаунт TikTok = danya_milokhin | подписчики TikTok = 17,4 млн | подписчики TikTok дата = сентябрь 2023 | лайки TikTok = 933,1 млн | лайки TikTok дата = сентябрь 2023 }} --> '''Danila Vyacheslavovich''' ('''Danya''') '''Milokhin'''<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/411071-samyy-populyarnyy-malchik-na-zemle-kak-18-letniy-sirota-iz-orenburga|title=«Самый популярный мальчик на земле»: как 18-летний сирота из Оренбурга стал звездой TikTok и зарабатывает 2 млн рублей в месяц|last=Ильмира Гайсина|website=[[Forbes (Россия)|Forbes]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230133017/https://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/411071-samyy-populyarnyy-malchik-na-zemle-kak-18-letniy-sirota-iz-orenburga|archive-date=2020-12-30|url-status=live|access-date=2021-05-01}}</ref> (gebore [[6 Desember]] [[2001]], [[Orenburg]])<ref name="Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok - Телеканал 360°">{{Cite web|url=https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|title=Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok (Клип с Басковым, обложки журналов и съемки на Первом. Как детдомовец Даня Милохин стал звездой TikTok)|date=2020-09-18|publisher=[[Телеканал 360°]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104114105/https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|archive-date=2020-11-04|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref><ref name="Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии - INFOX.ru">{{Cite web|url=https://www.infox.ru/usefull/29/238485-dana-milohin-tik-tok-klip-s-timati-i-dziganom-i-drugie-fakty-biografii|title=Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии|date=2020-07-07|website=Infox.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810050732/https://www.infox.ru/usefull/29/238485-dana-milohin-tik-tok-klip-s-timati-i-dziganom-i-drugie-fakty-biografii|archive-date=2020-08-10|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> is 'n Russiese [[TikTok|ТikТoker]],<ref name="Популярный 18-летний блогер рассказал о миллионных тратах - РИА Новости, 15.09.2020">{{Cite web|url=https://ria.ru/20200915/milliony-1577289465.html|title=Популярный 18-летний блогер рассказал о миллионных тратах|date=2020-09-15|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024085639/https://ria.ru/20200915/milliony-1577289465.html|archive-date=2020-10-24|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> [[Kletsrym|kletsrymer]], musikant,<ref name="Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен? - МУЗ-ТВ">{{Cite web|url=https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|title=Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен?|date=2020-07-12|publisher=[[МУЗ-ТВ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011093815/https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|archive-date=2020-10-11|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> videoblogger, rolprent- en stemakteur. In Oktober 2020 het Russiese ''Forbes'' Milokhin in die 6de plek geplaas op sy eerste lys ooit van die hoogste betaalde [[TikTok|TikTokers]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.forbes.ru//rating-photogallery/410907-milliony-20-letnih-reyting-samyh-vysokooplachivaemyh-tiktokerov|title=Миллионы 20-летних: рейтинг самых высокооплачиваемых тиктокеров. № 6. Даня Милохин {{!}} Карьера и свой бизнес|date=2020-10-12|website=[[Forbes (Россия)|Forbes]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709194059/https://www.forbes.ru/rating-photogallery/410907-milliony-20-letnih-reyting-samyh-vysokooplachivaemyh-tiktokerov|archive-date=2021-07-09|url-status=live|access-date=2021-05-12}}</ref> == Biografie == Danila Milokhin is op 6 Desember 2001 in [[Orenburg]] gebore.<ref name="Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok - Телеканал 360°">{{Cite web|url=https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|title=Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok (Клип с Басковым, обложки журналов и съемки на Первом. Как детдомовец Даня Милохин стал звездой TikTok)|date=2020-09-18|publisher=[[Телеканал 360°]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104114105/https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|archive-date=2020-11-04|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref><ref name="Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии - INFOX.ru">{{Cite web|url=https://www.infox.ru/usefull/29/238485-dana-milohin-tik-tok-klip-s-timati-i-dziganom-i-drugie-fakty-biografii|title=Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии|date=2020-07-07|website=Infox.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810050732/https://www.infox.ru/usefull/29/238485-dana-milohin-tik-tok-klip-s-timati-i-dziganom-i-drugie-fakty-biografii|archive-date=2020-08-10|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> Sy kinderjare was nie maklik nie: sy pa, wat [[Alkoholisme|aan alkoholisme]] gely het, en sy ma is geskei, en op die ouderdom van drie het Danila saam met sy ouer broer in 'n weeshuis beland, waar die direkteur Yuri Shatunov se aanneemma, Valentina Tazekenova, was.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2LfxWti007c|title=Юрий Шатунов - Тазекенова, Милохин/ "Привет Андрей" 17.10.20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103125240/https://www.youtube.com/watch?v=2LfxWti007c&feature=youtu.be|archive-date=2020-11-03|url-status=live|access-date=2020-12-30}}</ref><ref name="Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok - Телеканал 360°" /><ref name="Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии - INFOX.ru" /><ref name="Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен? - МУЗ-ТВ">{{Cite web|url=https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|title=Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен?|date=2020-07-12|publisher=[[МУЗ-ТВ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011093815/https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|archive-date=2020-10-11|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> Toe Danila 13 jaar oud was, is hy en sy broer Ilya deur 'n pleeggesin aangeneem.<ref name="Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok - Телеканал 360°">{{Cite web|url=https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|title=Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok (Клип с Басковым, обложки журналов и съемки на Первом. Как детдомовец Даня Милохин стал звездой TikTok)|date=2020-09-18|publisher=[[Телеканал 360°]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104114105/https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|archive-date=2020-11-04|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> <ref name="Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен? - МУЗ-ТВ">{{Cite web|url=https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|title=Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен?|date=2020-07-12|publisher=[[МУЗ-ТВ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011093815/https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|archive-date=2020-10-11|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> Anders as Ilya, wat in die kinderhuis 'n kandidaat geword het vir meestersport in [[skaak]] (as gevolg van sy begeerte om aan te hou sport, wou hy nie die kinderhuis verlaat toe hierdie geleentheid hom voordoen nie), het Danila geen belangstelling in óf studies óf sport getoon nie.{{voetnota|Volgens 'n onderhoud met die TV-kanaal ''Музыка Первого'' het hy as kind nog hokkie gespeel.<ref name="5 фактов о Дане Милохине - Музыка Первого">{{Cite web |url=https://www.muz1.tv/events/14220 |title=5 фактов о Дане Милохине |website=[[Музыка Первого]] |date=2020-05-01 |access-date=2020-09-28 |archive-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001134416/https://www.muz1.tv/events/14220 |deadlink=no }}</ref>}} <ref name="Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен? - МУЗ-ТВ">{{Cite web|url=https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|title=Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен?|date=2020-07-12|publisher=[[МУЗ-ТВ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011093815/https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|archive-date=2020-10-11|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tntmusic.ru/12812-zvezda-tiktok-danya-milokhin-na-karantine-deneg-stalo-bolshe/|title=Звезда TikTok Даня Милохин: «На карантине денег стало больше!»|date=2020-05-20|website=[[ТНТ Music]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813163155/https://tntmusic.ru/12812-zvezda-tiktok-danya-milokhin-na-karantine-deneg-stalo-bolshe/|archive-date=2020-08-13|url-status=live|access-date=2020-09-29}}</ref> Op die ouderdom van 16 het hy aan dwelms verslaaf geraak; hy het later daarin geslaag om sy verslawing te oorkom.<ref name="Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok - Телеканал 360°">{{Cite web|url=https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|title=Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok (Клип с Басковым, обложки журналов и съемки на Первом. Как детдомовец Даня Милохин стал звездой TikTok)|date=2020-09-18|publisher=[[Телеканал 360°]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104114105/https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|archive-date=2020-11-04|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> In 2022 het hy 'n deelnemer geword aan die skou "Ice Age" saam met die tweemalige wêreldkampioen Evgenia Medvedeva.<ref>{{Cite web|url=https://www.championat.com/figureskating/article-4867619-danya-milohin-brosil-zhenyu-medvedevu-i-ushyol-s-lednikovogo-perioda-chto-proizoshlo.html|title=«Не могу уступать сердцу». Милохин жестоко подставил Медведеву в «Ледниковом периоде»|date=2022-10-25|website=«[[Чемпионат]]».|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025205340/https://www.championat.com/figureskating/article-4867619-danya-milohin-brosil-zhenyu-medvedevu-i-ushyol-s-lednikovogo-perioda-chto-proizoshlo.html|archive-date=2022-10-25|url-status=live|access-date=2022-12-29}}</ref> In Oktober 2022 het 'n voormalige veiligheidsbeampte 'n veroordeling teen Milokhin geskryf omdat hy die Oekraïense volkslied op 'n stroom saam met 'n Oekraïense blogger gesing het.<ref>{{Cite web|url=https://theins.info/news/257220|title=Бывший силовик донес на Милохина в Генпрокуратуру из-за исполнения гимна Украины|website=The Insider|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124225215/https://theins.info/news/257220|archive-date=2022-11-24|url-status=live|access-date=2023-09-13}}</ref> Daarna het hy met vakansie na [[Doebai (stad)|Dubai]] gevlieg,<ref>{{Cite web|url=https://theins.info/antifake/264498|title=Фейк РИА «Новости»: уехавшие артисты «выстроились в очередь» на возвращение в Россию|website=The Insider|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230830083925/https://theins.info/antifake/264498|archive-date=2023-08-30|url-status=live|access-date=2023-09-13}}</ref> en toe na [[Los Angeles]] ([[Verenigde State van Amerika|VSA]]),<ref>{{Cite web|url=https://spletnik.ru/107457-kak-zhivut-tiktokery-v-krizis.html|title=Даня Милохин и другие тиктокеры уезжают в США в поисках новой аудитории: "Кто-то делает визы, кто-то уже там"|last=Смирнова|first=Ксения|date=2022-09-12|publisher=Spltnk|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230164225/https://spletnik.ru/107457-kak-zhivut-tiktokery-v-krizis.html|archive-date=2022-12-30|url-status=live|access-date=2022-12-30}}</ref> maar terselfdertyd ontken hy gerugte oor sy emigrasie na die VSA, en keer later terug na Rusland.<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2022/10/19/milohin/|title=Даня Милохин прокомментировал слухи об эмиграции|date=2022-10-19|website=[[Lenta.ru]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230163735/https://lenta.ru/news/2022/10/19/milohin/|archive-date=2022-12-30|url-status=live|access-date=2022-12-29}}</ref> Op 11 September 2023 het hy Rusland weer vir Dubai verlaat na Ekaterina Mizulina se veroordeling wat 'n beroep op die Ministerie van Verdediging gedoen het om Milokhin in die weermag te roep.<ref>{{Cite web|url=https://holod.media/2023/09/12/milokhin/|title=Тиктокер Милохин покинул Россию после доноса Мизулиной в Минобороны|date=2023-09-12|website=«Холод»|language=ru-RU|archive-url=https://web.archive.org/web/20230914033033/https://holod.media/2023/09/12/milokhin/|archive-date=2023-09-14|url-status=live|access-date=2023-09-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/tik-toker-danya-milohin-ekateriny-mizulinoy/32589713.html|title=Танцы на Красной площади и срочный отъезд. Тиктокер Даня Милохин снова покинул РФ после просьбы Екатерины Мизулиной призвать его в армию|date=2023-09-12|website=Настоящее Время|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913235809/https://www.currenttime.tv/a/tik-toker-danya-milohin-ekateriny-mizulinoy/32589713.html|archive-date=2023-09-13|url-status=live|access-date=2023-09-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/09/12/mizulina-soobschila-chto-danya-milohin-srochno-uletel-iz-rossii-nakanune-ona-prosila-prizvat-ego-v-armiyu|title=Мизулина сообщила, что Даня Милохин срочно улетел из России. Накануне она просила призвать его в армию|website=Meduza|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913052735/https://meduza.io/news/2023/09/12/mizulina-soobschila-chto-danya-milohin-srochno-uletel-iz-rossii-nakanune-ona-prosila-prizvat-ego-v-armiyu|archive-date=2023-09-13|url-status=live|access-date=2023-09-13}}</ref> == Beroep == In 2019 het hy 'n rekening op [[TikTok]] geopen, waar hy video's begin plaas het.<ref name="Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии - INFOX.ru">{{Cite web|url=https://www.infox.ru/usefull/29/238485-dana-milohin-tik-tok-klip-s-timati-i-dziganom-i-drugie-fakty-biografii|title=Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии|date=2020-07-07|website=Infox.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810050732/https://www.infox.ru/usefull/29/238485-dana-milohin-tik-tok-klip-s-timati-i-dziganom-i-drugie-fakty-biografii|archive-date=2020-08-10|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> Op daardie stadium het hy in Anapa gewoon en as 'n kelner gewerk,<ref name="Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии - INFOX.ru" /> toe besluit hy om na [[Moskou]] te trek.<ref name="Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии - INFOX.ru" /><ref name="Популярный 18-летний блогер рассказал о миллионных тратах - РИА Новости, 15.09.2020">{{Cite web|url=https://ria.ru/20200915/milliony-1577289465.html|title=Популярный 18-летний блогер рассказал о миллионных тратах|date=2020-09-15|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024085639/https://ria.ru/20200915/milliony-1577289465.html|archive-date=2020-10-24|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> Terselfdertyd het Yaroslav Andreev, stigter van die WildJam-agentskap, die aandag op hom gevestig en Milokhin genooi om deel te neem aan integrasies vir borge. Die agentskap het die werk met adverteerders oorgeneem. <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/411071-samyy-populyarnyy-malchik-na-zemle-kak-18-letniy-sirota-iz-orenburga|title=«Самый популярный мальчик на земле»: как 18-летний сирота из Оренбурга стал звездой TikTok и зарабатывает 2 млн рублей в месяц|website=Forbes.ru|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230133017/https://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/411071-samyy-populyarnyy-malchik-na-zemle-kak-18-letniy-sirota-iz-orenburga|archive-date=2020-12-30|url-status=live|access-date=2021-07-04}}</ref> Op 10 Maart 2020 het hy 'n TikTok-span (die sogenaamde "Tiktok-huis" of "Tiktoker-huis") gestig genaamd Dream Team House.<ref name="Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии - INFOX.ru">{{Cite web|url=https://www.infox.ru/usefull/29/238485-dana-milohin-tik-tok-klip-s-timati-i-dziganom-i-drugie-fakty-biografii|title=Даня Милохин: Tik Tok, клип с Тимати и Джиганом и другие факты биографии|date=2020-07-07|website=Infox.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810050732/https://www.infox.ru/usefull/29/238485-dana-milohin-tik-tok-klip-s-timati-i-dziganom-i-drugie-fakty-biografii|archive-date=2020-08-10|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> <ref name="Тиктокеры из Dream Team House стали героями обложки российского Elle Girl | | SRSLY.RU">{{Cite web|url=https://srsly.ru/article/show/3265/|title=Тиктокеры из Dream Team House стали героями обложки российского Elle Girl|date=2020-07-11|website=SRSLY|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930224915/https://srsly.ru/article/show/3265/|archive-date=2020-09-30|url-status=live|access-date=2020-09-28}}</ref> Danya het besluit om sy hand met musiek te probeer, en het die liedjie «Я дома» gekomponeer en gepubliseer, wat praat oor die feit dat hy in selfisolasie is weens [[Covid-19-pandemie|die verspreiding van koronavirus]]. Die snit het baie gewild geword op TikTok; duisende video's is daaroor gemaak.<ref name="Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен? - МУЗ-ТВ">{{Cite web|url=https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|title=Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен?|date=2020-07-12|publisher=[[МУЗ-ТВ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011093815/https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|archive-date=2020-10-11|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> Boonop is 'n video op 6 Mei op YouTube vrygestel, <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NM4C3wnXzxE|title=Даня Милохин - Я Дома (Премьера клипа / 2020) - YouTube|date=2020-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014171936/https://www.youtube.com/watch?v=NM4C3wnXzxE|archive-date=2020-10-14|url-status=live|access-date=2020-09-20}}</ref> wat vinnig miljoene kyke versamel het.<ref name="Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен? - МУЗ-ТВ" /> Op 10 Junie 2020 is die liedjie «Хавчик» vrygestel - 'n samewerking tussen Milokhin en Timati en Dzhigan.<ref name="Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен? - МУЗ-ТВ">{{Cite web|url=https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|title=Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен?|date=2020-07-12|publisher=[[МУЗ-ТВ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011093815/https://muz-tv.ru/news/kto-takoy-danya-milohin-i-pochemu-on-tak-populyaren/|archive-date=2020-10-11|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_vaSUFXXWkY|title=Тимати, Джиган, Даня Милохин - Хавчик (Премьера клипа, 2020) - YouTube|date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017170835/https://www.youtube.com/watch?v=_vaSUFXXWkY|archive-date=2020-10-17|url-status=live|access-date=2020-09-28}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rap.ru/video/8627|title=ТИМАТИ, ДЖИГАН И ТИК-ТОКЕР ДАНЯ МИЛОХИН ВЫПУСТИЛИ КЛИП «ХАВЧИК»|date=2020-06-10|website=[[Rap.ru]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813170722/http://www.rap.ru/video/8627|archive-date=2020-08-13|url-status=live|access-date=2020-08-10}}</ref> Aan die einde van dieselfde maand het hy nog 'n solo-liedjie vrygestel, «Я подонок».<ref name="Кто такой Даня Милохин и почему он так популярен? - МУЗ-ТВ" /><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9VUtLwohlK4|title=Даня Милохин - Подонок (Премьера трека / 2020) - YouTube|date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730040155/https://www.youtube.com/watch?v=9VUtLwohlK4&feature=applinks|archive-date=2020-07-30|url-status=live|access-date=2020-09-28}}</ref> Op 6 September 2020 het hy die enkelsnit «Лав» <ref name="Премьера: Даня Милохин представил романтичный трек «Лав» • ТНТ MUSIC — Здесь твоя музыка">{{Cite web|url=https://tntmusic.ru/13680-premera-danya-milokhin-predstavil-romantichnyi-trek-lav/|title=Премьера: Даня Милохин представил романтичный трек «Лав»|date=2020-09-07|publisher=[[ТНТ MUSIC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031125813/https://tntmusic.ru/13680-premera-danya-milokhin-predstavil-romantichnyi-trek-lav/|archive-date=2020-10-31|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.gq.ru/entertainment/danya-milohin-vypustil-novyj-trek-posle-kotorogo-vy-zahotite-priznavatsya-v-lyubvi|title=Даня Милохин выпустил новый трек, после которого вы захотите признаваться в любви|date=2020-09-07|website=[[GQ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927112242/https://www.gq.ru/entertainment/danya-milohin-vypustil-novyj-trek-posle-kotorogo-vy-zahotite-priznavatsya-v-lyubvi|archive-date=2020-09-27|url-status=live|access-date=2020-09-07}}</ref> vrygestel. Die video is op 30 September <ref>{{Cite web|url=https://www.gq.ru/entertainment/danya-milohin-lav|title=Даня Милохин выпустил клип на трек «Лав»|last=Диана Иванова|website=[[GQ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009033843/https://www.gq.ru/entertainment/danya-milohin-lav|archive-date=2020-10-09|url-status=live|access-date=2020-10-05}}</ref> vrygestel. Op 17 September 2020 is 'n video vrygestel vir die liedjie «Дико тусим», wat Milokhin saam met Nikolai Baskov opgeneem het.<ref name="Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok - Телеканал 360°">{{Cite web|url=https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|title=Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok (Клип с Басковым, обложки журналов и съемки на Первом. Как детдомовец Даня Милохин стал звездой TikTok)|date=2020-09-18|publisher=[[Телеканал 360°]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104114105/https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|archive-date=2020-11-04|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.eg.ru/showbusiness/950099-baskov-i-danya-milohin-prezentovali-novyy-klip-na-pesnyu-diko-tusim/|title=Басков и Даня Милохин презентовали новый клип на песню «Дико тусим»|last=Нечаусова Екатерина|date=2020-09-17|website=[[Экспресс-газета]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024201558/https://www.eg.ru/showbusiness/950099-baskov-i-danya-milohin-prezentovali-novyy-klip-na-pesnyu-diko-tusim/|archive-date=2020-10-24|url-status=live|access-date=2020-10-12}}</ref> Op 21 April 2021 het hy sy debuutalbum “Boom” vrygestel wat agt snitte<ref>{{Cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/357570|title=Даня Милохин выпустил альбом с ремиксом на дуэт с Николаем Басковым|date=2021-04-21|website=[[InterMedia]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421184200/https://www.intermedia.ru/news/357570|archive-date=2021-04-21|url-status=live|access-date=2021-04-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3249565.html|title=«Бум»: Даня Милохин выпустил свой дебютный альбом|date=2021-04-21|website=[[Regnum]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421184201/https://regnum.ru/news/3249565.html|archive-date=2021-04-21|url-status=live|access-date=2021-04-21}}</ref> ingesluit het. In 2021 het hy aan die Sber- advertensieveldtog deelgeneem en in 'n aantal video's en advertensies gespeel. Op 17 Mei is Milokhin se video vrygestel vir 'n advertensieveldtog vir Sberbank en Visa.<ref>{{Cite web|url=https://press.sber.ru/publications/vezde-top-sber-vypustil-klip-s-danei-milokhinym|title=«Везде топ» — Сбер выпустил клип с Даней Милохиным|last=Сбер|website=sber.ru|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604105914/https://press.sber.ru/publications/vezde-top-sber-vypustil-klip-s-danei-milokhinym|archive-date=2021-06-04|url-status=live|access-date=2021-05-17}}</ref> In 2021 het hy een van die sprekers by en die jeuggesig van die St. Petersburg Internasionale Ekonomiese Forum geword.<ref>{{Cite web|url=https://medialeaks.ru/0206tat-trnd-pmef/|title=Даня Милохин выступил на экономическом форуме в Санкт-Петербурге|website=medialeaks.ru|language=ru-RU|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606192434/https://medialeaks.ru/0206tat-trnd-pmef/|archive-date=2021-06-06|url-status=live|access-date=2021-06-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://life.ru/p/1401059|title=Экономика TikTok. Милохин выступил на ПМЭФ-2021|website=Life.ru|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606192434/https://life.ru/p/1401059|archive-date=2021-06-06|url-status=live|access-date=2021-06-06}}</ref> Hy is later deur die amptelike verteenwoordiger van die Russiese ministerie van buitelandse sake, Maria Zakharova, gekritiseer vir "klowery" by die forum.<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/community/46568570-zaharova-otchitala-sobchak-i-milohina-za-klounadu-na-pmef/|title=Захарова отчитала Собчак и Милохина за «клоунаду» на ПМЭФ|website=Рамблер/новости|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605182049/https://news.rambler.ru/community/46568570-zaharova-otchitala-sobchak-i-milohina-za-klounadu-na-pmef/|archive-date=2021-06-05|url-status=live|access-date=2021-06-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.5-tv.ru/news/345575/teper-nazemlu-milohin-ustroil-lezbise-ssobcak-napmef2021/|title=«Теперь на землю!» — Милохин устроил лежбище с Собчак на ПМЭФ-2021|last=Егор Измалкин|website=Пятый канал|language=ru|access-date=2021-06-06}}</ref> Vanaf middel Julie 2021 het Danya Milokhin meer as 14 miljoen volgelinge op TikTok,<ref name="Популярный 18-летний блогер рассказал о миллионных тратах - РИА Новости, 15.09.2020">{{Cite web|url=https://ria.ru/20200915/milliony-1577289465.html|title=Популярный 18-летний блогер рассказал о миллионных тратах|date=2020-09-15|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024085639/https://ria.ru/20200915/milliony-1577289465.html|archive-date=2020-10-24|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> <ref name="Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok - Телеканал 360°">{{Cite web|url=https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|title=Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok (Клип с Басковым, обложки журналов и съемки на Первом. Как детдомовец Даня Милохин стал звездой TikTok)|date=2020-09-18|publisher=[[Телеканал 360°]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104114105/https://360tv.ru/news/tekst/danja-milohin/|archive-date=2020-11-04|url-status=live|access-date=2020-09-27}}</ref> en meer as 3 miljoen op [[Instagram]].<ref name="Как Даня Милохин прославился с помощью TikTok - Телеканал 360°" /> == Diskografie == === Album === {| class="wikitable" style="font-size: 100%" !Naam ! Inligting |- | "БУМ" | * Vrystelling: 21 April 2021 <ref>{{Cite web|url=https://music.apple.com/ru/album/%D0%B1%D1%83%D0%BC/1561042444|title=Альбом «БУМ» (Даня Милохин)|website=[[Apple Music]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420211235/https://music.apple.com/ru/album/%D0%B1%D1%83%D0%BC/1561042444|archive-date=2021-04-20|url-status=live|access-date=2021-04-21}}</ref> * Etiket: Dream Team Family * Formaat: digitale verspreiding |} === Enkelspelers === {| class="wikitable" ! rowspan="2" | Jaar ! rowspan="2" | Naam ! colspan="3" | Trefferlyste ! rowspan="2" | Album |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | ''Tophit''-Top radio- en YouTube-treffers<br /><ref>Для «Хавчика»: {{Cite web|url=https://tophit.ru/ru/chart/airplay_youtube/weekly/2020-06-12/all/all|title=Radio & YouTube – Top Week Hits|website=[[TopHit]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807142805/https://tophit.ru/ru/chart/airplay_youtube/weekly/2020-06-12/all/all|archive-date=2021-08-07|url-status=live|access-date=2020-08-10}}<br />Для остальных песен: {{Cite web|url=https://tophit.ru/ru/tracks/120445/|title=Даня Милохин и Николай Басков — Дико тусим|website=[[Tophit]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012223749/https://tophit.ru/ru/tracks/120445/|archive-date=2020-10-12|url-status=live|access-date=2020-10-12}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | ''Tophit''-Radio en YouTube Russiese treffers<br /><ref>Для «Хавчика»: {{Cite web|url=https://tophit.ru/ru/chart/airplay_youtube/weekly/2020-06-12/rus/all|title=Radio & YouTube – Top Week Hits (Russia)|website=[[TopHit]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211025109/https://tophit.ru/ru/chart/airplay_youtube/weekly/2020-06-12/rus/all|archive-date=2022-02-11|url-status=live|access-date=2020-08-10}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | ''Tophit''-Top YouTube Russiese treffers<br /><ref>Для «Хавчика»: {{Cite web|url=https://tophit.ru/ru/chart/youtube/weekly/2020-06-12/rus/all|title=YouTube – Top Week Hits (Russia)|website=[[TopHit]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921004746/https://tophit.ru/ru/chart/youtube/weekly/2020-06-12/rus/all|archive-date=2021-09-21|url-status=live|access-date=2020-08-10}}<br />Для остальных песен: {{Cite web|url=https://tophit.ru/ru/tracks/120445/|title=Даня Милохин и Николай Басков — Дико тусим|website=[[Tophit]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012223749/https://tophit.ru/ru/tracks/120445/|archive-date=2020-10-12|url-status=live|access-date=2020-10-12}}</ref> |- | rowspan="11" | 2020 | "Я дома" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Хавчик"<br /><small>(met Timati en Dzhigan)</small> | align="center" | 23 | align="center" | elf | align="center" | 2 | align="center" | "Транзит"<br /><small>(album ''Timati'')</small> |- | "Подонок" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | rowspan="11" align="center" | — |- | "Потанцуй со мной" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Лав" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Дико тусим"<br /><small>(met Nikolai Baskov)</small> | align="center" | 190 | align="center" | — | align="center" | 46 |- | "Детство"<br /><small>(saam met Artur Babich ) (cover van 'n liedjie deur Rauf en Faik)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Есть только миг"<br /><small>(met Maruv )</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Обращение к 2020 году" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | |- | "Чётко"<br /><small>(saam met Artur Babich)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | |- | "Новый год"<br /><small>(met Artur Babich, Oleg Liquidator & Klimtok)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="8" | 2021 | "Выдыхаю боль" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Among Us"<br /><small>(met Nikita Levinsky)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Единорог" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | "БУМ" |- | "Везде топ" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | rowspan="10" align="center" | — |- | "Мама"<br /><small>(met Sorry Jesus)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "so low"<br /><small>(met escape)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Башня"<br /><small>(met gr. Mumiy Troll)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Дико влюблены"<br /><small>(saam met Nikolai Baskov)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="3" | 2022 | "Без капли мыслей" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Выпускной" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "Изи на (Дисс на первый)" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="2" | 2023 | "Зануда" | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | "На день интересна"<br /><small>(met Nekoglai)</small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |} == Graderings == * Die hoogs betaalde TikTokers volgens ''Forbes'' - 6de plek <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.forbes.ru//rating-photogallery/410907-milliony-20-letnih-reyting-samyh-vysokooplachivaemyh-tiktokerov|title=Миллионы 20-летних: рейтинг самых высокооплачиваемых тиктокеров. № 6. Даня Милохин {{!}} Карьера и свой бизнес|date=2020-10-12|website=[[Forbes (Россия)|Forbes]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709194059/https://www.forbes.ru/rating-photogallery/410907-milliony-20-letnih-reyting-samyh-vysokooplachivaemyh-tiktokerov|archive-date=2021-07-09|url-status=live|access-date=2021-05-12}}</ref> * Die gewildste TikTokers in Rusland volgens MTV - 10de plek <ref name="Самые популярные тиктокеры в мире и России: ТОП-10">{{Cite web|url=https://www.mtv.ru/news/top-10-populyarnykh-tiktokerov-mira/#russia|title=Самые популярные тиктокеры в мире и России: ТОП-10|date=2020-12-17|publisher=[[MTV Russia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122055743/https://www.mtv.ru/news/top-10-populyarnykh-tiktokerov-mira/#russia|archive-date=2021-01-22|url-status=live|access-date=2021-01-04}}</ref> * Top 5 sangsterre " [[TikTok]] " - 1ste plek <ref name="Самые яркие звезды TikTok: песни, видео, интересные факты о тиктокерах">{{Cite web|url=https://www.kp.ru/afisha/msk/obzory/moj-gorod/samye-yarkie-zvezdy-tiktok/|title=Самые яркие звезды TikTok: песни, видео, интересные факты о тиктокерах|publisher=[[Комсомольская правда]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216151756/https://www.kp.ru/afisha/msk/obzory/moj-gorod/samye-yarkie-zvezdy-tiktok/|archive-date=2021-02-16|url-status=live|access-date=2021-01-05}}</ref> * In 2022 het hy die 7de plek in die Romir Influence Ranking <ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2022/01/08/n_17113759.shtml|title=Составлен топ-10 инфлюенсеров — блогеров России - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109132005/https://www.gazeta.ru/culture/news/2022/01/08/n_17113759.shtml|archive-date=2022-01-09|url-status=live|access-date=2022-01-09}}</ref> behaal. == Notas == === Voetnotas === {{Notas}} === Bronne === {{Verwysings}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 2001]] [[Kategorie:Russiese musici]] 9b0stufs131scq29tptgodqxu2jypzj 0 407010 2978799 2814261 2026-10-14T03:29:20Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978799 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The School of Athens Fresco by Raphael (Ank Kumar, Infosys Limited) 02.jpg|duimnael|Die Athene denkskool, fresko deur Raphael]] '''Renaissance filosofie''' verwys na die gedagte van die tydperk wat ongeveer tussen [[1400]] en [[1600]] in [[Europa]] geduur het.<ref>{{Cite web|url=https://www.rep.routledge.com/articles/overview/renaissance-philosophy/v-1|title=Renaissance philosophy - Routledge Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Die datums skuif vorentoe vir Sentraal- en Noord-Europa en vir gebiede soos Spaans-Amerika, Indië, Japan en China onder Europese invloed. Dit oorvleuel dus beide met laat Middeleeuse filosofie, wat in die veertiende en vyftiende eeue beïnvloed is deur noemenswaardige figure soos [[Albertus Magnus|Albert die Grote]], [[Thomas van Aquino|Thomas Aquinas]], [[Willem van Ockham]] en Marsilius van Padua, en vroeë moderne filosofie, wat konvensioneel by [[René Descartes]] begin het met sy publikasie van die ''Diskoers oor metode'' in 1637. Filosowe verdeel gewoonlik die tydperk minder spesifiek en spring van Middeleeuse na vroegmoderne filosofie, met die veronderstelling dat geen radikale perspektiefverskuiwings in die eeue onmiddellik voor Descartes plaasgevind het nie. Intellektuele historici neem egter faktore soos bronne, benaderings, gehoor, taal en literêre genres naas idees in ag wanneer hierdie periodes oorweeg word. Hierdie artikel bespreek beide die veranderinge in konteks en inhoud van die [[Renaissance|Renaissance-]] filosofie en sy merkwaardige kontinuïteit met die verlede. == Kontinuïteite == Die struktuur, bronne, metode en onderwerpe van filosofie in die Renaissance het baie in gemeen gehad met dié van vorige eeue. === Struktuur van filosofie === Veral sedert die herwinning van 'n groot gedeelte van Aristoteliese geskrifte in die twaalfde en dertiende eeue, het dit duidelik geword dat, benewens Aristoteles se geskrifte oor logika, wat reeds bekend was, daar talle ander was wat rofweg te make het met natuurfilosofie, morele filosofie en metafisika. Hierdie gebiede het die struktuur vir die filosofie-kurrikulum van die opkomende universiteite verskaf. Die algemene aanname was dat die mees 'wetenskaplike' vertakkinge van die filosofie dié was wat meer teoreties was en dus wyer toepaslik was. Gedurende die Renaissance het baie denkers dit ook as die belangrikste filosofiese gebiede beskou, met logika wat 'n opleiding van die verstand verskaf het om die ander drie te benader. === Bronne van filosofie === [[Lêer:Double portrait of Aristotle with view as old man Roman copy of 4th century BCE Greek original NAMA 3772.jpg|links|duimnael|Beeld van Aristoteles]] 'n Soortgelyke kontinuïteit kan in die geval van bronne gesien word. Alhoewel [[Aristoteles]] nooit 'n onbetwiste gesag was nie <ref>Luca Bianchi, '“Aristotele fu un uomo e poté errare”: sulle origini medievali della critica al “principio di autorità”', in idem, ''Studi sull'aristotelismo del Rinascimento'' (Padua: Il Poligrafo, 2003), pp. 101–24.</ref> (hy was meer dikwels as nie 'n springplank vir bespreking, en sy opinies is dikwels saam met dié van ander bespreek, of die onderrig van die Heilige Skrif), het Middeleeuse lesings in fisika bestaan uit die lees van Aristoteles se ''Fisika'', lesse in morele filosofie het bestaan uit ondersoeke van sy ''Nicomachese Etiek'' (en dikwels sy ''Politiek''), en metafisika is deur sy ''Metafisika'' benader. Die aanname dat Aristoteles se werke die grondslag van 'n begrip van filosofie was, het nie verdwyn tydens die Renaissance nie, wat 'n opbloei van nuwe vertalings, kommentare en ander interpretasies van sy werke gesien het, beide in Latyn en in die volksmond. <ref>Charles B. Schmitt, ''Aristotle and the Renaissance'' (Cambridge, MA: [[Harvard University Press]], 1988).</ref> Na die Reformasie was Aristoteles se ''Nicomachean Etiek'' steeds die hoofgesag vir die dissipline van etiek by Protestantse universiteite tot die laat sewentiende eeu, met meer as vyftig Protestantse kommentare wat voor 1682 oor die ''Nicomachean Etiek'' gepubliseer is. <ref>Sytsma, David (2021). "Aristotle's Nicomachean Ethics and Protestantism". ''Academia Letters''. '''1650''': 1–8. doi:10.20935/AL1650. S2CID 237798959.</ref> Wat metode betref, is filosofie gedurende die laat Middeleeue beskou as 'n vak wat robuuste ondersoek vereis het van mense wat opgelei was in die vak se tegniese woordeskat. Filosofiese tekste en probleme is tipies benader deur universiteitslesings en 'vrae'. Laasgenoemde, in sekere opsigte soortgelyk aan moderne debatte, het die voor- en nadele van bepaalde filosofiese standpunte of interpretasies ondersoek. Hulle was een van die hoekstene van die ' skolastiese metode ', het studente wat vrae voorgestel of daarop gereageer het vinnig op hul voete gemaak, en het 'n diepgaande vertroudheid vereis met al die bekende filosofiese tradisie, wat dikwels ter ondersteuning van of teen spesifieke argumente. Hierdie styl van filosofie het steeds 'n sterk aanhang in die Renaissance gehad. Pico della Mirandola se ''Disputasies'' het byvoorbeeld direk van hierdie tradisie afgehang, wat glad nie tot universiteitslesingsale beperk was nie. === Onderwerpe in filosofie === Gegewe die merkwaardige reeks van Aristoteliese filosofie, was dit moontlik om allerhande kwessies in die Middeleeuse en Renaissance-filosofie te bespreek. Aristoteles het probleme direk behandel soos die baan van missiele, die gewoontes van diere, hoe kennis verkry word, die [[vrye wil|vryheid van die wil]], hoe deug met geluk verbind word, die verhouding van die maan- en die ondermaanwêreld. Indirek het hy bespreking gestimuleer oor twee punte wat veral vir Christene van belang was: die onsterflikheid van die siel en die ewigheid van die wêreld. Al hierdie was steeds van groot belang vir Renaissance-denkers, maar ons sal sien dat die oplossings wat aangebied is in sommige gevalle aansienlik verskil het as gevolg van veranderende kulturele en godsdienstige landskappe. <ref>Helpful if weighty guides to philosophical topics in the period are ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy'', ed. by Norman Kretzman et al., and ''The Cambridge History of Renaissance Philosophy'', ed. by Charles B. Schmitt et al.</ref> == Diskontinuïteite == Nadat vasgestel is dat baie aspekte van filosofie gedurende die Middeleeue en die Renaissance gemeen was, sal dit nou nuttig wees om te bespreek op watter gebiede veranderinge aan die gang was. Dieselfde uiteensetting as hierbo sal gebruik word, om aan te toon dat daar binne tendense van kontinuïteit ook verrassende verskille gevind kan word. === Bronne van filosofie === Dit is dus nuttig om te heroorweeg wat hierbo oor filosofiese bronne genoem is. Die Renaissance het 'n aansienlike verbreding van bronmateriaal gesien. Plato, wat slegs deur twee en 'n half dialoë in die Middeleeue regstreeks bekend was, het bekend geword deur talle Latynse vertalings in vyftiende-eeuse Italië, wat 'n hoogtepunt bereik het in die uiters invloedryke vertaling van sy volledige werke deur Marsilio Ficino in Florence in 1484. <ref>James Hankins, ''Plato in the Italian Renaissance'', 2 vols (Leiden: Brill, 1990, 1991).</ref> [[Francesco Petrarca|Petrarca]] kon Plato nie direk lees nie, maar hy het hom baie bewonder. Petrarca was ook 'n groot bewonderaar van Romeinse digters soos [[Vergilius]] en [[Horatius]] en van [[Cicero]] vir Latynse prosaskryf. Nie alle Renaissance-humaniste het sy voorbeeld in alles gevolg nie, maar Petrarca het bygedra tot 'n verbreding van sy tyd se 'kanon' (heidense poësie is voorheen as ligsinnig en gevaarlik beskou), iets wat ook in die filosofie gebeur het. In die sestiende eeu het elkeen wat homself as 'au fait' beskou het, Plato sowel as Aristoteles gelees en soveel as moontlik (en nie altyd baie suksesvol) probeer om die twee met mekaar en met die Christendom te versoen. Dit is waarskynlik die hoofrede waarom Donato Acciaiuoli se kommentaar op Aristoteles se ''Etiek'' (die eerste keer gepubliseer in 1478) so suksesvol was: dit het die drie tradisies pragtig vermeng. Ander bewegings uit die antieke filosofie het ook weer die hoofstroom betree. Terwyl dit selde die geval was vir Epikurisme, wat grootliks gekarikatuur en met agterdog beskou is, het Pyrrhonisme en Akademiese Skeptisisme 'n terugkeer gemaak danksy filosowe soos [[Michel de Montaigne]], en Neostoïsisme het 'n populêre beweging geword as gevolg van die geskrifte van Justus Lipsius. <ref>On the melding of various traditions in moral philosophy see especially Jill Kraye, 'Moral Philosophy', in ''The Cambridge History of Renaissance Philosophy'''</ref> In al hierdie gevalle is dit onmoontlik om die heidense filosofiese leerstellings te skei van die Christelike filter waardeur hulle benader en wettig gemaak is. === Struktuur van filosofie === [[Lêer:St-thomas-aquinas.jpg|duimnael|Gedurende die 13de eeu het St Thomas Aquinas gepoog om Aristoteles se filosofie met Augustynse teologie te versoen. Aquinas het beide rasionele denke en geloof toegepas in filosofie.]] Terwyl die Aristoteliese struktuur van die takke van die filosofie oor die algemeen in plek gebly het, het interessante ontwikkelings en spanninge binne hulle plaasgevind. In [[Etiek|morele filosofie]], byvoorbeeld, was 'n posisie wat deur [[Thomas van Aquino|Thomas Aquinas]] en sy talle volgelinge konsekwent beklee was dat die drie subvelde daarvan (etiek, ekonomie, politiek) verband hou met progressief wyer sfere (die individu, die gesin en die gemeenskap). Politiek, het Thomas gedink, is belangriker as etiek omdat dit die goeie van die groter getal in ag neem. Hierdie posisie het in die Renaissance toenemend onder druk gekom, aangesien verskeie denkers beweer het dat Thomas se klassifikasies onakkuraat was, en dat etiek die belangrikste deel van moraliteit was. <ref>David A. Lines, ''Aristotle's Ethics'' in the Italian Renaissance (ca. 1300–1650): The Universities and the Problem of Moral Education'' (Leiden: Brill, 2002), pp. 271–72.''</ref> Ander belangrike figure, soos [[Francesco Petrarca]] (Petrarch) (1304–1374), het die hele aanname bevraagteken dat die teoretiese aspekte van filosofie die belangrikstes was. Hy het byvoorbeeld aangedring op die waarde van die praktiese aspekte van etiek. Petrarca se standpunt, sterk en amusant uitgedruk in sy invective ''On His Own Ignorance and That of Many Others'' (''De sui ipsius ac multorum ignorantia'') is ook om 'n ander rede belangrik: dit verteenwoordig die oortuiging dat die filosofie hom deur retoriek moet laat lei, dat die doel van filosofie is dus nie soseer om die waarheid te openbaar nie, maar om mense aan te moedig om die goeie na te streef. Hierdie perspektief, so tipies van die Italiaanse humanisme, kan maklik daartoe lei dat alle filosofie tot etiek gereduseer word, in 'n stap wat aan Plato se Sokrates en aan Cicero herinner. === Metode van filosofie === As, soos hierbo genoem, [[skolastiek]] bly floreer het, het die Italiaanse humaniste (dit wil sê liefhebbers en beoefenaars van die geesteswetenskappe) sy oppergesag uitgedaag. Soos ons gesien het, het hulle geglo dat filosofie onder die vlerk van retoriek gebring kan word. Hulle het ook gedink dat die vakkundige diskoers van hul tyd nodig was om terug te keer na die elegansie en akkuraatheid van sy klassieke modelle. Hulle het dus probeer om die filosofie in 'n meer aantreklike drag aan te trek as wat hulle voorgangers gehad het, wie se vertalings en kommentare in tegniese Latyn was en soms bloot die Grieks getranslitereer het. In 1416–1417 het Leonardo Bruni, die vooraanstaande humanis van sy tyd en kanselier van Florence, Aristoteles se ''Etiek hervertaal'' in 'n meer vloeiende, idiomatiese en klassieke Latyn. Hy het gehoop om die elegansie van Aristoteles se Grieks te kommunikeer terwyl hy ook die teks meer toeganklik maak vir diegene sonder 'n filosofiese opvoeding. Ander, insluitend Nicolò Tignosi in Florence omstreeks 1460, en die Fransman Jacques Lefèvre d'Étaples in Parys in die 1490's, het probeer om die humaniste tevrede te stel, hetsy deur in hul kommentare op Aristoteles aantreklike historiese voorbeelde of aanhalings uit poësie in te sluit, of deur die standaard te vermy. skolastiese formaat van vrae, of albei. Die dryfveer oortuiging was dat filosofie vrygemaak moes word van sy tegniese jargon sodat meer mense dit sou kon lees. Terselfdertyd is allerhande opsommings, parafrases en dialoë voorberei wat oor filosofiese kwessies handel, ten einde hul onderwerpe 'n wyer verspreiding te gee. Humaniste het ook die studie van Aristoteles en ander skrywers van die oudheid in die oorspronklike aangemoedig. [[Desiderius Erasmus]], die groot Nederlandse humanis, het selfs 'n Griekse uitgawe van Aristoteles voorberei, en uiteindelik moes diegene wat filosofie aan die universiteite onderrig ten minste voorgee dat hulle Grieks ken. Humaniste was egter nie groot aanhangers van die volkstaal nie. Daar is slegs 'n handjievol voorbeelde van dialoë of vertalings van Aristoteles se werke in Italiaans gedurende die vyftiende eeu. Nadat daar egter vasgestel is dat Italiaans 'n taal met literêre verdienste is en dat dit die gewig van filosofiese bespreking kan dra, het talle pogings in hierdie rigting begin verskyn, veral vanaf die 1540's. Alessandro Piccolomini het 'n program gehad om die hele Aristoteliese korpus in die volkstaal te vertaal of te parafraseer. Ander belangrike figure was Benedetto Varchi, Bernardo Segni en Giambattista Gelli, almal aktief in Florence. Pogings het aan die gang gekom om Plato se leerstellings ook in die volksmond aan te bied. Hierdie opkoms van volksfilosofie, wat nogal die Cartesiaanse benadering voorafgegaan het, is 'n nuwe navorsingsveld waarvan die kontoere nou eers duidelik begin word. <ref>For now see Luca Bianchi, 'Per una storia dell'aristotelismo “volgare” nel Rinascimento: problemi e prospettive di ricerca', ''Bruniana & Campanelliana'', 15.2 (2009), 367–85.</ref> === Onderwerpe in filosofie === Dit is baie moeilik om te veralgemeen oor die maniere waarop besprekings van filosofiese onderwerpe in die Renaissance verskuif het, hoofsaaklik omdat om dit te doen 'n gedetailleerde kaart van die tydperk vereis, iets wat ons nog nie het nie. Ons weet dat debatte oor die [[Vrye wil|vryheid van die wil]] steeds opvlam (byvoorbeeld in die beroemde woordewisseling tussen [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] en [[Martin Luther]], dat Spaanse denkers toenemend behep was met die idee van adel, dat tweegevegte 'n praktyk was wat 'n groot literatuur in die sestiende eeu (was dit toelaatbaar of nie?). Vroeëre geskiedenisse het miskien onnodige aandag gegee aan Pietro Pomponazzi se uitsprake oor die onsterflikheid van die siel as 'n vraag wat nie filosofies opgelos kon word op 'n manier wat ooreenstem met die Christendom nie, of aan Pico della Mirandola se ''Oration on the Dignity of Man'', asof dit tekens van die tydperk se toenemende sekularisme of selfs ateïsme. Trouens, die suksesvolste kompendium van natuurfilosofie in die tydperk (''Compendium philosophiae naturalis'', die eerste keer gepubliseer in 1530) is geskryf deur Frans Titelmans, 'n Franciskaanse monnik uit die Lae Lande wie se werk 'n baie sterk godsdienstige geur het. <ref>David A. Lines, 'Teaching Physics in Louvain and Bologna: Frans Titelmans and Ulisse Aldrovandi', in ''Scholarly Knowledge: Textbooks in Early Modern Europe'', ed. by Emidio Campi, Simone De Angelis, Anja-Silvia Goeing, Anthony T. Grafton in cooperation with Rita Casale, Jürgen Oelkers and Daniel Tröhler (Geneva: Droz, 2008), 183–203.</ref> Ons moet nie vergeet dat die meeste filosowe van die tyd ten minste nominale, indien nie vroom, Christene was nie, dat die sestiende eeu beide die Protestantse en die Katolieke hervormings beleef het, en dat die Renaissance-filosofie 'n hoogtepunt bereik met die tydperk van die Dertigjarige Oorlog (1618) –1648). Met ander woorde, godsdiens het 'n massiewe belang in die tydperk gehad, en 'n mens kan skaars filosofie bestudeer sonder om dit te onthou. Dit geld onder andere vir die filosofie van Marsilio Ficino (1433–1499), wat Plato herinterpreteer het in die lig van sy vroeë Griekse kommentators en ook van die Christendom. Ficino het gehoop dat 'n gesuiwerde filosofie 'n godsdienstige vernuwing in sy samelewing sou bewerkstellig en daarom het onsmaaklike aspekte van Platoniese filosofie (byvoorbeeld die homoseksuele liefde wat in die Simposium verhef is) omskep in geestelike liefde (dit wil sê, Platoniese liefde), iets wat later deur Pietro getransformeer is. Bembo en Baldassare Castiglione in die vroeë sestiende eeu as iets wat ook van toepassing was op verhoudings tussen mans en vroue. Ficino en sy volgelinge het ook 'n belangstelling in 'verborge kennis' gehad, hoofsaaklik as gevolg van sy oortuiging dat alle antieke kennis onderling verbind was (Moses het byvoorbeeld sy insigte van die Grieke ontvang, wat dit op hul beurt van ander ontvang het, almal volgens God se plan en dus onderling konsekwent; [[Hermetisme]] is hier ter sake). Alhoewel Ficino se belangstelling in en beoefening van astrologie nie ongewoon was in sy tyd nie, moet 'n mens dit nie noodwendig met filosofie verbind nie, aangesien die twee gewoonlik as redelik apart beskou is en dikwels in teenstrydigheid met mekaar was. Ten slotte, soos enige ander oomblik in die geskiedenis van denke, kan Renaissance-filosofie nie beskou word as iets heeltemal nuuts verskaf het nie en ook nie vir eeue voortgegaan om die gevolgtrekkings van sy voorgangers te herhaal nie. Geskiedkundiges noem hierdie tydperk die 'Renaissance' om die wedergeboorte aan te dui wat plaasgevind het van antieke (veral klassieke) perspektiewe, bronne, houdings teenoor literatuur en die kunste. Terselfdertyd besef ons dat elke hertoeëiening beperk word en selfs gelei word deur hedendaagse bekommernisse en vooroordele. Dit was nie anders vir die tydperk wat hier beskou word nie: die oue is vermeng met en verander deur die nuwe, maar hoewel geen aansprake gemaak kan word vir 'n revolusionêre nuwe beginpunt in die filosofie nie, het die sintese van Christendom, Aristotelianisme en Platonisme op baie maniere gebied. deur Thomas Aquinas uitmekaar geskeur is om plek te maak vir 'n nuwe een, gebaseer op meer volledige en gevarieerde bronne, dikwels in die oorspronklike, en beslis ingestel op nuwe sosiale en godsdienstige realiteite en 'n veel breër publiek. == Renaissance filosowe == * Coluccio Salutati (1331–1406) * Gemistus Pletho (1355–1452) * Leonardo Bruni (1370–1444) * Nicholas of Cusa (1401–1464) * Leon Battista Alberti (1404–1472) * Lorenzo Valla (1407–1457) * Marsilio Ficino (1433–1499) * Pietro Pomponazzi (1462–1524) * Giovanni Pico della Mirandola (1463–1494) * Erasmus of Rotterdam (1466–1536) * Niccolò Machiavelli (1469–1527) * Nicolaus Copernicus (1473–1543) * Thomas More (1478–1535) * Charles de Bovelles (1479–1553) * Francesco Guicciardini (1483–1540) * Martin Luther (1483–1546) * Bernardino Telesio (1509–1588) * Jean Bodin (1529–1596) * Michel de Montaigne (1533–1592) * Tycho Brahe (1546–1601) * Joest Lips (1547-1606) * Giordano Bruno (1548–1600) * Francisco Suárez (1548–1617) * Francis Bacon (1561–1626) * Galileo Galilei (1564–1642) * Tommaso Campanella (1568–1639) * Johannes Kepler (1571–1630) * Giulio Cesare Vanini (1585–1619) == Sien ook == * [[Verligting|Eeu van Verligting]] * [[Hermetisme]] * Renaissance humanisme * Renaissance magie * Platonisme in die Renaissance * Skool van Salamanca == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Copenhaver, Brian P., & Schmitt, Charles B., ''Renaissance Philosophy'', New York: [[Oxford University Press]], 1992. * Hankins, James, (red.), ''The Cambridge Companion to Renaissance Philosophy'', Cambridge: Cambridge University Press, 2007. * Riedl, John O., ''A Catalog of Renaissance Philosophers (1350–1650)'', Milwaukee: Marquette University Press, 1940. * Schmitt, Charles B., Skinner, Quentin (reds.), ''The Cambridge History of Renaissance Philosophy'', Cambridge: Cambridge University Press, 1988. == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn}} * Renaissance philosophy at PhilPapers * Soldato, Eva Del. "Natural Philosophy in the Renaissance". In Zalta, Edward N. (ed.). Stanford Encyclopedia of Philosophy. * [http://www2.warwick.ac.uk/fac/arts/ren/projects/vernaculararistotelianism Vernacular Aristotelianism in Renaissance Italy, c. 1400 – c. 1650] * [http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/pico/index.html Pico Project] {{Normdata}} [[Kategorie:Filosofie]] [[Kategorie:Filosowe]] [[Kategorie:Filosofiese werke]] [[Kategorie:Renaissance]] [[Kategorie:Geskiedenis]] [[Kategorie:Europa]] [[Kategorie:Etiek]] [[Kategorie:Sekularisme]] 09ib6knwn1skykfzsurpmqddwjfeja8 0 408040 2978681 2671410 2026-10-13T21:47:29Z Cherkash 83814 png->svg 2978681 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Motorsportplek | Name = Las Vegas Straatrenbaan | Location = [[Las Vegas]], [[Verenigde State van Amerika]] | Time = [[UTC-8]] | Image = [[Lêer:2023 Las Vegas street circuit.svg|280px]] | Image_caption = Las Vegas in 2023 | Coordinates = | Events = Formule 1 | Layout1 = Grand Prix-renbaan (2023–tans) | Length_km = 6,201 | Length_mi = 3,853 | Turns = 17 | Record_time = 1:35.490 | Record_driver = {{vlagikoon|AUS}} [[Oscar Piastri]] | Record_team = [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | Record_class = [[Formule Een]] | Record_year = [[Las Vegas Grand Prix|2023]] | Layout2 = Oorspronklike renbaan (1981–1982) | Length_km2 = 3,650 | Length_mi2 = 2,268 | Turns2 = 14 | Record_time2 = 1:19.639 | Record_driver2 = {{vlagikoon|ITA}} [[Michele Alboreto]] | Record_team2 = [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | Record_year2 = [[Las Vegas Grand Prix|1982]] }} Die '''Las Vegas Straatrenbaan''' is 'n 6,201 km lange [[motorsport]]renbaan in [[Las Vegas]], [[Nevada]], [[Verenigde State van Amerika]]. Die eerste [[Formule Een]] Grand Prix is in 2023 gehou as die [[2023 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]]. == Die baan == Die uitleg van die baan is een keer verander: * 1981–1982: lengte {{convert|3.650|km|mi|sp=us}} * 2023–tans: lengte {{convert|6.201|km|mi|sp=us}} === Verskillende baanuitlegte === <gallery> Lêer:Circuit Caesars Palace.png|Grand Prix-baan<br/>(1981-1982) Lêer:2023 Las Vegas street circuit.svg|Grand Prix Straatrenbaan<br/>(2023-tans) </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Formule Een-renbane}} [[Kategorie:Nevada]] [[Kategorie:Las Vegas Grand Prix]] [[Kategorie:Renbane in die Verenigde State van Amerika]] o905hyx65ratqt8rqu5hxslwujohg2b 0 408799 2978762 2895096 2026-10-14T03:09:37Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978762 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas pryse|naam=Fields-medalje|beeld=FieldsMedalFront.jpg|breedte=200}} Die '''Fields-medalje''' is 'n prys wat tydens die kongres van die Internasionale Wiskundige Unie (IMU) aan 2-4 [[Wiskundige|wiskundiges]] jonger as 40 jaar, toegeken word. Die kongres vind elke 4 jaar plaas. Die naam van die toekenning vereer die Kanadese wiskundige John Charles Fields.<ref name="Fields Institute About Us">{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/jcfields/fields_medal.html|title=About Us: The Fields Medal|publisher=The Fields Institute, [[University of Toronto]]|access-date=21 August 2010}}</ref> Die medalje word beskou as een van die hoogste eerbewyse wat 'n wiskundige kan ontvang, en word beskryf as die Nobelprys vir Wiskunde.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal.html|title=Fields Medal|website=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.uchicago.edu/about/accolades/14/|title=Fields Medal|website=The University of Chicago|language=en|access-date=29 March 2018}}</ref> (Dit verskil wel in die frekwensie van toekenning, aantal toekennings, ouderdomsgrense, geldwaarde en toekenningskriteria). Volgens die jaarlikse ''Akademiese Uitmuntendheidsopgawe'' ''(Academic Excellence Survey)'' deur ARWU word die Fields-medalje beskou as dié toptoekenning in die veld van wiskunde, wêreldwyd.<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html|title=Top Award, ShanghaiRanking Academic Excellence Survey 2017 {{!}} Shanghai Ranking – 2017|website=Shanghairanking.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012526/http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html|archive-date=17 October 2020|access-date=29 March 2018}}</ref>In 'n opname wat deur IREG in 2013–14 gemaak is, is die Fields-medalje saam met die Abel-prys die mees gesogte internasionale toekenning in wiskunde. Fields was instrumenteel in die vestiging van die toekenning, die ontwerp van die medalje self en die finansiering daarvan, alhoewel hy gesterf het voordat onder toesig van John Lighton Synge ingestel is.<ref name="Fields Institute About Us"/> Die medalje is vir die eerste keer in 1936 aan die Finse wiskundige Lars Ahlfors en die Amerikaanse wiskundige Jesse Douglas toegeken, en dit word sedert 1950 elke vier jaar toegeken. Die doel daarvan is om erkenning en ondersteuning te gee aan jonger wiskundiges wat groot bydraes tot die veld gelewer het. In 2014 het die Iranse wiskundige [[Maryam Mirzakhani]] die eerste vroulike Fields-medaljewenner geword.<ref>{{Cite web|url=http://www.mathunion.org/general/prizes/2014|title=IMU Prizes 2014|publisher=International Mathematical Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226060901/https://www.mathunion.org/general/prizes/2014%0A|archive-date=26 December 2018|access-date=12 August 2014}}</ref> Altesaam 64 mense het al die Fields-medalje ontvang. Die mees onlangse groep Fields-medaljewenners het hul toekennings op 5 Julie 2022 ontvang in 'n aanlyngeleentheid wat regstreeks vanaf Helsinki, Finland, uitgesaai is. Dit was oorspronklik bedoel om in [[Sint Petersburg]], Rusland, gehou te word, maar is verskuif na die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in die Oekraïne in 2022]]. Die prys sluit 'n geldelike toekenning in, wat sedert 2006 CA$ 15000 beloop.<ref>[http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=185366 "Israeli wins 'Nobel' of Mathematics"], ''[[The Jerusalem Post]]''</ref> == Voorwaardes van toekenning == Die Fields-medalje is vir 'n lang tyd as die mees gesogte toekenning in die veld van wiskunde beskou en word dikwels beskryf as die Nobelprys vir Wiskunde.<ref name=":2"/><ref name=":3"/> Anders as die Nobelprys word die Fields-medalje net elke vier jaar toegeken. Die Fields-medalje het ook 'n ouderdomsperk: 'n ontvanger moet onder die ouderdom van 40 wees teen 1 Januarie van die jaar waarin die medalje toegeken word. Die onder-40-reël is gebasseer op Fields se begeerte dat "terwyl dit in erkenning was vir werk wat reeds gedoen is, dit terselfdertyd bedoel was om 'n aanmoediging vir verdere prestasie te wees."<ref>{{Harnvb|McKinnon Riehm|Hoffman|2011}}</ref> Boonop kan slegs een Fields-medalje aan 'n individu toegeken word; wenners kom nie in aanmerking om toekomstige medaljes te ontvang nie. <ref>{{Cite web|url=http://darboux.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Fields/Statutes%20Fields%20Medal.pdf|title=Rules for the Fields Medal|website=mathunion.org|access-date=20 November 2023|archive-date= 2 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502070440/http://darboux.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Fields/Statutes%20Fields%20Medal.pdf|url-status=dead}}</ref> Dit is eerste toegeken in 1936 en sedertdien het 64 mense al die medalje gewen.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|publisher=International Mathematical Union|access-date=14 September 2020}}</ref> Met die uitsondering van twee PhD-houers in fisika (Edward Witten en Martin Hairer),<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsciencefestival.com/participants/dr-edward-witten/|title=Edward Witten|publisher=World Science Festival|access-date=14 September 2020}}</ref> het slegs mense met 'n PhD in wiskunde die medalje gewen.<ref>{{Cite web|url=https://web.math.princeton.edu/~kollar/FromMyHomePage/fm-essay.pdf|title=Is there a curse of the Fields medal?|last=Kollár|first=János|date=2014|publisher=[[Princeton University]]|access-date=14 September 2020}}</ref> == Mylpale == Die medalje is vir die eerste keer in 1936 aan die Finse wiskundige Lars Ahlfors en die Amerikaanse wiskundige Jesse Douglas toegeken, en dit is sedert 1950 elke vier jaar toegeken. Die doel daarvan is om erkenning en ondersteuning te gee aan jonger wiskundige navorsers wat groot bydraes gelewer het. In 1954 het Jean-Pierre Serre op 27 die jongste wenner van die Fields-medalje geword. Hy behou hierdie onderskeiding.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Fields-Medal|title=Fields Medal|last=Raikar|first=Sanat Pai|date=2023-05-08|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> In 1966 het Alexander Grothendieck die ICM, wat in Moskou gehou is, geboikot om Sowjet-militêre optrede wat in Oos-Europa plaasvind, te protesteer. Léon Motchane, stigter en direkteur van die Institut des Hautes Études Scientifiques, het die Grothendieck's Fields-medalje namens hom bygewoon en aanvaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.ams.org/samplings/this-math-month/thismathmonth-aug|title=This Mathematical Month – August|publisher=[[American Mathematical Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811071525/http://www.ams.org/samplings/this-math-month/thismathmonth-aug|archive-date=11 August 2010}}</ref> In 1970 kon Sergei Novikov, weens beperkings wat deur die Sowjet-regering op hom geplaas is, nie na die kongres in [[Nice]] bywoon om sy medalje te ontvang nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Fields-Medal|title=Fields Medal|last=Raikar|first=Sanat Pai}}</ref> In 1978 kon Grigory Margulis, as gevolg van beperkings wat deur die Sowjet-regering op hom geplaas is, nie na die kongres in [[Helsinki]] reis om sy medalje te ontvang nie. Die toekenning is namens hom deur Jacques Tits aanvaar, wat in sy toespraak gesê het: "Ek kan nie anders as om my diepe teleurstelling uit te spreek nie - ongetwyfeld gedeel deur baie mense hier - in die afwesigheid van Margulis van hierdie seremonie. In die lig van die simboliese betekenis van hierdie stad Helsinki, het ek inderdaad rede gehad om te hoop dat ek uiteindelik 'n kans sou hê om 'n wiskundige te ontmoet wat ek net deur sy werk ken en vir wie ek die grootste respek en bewondering het."<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Margulis.html Margulis biography], School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland. Retrieved 27 August 2006.</ref> In 1982 sou die kongres in [[Warskou]] plaasvind, maar moes na die volgende jaar herskeduleer word as gevolg van krygswet wat op 13 Desember 1981 in Pole ingestel is. Die toekennings is vroeër in die jaar by die negende Algemene Vergadering van die IMU aangekondig en by die 1983 Warskou-kongres toegeken. In 1990 het Edward Witten die eerste fisikus geword wat die toekenning gewen het.<ref name="National Science Foundation">{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/news/special_reports/medalofscience50/witten.jsp|title=The National Medal of Science 50th Anniversary|website=National Science Foundation|access-date=2022-08-30}}</ref> In 1998, by die ICM, is Andrew Wiles deur die voorsitter van die Fields-medaljekomitee, Yuri I. Manin, die eerste IMU silwer gedenkplaat oorhandig ter erkenning van sy bewys van [[Fermat se laaste stelling|Fermat se Laaste Stelling]]. Don Zagier het na die gedenkplaat verwys as 'n "gekwantiseerde Fields-medalje". Verhale van hierdie toekenning verwys gereeld dat Wiles ten tyde van die toekenning oor die ouderdomsperk vir die Fields-medalje was.<ref>[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9090319 Wiles, Andrew John] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827194548/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9090319}}, Encyclopædia Britannica. Retrieved 27 August 2006.</ref> Alhoewel Wiles in 1994 effens oor die ouderdomsperk was, is daar gedink dat hy 'n gunsteling was om die medalje te wen; 'n leemte (wat later deur Taylor en Wiles opgelos is) in die bewys is egter in 1993 gevind <ref>[https://web.archive.org/web/20010430062600/http://www.icm2002.org.cn/general/prize/medal/1998.htm Fields Medal Prize Winners (1998)], 2002 International Congress of Mathematicians. Retrieved 27 August 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193530/http://www.icm2002.org.cn/general/prize/medal/1998.htm}}</ref> In 2006 het [[Grigori Perelman]], wat die [[Poincare probleemstelling|Poincaré-vermoede]] bewys het, sy Fields-medalje geweier en nie die kongres bygewoon nie. In 2014 het [[Maryam Mirzakhani]] die eerste Iraniër sowel as die eerste vrou geword om die Fields-medalje te wen, en Artur Avila het die eerste [[Suid-Amerika|Suid-Amerikaner]] geword en Manjul Bhargava het die eerste persoon van Indiese oorsprong geword om dit te doen. In 2022 het Maryna Viazovska die eerste Oekraïner geword om die Fields-medalje te wen, en June Huh het die eerste persoon van Koreaanse oorsprong geword om dit te doen.<ref name="DZH">{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/2022/07/5/249420/|title=Друга жінка в історії: українка Марина В'язовська отримала престижну математичну нагороду|website=Українська правда _Життя|access-date=2022-07-11}}</ref><ref name="The Korea Times 2022">{{Cite web|url=https://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=332224|title=June Huh becomes 1st scholar of Korean descent to win Fields Medal|date=5 July 2022|website=The Korea Times|access-date=5 July 2022}}</ref> == Medalje == [[Lêer:FieldsMedalBack.jpg|regs|duimnael| Die keersy van die Fields-medalje]] Die medalje is ontwerp deur die Kanadese beeldhouer R. Tait McKenzie.<ref>{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/jcfields/fields_medal.html|title=Fields Institute – The Fields Medal|date=9 August 1932|publisher=Fields.utoronto.ca|access-date=21 August 2010}}</ref> Dit is gemaak van 14KT goud, het 'n deursnee van 63,5 mm en weeg 169g.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|date=2022|publisher=International Mathematical Union|access-date=July 7, 2022}}</ref> Op die voorkant is [[Archimedes]] en 'n aanhaling toegeskryf aan die 1ste eeu nC digter Manilius, wat in Latyn lees: "Transire suum pectus mundoque potiri" ("Om 'n mens se begrip te oortref en die wêreld te bemeester").<ref>{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/about/fields-medal|title=The Fields Medal|date=5 February 2015|website=Fields Institute for Research in Mathematical Sciences|language=en|access-date=23 April 2021}}</ref> Die jaartal 1933 is in Romeinse syfers geskryf en bevat 'n fout ("MCNXXXIII" eerder as "MCMXXXIII"). In Griekse hoofletters is die woord ΑΡΧΙΜΗΔΟΥΣ, of "van Archimedes," ingeskryf. Op die agterkant is die inskripsie (in Latyn): : {{Lang|la|CONGREGATI}} : {{Lang|la|EX TOTO ORBE}} : {{Lang|la|MATHEMATICI}} : {{Lang|la|OB SCRIPTA INSIGNIA}} : {{Lang|la|TRIBUERE}} Vertaling: "Wiskundiges van regoor die wêreld sou hul geskrifte eer." In die agtergrond is daar die voorstelling van Archimedes se [[Archimedes|graf]], met die kerfwerk wat sy stelling oor die sfeer en silinder illustreer, agter 'n olyftak. (Dit is die wiskundige resultaat waarop Archimedes glo die trotsste was: Gegewe 'n sfeer en 'n omskrewe silinder van dieselfde hoogte en deursnee, is die verhouding tussen hul volumes gelyk aan{{Breuk|2|3}} Die rand dra die naam van die pryswenner.<ref name="Fields Institute for Research in Mathematical Sciences 2015">{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/about/fields-medal|title=The Fields Medal|date=2015-02-05|website=Fields Institute for Research in Mathematical Sciences|access-date=2022-08-30}}</ref> == Mansgenomineerde veld == Die Fields-medalje is al twee keer aan dames toegeken: [[Maryam Mirzakhani]] van [[Iran]] in 2014, en Maryna Viazovska van [[Oekraïne|die Oekraïne]] in 2022. <ref name="DZH"/> == In popkultuur == Die Fields-medalje het 'n mate van erkenning in populêre kultuur gekry as gevolg van verwysings in die 1997-film, ''Good Will Hunting''. In die fliek is Gerald Lambeau ([[Stellan Skarsgård]]) 'n MIT- professor wat die toekenning gewen het alvorens die gebeure in die storie, waarin gereëlde verwysings na die toekenning gebruik word om sy aansien in die veld oor te dra. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Wenners van die Fields-medalje}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] [[Kategorie:Toekennings]] q15wdweag48m5opsziw6f6q26nr12b8 0 409525 2978832 2897310 2026-10-14T03:36:20Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978832 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas musikale komposisie |name=''Musiek vir die Koninklike Vuurwerke'' |type=[[Suite vir orkes]] |composer={{nowrap|[[George Frideric Handel]]}} |Image=Elevationvanda.jpg |image_upright=1.3 |Caption=Masjien vir die vuurwerke om die Vrede van Aix la Chapelle in May 1749 te vier, uitgevoer Green Park; struktuur ontwerp deur die Frans-Italiaanse argitek Giovanni Niccolò Servandoni |Year=1749 |Catalogue=Händel-Werke-Verzeichnis{{!}}HWV 351 |Period=[[Barokmusiek|Barok]] |Movements=Vyf |Performed={{Timeline-event|date={{Begindatum|1749|04|27|df=y}}|location=Londen}} [[Green Park]] |Instrumental=<!--{{hlist | 2 trumpette | keteltrom | dwarsfluit | 2 hobo's | fagot | 3 viole | altviool | tjello | continuo }}--> }} Die '''''Musiek vir die Koninklike Vuurwerke''''' (HWV 351) is 'n suite in [[D-majeur]] vir [[Blaasinstrument|blaasinstrumente]] wat in 1749 deur [[Georg Friedrich Händel|George Frideric Handel]] gekomponeer is in opdrag van [[George II van Groot-Brittanje]] vir die vuurwerke in Londen se Green Park op 27 April 1749. Die musiek vier die einde van [[Oostenrykse Erfenisoorlog|die Oostenrykse Erfenisoorlog]] en die ondertekening van die Verdrag van Aix-la-Chapelle (Aken) in 1748. Die werk was baie gewild met die eerste opvoering en ná Handel se dood. == Repetisie en finale produksie == Tydens die voorbereidings het Handel en die Hertog van Montagu, die Meestergeneraal van die Artillerie en die offisier verantwoordelik vir die koninklike vuurwerke, 'n argument gehad oor die toevoeging van viole. Die hertog het dit aan Handel duidelik gemaak dat koning George 'n voorkeur had vir uitsluitlik militêre instrumente (blasers en slagwerk), en gehoop het dat daar geen "fiddles" sal wees nie. Handel het uiteindelik die [[Snaarinstrument|strykers]] teen sy wil weggelaat. Ook teen Handel se wense in was daar 'n volle repetisie van die musiek in Vauxhall Gardens en nie in Green Park nie. Op 21 April 1749 het 'n gehoor – na bewering meer as 12 000 mense, wat elk twee sjielings en ses pennies ('n halfkroon) betaal het – daarheen gehaas om daarna te luister. Dié toeloop van mense het 'n verkeersknoop van drie ure lank op London Bridge veroorsaak, wat die enigste voertuigroete na die gebied suid van die rivier was.<ref>Hunter, D. 2015. ''The lives of George Frideric Handel''. Boydell & Brewer, bl. 85.</ref> Ses dae later, op 27 April, het die musici opgetree in 'n spesiaal opgerigte gebou wat deur Servandoni – 'n teaterontwerper – ontwerp is, bygestaan deur vier Italianers.<ref>Simon, J. 1985. ''Handel, a celebration of his life and times, 1685–1759'', bl. 212. National Portrait Gallery (Groot-Brittanje).</ref> Andrea Casali en Andrea Soldi het die versierings ontwerp. Die vuurwerke self is bedink en beheer deur Gaetano Ruggieri en Giuseppe Sarti, albei van Bologne.<ref name="Hogwood">Die Ruggieri-familie is een van die langs lewende dinastieë in die pirotegniese bedryf. Hulle het later ook die vuurwerke vir die feesvieringe van die Franse Revolusie hanteer, en veel later slefs die vuurwerkvertoning in die New York-hawe toe die Vryheidstandbeeld in 1986 heringewy is. Sien: Hogwood, C. 2005. ''Handel: Water Music and Music for the Royal Fireworks.'' Cambridge: Cambridge University Press, bl. 80.</ref><ref>Groor Brittanje Militêre Raad. 1749. ''A description of the machine for the fireworks, with all its ornaments, and a detail of the manner in which they are to be exhibited in St. James's Park, Thursday, 27 April 1749, on account of the general peace, signed at Aix La Chapelle, 7 October 1748. Published by order of His Majesty's Board of Ordnance''. Londen: W. Bowyer, verkoop deur R. Dodsley, en M. Cooper.</ref><ref name="Bomgardner">Bomgardner, D.L. 2000. ''The story of the Roman Amphitheatre''. Abingdon, Oxfordshire: Routledge, bl. 225.</ref> Charles Frederick was die kontroleur, kaptein Thomas Desaguliers was die hoofbrandweermeester.<ref name="Plots">Fraser, A. et al. 2005. ''Gunpowder plots: A celebration of 400 years of Bonfire Night''. Londen: Penguin Books.</ref> Die vertoning was nie so suksesvol soos die musiek self nie: Dit was 'n reënerige dag en baie van die vuurwerke het nie afgegaan nie. Boonop het die regterkantse paviljoen aan die brand geslaan, terwyl 'n vrou vrou se klere deur 'n verdwaalde vuurpyl aan die brand gesteek; ander vuurwerke het twee soldate gebrand en 'n derde verblind. Nóg 'n soldaat se hand afgeskiet tydens 'n vroeëre repetisie vir die 101 kanonne wat tydens die uitvoering gebruik is.<ref>Holdsworth, R. 2013. [https://londonist.com/2013/03/fire-and-18th-century-traffic-jams-handel-and-the-royal-fireworks Fire and 18th century traffic jams: Handel and the Royal Fireworks]. ''londonist.com'', Maart. Geraadpleeg op 13 Desember 2023.</ref> == Musiek en orkestrasie ==   ''Musiek vir die Koninklike Vuurwerke'' open met 'n Franse ouverture en sluit 'n bourrée en twee menuette in. Die werk is in vyf bewegings : # Ouverture (Adagio – Allegro – Lentement – Allegro) # Bourrée # ''La Paix'' (Largo alla siciliana) # ''La Réjouissance'' (Allegro) # Menuet I en II Dit is geskryf vir 'n groot blaasorkesensemble wat bestaan uit 24 [[Hobo|hobo's]], 12 [[Fagot|fagotte]] en 'n kontrafagot (oorspronklik 'n serpent, later uitgekrap), nege natuurtrompette, nege natuurhorings, drie pare [[Keteltrom|keteltromme]], en sytromme wat slegs ''ad libitum'' moes speel; Handel het geen sytrompartye verskaf nie. Handel was baie spesifiek oor die getal instrumente vir elke geskrewe party. In die ouverture word daar drie spelers aan elk van die drie trompetpartye toegewys; die drie hobopartye word tussen 12, 8 en 4 verdeel; en die twee fagotpartye tussen 8 en 4. Die sytromme is aangesê wanneer hulle in ''La Réjouissance'' en die tweede ''Menuet'' moes trommel, maar hulle is heel waarskynlik ook in die ouverture gehoor. Handel het die suite vir volle orkes aangepas vir 'n uitvoering in die Foundling-hospitaal op 27 Mei dieselfde jaar. Handel het in die partituur aangedui dat die viole die hobopartye moes speel, die tjello's en kontrabasse die fagotparty, en die altviole óf die laerblaas- óf basparty. Die instrumente van die oorspronklike orkesinstrumentasie speel al die bewegings in die hersiende orkesuitgawe behalwe die ''Bourrée'' en die eerste ''Menuet'', wat uitsluitlik deur die hobo's, fagotte en strykers gespeel word.<ref>[[Friedrich Chrysander|Fr. Chrysander]], ''Water-Music, Firework-Music, Concertos and Double Concertos for Full Orchestra by George Frederic Handel'', herdruk in 1965. New Yersey: Gregg Press.</ref> == Opnames == Daar is 'n magdom opnames van dié werk. Handel se Watermusiek – hoewel meer as dertig jaar vantevore gekomponeer – word dikwels saam met die ''Musiek vir die Koniklike Vuurwerke'' uitgevoer, aangesien albei werke vir buiteluguitvoering getoonset is. Saam vorm hierdie werke waarskynlik Handel se bekendste musiek vir wat ons nou as die orkes sou beskou. Ouer opnames is geneig om verwerkings van Handel se partituur vir die moderne orkes te gebruik, byvoorbeeld die verwerkings deur Hamilton Harty (1923) en [[Leopold Stokowski]]. Charles Mackerras se 1959-opname vir Pye Records was 'n terugkeer na Handel se oorspronklike orkestrasie.<ref name="Gramophone">Greenfield, E. S.d. [https://www.gramophone.co.uk/review/handel-orchestral-works-8 Handel orchestral works]. ''Gramophone''.</ref> Meer onlangse opnames is geneig om meer histories ingeligte uitvoerings te wees wat geskik is vir [[barokmusiek]]. Dié musiek gebruik dikwels outentieke instrumente.<ref>Vickers, D. 2003. [https://web.archive.org/web/20140421081719/http://gfhandel.org/reviews/waterfireglossa.htm Le Concert Spirituel (on period instruments)]. ''Music for the Royal Fireworks''. gfhandel.org. Geraadpleeg op 13 Desember 2023.</ref> In 1989 het The King's Concert onder leiding van Robert King Musiek vir die Koninklike Vuurwerke opgeneem met die presiese getal musici wat Handel in sy oerpartituur aangedui het.<ref>Discogs. [https://www.discogs.com/master/1110857-Handel-The-Kings-Consort-Choir-Of-New-College-Oxford-Robert-King-Musick-For-The-Royal-Fireworks-Four Handel* : The King's Consort, Choir Of New College, Oxford*, Robert King (9) – Musick For The Royal Fireworks] • Four Coronation Anthems. </ref>   Daar is ook verwerkings vir pyporrel, alleen of met koper.<ref>Biggs, E.P. 1944. ''Handel–Biggs: Firework Music (Suite from the Music for the Royal Fireworks) for Organ Solo (with Pipe Organ Registrations)'' [medianotas]. New York: B. F. Wood Music.</ref> In 1970 het José Feliciano vir sy ''Fireworks''-langspeelplaat 'n deel van die werk opgeneem wat deur homself vir klassieke kitaar getranskribeer is. Musiek vir die Koninklike Vuurwerke is ook op 1 Junie 2002 onder leiding van [[Andrew Davis]] in die Buckingham Palace-tuine uitgevoer vir die Goue Jubilee van Elizabeth II, kompleet met vuurwerke.<ref>{{YouTube|4BQemxvhhDQ|Queen's Jubilee Concerts, Buckingham Palace (2002)}}.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Articles with hAudio microformats]] 6cw3c35mq16taahjk7k0zjnygmt8l5z 0 409964 2978811 2817121 2026-10-14T03:32:46Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978811 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas musikale komposisie |name="Koorfantasie" |composer=[[Ludwig van Beethoven]] |Image=Beethoven 3.jpg |Caption=Detail van 'n portret van Beethoven deur Joseph Willibrord Mähler |Key=C-mineur/C-majeur |Language=Duits |Composed=1808 |Duration=Ongeveer 20 minute |Scoring=Klavier, orkes, koor en soliste |Premiere_date=Beethoven-konsert op 22 Desember 1808 |Premiere_location=Theater an der Wien, Wene |Premiere_performers=Ludwig van Beethoven (klavier) }} Die '''Fantasie''' vir klavier, vokale soliste, gemengde koor en orkes, Op. 80, gewoonlik genoem die '''Koorfantasie''', is in [[1808]] op 38-jarige ouderdom deur [[Ludwig van Beethoven]] gekomponeer. Beethoven se plan was dat die Koorfantasie sou dien as die slotwerk vir die fondkonsert wat hy op 22 Desember 1808 vir eie gewin aangebied het. Die musici het bestaan uit solosangers, 'n gemengde koor, 'n orkes, en Beethoven self as die pianis. Die werk was bedoel om al die deelnemers by die program in een werk te verenig. Die werk word beskou as voorloper vir die latere [[Simfonie no. 9 in D-mineur, op. 125 "Koraalsimfonie" (Beethoven)|Negende Simfonie]]. == Agtergrond, komposisie en première == Die Koorfantasia is vir die eerste keer uitgevoer op 22 Desember 1808 tydens 'n fondskonsert wat ook die premières van die [[Simfonie no. 5 in C-mineur, op. 67 (Beethoven)|Vyfde]] en [[Simfonie no. 6 in F-majeur, op. 68 (Beethoven)|Sesde Simfonieë]], die Vierde Klavierconcerto en uittreksels van die Mis in C majeur ingesluit het. Om hierdie onvergeetlike konsertprogram af te sluit, wou Beethoven 'n "briljante finale" hê wat die verskillende musikale elemente wat in die konsertaand uitgelig is in 'n enkele stuk te verenig: klaviersolo, gemengde koor en orkes. Die Koorfantasie, wat kort tevore voltooi is, is dus uitdruklik gekompneer om hierdie rol te vervul. Beethoven het self die klavierparty gespeel. Die openingsolo bied 'n voorbeeld van sy improvisasiestyl (by die première het hy inderdaad hierdie gedeelte geïmproviseer). Beethoven het die stuk in die tweede helfte van Desember 1808 in 'n buitengewoon kort tyd (volgens sy standaarde) geskomponeer. Hy het ’n digter – wie se identiteit betwis word – opdrag gegee om die woorde kort voor die uitvoering te skryf om by die reeds geskrewe dele te pas. Volgens Beethoven se leerling Carl Czerny was die digter Christoph Kuffner,<ref>Albrecht ''et al.'' (1996: 10) identifiseer Kuffner (1780–1846) as "an official at the War Ministry, musically talented poet, author of the text of the Choral Fantasia Op. 80, and of the drama ''Tarpeja'', for which Beethoven supplied incidental music WoO 2, in 1813."</ref> maar die latere Beethoven-kenner Gustav Nottebohm het dit betwyfel en voorgestel dat dit dalk Georg Friedrich Treitschke was. Treitschke het ook in 1814 die finale teks van Beethoven se opera ''Fidelio'' voorberei.<ref>Sien Kinderman 1995, bl. 132.</ref> Dit lyk of die première taamlik onsuksesvol was; volgens die komponis se sekretaris, Anton Schindler, het dit eenvoudig "uitmekaar geval", heel waarskynlik die resultaat van onvoldoende repetisietyd. Weens 'n fout in die uitvoering van die stuk is dit halfpad gestop en weer begin.<ref>Landon, H. C. Robbins. 1992. ''Beethoven: His life, work, and world''. New York: Thames & Hudson, bl. 149.</ref> In Ignaz von Seyfried se woorde (uit die Engels vertaal):<ref>Ruggeri, R. 2007. ''[https://web.archive.org/web/20070304122054/http://www.milwaukeesymphony.org/purchasetickets/calendar/view.asp?id=1262 Program notes]''. Geargiveer van die oorspronklike op 4 Maart 2007. Geraadpleeg op 20 Desember 2023.</ref><ref>Thayer, A.W. 1964. ''[https://search.worldcat.org/title/271071285 Life of Beethoven].'' Bygewerk deur Elliot Forbes. Princeton: Princeton University Press, bl. 448–449.</ref> "Toe die meester sy orkestrale Fantasie met kore bekendgestel het, het hy by die ietwat gejaagde repitisie (met nat sangpartye, soos gewoonlik) met my gereël dat die tweede variasie sonder herhaling gespeel moet word. Teen die aand het hy egter, diep versonke in sy skepping, heeltemal vergeet van die instruksie wat hy gegee het en die eerste deel herhaal terwyl die orkes met die begeleiding van die tweede aangegaan het, wat nie heeltemal stigtelik geklink het nie. Effens te laat het die konsertmeester, Unrath, die fout opgemerk, verras na sy kamerade gekyk, opgehou met speel en groog uitgeroep: "Weer!" Effens ontevrede het die violis Anton Wranitzky gevra:" Met herhalings?" Ja," het die antwoord gekom, en toe het die werk suksesvol verloop.   == Die Koorfantasie en die Negende Simfonie == Die werk bevat 'n reeks variasies op 'n tema wat algemeen beskou word as 'n vroeë weergawe van 'n veel beter bekende variasie-tema: die melodie waarop Beethoven die woorde van [[Friedrich Schiller]] se "An die Freude" in sy [[Simfonie no. 9 in D-mineur, op. 125 "Koraalsimfonie" (Beethoven)|Negende Simfonie]] getoonset het. Die twee temas word hieronder vergelyk: [[Lêer:Vergelyking tussen die Koraalfantasie-tema en die "An die Freude"-tema uit die Negende Simfonie.png|geen|duimnael|497x497px|'n Vergelyking tussen die Koraalfantasie-tema en die "An die Freude"-tema uit die Negende Simfonie]] Daar is ook ooreenkomste in die tekste. Die tema van die Koorfantasie''-''teks – universele broederskap wanneer die kunste ontmoet – roep soortgelyke gevoelens as die "An die Freude"-teks op. Beethoven het self die verwantskap van die twee werke erken. In 'n brief van 1824, toe hy besig was om die Negende Simfonie te komponeer, beskryf hy sy projek as 'n agtergrond van die woorde van Schiller se onsterflike "Lied an die Freude" op dieselfde wyse as sy fantasia vir koor, maar op veel groter skaal.<ref>Aangehaal in Kinderman 1995, bl. 132.</ref> Die Koorfantasie''-''tema is self uit 'n vroeëre werk van Beethoven geneem: Dit is 'n effens gewysigde weergawe van die komponis se "Seufzer eines Ungeliebten – Gegenliebe," 'n kunslied vir hoë stem en klavier, wat omstreeks 1794–1795 gekomponeer is.<ref>Sien Lühning 1990, bl. 200.</ref> == Struktuur ==   Die Koorfantasie duur ongeveer twintig minute lank en is verdeel in twee bewegings wat sonder onderbreking gespeel word: # Adagio # Finale. Allegro – Meno allegro (allegretto) – Allegro molto – Adagio ma non troppo – Marcia, assai vivace – Allegro – Allegretto ma non troppo quasi andante con moto ''Schmeichelnd hold un lieblich klingen'' – Presto Die werk is getoonset vir [[klavier]], gemengde koor, 'n sestal soliste (twee soprae, een alt, twee tenore en 'n bas), en 'n orkes (twee [[Fluit|fluite]], twee [[Hobo|hobo's]], twee [[Klarinet|klarinette]], twee [[Fagot|fagotte]], twee [[Horing (blaasinstrument)|Franse horings]][[Fagot|,]] twee [[Trompet|trompette]], [[Keteltrom|keteltromme]] en strykers. Die Koorfantasie begin met 'n stadige maar virtuose klavierinleiding van 26 mate, wat in C-mineur begin en op 'n sierlike, improviserende wyse deur 'n verskeidenheid toonsoorte moduleer. Halfpad vestig dit in die dominant, G-majeur, met 'n verlengde [[cadenza]]. Die geïmpliseerde toonsoort word nooit bevestig nie en die musiek keer uiteindelik weer in 'n stormagtige gedeelte na C-mineur terug, wat op die laaste oomblik weer na die dominante sewende van G terugkeer in 'n meesleurende arpeggio. Dit sluit die openingsgedeelte af. Die hoofgedeelte van die stuk, gemerk "Finale", begin met 'n marsagtige motief (Allegro'')'' wat deur die [[Tjello|tjello's]] en [[Kontrabas|basviolee]] gespeel word en met resitatiefagtige tussenwerpsels deur die klavier afgewissel word. Die musiek verhelder uiteindelik tot C-majeur en die klavier lei die hooftema (Meno allegro'')''. Variasies op die tema word dan gespeel deur geleidelik toenemende kontingente van instrumente: 'n enkel fluit, twee hobo's, 'n trio van twee klarinette en fagot, en dan 'n strykkwartet. Dan speel die volle orkes die tema in 'n forte, wat lei tot die hertoetrede van die klavier en wat aanvanklik lyk soos 'n postlude op hierdie variasiestel, maar wat weereens na die dominant terugkeer. Die musiek weifel met 'n kadens op die dominante sewende vir die klavier. Daar is dan 'n abrupte gemoedsverandering wanneer die mineurmodus in 'n stormagtige Allegro molto terugkeer. Die afwisselende frases deur die klavier en die orkes is 'n vermomde variasie op die hooftema; trouens, die drie dele wat op die eerste variasiestel volg, vorm 'n ander stel variasies wat op veel groter skaal is. Die Allegro molto neem gou 'n ontwikkelende eienskap aan met 'n reeks modulasies, terwyl die strykers frases van die tema speel wat begelei word deur vinnige, gebroke akkoorde deur die klavier. Ná 'n volgende kadens op 'n E-mol-drieklank volg die tweede grootste variasie (Adagio, ma non troppo): 'n kalm, vloeiende A-majeur-gedeelte waarin die klarinette prominent is. Dit eindig met 'n roep-en-antwoord-gedeelte tussen dubbelrietinstrumente, horings en klavier, wat sonder onderbreking moduleer tot F-majeur en die derde variasie op die hooftema, Marcia (assai vivace). 'n Rekapitulasie van die instrumentale tema uit die eerste Allegro vorm die oorgang na die koorfinale (Allegretto). Die eerste helfte hiervan is in wese 'n samevatting van vorige materiaal aan die begin van die finale, met die toevoeging van solostemme en koor – nóg 'n ooreenkoms met die finale van die Negende Simfonie. Ná 'n lang dominante pedaalpunt en arpeggio's van die pianis sing lei eers die twee sopraansoliste, dan die twee tenoorsoliste, dan al drie vrouesoliste en daarna al drie mansoliste die hooftema in. Daarna worddie hele koor vir die eerste keer met die orkes verenig in 'n tutti-vertolking van die tema. Die musiek groei in opwinding en breek uiteindelik uit in 'n versnelde koda (Presto) met alle kragte saam om die stuk tot 'n triomfantlike einde te bring. == Teks == {| class="wikitable" !Duits !Afrikaans (vrye vertaling) |- |Schmeichelnd hold und lieblich klingen unseres Lebens Harmonien, und dem Schönheitssinn entschwingen Blumen sich, die ewig blühn. Fried und Freude gleiten freundlich wie der Wellen Wechselspiel. Was sich drängte rauh und feindlich, ordnet sich zu Hochgefühl. |Vleiend, soet en lieflik klink ons lewensharmonieë en uit dié skoonheidsin ontstaan blomme wat vir ewig bloei. Vrede en vreugde gly vriendelik soos die wisselwerking van golwe. Alles wat rou en vyandelik was, orden hulself tot 'n verhewendheid. |- |Wenn der Töne Zauber walten und des Wortes Weihe spricht, muss sich Herrliches gestalten, Nacht und Stürme werden Licht. Äuß're Ruhe, inn're Wonne herrschen für den Glücklichen. Doch der Künste Frühlingssonne läßt aus beiden Licht entstehn. |Wanneer die musiek se betowering heers en die woord se toewyding spreek, kry heerlikhede gestalte, en nag en storm word lig. Uiterlike vrede, innerlike vreugde heers oor die gelukkiges. Tog laat die lenteson van die kunste lig uit beide ontstaan. |- |Großes, das ins Herz gedrungen, blüht dann neu und schön empor. Hat ein Geist sich aufgeschwungen, hallt ihm stets ein Geisterchor. Nehmt denn hin, ihr schönen Seelen, froh die Gaben schöner Kunst Wenn sich Lieb und Kraft vermählen, lohnt den Menschen Göttergunst |Groot dinge, wat die hart indring, bloei dan nuut in al sy skoonheid. Wanneer 'n siel opvaar, eggo 'n sielekoor in reaksie. Aanvaar dus, julle skone siele, met vreugde die gawes van die skone kunste. Wanneer liefde en krag verenig, word die mens met godekuns beloon. |} Die stuk eindig met herhaling van frases uit die laaste vier reëls. Soos hierbo genoem, is die woorde haastig geskryf, en Beethoven was dalk nie heeltemal tevrede daarmee nie. Hy het later aan sy uitgewer Breitkopf &amp;amp; Härtel geskryf (uit die Duits vertaal): "U wil moontlik 'n ander teks druk, want die die teks was, soos die musiek, inderhaas geskryf ... En tog wil ek die woord "krag" of iets soortgelyks in 'n ander teks behou."<ref name=":0" /> Soos Kalischer et al. aandui, word die woord "Kraft" ('krag') met grootse styl in die musiek behandel.<ref name=":0">Sien Kalischer et al. 1972, bl. 106.</ref> 'n Nuwe Duitse teks is in 1951 deur 'n Duitse digter en kommunistiese politikus [[Johannes R. Becher]] geskryf, wat die woord "Kraft" in dieselfde plek behou. Becher se teks, geïnspireer deur Beethoven se uitdruklike toestemming dat die lirieke verander mag word, is 'n ode aan vrede wat die naoorlogse atmosfeer weerspieël. Becher se lirieke is in verskeie opnames in veral [[Duitse Demokratiese Republiek|Oos-Duitsland]] gebruik, byvoorbeeld dié van Franz Konwitschny of Herbert Kegel.<ref>Stremmel, B. 2004/2013. [https://web.archive.org/web/20141216105026/http://www.klassik-prisma.de/Chorfantasie.htm "Fantasie für Klavier, Orchester und Chor c-Moll op. 80] [notas]. klassik-prisma.de (in Duits).</ref><ref>Näser, W. 2002/2013. [https://web.archive.org/web/20170424122304/http://staff-www.uni-marburg.de/~naeser/becher.htm "Becher, Johannes R.], uni-marburg.de (in Duits).</ref><ref>Peter Rösel - Topic. 2018. ''[https://www.youtube.com/watch?v=8mhyQuY7cgE Fantasia in C Minor, Op. 80 "Choral Fantasy"]''. YouTube-video. Geraadpleeg op 20 Desember 2023.</ref><ref>Franz Konwitschny - Topic. 2020. ''[https://www.youtube.com/watch?v=qbKuMMytP5k Fantasia in C Minor, Op. 80 "Choral Fantasy".]'' YouTube-video. Geraadpleeg op 20 Desember 2023.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * Albrecht, T. ''et al''. 1996. ''Letters to Beethoven and other correspondence: 1824–1828''. Universiteit van Nebraska Press. * Broyles, M. 1987. ''Beethoven: The Emergence and evolution of Beethoven's heroic style''. Taylor & Francis. * Kalischer, A.C., Shedlock, J.S. & Eaglefield Hull, A. 1972) ''Beethoven's letters''. Courier Dover Publications. * Kinderman, W. 1995. ''Beethoven''. Berkeley & Los Angeles: University of California Press. * Lühning, H. 1990. ''Beethoven: Lieder und Gesänge, Band II''. München: G. Henle. == Eksterne skakels == * [[scores:Fantasia_in_C_minor,_Op.80_(Beethoven,_Ludwig_van)|''Fantasy in C minor, Op. 80'']]: Bladmusiek by die International Music Score Library Project * Frank Dupree. 2014. ''[https://www.youtube.com/watch?v=d9Xg45bpgkg Beethoven - Choral Fantasy Op. 80 - Frank Dupree / Mario Venzago.]'' YouTube-video. Geraadpleeg op 20 Desember 2023. * [https://web.archive.org/web/20150916152458/http://www.laphil.com/philpedia/music/choral-fantasy-ludwig-van-beethoven Programme notas van die Los Angeles Philharmonic (Herbert Glass)] {{Normdata}} cvxvsz3ji17rl701hd8c49sy0zwvwr3 0 410903 2978726 2782584 2026-10-14T02:56:46Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978726 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar |Name=Diane Cluck |image=21214diane04.jpg |caption=Diane Cluck in 2002 |image_size= |Instrument=Multi-instrumentalis |Genre=Volksmusiek |Occupation=Sangeres en -liedjieskryfster |Years_active=2000–hede |Label=Self-gepubliseer, met vorige publikasie deur Important, Voodoo-Eros & Very Friendly |website={{url|dianecluck.info}} }} '''Diane Cluck''' is 'n Amerikaanse sanger-liedjieskryfster. Sy beskryf haar musiek as “intuïtiewe volksmusiek”.<ref name="facebook.com" /> Sy woon tans in [[Virginië|Virginia]].<ref name="facebook.com">{{Cite web|url=http://www.facebook.com/DianeCluck?sk=info|title=Diane Cluck Musician/Band Page (Facebook)|website=[[Facebook]]|access-date=February 21, 2012}}</ref> == Vroeë lewe == Cluck is grootgemaak in Lancaster, [[Pennsilvanië]]. Sy het op die ouderdom van 7 klavierlesse begin neem, en is klassiek opgelei met beurs by die Pennsylvania Academy of Music.<ref name="Perazzetti">{{Cite web|url=http://nervousnero.com/am/0104/dcluck.html|title=Diane Cluck: The Art Of Personal Philosophy|last=Perazzetti|first=Michael|date=March 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609013104/http://nervousnero.com/am/0104/dcluck.html|archive-date=June 9, 2012|access-date=February 21, 2012}}</ref><ref name="Keba">{{Cite web|url=http://www.hookandlinemag.com/2011/12/diane-cluck.html|title=Diane Cluck|last=Keba|date=December 24, 2011|access-date=February 21, 2012}}</ref> Sy is van Ierse afkoms aan haar pa se kant.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishmirror.ie/whats-on/music/american-singer-diane-cluck-set-3376993|title=American singer Diane Cluck is set to take Europe by storm with new album Boneset|publisher=Irish Mirror|access-date=2023-01-08}}</ref> == Musiek == Cluck het in 2000 haar liedjies in die openbaar in New York begin opvoer<ref name="Perazzetti"/> Sy het daardie selfde jaar haar eerste solo-album, ''Diane Cluck'', self vrygestel. Teen 2001 het sy gereeld by die SideWalk Cafe in New York se Lower East Side verskyn, 'n lokaal wat kunstenaars soos Jeffrey Lewis, Regina Spektor en Kimya Dawson vertoon het. Die Massachusetts-gebaseerde platemaatskappy Important Records het Cluck se tweede en derde albums, ''Macy's Day Bird'' in 2001 en ''Black With Green Leaves'' in 2002, versprei. Ook in 2002 is haar liedjie "Monte Carlo" ingesluit in 'n samestelling van New York City anti- volksmusiek, ''Anti-folk Vol.'' ''1'', vrygestel deur die Britse platemaatskappy Rough Trade Records. Sy het die grootste deel van haar vierde album, ''Oh Vanille / ova nil'', geskryf terwyl sy in 2003 by die Dorland Mountain Arts Colony in Temecula, Kalifornië, gebly het<ref>{{Cite web|url=http://download.dianecluck.info/album/oh-vanille-ova-nil|title=Oh Vanille / ova nil official download page|access-date=17 Januarie 2024|archive-date= 9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109213738/http://download.dianecluck.info/album/oh-vanille-ova-nil|url-status=dead}}</ref> Die album is in 2004 deur Important Records versprei, en is daarna herpubliseer op 180g oudiofiele viniel wat in 2010 deur 3 Syllables Records gedruk is. Haar vyfde album, ''Countless Times'', is in 2005 deur Voodoo-Eros versprei, en haar sesde album, ''Monarcana, 2001–2004'', is in 2006 deur Very Friendly versprei. Alhoewel bekend as 'n solo-kunstenaar, het sy dikwels met ander saamgewerk, insluitend Jeffrey Lewis, CocoRosie, Toby Goodshank, Herman Düne, en onlangs, tromspeler Anders Griffen en tjellis Isabel Castellvi op toere in die VSA, die Verenigde Koninkryk en Europa.<ref>[http://lettersmixtape.blogspot.com/2009/10/diane-cluck.html Letters with mixtapes], October 1, 2009</ref><ref>[http://www.forfolkssake.com/news/4538/diane-cluck-and-anders-griffen-announce-new-uk-shows Diane Cluck and Anders Griffen announce new UK shows], May 2, 2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/news/#post-579|title=News|website=Diane Cluck's Official Website}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/shows/|title=Shows – Diane Cluck's Official Website|website=Diane Cluck's Official Website}}</ref> In Desember 2011 het sy 'n aanhanger-befondsde "Lied-van-die-Week"-projek aangekondig, waarin sy 'n reeks van 24 nuwe liedjies direk aan intekenare skryf en versprei.<ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/song-of-the-week|title=Song-of-the-Week Project|website=diane cluck's website}}</ref> In Maart 2014 het Cluck haar sewende album, ''Boneset'', haar eerste in agt jaar, op 10" viniel, CD, en digitaal vrygestel,<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2014/02/23/279237676/first-listen-diane-cluck-boneset|title=First Listen: Diane Cluck, 'Boneset'|date=23 February 2014|website=NPR.org}}</ref> uitgelê "Donker na lig tot donker, die album loop oor as 'n mobius-strook, sy liedjies is gesaai met verband en vrystelling, en oorkom vrees met hart... voëls, bene, oorgawe,"<ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/boneset|title=Boneset – Diane Cluck|date=4 March 2014|website=Diane Cluck}}</ref> wat NPR Music beskryf het as "as opwindende 'n vertoonvenster van Cluck se kloue, teen-intuïtiewe vingerpluk en elastiese stem soos enigiets wat sy ooit vrygestel het."<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/event/music/289825547/diane-cluck-tiny-desk-concert|title=Diane Cluck|date=March 17, 2014|website=NPR.org}}</ref> Vroeg in 2014 het Cluck 'n toer deur die VSA, Ierland, die Verenigde Koninkryk en Europa onderneem.<ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/shows|title=Shows – Diane Cluck's Official Website|website=Diane Cluck's Official Website}}</ref> Sy het haar eerste amptelike musiekvideo vir ''Boneset'' {{'}} eerste enkelsnit, "Sara", vrygestel en mede-regisseur.<ref>{{Cite OV|url=https://www.youtube.com/watch?v=qXwqgczZw5s|title=Diane Cluck – Sara – (Official Video)|date=February 24, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117163327/https://www.youtube.com/watch?v=qXwqgczZw5s|archive-date=2024-01-17|access-date=2024-01-17|url-status=bot: unknown}}</ref> == Styl == Shawn Bosler van ''The Village Voice'' het geskryf dat "sy waarskynlik een van die mees verfynde en elegante liedjieskrywers in die hele neo-folkdom is. 'n Briljante eiesoortige kitaarspeler, 'n geestige en wyse liriekskrywer, 'n verbeeldingryke melodieskrywer met 'n kragtige stem; haar donker en Introspektiewe wysies is uiters boeiend, soos 'n aardse [[Kate Bush]]. Kyk hoe sy die kamer betower."<ref>{{Cite web|url=http://www.villagevoice.com/2009-05-13/voice-choices/jeffrey-lewis-the-junkyard-diane-cluck/|title=Jeffrey Lewis & the Junkyard+Diane Cluck|last=Bosler|first=Shawn|date=May 20, 2009|website=preview|publisher=[[Village Voice]]|access-date=March 29, 2010|archive-date=2012-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020144650/http://www.villagevoice.com/2009-05-13/voice-choices/jeffrey-lewis-the-junkyard-diane-cluck/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/quotes/|title=- Diane Cluck's Official Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522053800/http://dianecluck.info/quotes/|archive-date=May 22, 2018|access-date=September 27, 2012}}</ref> David Garland van NPR Music het haar klank beskryf as "'n onwaarskynlike mengsel van Aaron Neville, die Baka-mense en [[Joni Mitchell]]." Hy prys Cluck se sang omdat dit "onaangeraak dog ongewoon" is, en merk op dat sy "haar kitaar op 'n kenmerkende manier hanteer, en dikwels die snare pluk waar die nek die lyf van die kitaar ontmoet, wat 'n harpagtige toon voortbring."<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2011/12/07/143277099/diane-cluck-a-singular-vision-sung-sweetly|title=Diane Cluck: A Singular Vision, Sung Sweetly: NPR|website=[[NPR]]}}</ref> == Diskografie == ; Albums * ''Diane Cluck'' – 2000 (self vrygestel) * ''Macy's Day Bird'' – 2001 (verspreid deur Important Records) * ''Black With Green Leaves'' – 2002 (verspreid deur Important Record) * ''Oh Vanille/Ova Nil'' – 2003 (verspreid deur Important Records) * ''Countless Times'' – 2005 (verspreid deur Voodoo-Eros) * ''Monarcana, 2001–2004'' – 2006 (verspreid deur Very Friendly) * ''Oh Vanille/Ova Nil'' 180g oudiofiele viniel – 2010 (heruitgawe met voorheen onuitgereikte snitte, gedruk en gedruk deur 3 Syllables Records, bemeester deur Ray Staff )<ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/ordering/ova_nil_vinyl|title=Diane Cluck – Oh Vanille / ova nil 180g audiophile vinyl (+download)|website=diane cluck's website}}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Boneset'' – 2014 (verspreid deur Bone & Bloom Publishing) * Common Wealth – 2020 ; Samewerkings (onvolledige lys) * ''Travel Light'', ''The River'', ''Finish Line'' – 2001 – Met Jeffrey Lewis * ''So Not What I Wanted'' – Met Herman Düne * ''To Live Like The Boys'' – met Herman Düne * ''Palam & Porom'' – 2005 – Met Toby Goodshank * ''tremenda'' – 2005 – Met Sierra Casady (op ''Les Disque Du Crespuscule (The Black and White Skins)'')<ref>[http://www.discogs.com/Various-The-Black-White-Skins-Vol1/release/1464671 The Black & White Skins Vol.1 on Discogs]</ref> * ''Noah's Ark'' – 2005 – Bygedra tot CocoRosie-album<ref>[http://www.discogs.com/CocoRosie-Noahs-Ark/release/515010 CocoRosie – Noah's Ark liner notes on Discogs]</ref> * ''Tell Me to Stay'' (sang) – 2009 – deur Stanley Brinks<ref>{{Cite web|url=http://stanleybrinks.bandcamp.com/album/horns-in|title=Horns in – Stanley Brinks|date=January 1, 2009|website=Stanley Brinks}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.underwaternow.com/ihearstrangemusic/bands/ahd.htm|title=An André Herman Düne Discography|website=underwaternow.com}}</ref> ; Samestelling voorkoms * ''AFNY Collaborations Volume 1'' (Olive Juice Musiek) – 2001 – Met Jeffrey Lewis en Kimya Dawson<ref>[http://www.discogs.com/Diane-Cluck-And-Jeffrey-Lewis-Kimya-Dawson-And-Jeff-Lewis-AFNY-Collaborations-Volume-1/release/1516059 AFNY Collaborations Volume 1 on Discogs]</ref> * ''Antifolk Vol.'' ''1'' (Rough Trade) – 2002 – ''Monte Carlo'' * ''The Golden Apples of the Sun'' – 2004 – ''Heat From Every Corner'' * ''The Enlightened Family: A Collection Of Lost Songs'' – 2005 – ''Real Good Time'' and ''Nothing But God'' * ''Rough Trade Shops: Singer Songwriter 1'' – 2006 – ''Easy to be Around'' * ''So Much Fire to Roast Human Flesh'' – 2006 – ''A Phoenix and Doves'' * ''From Colette With Love'' – 2006 – ''Real Good Time''<ref>[http://www.discogs.com/Various-From-Colette-With-Love/release/2311031 From Colette With Love on Discogs]</ref> * ''Anticomp Folkilation'' – 2007 – ''The River'' – Met Jeffrey Lewis * ''Margot at the Wedding OST'' – 2007 – ''Easy to be Around'' * ''Skins''– 2011 – ''Petite Roses'' * ''[[:en:Audio_Antihero|Audio Antihero]] presents: REGAL VS STEAMBOAT for [[:en:Rape_Crisis_England_and_Wales|Rape Crisis]]'' – 2013 – ''Content to Reform (Montreal Studio Weergawe)'' == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lewende mense]] 6606o2mi8ft3gq1v62rt5kx6qqid24x 0 412730 2978727 2956067 2026-10-14T02:57:08Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978727 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Acf_new.svg|regs|duimnael|400x400px| Bo: 'n Plot van 'n reeks van 100 ewekansige getalle wat 'n sinusfunksie verberg. Onder: Die sinusfunksie wys 'n korrelogram wat deur outokorrelasie geproduseer word.]] [[Lêer:Comparison_convolution_correlation.svg|duimnael|400x400px| Visuele vergelyking van konvolusie, kruiskorrelasie en '''outokorrelasie'''. Vir die bewerkings wat funksie {{Wiskundige veranderlike|f}} behels, en met die veronderstelling dat die hoogte van {{Wiskundige veranderlike|f}} 1.0 is, word die waarde van die resultaat by 5 verskillende punte aangedui deur die geskakeerde area onder elke punt. Ook die simmetrie van {{Wiskundige veranderlike|f}} is die rede <math>g*f</math> en <math>f \star g</math> is identies in hierdie voorbeeld.]] '''Outokorrelasie''', is wanneer iets ditself beïnvloed. Formeel is dit die ooreenstemming tussen waarnemings van 'n [[ewekansige veranderlike]] as 'n funksie van tydsverloop. Wiskundige analise daarvan word gebruik om herhalende patrone, soos die teenwoordigheid van 'n [[Periodieke funksie|periodieke sein]] in [[ruis]], te vind, of om 'n ontbrekende fundamentele frekwensie te vind. Dit word dikwels in [[seinverwerking]] gebruik vir die ontleding van [[sein|tyddomeinseine]]. Die definisie van outokorrelasie varieër tussen velde en is soms uitruilbaar met outokovariansie. Spesifieke vorme van prosesse met outokorrelasie sluit in: [[Wortel_(wiskunde)|Eenheidswortelprosesse]], tendens-stasionêre prosesse, outoregressiewe prosesse en bewegende-gemiddelde prosesse. == Outokorrelasie van stogastiese prosesse == In [[statistiek]] is die outokorrelasie van 'n reële of komplekse [[stogastiese proses]], die Pearson-korrelasie tussen waardes van die proses op verskillende tye as 'n funksie van twee tydstippe, of van die tydsvertraging. Laat <math>\left\{ X_t \right\}</math> 'n ewekansige proses wees, en <math>t</math> enige tydstip (<math>t</math> kan 'n [[heelgetal]] wees vir 'n diskrete-tyd proses of 'n [[reële getal]] vir 'n kontinue-tydproses). Dus is <math>X_t</math> is die waarde geproduseer deur 'n gegewe afloop van die proses teen 'n tyd <math>t</math>. Veronderstel dat die proses 'n [[gemiddelde]] <math>\mu_t</math> het, en variansie <math>\sigma_t^2</math> het teen tyd <math>t</math>, vir elke <math>t</math>. Dan is die definisie van die '''outokorrelasiefunksie''' tussen tye <math>t_1</math> en <math>t_2</math>: <ref name="KunIlPark">Kun Il Park, Fundamentals of Probability and Stochastic Processes with Applications to Communications, Springer, 2018, {{ISBN|978-3-319-68074-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-319-68074-3|978-3-319-68074-3]]</ref><br><math display="block">\operatorname{R}_{XX}(t_1,t_2) = \operatorname{E} \left[ X_{t_1} \overline{X}_{t_2}\right]</math><br>waar <math>\operatorname{E}</math> die verwagte waarde- operateur is, en die staaf die komplekse vervoeging verteenwoordig. Deur die gemiddelde voor vermenigvuldiging af te trek, lewer die '''outo-kovariansiefunksie''' tussen <math>t_1</math> en <math>t_2</math>: <ref name="KunIlPark">Kun Il Park, Fundamentals of Probability and Stochastic Processes with Applications to Communications, Springer, 2018, {{ISBN|978-3-319-68074-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-319-68074-3|978-3-319-68074-3]]</ref><br><math display=block>\operatorname{K}_{XX}(t_1,t_2) = \operatorname{E} \left[ (X_{t_1} - \mu_{t_1})\overline{(X_{t_2} - \mu_{t_2})} \right] = \operatorname{E}\left[X_{t_1} \overline{X}_{t_2} \right] - \mu_{t_1}\overline{\mu}_{t_2}</math> Let daarop dat hierdie uitdrukking nie goed gedefinieer is vir alle tydreekse of prosesse nie, omdat die gemiddelde moontlik nie bestaan nie, of die variansie nul kan wees (vir 'n konstante proses) of oneindig (vir prosesse met verspreiding wat nie goedgedrade momente het nie, soos sekere tipes magswette). === Definisie vir 'n wyd-stilstaande stogastiese proses === As <math>\left\{ X_t \right\}</math> is 'n wyd-stilstaande proses dan die gemiddelde <math>\mu</math> en die variansie <math>\sigma^2</math> is tydonafhanklik, en verder hang die outokovariansiefunksie slegs af van die vertraging tussen <math>t_1</math> en <math>t_2</math> : die outokovariansie hang slegs af van die tyd-afstand tussen die waardepaar maar nie van hul posisie in tyd nie. Dit impliseer verder dat die outokovariansie en outokorrelasie uitgedruk kan word as 'n funksie van die tydsvertraging, en dat dit 'n eweredige funksie van die vertraging sal wees <math>\tau=t_2-t_1</math>.<br><br>Dit gee die meer bekende vorme vir die '''outokorrelasiefunksie''':<br><math display="block">\operatorname{R}_{XX}(\tau) = \operatorname{E}\left[X_{t+\tau} \overline{X}_{t} \right]</math><br>en die '''outo-kovariansie funksie''':<br><math display="block">\operatorname{K}_{XX}(\tau) = \operatorname{E}\left[ (X_{t+\tau} - \mu)\overline{(X_{t} - \mu)} \right] = \operatorname{E} \left[ X_{t+\tau} \overline{X}_{t} \right] - \mu\overline{\mu}</math><br>Let daarop dat:<br><math display="block">\operatorname{K}_{XX}(0) = \sigma^2.</math> === Normalisering === Dit is algemene praktyk in sommige dissiplines (bv. statistiek en tydreeksanalise) om die outokovariansiefunksie te normaliseer sodat mens 'n tydafhanklike Pearson-korrelasiekoëffisiënt kan kry. In ander dissiplines (bv. ingenieurswese) word die normalisering egter gewoonlik laat vaar en word die terme "outokorrelasie" en "outokovariansie" uitruilbaar gebruik. Die definisie vir die outokorrelasiekoëffisiënt van 'n stogastiese proses is:<br><math display="block">\rho_{XX}(t_1,t_2) = \frac{\operatorname{K}_{XX}(t_1,t_2)}{\sigma_{t_1}\sigma_{t_2}} = \frac{\operatorname{E}\left[(X_{t_1} - \mu_{t_1}) \overline{(X_{t_2} - \mu_{t_2})} \right]}{\sigma_{t_1}\sigma_{t_2}}</math> As die funksie <math>\rho_{XX}</math> goed gedefinieer is, moet die waarde daarvan in die reeks lê <math>[-1,1]</math>, met 1 wat perfekte korrelasie aandui en −1 wat perfekte teenkorrelasie aandui. Vir 'n wyesin stilstaande (WSS) proses is die definisie: <math display="block">\rho_{XX}(\tau) = \frac{\operatorname{K}_{XX}(\tau)}{\sigma^2} = \frac{\operatorname{E} \left[(X_{t+\tau} - \mu)\overline{(X_{t} - \mu)}\right]}{\sigma^2}</math>Die normalisering is belangrik beide omdat die interpretasie van die outokorrelasie as 'n korrelasie 'n skaalvrye maatstaf bied van die sterkte van statistiese afhanklikheid, en omdat die normalisering 'n effek het op die statistiese eienskappe van die geskatte outokorrelasies. == Outokorrelasie van lukrake vektore == Die (potensieel tydafhanklike) '''outokorrelasiematriks''' (ook genoem "tweede moment") van 'n (potensieel tydafhanklike) [[lukrake vektor]] <math>\mathbf{X} = (X_1,\ldots,X_n)^{\rm T}</math> is 'n <math>n \times n</math> matriks wat as elemente die outokorrelasies van alle pare elemente van die ewekansige vektor bevat <math>\mathbf{X}</math>. Die outokorrelasiematriks word in verskeie [[Digitale seinverwerking|digitale seinverwerkingsalgoritmes]] gebruik. Vir 'n lukrake vektor <math>\mathbf{X} = (X_1,\ldots,X_n)^{\rm T}</math> wat [[Lukraak|lukrake elemente]] bevat waarvan die verwagte waarde en variansie bestaan, word die '''outokorrelasiematriks''' gedefinieer deur:<ref name="Papoulis2">Papoulis, Athanasius, ''Probability, Random variables and Stochastic processes'', McGraw-Hill, 1991</ref> p.190:<ref name=Gubner>{{cite book |first=John A. |last=Gubner |year=2006 |title=Probability and Random Processes for Electrical and Computer Engineers |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86470-1}}</ref> p.388 <math display="block">\operatorname{R}_{\mathbf{X}\mathbf{X}} \triangleq\ \operatorname{E} \left[ \mathbf{X} \mathbf{X}^{\rm T} \right] </math> waar <math>{}^{\rm T}</math> die getransponeerde matriks van dimensies <math>n \times n</math> aandui. Komponentsgewys geskryf:<math display="block">\operatorname{R} _{\mathbf{X}\mathbf{X}} = \begin{bmatrix} \operatorname{E}[X_1 X_1] & \operatorname{E}[X_1 X_2] & \cdots & \operatorname{E}[X_1 X_n] \\ \\ \operatorname{E}[X_2 X_1] & \operatorname{E}[X_2 X_2] & \cdots & \operatorname{E}[X_2 X_n] \\ \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ \\ \operatorname{E}[X_n X_1] & \operatorname{E}[X_n X_2] & \cdots & \operatorname{E}[X_n X_n] \\ \\ \end{bmatrix} </math> Indien <math>\mathbf{Z}</math> is 'n komplekse lukrake vektor, word die outokorrelasiematriks eerder gedefinieer deur: <math display="block">\operatorname{R}_{\mathbf{Z}\mathbf{Z}} \triangleq\ \operatorname{E}[\mathbf{Z} \mathbf{Z}^{\rm H}].</math>Hier <math>{}^{\rm H}</math> dui Hermitiese transponering aan. Byvoorbeeld, as <math>\mathbf{X} = \left( X_1,X_2,X_3 \right)^{\rm T}</math> is dan 'n ewekansige vektor <math>\operatorname{R}_{\mathbf{X}\mathbf{X}}</math> is 'n <math>3 \times 3</math> matriks wie se <math>(i,j)</math> -de inskrywing is <math>\operatorname{E}[X_i X_j]</math>. === Eienskappe van die outokorrelasiematriks === * Die outokorrelasiematriks is 'n Hermitiese matriks vir komplekse ewekansige vektore en 'n simmetriese matriks vir werklike ewekansige vektore.<ref name="Papoulis">Papoulis, Athanasius, ''Probability, Random variables and Stochastic processes'', McGraw-Hill, 1991 : p.190</ref> * Die outokorrelasiematriks is 'n positiewe semi-bepaalde matriks,<ref name="Papoulis" /> dws <math>\mathbf{a}^{\mathrm T} \operatorname{R}_{\mathbf{X}\mathbf{X}} \mathbf{a} \ge 0 \quad \text{for all } \mathbf{a} \in \mathbb{R}^n</math> vir 'n werklike ewekansige vektor, en onderskeidelik <math>\mathbf{a}^{\mathrm H} \operatorname{R}_{\mathbf{Z}\mathbf{Z}} \mathbf{a} \ge 0 \quad \text{for all } \mathbf{a} \in \mathbb{C}^n</math> in die geval van 'n komplekse ewekansige vektor. * Alle eiewaardes van die outokorrelasiematriks is reëel en nie-negatief. * Die ''outokorrelasiematriks'' is soos volg verwant aan die outokorrelasiematriks:<math display="block">\operatorname{K}_{\mathbf{X}\mathbf{X}} = \operatorname{E}[(\mathbf{X} - \operatorname{E}[\mathbf{X}])(\mathbf{X} - \operatorname{E}[\mathbf{X}])^{\rm T}] = \operatorname{R}_{\mathbf{X}\mathbf{X}} - \operatorname{E}[\mathbf{X}] \operatorname{E}[\mathbf{X}]^{\rm T}</math>en vir komplekse lukrake vektore: <math display="block">\operatorname{K}_{\mathbf{Z}\mathbf{Z}} = \operatorname{E}[(\mathbf{Z} - \operatorname{E}[\mathbf{Z}])(\mathbf{Z} - \operatorname{E}[\mathbf{Z}])^{\rm H}] = \operatorname{R}_{\mathbf{Z}\mathbf{Z}} - \operatorname{E}[\mathbf{Z}] \operatorname{E}[\mathbf{Z}]^{\rm H}</math> == Outokorrelasie van deterministiese seine == In [[seinverwerking]] word die bogenoemde definisie dikwels sonder die normalisering gebruik, dit wil sê sonder om die gemiddelde af te trek en deur die variansie te deel. Wanneer die outokorrelasiefunksie genormaliseer word deur gemiddelde en variansie, word dit soms na verwys as die '''outokorrelasiekoëffisiënt'''<ref name="dunn">{{cite book |first=Patrick F. |last=Dunn |title=Measurement and Data Analysis for Engineering and Science |url=https://archive.org/details/measurementdataa0000dunn_b3l3 |location=New York |publisher=McGraw–Hill |year=2005 |isbn=978-0-07-282538-1 }}</ref> of outokorrelasiefunksie. === Outkorrelasie van deurlopende tydseine === Vir 'n sein <math>f(t)</math>, w word deurlopende outokorrelasie <math>R_{ff}(\tau)</math> meed dikwels gedefinieer as die kontinue kruis-korrelasieintegraal van <math>f(t)</math> met ditself, by lag <math>\tau</math>.<ref name="Gubner"/> <math display="block">R_{ff}(\tau) = \int_{-\infty}^\infty f(t+\tau)\overline{f(t)}\, {\rm d}t = \int_{-\infty}^\infty f(t) \overline{f(t-\tau)}\, {\rm d}t</math> waar <math>\overline{f(t)}</math> die komplekse vervoeging van <math>f(t)</math> verteenwoordig. Let daarop dat die parameter <math>t</math> in die integraal is 'n skynveranderlike en is slegs nodig om die integraal te bereken. Dit het geen spesifieke betekenis nie. === Eienskappe === In die volgende sal ons eienskappe van eendimensionele outokorrelasies slegs beskryf, aangesien die meeste eienskappe maklik van eendimensionele na multidimensioneel oorgedra word. Hierdie eienskappe geld vir wye sintuiglike stilstaande prosesse. * 'n Grondslaggewende eienskap van die outokorrelasie is simmetrie, <math>R_{ff}(\tau) = R_{ff}(-\tau)</math>, wat maklik uit die definisie bewys kan word. In die deurlopende geval, ** die outokorrelasie is 'n ewe funksie <math>R_{ff}(-\tau) = R_{ff}(\tau)</math> wanneer <math>f</math> is 'n werklike funksie, en ** die outokorrelasie is 'n Hermitiese funksie <math>R_{ff}(-\tau) = R_{ff}^*(\tau)</math> wanneer <math>f</math> is 'n komplekse funksie. * Die deurlopende outokorrelasiefunksie bereik sy hoogtepunt by die oorsprong, waar dit 'n reële waarde neem, dws vir enige vertraging <math>\tau</math>, <math>|R_{ff}(\tau)| \leq R_{ff}(0)</math>.: p.410 Dit is 'n gevolg van die herrangskikkingsongelykheid. Dieselfde resultaat geld in die diskrete geval. * Die outokorrelasie van 'n [[periodieke funksie]] is self periodiek met dieselfde periode. * Die outokorrelasie van die som van twee heeltemal ongekorreleerde funksies (die kruiskorrelasie is nul vir almal <math>\tau</math>) is die som van die outokorrelasies van elke funksie afsonderlik. * Aangesien outokorrelasie 'n spesifieke tipe kruiskorrelasie is, behou dit al die eienskappe van kruiskorrelasie. * Deur die simbool te gebruik <math>*</math> [[konvolusie]] voor te stel en <math>g_{-1}</math> is 'n funksie wat die funksie manipuleer <math>f</math> en word gedefinieer as <math>g_{-1}(f)(t)=f(-t)</math>, die definisie vir <math>R_{ff}(\tau)</math> kan geskryf word as: <math display="block">R_{ff}(\tau) = (f * g_{-1}(\overline{f}))(\tau)</math> == Multidimensionele outokorrelasie == Multidimensionele outokorrelasie word op soortgelyke wyse gedefinieer. Byvoorbeeld, in [[Driedimensioneel|drie dimensies]] sal die outokorrelasie van 'n vierkant-someerbare diskrete sein wees<math display="block">R(j,k,\ell) = \sum_{n,q,r} x_{n,q,r}\,\overline{x}_{n-j,q-k,r-\ell}.</math>Wanneer gemiddelde waardes van seine afgetrek word voordat 'n outokorrelasiefunksie bereken word, word die resulterende funksie gewoonlik 'n outo-kovariansiefunksie genoem. == Doeltreffende berekening == Vir data uitgedruk in 'n diskrete volgorde, is dit dikwels nodig om die outokorrelasie met 'n hoë berekeningsdoeltreffendheid uit te werk. 'n Brute kragmetode gebaseer op die seinverwerkingsdefinisie <math>R_{xx}(j) = \sum_n x_n\,\overline{x}_{n-j}</math> kan gebruik word wanneer die seingrootte klein is. Byvoorbeeld, om die outokorrelasie van die werklike seinvolgorde te bereken <math>x = (2,3,-1)</math> (bv <math>x_0=2, x_1=3, x_2=-1</math>, en <math>x_i = 0</math> vir alle ander waardes van {{Wiskundige veranderlike|i}}) met die hand, erken ons eerstens dat die definisie wat sopas gegee is, dieselfde is as die "gewone" vermenigvuldiging, maar met verskuiwings regs, waar elke vertikale optelling die outokorrelasie vir spesifieke vertragingswaardes gee:<math display="block">\begin{array}{rrrrrr} & 2 & 3 & -1 \\ \times & 2 & 3 & -1 \\ \hline &-2 &-3 & 1 \\ & & 6 & 9 & -3 \\ + & & & 4 & 6 & -2 \\ \hline & -2 & 3 &14 & 3 & -2 \end{array}</math>Die vereiste outokorrelasievolgorde is dus <math>R_{xx}=(-2,3,14,3,-2)</math>, waar <math>R_{xx}(0)=14,</math><math>R_{xx}(-1)= R_{xx}(1)=3,</math> en <math>R_{xx}(-2)= R_{xx}(2) = -2,</math> die outokorrelasie vir ander vertragingswaardes is nul. In hierdie berekening voer ons nie die oordragbewerking tydens optel uit soos gewoonlik in normale vermenigvuldiging nie. Let daarop dat ons die aantal bewerkings wat benodig word kan halveer deur die inherente simmetrie van die outokorrelasie te ontgin. As die sein toevallig periodiek is, dws <math>x=(\ldots,2,3,-1,2,3,-1,\ldots),</math> dan kry ons 'n sirkelvormige outokorrelasie (soortgelyk aan sirkelvormige konvolusie) waar die linker- en regtersterte van die vorige outokorrelasievolgorde sal oorvleuel en gee <math>R_{xx}=(\ldots,14,1,1,14,1,1,\ldots)</math> wat dieselfde tydperk as die seinvolgorde het <math>x.</math> Die prosedure kan beskou word as 'n toepassing van die konvolusie-eienskap van Z-transformasie van 'n diskrete sein. Terwyl die brute krag-algoritme orde {{Math|''n''²}} is, bestaan verskeie doeltreffende algoritmes wat die outokorrelasie in orde {{Math|''n'' log(''n'')}} kan bereken. Byvoorbeeld, die Wiener-Khinchin-stelling maak dit moontlik om die outokorrelasie uit die rou data {{Math|''X''(''t'')}} met twee vinnige Fourier-transformasies (FFT) te bereken:<ref>{{cite book |last1=Box |first1=G. E. P. |first2=G. M. |last2=Jenkins |first3=G. C. |last3=Reinsel |title=Time Series Analysis: Forecasting and Control |edition=3de |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Prentice–Hall |year=1994 |isbn=978-0130607744 }}</ref> <math display="block">\begin{align} F_R(f) &= \operatorname{FFT}[X(t)] \\ S(f) &= F_R(f) F^*_R(f) \\ R(\tau) &= \operatorname{IFFT}[S(f)] \end{align}</math>waar IFFT die inverse vinnige Fourier-transform aandui. Die asterisk dui komplekse vervoeging aan. Alternatiewelik kan 'n meervoudige {{Wiskundige veranderlike|τ}} korrelasie uitgevoer word deur brute kragberekening vir lae {{Wiskundige veranderlike|τ}} waardes te gebruik, en dan progressief die {{Math|''X''(''t'')}} -data met 'n [[Logaritme|logaritmiese]] digtheid te bind om hoër waardes te bereken, wat dieselfde {{Math|''n'' log(''n'')}} -doeltreffendheid tot gevolg het, maar met laer geheue vereistes.<ref>{{cite book |first1=D. |last1=Frenkel |first2=B. |last2=Smit |title=Understanding Molecular Simulation |url=https://archive.org/details/understanding0000unse |edition=2de |location=London |publisher=Academic Press |year=2002 |chapter=chap. 4.4.2 |isbn=978-0122673511 }}</ref><ref>{{cite journal |first1=P. |last1=Colberg |first2=F. |last2=Höfling |title=Highly accelerated simulations of glassy dynamics using GPUs: caveats on limited floating-point precision |journal=Computer Physics Communications |volume=182 |issue=5 |pages=1120–1129 |year=2011 |doi=10.1016/j.cpc.2011.01.009 |arxiv=0912.3824 |bibcode=2011CoPhC.182.1120C |s2cid=7173093 }}</ref> == Skatting == Vir 'n [[Diskrete sein|diskrete]] proses met 'n bekende gemiddelde en variansie waarvoor ons waarneem <math>n</math> waarnemings <math>\{X_1,\,X_2,\,\ldots,\,X_n\}</math>, kan 'n skatting van die outokorrelasiekoëffisiënt verkry word as<math display="block"> \hat{R}(k)=\frac{1}{(n-k) \sigma^2} \sum_{t=1}^{n-k} (X_t-\mu)(X_{t+k}-\mu) </math>vir enige positiewe heelgetal <math>k<n</math>. Wanneer die ware gemiddelde <math>\mu</math> en variansie <math>\sigma^2</math> bekend is, is hierdie skatting '''onbevooroordeeld'''. As die ware gemiddelde en variansie van die proses nie bekend is nie, is daar verskeie moontlikhede: * As <math>\mu</math> en <math>\sigma^2</math> vervang word deur die standaardformules vir steekproefgemiddelde en steekproefafwyking, dan is dit 'n '''bevooroordeelde skatting'''. * 'n Periodogram -gebaseerde skatting vervang <math>n-k</math> in die bogenoemde formule met <math>n</math>. Hierdie skatting is altyd bevooroordeeld; dit het egter gewoonlik 'n kleiner gemiddelde kwadraatfout.<ref>{{cite book |title=Spectral Analysis and Time Series |url=https://archive.org/details/spectralanalysis0000prie |first=M. B. |last=Priestley |location=London, New York |publisher=Academic Press |year=1982 |isbn=978-0125649018 }}</ref><ref>{{cite book | last=Percival | first=Donald B. | author2=Andrew T. Walden | title=Spectral Analysis for Physical Applications: Multitaper and Conventional Univariate Techniques | url=https://archive.org/details/spectralanalysis00perc_105 | url-access=limited | year=1993 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-43541-3 | pages=[https://archive.org/details/spectralanalysis00perc_105/page/n217 190]–195}}</ref> * Ander moontlikhede spruit voort uit die behandeling van die twee gedeeltes van data <math>\{X_1,\,X_2,\,\ldots,\,X_{n-k}\}</math> en <math>\{X_{k+1},\,X_{k+2},\,\ldots,\,X_n\}</math> afsonderlik en die berekening van afsonderlike steekproefgemiddeldes en/of steekproefafwykings vir gebruik in die definisie van die skatting. Die voordeel van skattings van die laaste tipe is dat die stel geskatte outokorrelasies, as 'n funksie van <math>k</math>, vorm dan 'n funksie wat 'n geldige outokorrelasie is in die sin dat dit moontlik is om 'n teoretiese proses met presies daardie outokorrelasie te definieer. Ander skattings kan ly aan die probleem dat, indien hulle gebruik word om die variansie van 'n lineêre kombinasie van die <math>X</math> se, kan die afwyking wat bereken word negatief mag wees. == Regressie-analise == In regressie-analise deur tydreeksdata te gebruik, word outokorrelasie in 'n veranderlike van belang tipies gemodelleer met 'n outoregressiewe model (AR), 'n bewegende gemiddelde model (MA), hul kombinasie as 'n outoregressiewe-bewegende-gemiddelde model (ARMA), of 'n uitbreiding van laasgenoemde genoem 'n outoregressiewe geïntegreerde bewegende gemiddelde model (ARIMA). Met veelvuldige onderling verwante datareekse word vektoroutoregressie (VAR) of sy uitbreidings gebruik. In gewone kleinste kwadrate kan die toereikendheid van 'n modelspesifikasie gedeeltelik gekontroleer word deur vas te stel of daar outokorrelasie van die regressieresidue is. Problematiese outokorrelasie van die foute, wat self nie waargeneem word nie, kan oor die algemeen opgespoor word omdat dit outokorrelasie in die waarneembare residue produseer. (Foute staan ook bekend as "foutterme" in [[ekonometrie]].) Outokorrelasie van die foute oortree die gewone kleinste kwadrate-aanname dat die foutterme ongekorreleerd is, wat beteken dat die Gauss Markov-stelling nie van toepassing is nie, en dat OLS-beramers nie meer die Beste is nie. Lineêre onbevooroordeelde beramers. Alhoewel dit nie die OLS-koëffisiëntskattings vooroordeel nie, is die standaardfoute geneig om onderskat te word (en die t-tellings oorskat) wanneer die outokorrelasies van die foute by lae vertragings positief is. Die tradisionele toets vir die teenwoordigheid van eerste-orde outokorrelasie is die Durbin–Watson statistiek of, as die verklarende veranderlikes 'n vertraagde afhanklike veranderlike insluit, Durbin se h statistiek. Die Durbin-Watson kan egter lineêr gekarteer word na die Pearson-korrelasie tussen waardes en hul vertragings. <ref>{{Cite web|url=http://statisticalideas.blogspot.com/2014/05/serial-correlation-techniques.html|title=Serial correlation techniques|date=26 May 2014|website=Statistical Ideas}}</ref> 'n Meer buigsame toets, wat outokorrelasie van hoër ordes dek en van toepassing of die regressors vertragings van die afhanklike veranderlike insluit of nie, is die Breusch-Godfrey-toets. Dit behels 'n hulpregressie, waarin die residue wat verkry word uit die skatting van die model van belang geregresseer word op (a) die oorspronklike regressors en (b) ''k'' lags van die residue, waar 'k' die volgorde van die toets is. Die eenvoudigste weergawe van die toetsstatistiek van hierdie hulpregressie is ''TR'' ², waar ''T'' die steekproefgrootte is en ''R'' ² die bepalingskoëffisiënt is. Onder die nulhipotese van geen outokorrelasie, is hierdie statistiek asimptoties versprei as <math>\chi^2</math> met ''k'' vryheidsgrade. Reaksies op nie-nul outokorrelasie sluit veralgemeende kleinste kwadrate en die Newey–West HAC beramer in (Heteroskedastisiteit en Outokorrelasie Konsekwent). In die skatting van 'n bewegende gemiddelde model (MA), word die outokorrelasiefunksie gebruik om die toepaslike aantal vertraagde foutterme wat ingesluit moet word te bepaal. Dit is gebaseer op die feit dat vir 'n MA proses van orde ''q'', ons het <math>R(\tau) \neq 0</math>, vir <math> \tau = 0,1, \ldots, q</math>, en <math> R(\tau) = 0</math>, vir <math>\tau >q</math>. == Toepassings == Outokorrelasie se vermoë om herhalende patrone in [[data]] te vind lewer baie toepassings op, insluitend: * Outokorrelasie-analise word baie gebruik in fluoressensie-korrelasiespektroskopie om kwantitatiewe insig in molekulêre vlak diffusie en chemiese reaksies te verskaf. * Nog 'n toepassing van outokorrelasie is die meting van [[Sigbare spektrum|optiese spektra]] en die meting van baie kort tydsduur [[Lig|ligpulse]] wat deur [[Laser|lasers]] geproduseer word, beide met behulp van optiese outokorrelators. * Outokorrelasie word gebruik om dinamiese ligverstrooiingsdata te ontleed, wat veral die bepaling van die deeltjiegrootteverspreidings van nanometer-grootte deeltjies of miselle wat in 'n vloeistof gesuspendeer moontlik maak, moontlik maak. 'n Laser wat in die mengsel skyn, produseer 'n spikkelpatroon wat voortspruit uit die beweging van die deeltjies. Outokorrelasie van die sein kan ontleed word in terme van die diffusie van die deeltjies. Hieruit kan die groottes van die deeltjies bereken word, deur die viskositeit van die vloeistof te ken. * Word in die [[GPS|GPS-]] stelsel gebruik om reg te stel vir die voortplantingsvertraging, of tydverskuiwing, tussen die tydpunt by die uitsending van die drasein by die satelliete, en die tydpunt by die ontvanger op die grond. Dit word gedoen deur die ontvanger wat 'n replika-sein van die 1 023-bis C/A (Growwe/Verkryging)-kode genereer, en lyne kodeskyfies [-1,1] in pakkies van tien op 'n slag of 10 230 skyfies (1 023) genereer × 10), wat effens skuif soos dit aangaan om te akkommodeer vir die [[Doppler-effek|doppler-verskuiwing]] in die inkomende satellietsein, totdat die replika-sein van die ontvanger en die satellietseinkodes ooreenstem. * Die kleinhoek X-straalverstrooiingsintensiteit van 'n nanogestruktureerde sisteem is die Fourier-transformasie van die ruimtelike outokorrelasiefunksie van die elektrondigtheid. * In [[Oppervlaktechemie|oppervlakwetenskap]] en skanderingsondemikroskopie word outokorrelasie gebruik om 'n verband tussen oppervlakmorfologie en funksionele eienskappe te vestig. * In optika gee genormaliseerde outokorrelasies en kruiskorrelasies die mate van samehang van 'n elektromagnetiese veld. * In [[sterrekunde]] kan outokorrelasie die [[frekwensie]] van [[Pulsar|pulsars]] bepaal. * In [[musiek]] word outokorrelasie (wanneer toegepas op tydskale kleiner as 'n sekonde) gebruik as 'n toonhoogtebespeuringsalgoritme vir beide instrumentstemmers en "Auto Tune" (gebruik as 'n vervormingseffek of om intonasie vas te stel).<ref>{{Cite news | last1 = Tyrangiel | first1 = Josh | title = Auto-Tune: Why Pop Music Sounds Perfect | magazine = [[Time (magazine)|Time]] | date = 2009-02-05 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1877372,00.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20090210004826/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1877372,00.html| url-status = dead| archive-date = February 10, 2009}}</ref> Wanneer dit toegepas word op tydskale groter as 'n sekonde, kan outokorrelasie die musikale maatslag identifiseer, byvoorbeeld om tempo te bepaal. * Outokorrelasie in ruimte eerder as tyd, via die Patterson-funksie, word deur X-straaldiffraksieiste gebruik om te help om die "Fourier-fase-inligting" te herwin op atoomposisies wat nie deur diffraksie alleen beskikbaar is nie. * In statistieke help ruimtelike outokorrelasie tussen steekproefliggings ook 'n mens om gemiddelde waarde- onsekerhede te skat wanneer 'n heterogene populasie gesteek word. * Die SEQUEST- algoritme vir die ontleding van massaspektra maak gebruik van outokorrelasie in samewerking met kruiskorrelasie om die ooreenkoms van 'n waargenome spektrum met 'n geïdealiseerde spektrum wat 'n [[peptied]] verteenwoordig, te bepaal. * In [[astrofisika]] word outokorrelasie gebruik om die ruimtelike verspreiding van [[Sterrestelsel|sterrestelsels]] in die heelal te bestudeer en te karakteriseer en in multi-golflengte waarnemings van lae massa [[X-straaldubbelster|X-straal binaries]]. * In paneeldata verwys ruimtelike outokorrelasie na korrelasie van 'n veranderlike met homself deur die ruimte. * In die ontleding van Markov-ketting Monte Carlo -data moet outokorrelasie in ag geneem word vir korrekte foutbepaling. * In [[Aardwetenskap|geowetenskappe]] (spesifiek in [[geofisika]]) kan dit gebruik word om 'n outokorrelasie seismiese kenmerk te bereken, uit 'n 3D seismiese opname van die ondergrond. * In mediese ultraklankbeelding word outokorrelasie gebruik om bloedvloei te visualiseer. * In intertemporele portefeuljekeuse kan die teenwoordigheid of afwesigheid van outokorrelasie in 'n bate se [[opbrengskoers]] die optimale gedeelte van die portefeulje om in daardie bate te hou, beïnvloed. * In numeriese koppelaars is outokorrelasie gebruik om die kragstelselfrekwensie akkuraat te meet. <ref>{{Cite web|url=https://cdn.selinc.com/assets/Literature/Publications/Technical%20Papers/6734_NewMethod_BK_20151112_Web.pdf|title=A New Method for Fast Frequency Measurement for Protection Applications|last=Kasztenny|first=Bogdan|date=March 2016|publisher=Schweitzer Engineering Laboratories|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cdn.selinc.com/assets/Literature/Publications/Technical%20Papers/6734_NewMethod_BK_20151112_Web.pdf|archive-date=2022-10-09|access-date=28 May 2022}}</ref> == Reeksafhanklikheid == '''Reeksafhanklikheid''' is nou gekoppel aan die idee van outokorrelasie, maar verteenwoordig 'n duidelike konsep (sien Korrelasie en afhanklikheid). Dit is veral moontlik om reeksafhanklikheid te hê, maar geen (lineêre) korrelasie. In sommige velde word die twee terme egter as sinonieme gebruik. 'n Tydreeks van 'n [[ewekansige veranderlike]] het seriële afhanklikheid as die waarde op 'n sekere tyd <math>t</math> in die reeks is [[Statistiese onafhanklikheid|statisties afhanklik]] van die waarde op 'n ander tyd <math>s</math>. 'n Reeks is reeksonafhanklik as daar geen afhanklikheid tussen enige paar is nie. As 'n tydreeks <math>\left\{ X_t \right\}</math> is stilstaande, dan statistiese afhanklikheid tussen die paar <math>(X_t,X_s)</math> sou impliseer dat daar statistiese afhanklikheid tussen alle pare waardes teen dieselfde vertraging is <math>\tau=s-t</math>. == Sien ook == * [[Outokorrelasiematriks]] * [[Outokorrelasie tegniek|Outokorrelasietegniek]] * [[Outokorreleerder]] * [[Cochrane–Orcutt skatting]] (Transformasie van outokorrelasie fout-terme) * [[Korrelasiefunksie]] * [[Korrelalogram]] * [[Kruis-korrelasie]] * [[CUSUM]] * [[Fluoresentasie-korrelasiespektroskopie]] * [[Toonhoogtebespeuringsalgoritme]] * [[Optiese outokorrelasie]] * [[Gedeeltelike outokorrelasiefunksie]] * [[Phylogenetiese outokorrelasie]] (Galton se probleem) * [[Prais–Winsten transformasie]] * [[Geskaalde korrelasie]] * [[Trippelkorrelasie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{cite book |last=Kmenta |first=Jan |author-link=Jan Kmenta |title=Elements of Econometrics |location=New York |publisher=Macmillan |year=1986 |edition=Second |isbn=978-0-02-365070-3 |pages=[https://archive.org/details/elementsofeconom0003kmen/page/298 298–334] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/elementsofeconom0003kmen/page/298 }} * {{cite book|author=Marno Verbeek|author-link = Marno Verbeek|title=A Guide to Modern Econometrics|url=https://books.google.com/books?id=SQxDDwAAQBAJ|date=10 August 2017|publisher=Wiley|isbn=978-1-119-40110-0}} * Mojtaba Soltanalian, and Petre Stoica. "[http://ieeexplore.ieee.org/xpl/login.jsp?tp=&arnumber=6142119 Computational design of sequences with good correlation properties]." IEEE Transactions on Signal Processing, 60.5 (2012): 2180–2193. * Solomon W. Golomb, and Guang Gong. [http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/computer-science/cryptography-cryptology-and-coding/signal-design-good-correlation-wireless-communication-cryptography-and-radar Signal design for good correlation: for wireless communication, cryptography, and radar]. Cambridge University Press, 2005. * Klapetek, Petr (2018). ''[https://www.elsevier.com/books/quantitative-data-processing-in-scanning-probe-microscopy/klapetek/978-0-12-813347-7 Quantitative Data Processing in Scanning Probe Microscopy: SPM Applications for Nanometrology]'' (Second ed.). Elsevier. pp.&nbsp;108–112 {{ISBN|9780128133477}}. * {{MathWorld | urlname=Autocorrelation | title=Autocorrelation}} {{Normdata}} [[Kategorie:Seinverwerking]] 6zi5rjac0f53c8yorjv0asnkt5smp17 0 412759 2978790 2871358 2026-10-14T03:19:37Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978790 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Operation Dominic Starfish-Prime nuclear test from plane.jpg|duimnael|links|Die rommelvuurbal strek langs die Aarde se magnetiese veld in 'n gloed drie minute na die ontploffing.]] '''Starfish Prime''' was 'n kerntoets op hoë hoogte wat deur die [[Verenigde State]] in 'n gesamentlike poging van die ''Atomic Energy Commission'' (AEC) en die ''Defense Atomic Support Agency'' uitgevoer is. Dit is op 9 Julie 1962 van die [[Johnston-atol]] af gelanseer en was die grootste kerntoets wat in die buitenste ruimte uitgevoer is. Dit was een van vyf kerntoetse wat deur die VSA in die ruimte uitgevoer is. 'n Thor-vuurpyl met 'n [[Termonukleêre wapen|W49-termonukleêreplofkop]] (ontwerp deur die Los Alamos Scientific Laboratory) en 'n Mk. 2-atmosfeer-herbinnedringruimtetuig is vanaf Johnston-atol in die [[Stille Oseaan]] gelanseer, ongeveer 1&nbsp;450 kilometer wes-suidwes van [[Hawaii]]. Die ontploffing het op 'n hoogte van 400&nbsp;km plaasgevind, 'n punt 31 km suidwes van die Johnston-atol. Dit het 'n krag van 1,4 megaton [[Trinitrotolueen|TNT]] gehad. Die ontploffing was ongeveer 10° bokant die horison soos van Hawaii af gesien, om 11 nm Hawaiise tyd.<ref name="vittitoe" />{{rp|page=3}} == Operasie Fishbowl == Die Starfish-toets was een van vyf hoëhoogtetoetse, wat saamgegroepeer was as Operasie Fishbowl binne die groter Operasie Dominic reeks toetse, wat in 1962 begin is na aanleiding van die [[Sowjetunie]] se aankondiging dat hulle die driejaarmoratorium op kerntoetse gaan beëindig.<ref name="NWA.org">{{cite web | url = http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Tests/Dominic.html | title = Operation Dominic: 1962 – Christmas Island, Johnston Island, Central Pacific | date = 3 Januarie 2005 | website = nuclearweaponarchive.org | language = en-us | archive-url = https://web.archive.org/web/20200806063015/http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Tests/Dominic.html | archive-date = 6 Augustus 2020 | url-status = live | access-date = 15 September 2020 | quote = The Soviet Union had abrogated the 34 month old de facto nuclear testing moratorium on 1 September 1961, by initiating an unprecedented series of atmospheric nuclear tests. | ref = NWA.org | df = mdy-all}}</ref> In 1958 het die VSA ses hoëhoogtekerntoetse voltooi wat baie onverwagte resultate opgelewer het en ook vele nuwe vrae tot gevolg gehad het. Volgens die V.S.A. Regeringsprojekbestuurder se tussentydse verslag oor die Starfish Prime-projek:<ref>{{cite report | last1= Loadabrand | first1= Ray L. | last2= Dolphin | first2=Lambert T. | date = 1 Augustus 1962 | title = Project Officer's Interim Report: Starfish Prime | chapter-url = https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a955694.pdf | publisher = Field Command, Defense Atomic Support Agency | agency = [[Defense Technical Information Center]] | chapter = Hoofstuk 1 | page = 2 | docket = DA 49-146-XZ-137 | access-date = 15 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190117163253/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a955694.pdf | archive-date = 17 Januarie 2019 | url-status = live | df = mdy-all | quote = Previous high-altitude nuclear tests: TEAK, ORANGE, and YUCCA, plus the three ARGUS shots were poorly instrumented and hastily executed. Despite thorough studies of the meager data, present models of these bursts are sketchy and tentative. These models are too uncertain to permit extrapolation to other altitudes and yields with any confidence. Thus there is a strong need, not only for better instrumentation, but for further tests covering a range of altitudes and yields.}}</ref> {{quote| Vorige hoëhoogtekernkragtoetse: YUCCA, TEAK en ORANGE tesame met die drie ARGUS-pogings was swak met instrumentasie gemonitor en oorhaastig uitgevoer. Ten spyte van 'n deeglike ondersoek met die min data, is die modelle wat gevorm is met die inligting baie skraal en tentatief. Die risiko om hierdie modelle te gebruik vir ekstrapolering vir ander hoogtes en bomsterktes is groot en is dus nie betroubaar nie. Daar is dus 'n groot behoefte, nie net vir beter instrumentasie nie, maar ook vir verdere toetse wat 'n verskeidenheid hoogtes en bomsterktes moet dek.}} Die Starfish-toets was aanvankik beplan as die tweede in die Fishbowl-reeks, maar die eerste poging (Bluegill) was in die lug vernietig nadat die [[radar]] kontak met die vuurpyl verloor het.<ref name="DNA6040F" />{{rp|247}} Die eerste Starfish-lansering op 20 Junie 1962 was ook vernietig in vlug, hierdie keer omrede die Thor-missiel se lanseervuurpyl gefaal het. Dit het normaal gevlieg vir 59&nbsp;sekondes, waarna die enjin gestaak en die missiel uitmekaar begin breek het. Die Veiligheidsbeampte het die vernietiging van die missiel en plofkop beveel. Die missiel was tussen 9,100 en 10,700&nbsp;m hoog toe dit vernietig is. Dele van die missiel en 'n bietjie radioaktiewe materiaal het op die Johnston-atol en die omliggende oseaan geval.<ref name="DNA6040F" /> == Die ontploffing == [[Lêer:Starfish5.JPG|regs|duimnael|300px|'n Ander uitsig van Starfish Prime deur 'n dun, wolklaag, soos gesien vanaf [[Honolulu]]]] Die Starfish Prime-bom is op 9 Julie 1962 om 09:00:09 UCT (11:00:09&nbsp;nm 8 Julie 1962, Honolulu-tyd) ontsteek op 'n hoogte van 400&nbsp;km. Die koördinate van die ontploffing was {{coord|16|28|N|169|38|W|display=inline,title|type:event}}.<ref name="vittitoe" />{{rp|page=4}} Die werklike krag van die bom was baie naby aan die ontwerpkrag; verskeie bronne het 'n kragsterkte van 1.4 tot 1.145 megaton [[TNT]] voorspel. Die kernplofkop het 13&nbsp;minute en 41&nbsp;sekondes, nadat die Thor-missiel vanaf Johnston-atol gelanseer is, ontplof.<ref>Dyal, P., Air Force Weapons Laboratory. Report ADA995428. [https://web.archive.org/web/20101105204729/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA995428&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf "Operation Dominic. Fish Bowl Series. Debris Expansion Experiment"]. 10 Desember 1965. p. 15. Nagegaan op 17 Julie 2010.</ref>[[Lêer:Starfish prime 35mm frame.jpg|duimnael|278x278px|Een raam van die Starfish Prime Kernkragtoets|center]]Starfish Prime het groter elektromagnetiese pulse (EMP) veroorsaak as wat verwag was, tewens het dit die meeste van die instrumente se skale oorskrei en gevolglik was dit moeilik om die korrekte metings te kon bepaal. Die EMP het ook veroorsaak dat die publiek kennis van die toets geneem het: dit het elektriese skade in Hawaii, (1&nbsp;450 km weg) vanaf die ontploffing, veroorsaak deur 300 straatligte te beskadig,<ref name="vittitoe" />{{rp|page=5}} huisalarms te aktiveer en 'n telekommunikasie-mikrogolfstelsel te beskadig.<ref name="KakuAxelrod1987">{{cite book |author1=Michio Kaku |author2=Daniel Axelrod |title=To Win a Nuclear War: The Pentagon's Secret War Plans |url=https://books.google.com/books?id=yOP2v_vy2GIC&pg=PA152|year=1987|publisher=Black Rose Books Ltd.|isbn=978-0-921689-06-5|page=152}}</ref> Laasgenoemde skade het veroorsaak dat telefoonverkeer tussen [[Kauai]] en die ander Hawaii-eilande onderbreek was.<ref name="conca">Conca, James [https://www.forbes.com/sites/jamesconca/2019/01/03/can-nuclear-power-plants-resist-attacks-of-electromagnetic-pulse-emp/#45de1d6270cb "Can Nuclear Power Plants Resist Attack of Electromagnetic Pulse (EMP)"] Forbes. Januarie 2019</ref> Daar was in totaal 27 kleiner vuurpyle vanaf die Johnston-atol gelanseer wat eksperimentele data van die Starfish Prime-ontploffing moes verkry. Daar was ook 'n klomp vuurpylaangedrewe-instrumente vanaf Barking Sands, Kauai in die Hawaiise Eilande gelanseer.<ref name="quicklook">United States Department of Defense. Report ADA955411. [https://web.archive.org/web/20101105204805/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA955411&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf "A Quick Look at the Technical Results of Starfish Prime"]. Augustus 1962.</ref> Amerika het ook 'n groot aantal militêre skepe en vliegtuie ontplooi ter ondersteuning van die ontploffing in die Johnston-atol gebied, asook die nabye noordelike Stille Oseaan-gebied. Daar was ook militêre skepe en vliegtuie in die gebied van die suidelike Stille Oseaan naby die [[Samoa-eilande]] ontplooi. Hierdie plek was die suidelikste punt van die magnetiese veldlyn van die Aarde se [[Aardmagnetisme|mageneetveld]] vanaf die posisie van die kernontploffing: die gebied bekend as die ''suidelike samevloeiende streek'' van die toets. 'n Ongenooide wetenskaplike ekspedisieskip van die Sowjet-Unie was naby die Johnston-atol vir die toets gestasioneer en nog 'n Sowjet-wetenskaplike ekspedisieskip was in die suidelike samevloeiende streek naby die Samoa-eilande.<ref>United States Central Intelligence Agency. National Intelligence Estimate. Number 11-2A-63. [http://www.foia.cia.gov/search.asp "The Soviet Atomic Energy Program"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501184323/http://www.foia.cia.gov/search.asp |date=1 Mei 2008 }}, p. 44.</ref> Nadat die bom ontplof het, was helder auroras sigbaar in die ontploffingsgebied, sowel as in die suidelike samevloeiende streek aan die teenoorgestelde kant van die [[ewenaar]] as wat die ontploffing was. Volgens een van die eerste tegniese verslae:<ref name="quicklook"/> {{Blockquote|Die sigbare verskynsels as gevolg van die ontploffing was wydverspreid en taamlik intens; 'n groot gedeelte van die Stille Oseaan was verlig deur die auroraverskynsels, vanaf die verre suide van die suidelike samevloeiende streek ([[Tongatapu]]) deur die ontploffingsgebied tot ver noord van die noordelike samevloeiende streek by die ''French Frigate Shoals''... Teen skemer na die uitbarsting is resonante verstrooiing van lig van [[litium]] en ander puin by die Johnston-atol en French Fregate Shoals vir baie dae waargeneem wat die langdurige teenwoordigheid van puin in die atmosfeer bevestig het. 'n Interessante newe-effek was dat die [[Koninklike Nieu-Seelandse Lugmag]] in anti-duikboot-maneuvers gehelp is deur die lig van die bom.}} Hierdie aurorale effekte was gedeeltelik verwag deur Nicholas Christofilos, 'n wetenskaplike wat vroeër aan die Operasie Argus hoëhoogtekernontploffings gewerk het. Volgens die Amerikaanse atoomveteraan Cecil R. Coale,<ref>Schwoch, James. [https://books.google.com/books?id=bFCbAn5j6gIC&pg=PA132 ''Global TV: New Media and the Cold War, 1946–69''] (Illinois, 2009). Web. Nagegaan op 19 Maart 2012.</ref> het sommige hotelle in Hawaii "reënboogbom"-partytjies op hul dakke aangebied vir Starfish Prime, wat sommige berigte weerspreek het dat die kunsmatige aurora onverwags was. A 'Quick Look' van die Tegniese Resultate van Starfish Prime" (Augustus 1962) lees as volg:<ref name="quicklook"/> {{quote|By Kwajalein, 2&nbsp;600 km na die weste, het 'n digte bewolktheid die lengte van die oostelike horison tot 'n hoogte van 5 of 8 grade verleng. Om 0900 GMT het 'n skitterwit blits deur die wolke gegloei en vinnig in ’n groeiende glinsterende groen bal verander wat die helder hemelruim daarbo met wolke oortrek het. Vanuit die oppervlak het groot wit uitsteeksels gevloei, wat soos sluierwolke gelyk het en gestyg het tot 40 grade bo die horison in wydstrekkende boë wat afwaarts na die pole gedraai het en binne sekondes verdwyn het om deur asemrowende konsentriese ingekrulde ringe vervang te word wat met 'n geweldige aanvangsnelheid van die ontploffing wegbeweeg; uiteindelik stop dit wanneer die buitenste ring 50 grade oorhoofs is. Dit het nie verdwyn nie, maar soos 'n stillewe bly hang. En dit alles het gebeur, as ek moes skat, binne 45 sekondes. Soos die pers lig na [[magenta]] verander het en begin het om by die oorsprong van die ontploffing te verdof, het 'n helderrooi gloed begin om op die kim in die rigting van 50 grade noord-oos te ontwikkel en gelyktydig 50 grade suid-oos; strekkend na binne en opwaarts tot die hele oostelike hemelruim 'n dowwe brandende rooi semisirkel was, 100 grade noord na suid en halfpad na die toppunt en van die kleiner sterre versluier. Hierdie toestand, deurspek met geweldige wit reenboë, het nie minder as 90 minute voortgeduur nie. Teen nultyd het daar by Johnston 'n wit blits verskyn, maar sodra mens jou skermbril kon verwyder, was daar geen skerp lig teenwoordig nie. 'n Sekonde na afvuurtyd was daar 'n gespikkelde rooi skyf direk bokant sigbaar wat die lug tot sowat 45 grade van die bopunt af bedek het. Oor die algemeen was die rooi gespikkelde area meer intens aan die oostelike gedeeltes. Langs die magnetiese noord-suidlyn deur die ontploffing, het 'n geel-wit strook gestrek en gegroei na die noorde tot naby die toppunt. Die breedte van die witgestreepte gebied het van 'n paar grade in 'n paar sekondes na omtrent 5-10 grade in 30 sekondes gegroei. Die groei van die aurorale gebied na die noorde was deur die toevoeging van nuwe lyne wat van oos na wes ontwikkel het. Die geel-wit aurorale noorderligte het opwaarts van die horison teruggetrek na die noorde en na die suide gegroei; teen twee minute was die geel-wit bande steeds omtrent 10 grade wyd en het grotendeels van die bopunt na die suide gestrek. Teen ongeveer twee minute, het die rooi skyfgebied heeltemal in die weste verdwyn en was dit besig om vinnig op die oostelike gedeelte van die oorhoofse skyf te vervaag. Teen 400 sekondes het feitlik al die grootste sigbare fenomene verdwyn, behalwe vir 'n dowwe rooi gloed langs die noord-suidlyn en op die kim na die noorde. Geen klanke is by Johnston-atol gehoor nie, wat definitief aan die knal te wyte kon wees. Sterk elektromagnetiese seine komende van die ontploffing is waargeneem, benewens sterk magnetiese veldversteurings en aardstrome.}} 'n Verslag van 2006 beskryf die deeltjie- en veldmetings van die Starfish diamagnetiese holte en die ingespuite betavloeiing in die kunsmatige stralingsgordel in.<ref>{{cite journal| first=Palmer|last=Dyal|title=Particle and field measurements of the Starfish diamagnetic cavity| journal=Journal of Geophysical Research|volume=111| doi=10.1029/2006JA011827|year=2006 | pages=A12211 |issue=A12211 |bibcode=2006JGRA..11112211D |doi-access=}}</ref> Hierdie metings beskryf die ontploffing van 0.1&nbsp;millisekondes tot 16&nbsp;minute na die ontploffing. == Nagevolge == Die ontploffing het ongeveer 10²⁹ [[elektron]]e in die Aarde se [[magnetosfeer]] vrygestel.<ref name="Stassinopolous 2015">{{cite web |last1=Stassinopolous |first1=E. G. |title=The STARFISH Exo-atmospheric, High-altitude Nuclear Weapons Test |url=https://nepp.nasa.gov/files/26652/2015-561-Stassinopoulos-Final-Paper-Web-HEART2015-STARFISH-supplemental-TN26292.pdf |publisher=NASA/Goddard Space Flight Center |access-date=15 Februarie 2024 |format=PDF |date=22 April 2015}}</ref> Terwyl sommige energieke [[betadeeltjie]]s die Aarde se magnetiese veld gevolg en die hemel verlig het, was ander hoë-energie elektrone vasgevang en het 'n radiasiegordel om die Aarde gevorm. Hierdie elektrone het die intensiteit van die elektrone binne die natuurlike binneste [[Van Allen-gordel]] met verskeie orde groottes verhoog.<ref name="Stassinopolous 2015" /> Daar was groot onsekerheid en 'n debat oor die samestelling, grootte en potensiële nagevolge van die vasgevangde radiasie na die ontploffing. Die wapenvervaardigers het bekommerd geraak toe drie satelliete in 'n [[lae aardwentelbaan]] buite werking geraak het. Dit het die satelliete ''TRAAC'' en ''Transit 4B'' ingesluit.<ref>{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1961-031A |title=Transit 4B – NSSDC ID: 1961-031A |publisher=NASA NSSDC }}{{Dooie skakel|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die [[halfleeftyd]] van die energieke elektrone was slegs 'n paar dae. Dit was destyds nie bekend dat son- en kosmiese deeltjievloeiing met 'n faktor van 10 gewissel het nie en dat die energie 1 [[Elektronvolt|MeV]] kon oorskry. In die maande wat na die ontploffing gevolg het, het hierdie mensgemaakte radiasie gordels veroorsaak dat nog ses satelliete gefaal het<ref>{{Cite news|url=https://www.syfy.com/syfy-wire/the-50th-anniversary-of-starfish-prime-the-nuke-that-shook-the-world|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812183602/https://www.syfy.com/syfy-wire/the-50th-anniversary-of-starfish-prime-the-nuke-that-shook-the-world|title=The 50th anniversary of Starfish Prime: the nuke that shook the world|date=9 Julie 2012|work=Bad Astronomy|access-date=21 Augustus 2023|language=en-US|archive-date=12 Augustus 2022}}</ref> omrede die radiasie hulle [[Sonpaneel|sonpanele]] of elektronika beskadig het. Dit sluit die eerste kommunikasiesatelliet [[Telstar 1]] sowel as die [[Verenigde Koninkryk]] se eerste satelliet ''Ariel 1'' in.<ref> *{{cite web| url=http://www.smecc.org/james_early___telstar.htm|first=James M.|last=Early| title=Telstar I – Dawn of a New Age| publisher=Southwest Museum of Engineering, Communications and Computation| access-date=16 September 2008}} *{{cite news | url=https://www.npr.org/2012/07/14/156772236/50-years-ago-communications-became-global | title=50 Years Ago, Communications Became Global – interview with Walter Brown of Bell Labs | work=NPR | date=14 Julie 2012 | access-date=14 Julie 2012 }} *{{cite book | title = Space Systems Failures: Disasters and Rescues of Satellites, Rocket and Space Probes | author = Ralph D. Lorenz, David Michael Harland | url = https://books.google.com/books?id=g-UOdh34utQC&q=telstar+transistors+radiation+starfish&pg=RA2-PA266 | isbn = 0-387-21519-0 | year = 2005 | publisher = Springer}} *{{cite web|last1=Smallwood|first1=Karl|title=That Time the US Accidentally Nuked Britain's First Satellite |url=https://gizmodo.com/that-time-the-u-s-accidentally-nuked-britain-s-first-s-1697931329|website=Today I Found Out|date=15 April 2015 |publisher=Gizmodo |access-date=12 September 2015}}</ref> Sensors op Telstar, TRAAC, Injun en Ariel 1 was gebruik om die verspreiding van die straling, soos veroorsaak deur die ontploffing, te meet.<ref>{{cite report | first = Wilmot N. | last = Hess | title = The Effects of High Altitude Explosions | publisher = [[Nasa]] | date = September 1964 | url = http://www.futurescience.com/emp/Hess-Wilmot.pdf | id = NASA TN D-2402 | access-date = 13 Mei 2015 }}</ref> Daar is in 1963 gerapporteer dat Starfish Prime 'n gordel van MeV-elektrone geskep het.<ref>{{cite journal | first1 = W. L. | last1 = Brown | last2 = Gabbe | first2= J. D. | title = The Electron Distribution in the Earth's Radiation Belts during July 1962 As Measured by Telstar | journal = Journal of Geophysical Research | volume = 68 | issue = 3 | date = Maart 1963 | pages = 607–618 | doi = 10.1029/JZ068i003p00607 | url = http://www.agu.org/journals/ABS/1963/JZ068i003p00607.shtml | access-date = 17 Junie 2010 | bibcode = 1963JGR....68..607B }}</ref> In 1968 is gerapporteer dat sommige van die Starfish prime se elektrone na vyf jaar nog in die ruimte was.<ref>In ''The Radiation Belt and Magnetosphere''.</ref> As 'n ontploffing in die ruimte was die radioaktiewe bestraling van Starfish Prime minder as by ander bogrondse ontploffings. Skattings van die gesondheidsimpak en oortollige sterftes, insluitend daardie veroorsaak deur [[skildklier]]kanker, is moeilik om te vind terwyl die oortollige sterftes veroorsaak deur duisende bogrondse ontploffings tussen 10&nbsp;000 en 100&nbsp;000 geskat word. 'n Jaar later het die VSA en die Sowjetunie die Gedeeltelike Kerntoetsverbodooreenkoms geteken wat alle bogrondse ontploffings verban het. Frankryk en China het egter nog vir 'n paar dekades aangehou om bogrondse toetse te doen.<ref>{{Cite news |title=In the 75 years since Hiroshima, nuclear testing killed untold thousands |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/hiroshima-anniversary-nuclear-testing/}}</ref> == Gevolglike wetenskaplike ontdekkings == Die ''Starfish'' bom het [[kadmium#Isotope|¹⁰⁹Cd]] as 'n naspoorelement bevat, wat gehelp het om die seisoenale vermengingtempo van die pool en tropiese lugmassas te bepaal.<ref>{{Cite web |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00322994.pdf |title=Review of early data on mixing rate of polar and tropical air masses |access-date=26 Junie 2024 |archive-date=10 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210000849/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00322994.pdf |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="vittitoe">{{cite report | last1= Vittitoe | first1= Charles N. | date = 1 Junie 1989 | title = Did High-Altitude EMP Cause the Hawaiian Streetlight Incident? | url = http://ece-research.unm.edu/summa/notes/SDAN/0031.pdf | publisher = Sandia National Laboratories | access-date = 15 September 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200823035223/http://ece-research.unm.edu/summa/notes/SDAN/0031.pdf| archive-date = 23 Augustus 2020 | url-status = live | df = mdy-all}}</ref> <ref name="DNA6040F">{{cite report | chapter-url = https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/NTPR/2-Hist_Rpt_Atm/1962_DNA_6040F.pdf | title = Operation Dominic I–1962 | last1 = Berkhouse | first1 = L. | last2 = Davis | first2 = S. E. | last3 = Gladeck | first3 = F. R. | last4 = Hallowell | first4 = J. H. | last5 = Jones | first5 = C. B. | last6 = Martin | first6 = E. J. | last7 = Miller | first7 = R. A. | last8 = McMullan | first8 = F. W. | last9 = Osborne | first9 = M. J. | display-authors = 5 | date = 1 Februarie 1983 | department = [[Defense Threat Reduction Agency]] | website = dtra.mil | agency = [[United States Department of Defense]] | pages = 228–229 | language = en-us | chapter = Chapter 7 – Fishbowl – High-Altitude Events | archive-url = https://web.archive.org/web/20200813004557/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/NTPR/2-Hist_Rpt_Atm/1962_DNA_6040F.pdf | archive-date = 13 Augustus 2020 | url-status = live | access-date = 15 September 2020 | quote = A substantial amount of debris fell on and in the water around Johnston Island. Navy Explosive Ordance Disposal and Underwater Demolition Team swimmers spent 2 weeks recovering debris from the lagoon waters around the island. They recovered approximately 250 pieces of the system, some of which were plutonium-contaminated. | ref = DNA6040F | df = mdy-all}}</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Bomme]] sx5wnci59k0l2burk4jin700pj5nh2j 0 413623 2978800 2924468 2026-10-14T03:29:31Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978800 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = James Matthews | beeld = | geboortedatum = {{geboortedatum|1929|5|24|}} | geboortenaam = James David Matthews | geboorteplek = [[Bo-Kaap]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|9|7|1929|5|24|}} | sterfplek = [[Kaapstad]], [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]] | beroep = [[Digter]], [[roman]]sier | nasionaliteit = Suid-Afrikaans }} '''James Matthews''' [[Orde van Ikhamanga|OIS]] ([[24 Mei]] [[1929]] – [[7 September]] [[2024]]) was 'n Suid-Afrikaanse digter, skrywer en uitgewer. Tydens die vorige bedeling is sy poësie verbied, en Matthews is in 1976 deur die regering aangehou en vir 13 jaar 'n paspoort geweier. == Biografie == James David Matthews is op 29 Mei 1929 gebore as die seun van werkersklas-ouers in [[Distrik Ses]], [[Kaapstad]]. <ref name="SAHO">[http://www.sahistory.org.za/people/james-david-matthews "James David Matthews"], South African History Online.</ref> Hy het die Laerskool Prestwich bygewoon en daarna die Hoërskool Trafalgar in [[Kaapstad]]. Hy is as volg aangehaal:<blockquote>“Ek het grootgeword in ’n huishouding waar daar nie rakke vol boeke was nie. My vader was ongeletterd en my moeder het ''Oracle'' and ''Miracle'' gelees, twee dun sagteband uitgawes uit die Verenigde Koninkryk wat kwalik as literatuur beskou kon word.... Ek was amper 14 en in standerd agt (graad 10) toe ons gevra is om ’n komposisie te skryf. Dit word nou kreatiewe skryfwerk genoem. Ek sal nooit die naam van ons Engelse onderwyseres – Juffrou Meredith – vergeet nie. Sy het aan die klas aangekondig dat ek ’n kortverhaal geskryf het en nie ’n komposisie nie. Sy het dit 21 punte gegee, een punt bo die aanvaarde 20, en die klas ingelig dat ek 'n skrywer is. My inleiding tot die wêreld van [[biblioteek|biblioteke]] was een van verwondering. Ek was 'n boodskapper by die ''Cape Times'', en 'n verslaggeefster het my gevra om haar boeke biblioteek toe te neem. Ek is gekonfronteer deur ry op ry stalletjies vol boeke. My oë het langs die lyne van name en titels gereis. Nie een van hulle was aan my bekend nie. My leeswerk was op daardie stadium beperk tot [[James Hadley Chase]]. Voorlopig het ek die verslaggeefster gevra of ek vir my 'n boek kan uitneem wanneer ek die volgende keer haar boeke terugbesorg. Sy het ingestem en 'n nuwe wêreld het vir my oopgegaan omdat openbare biblioteke destyds uitsluitlik vir blanke gebruik was.... <ref name="M&G">James Matthews, [http://mg.co.za/article/2016-04-13-how-reading-can-change-your-life "How reading can change your life"], ''Mail & Guardian'', 15 April 2016.</ref></blockquote>Nadat hy die skool verlaat het, het Matthews 'n aantal betrekkings gehad, onder meer as koerantseun, kantoorboodskapper, klerk en telefonis; na die publikasie van sy eerste skrywes in 1946, toe hy 17 was, het hy werk gekry as joernalis, en deur die jare bygedra tot verskeie nasionale publikasies soos die ''Golden City Post'', ''[[Cape Times|The Cape Times]]'' en ''Drum'', asook die onafhanklike gemeenskapskoerant ''The Muslim News''. <ref name="SAHO"/> Matthews het deur sy poësie "'n toonaangewende segsman van die [[Swartbewussynsbeweging|Black Consciousness]] -filosofie" geword. <ref name="SAHO"/> In 1972 is sy eerste bundel, ''Cry Rage'' (geskryf saam met Gladys Thomas), gepubliseer. Dit is deur die regering verbied - en was die eerste digbundel wat op die wyse geteiken is - soos ook met die meeste van sy latere werke sou gebeur. <ref name="SAHO" /> Matthews is in 1976 deur die regering aangehou en is vir 13 jaar 'n paspoort geweier. <ref name="PA">[http://www.poetryarchive.org/poet/james-matthews "About James Matthews"], The Poetry Archive.</ref> In 1972 het hy die eerste swart-gestigte kunsgalery in Suid-Afrika (Gallery Afrique) geopen, asook die eerste uitgewery in swart besit, BLAC (Black Literature Arts and Culture, 1974–91), wat gesluit is as gevolg van konstante regeringsinmenging. <ref>[http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/component/content/article?id=716:niels-hav-denmark "James Matthews (South Africa)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216160235/http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/component/content/article?id=716:niels-hav-denmark|date=16 February 2017}}, Centre for Creative Arts, University of Kwazulu-Natal, 3 November 2014.</ref> <ref name="PA"/> <ref>Paul Maylam, [https://www.ru.ac.za/media/rhodesuniversity/content/alumni/documents/CITATION%20FOR%20JAMES%20MATTHEWS%20(2).pdf "Citation for James Matthews"] (Honorary graduand, Rhodes University, 31 March 2016).</ref> In 2000 het hy die uitgewery Realities gestig. In 1984 het Matthews die kampus van die Universiteit van Iowa besoek en studente daar ontmoet wat so diep onder die indruk van sy werk gekom het, dat duisende studente hulself uiteindelik sou organiseer om die hoofadministrasiegebou in Iowa te beset ten einde universiteitsowerhede te dwing om alle portefeuljebeleggings in maatskappye wat in Suid-Afrika sake doen, te verkoop. Hy is 'n stigterslid en die beskermheer van die Kongres van Suid-Afrikaanse Skrywers sedert sy ontstaan in 1987. Matthews sterf op 7 September 2024 in Kaapstad op 95-jarige ouderdom.<ref>{{cite news |last1=Patel |first1=Faizel |title=Poet and writer James Matthews dies at 95 |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/poet-writer-james-matthews-dies/ |access-date=7 September 2024 |publisher=The Citizen |date=7 September 2024}}</ref> == Eerbewyse en erkenning == Toekennings wat Matthews ontvang het, sluit in die Woza Afrika-toekenning (1978), Kwaza Honours List – Black Arts Celebration, [[Chicago]] (1979), en Vrye Man van die dorpe Lehrte en Nienburg in Duitsland (1982). <ref name="PA"/> Hy was die ontvanger van 'n nasionale eerbewys, die [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer), in Desember 2004, <ref>[http://www.thepresidency.gov.za/pebble.asp?relid=7754 "The Order of Ikhamanga"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306205805/http://www.thepresidency.gov.za/pebble.asp?relid=7754|date=6 March 2016}}, The Presidency, Republic of South Africa.</ref> vir "Sy uitstekende prestasies in letterkunde, bydrae tot joernalistiek en sy inspirerende verbintenis tot die stryd vir 'n nie-rassige Suid-Afrika. " <ref>[http://www.thepresidency.gov.za/pebble.asp?relid=7779 "James Matthews (1929 - ), Die Orde van Ikhamanga in Silwer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818100346/http://www.thepresidency.gov.za/pebble.asp?relid=7779 |date=18 Augustus 2016 }}, Die Presidensie, Republiek van Suid-Afrika.</ref> <ref>Aziz Matthews,[https://seekingthesoapbox.wordpress.com/2014/05/15/james-matthews-struggle-poet-and-laureate-of-national-honours/ "James Matthews: Struggle poet and laureate of National Honours"], Seeking the Soapbox, 15 Mei 2014.</ref> Op 11 Maart 2013 het hy 'n eredoktorsgraad van die [[Universiteit van Wes-Kaapland]] ontvang. <ref>[https://www.uwc.ac.za/Pages/2013-March-Graduation.aspx "UWC honours struggle poet and sports administrator at its Summer Graduation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216160123/https://www.uwc.ac.za/Pages/2013-March-Graduation.aspx |date=16 Februarie 2017 }}, 2013 Maart Gradeplegtigheid, Universiteit van Wes-Kaapland.</ref> [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] het ook 'n eredoktorsgraad aan hom toegeken op 31 Maart 2016. === Film === In 2014 is Shelley Barry se dokumentêr ''Diaries of A Dissident Poet'', 'n rolprent wat James Matthews se denke en lewe uitbeeld, <ref>Rustum Kozain, [http://africasacountry.com/2014/07/james-matthews-being-james-matthews/ "James Matthews being James Matthews"], Africa is a Country, 31 July 2014.</ref> tydens die Encounters-rolprentfees in Suid-Afrika vertoon. <ref>{{Cite web|url=http://www.encounters.co.za/|title=Home|website=encounters.co.za}}</ref> == Toekennings == * Woza Afrika-toekenning (1978) * Kwaza Honneurslys — Black Arts Celebration, Chicago, VSA (1979) * Vrye man van Lehrte en Nienburg, Duitsland (1982) * Nasionale [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer), Suid-Afrikaanse regering (2004) * Eredoktorsgraad, [[Universiteit van Wes-Kaapland]] (2013) * Eredoktorsgraad, [[Rhodes-universiteit]] (2016) == Bibliografie == === Poësie === * ''Cry Rage'' (1972), Spro-Cas-publikasies * ''Black Voices Shout'' (1974) * ''Pass me a Meatball, Jones'' (1977) * ''No Time for Dreams'' (1981), BLAC Publications * ''Poisoned Wells and Other Delights'' (1990), BLAC Publications * ''Flames and Flowers'' (2000), Realities * ''Poems from a Prison Cell'' (2002), Realities * ''Age is a Beautiful Phase'' (2008), Realities * ''Gently Stirs My Soul'' (2015), [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]] === Kortverhale === * ''The Park and Other Stories'' (1983), Ravan Press === Romans === * The Party is Over (1997), Kwela == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == * [http://www.ukzn.ac.za/cca/PoetryAfrica2002bios15.html#JAMES%20MATTHEWS Poësie Afrika UKZN inskrywing] * Mphutlane Wa Bofelo, [http://botsotso.org.za/2013/05/james-matthews-still-kicking-butt-77/ "James Matthews: Still Kicking Butt @ 77"], ''Botsotso'', 6 Mei 2013. * James Matthews, [http://mg.co.za/article/2016-04-13-how-reading-can-change-your-life "How reading can change byour life"], ''Mail & Guardian'', 15 April 2016. * Paul Maylam, [https://www.ru.ac.za/media/rhodesuniversity/content/alumni/documents/CITATION%20FOR%20JAMES%20MATTHEWS%20(2).pdf "Citation for James Matthews"] (Ere-graduandi, Rhodes Universiteit, 31 Maart 2016). {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Matthews, James}} [[Kategorie:Geboortes in 1929]] [[Kategorie:Sterftes in 2024]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] pekey75l82q04rd4bjumewkc84eeg87 0 414131 2978801 2912368 2026-10-14T03:29:42Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978801 wikitext text/x-wiki '''Monument Valley''' ([[Navajo]] : Tse'Bii'Ndzisgaii) is 'n gebied in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], op die grens tussen die state van [[Utah]] en [[Arizona]], bekend vir sy unieke rotsformasies. Dit is geleë op die Colorado-plato 100 km wes van [[Four Corners (VSA)|Four Corners]], die punt waar die state van Utah, Arizona, [[Colorado]] en [[New Mexico]] ontmoet. Monument Valley is deel van die Monument Valley Navajo Stampark van die Navajo Indiane, en is toeganklik via U.S. Roete 163. ==Geologie== Die vallei, geleë op die Colorado-plato op 'n hoogte van sowat 1 700 meter bo seespieël, bestaan uit [[sandsteen]] en sliksteen en het sy kenmerkende rooi kleur te danke aan die [[ysteroksied]] wat in die grond voorkom. [[Erosie]] van die grond het sandsteenformasies gevorm wat tussen 100 en 300 meter hoog is en name dra soos West Mitten Butte, East Mitten Butte, Merrick Butte en Three Sisters. Die gebied rondom Monumentvallei was eens 'n laagland. Oor miljoene jare het erosie van die destydse jong Rotsgebergte materiaal neergelê, wat geleidelik 'n plato geskep het wat byna 5 000 meter bo seespieël bereik het. Gedurende die afgelope 50 miljoen jaar is baie van hierdie materiaal op sy beurt geërodeer. Die sagter lae was meer onderhewig aan erosie as die harder rotse, wat die formasies gelaat het wat nou gesien kan word. ==Simbool van die Wilde Weste== Monument Valley is miskien een van die mees gefotografeerde gebiede in Amerika. Die agtergrond van die rooi rotsformasies en die omliggende woestyn het gedien as 'n stel in baie westerns en dokumentêre films oor die Wilde Weste. Van die rolprente wat hier geskiet is, sluit in die John Ford-regisseur 1939-rolprent Stagecoach met [[John Wayne]] in die hoofrol, Sergio Leone se ''Once Upon a Time'' in the West en [[Clint Eastwood]] se ''The Eiger Sanction''. Ford sou nege ander rolprente in die omgewing maak. ''Back to the Future III'' is ook deels hier geskiet. Monument Valley het ook in televisiefilms en -reekse, advertensieveldtogte en reisbrosjures verskyn as die [[simbool]] van die Weste. Goulding, wat in 1923 as 'n handelspos gestig is, is die enigste dorp van betekenis. Dit is waar die Monument Valley Tribal Park-besoekersentrum gehuisves word. Dit word deur die Navajo-stam geadministreer. == Galery == <gallery mode="nolines" widths="240" perrow="4"> File:Mittens and Merrick after Sunset.jpg|West, East Mittens en Merrick Butte na sonsondergang. File:Snow covered Monument Valley sunrise in January.jpg| Sneeubedekte Monument Valley sonsopkoms in Januarie. File:Monument Valley, 6AM.jpg|Monument Valley West en East Butte teen 6:00 vm. File:Sandstorm in Monument Valley, Arizona - Utah, USA.jpg|Sandstorm in Monument Valley. File:Monument Valley, Utah, USA - 23638754781.jpg|Plantegroei van Monument Valley. File:Monument Valley, Utah, USA - 23426578800.jpg|Monument Valley landskap. File:Golden_Monument_Valley.jpg|Uitsig op die Monument Valley van Hunts mesa. </gallery> == Bronne == * {{cite book|author=Harvey, Thomas J. |title=Rainbow Bridge to Monument Valley: Making the Modern Old West|date=2011|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=978-0806141909|url=https://www.goodreads.com/book/show/12891579-rainbow-bridge-to-monument-valley}} {{Normdata}} [[Kategorie:Utah]] [[Kategorie:Arizona]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] [[Kategorie:State in die Verenigde State van Amerika]] fcsp3w4gpu5h7o6bsz2t34j87ad0ksd 0 414298 2978833 2668472 2026-10-14T03:36:31Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978833 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Global_microplastic_abundance_at_the_ocean_surface_(ArcGIS).jpg|duimnael|452x452px| Wêreldwye oorvloed van mikroplastiek by die see-oppervlak (ArcGIS)]] Die [[Middellandse See]] is geidentifiseer as een van die [[Oseaan|oseane]] wat die ergste deur mariene plastiekbesoedeling geraak word.<ref name="auto12">Mercier, J.R. (2015). Management of Environmental and Social Assessments for development projects, programmes and policies in the Mediterranean - Sourcebook. Plan Bleu UNEP/MAP Regional Activity Centre.</ref><ref>UNEP/MAP. (2019). Overall Findings from the General Status of the Progress in the Implementation of the Barcelona Convention and its Protocols: Analysis of the Information Mentioned in the National Reports for the 2016-2017 Biennium. As submitted to MAP Focal Points 2019 meeting (UNEP/MED WG.468/20)</ref><ref name="auto15">Dalberg Advisors, [[WWF]] Mediterranean Marine Initiative (2019). “Stop the Flood of Plastic: How Mediterranean countries can save their sea”. https://awsassets.panda.org/downloads/a4_plastics_reg_low.pdf</ref> Die konsentrasies mikroplastiek in die [[see]] is na raming hoër is as dié wat gemiddeld op wêreldvlak gevind word. Volgens studies wat deel vorm van die WWF Mediterreense Mariene Inisiatief van 2019<ref name="auto15">Dalberg Advisors, [[WWF]] Mediterranean Marine Initiative (2019). “Stop the Flood of Plastic: How Mediterranean countries can save their sea”. https://awsassets.panda.org/downloads/a4_plastics_reg_low.pdf</ref> is die skatting dat 0,57 miljoen metrieke ton plastiek elke jaar die Middellandse See binnedring; hierdie hoeveelheid stem ooreen met die storting van 33 800 plastiekbottels in waters elke minuut. Dit hou belangrike risiko's in vir mariene ekosisteme, menslike gesondheid en ook vir die [[blou-ekonomie]] in die gebied waar die kusgebiede baie digbevolk is en 'n baie belangrike toeristebestemming wêreldwyd is.<ref>Boucher, J. and Bilard, G. (2020). The Mediterranean: Mare plasticum. Gland, Switzerland: IUCN. https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2020-030-En.pdf.</ref><ref name="auto9">United Nations Environment Programme (2021). From Pollution to Solution: A global assessment of marine litter and plastic pollution. Nairobi. https://www.unep.org/resources/pollution-solution-global-assessment-marine-litter-and-plastic-pollution</ref> Die hoeveelhede mariene plastiekbesoedeling wat in Mediterreense waters gevind is, is soortgelyk aan dié wat in die see-gyre voorkom (Indiese Oseaan-gyre, Noord-Atlantiese Gyre, Noord-Stille Oseaan Gyre, Suid-Atlantiese Gyre, Suid-Stille Oseaan Gyre).<ref name="auto9">United Nations Environment Programme (2021). From Pollution to Solution: A global assessment of marine litter and plastic pollution. Nairobi. https://www.unep.org/resources/pollution-solution-global-assessment-marine-litter-and-plastic-pollution</ref> As gevolg van hierdie besoedeling, word die Middellandse See dikwels beskryf as die "wêreld se sesde grootste ophopingsone" vir mariene plastiekrommel of anders gestel 'n onsigbare "sesde vullisvlek ", wat hoofsaaklik uit mikroplastiek bestaan. Dit is 'n onsigbare vullisvlek aangesien daar geen spoor van permanente rommelophopingsgebiede in die Middellandse See is nie, hoofsaaklik as gevolg van die semi-geslote kom-vorm, die sikloniese sirkulasie en die strome wat in die streek voorkom. == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Besoedeling]] [[Kategorie:Ekologie]] 19zybwbpe8kgsouevif0f9pb52tipe4 0 414843 2978909 2670650 2026-10-14T08:24:09Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978909 wikitext text/x-wiki {{Ekonomiese sektore}} Die '''driesektormodel''' in ekonomie verdeel ekonomieë in drie aktiwiteitsektore: ontginning van grondstowwe (primêr), vervaardiging (sekondêre) en diensbedrywe wat bestaan om die vervoer, verspreiding en verkoop van goedere wat in die sekondêre sektor (tersiêre) vervaardig word te fasiliteer).<ref>{{Cite book| publisher = Copenhagen Business School Press DK| isbn = 978-87-630-0194-6| last = Kjeldsen-Kragh| first = Søren| title = The Role of Agriculture in Economic Development: The Lessons of History| date = 2007| pages = 73}}</ref> Die model is ontwikkel deur [[Allan George Barnard Fisher|Allan Fisher]],<ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = The Clash of Progress and Security| location = London| access-date = 2019-07-13| date = 1935| url = http://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/24965| archive-date = 2019-07-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20190713202748/https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/24965| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite journal| doi = 10.1111/j.1475-4932.1939.tb01015.x| issn = 1475-4932| volume = 15| issue = 1| pages = 24–38| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = Production, primary, secondary and tertiary| journal = Economic Record| date = 1939}}</ref><ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = Economic Progress And Social Security| location = London| access-date = 2019-07-14| date = 1946| url = http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.223593}}</ref> [[Colin Clark (ekonoom)|Colin Clark]],<ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Colin Clark| title = The Conditions of Economic Progress| location = London| access-date = 2019-07-13| date = 1940| url = http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.223779}}</ref> en Jean Fourastié<ref name="fourastie1949">{{Cite book| publisher = Presses universitaires de France| last = Fourastié| first = Jean| title = Le grand espoir du XXe siècle: Progrès technique, progrès économique, progrès social| location = Paris| date = 1949 |language= fr }}</ref> in die eerste helfte van die 20ste eeu, en is 'n voorstelling van 'n industriële ekonomie. Dit is gekritiseer as onvanpas as 'n voorstelling van die ekonomie in die 21ste eeu.<ref>{{cite journal |first1=Alex |last1=Schafran |first2=Conor |last2=McDonald |first3=Ernesto |last3=López-Morales |first4=Nihan |last4=Akyelken |first5=Michele |last5=Acuto |title=Replacing the services sector and three-sector theory: urbanization and control as economic sectors |journal=Regional Studies |volume=52 |year=2018 |issue=12 |pages=1708–1719 |doi=10.1080/00343404.2018.1464136 |bibcode=2018RegSt..52.1708S |s2cid=158415916 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00343404.2018.1464136 |access-date=2021-01-01 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810091310/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00343404.2018.1464136 |url-status=live }}</ref> Volgens die driesektormodel verskuif die hooffokus van 'n ekonomie se aktiwiteit van die primêre, deur die sekondêre en uiteindelik na die tersiêre sektor. Lande met 'n lae inkomste per capita is in 'n vroeë toestand van ontwikkeling; die grootste deel van hul nasionale inkomste word verkry deur produksie in die primêre sektor. Lande in 'n meer gevorderde toestand van ontwikkeling, met 'n medium nasionale inkomste, genereer hul inkomste meestal in die sekondêre sektor. In hoogs ontwikkelde lande met 'n hoë inkomste oorheers die tersiêre sektor die totale uitset van die ekonomie. Die opkoms van die post-industriële ekonomie waarin 'n toenemende deel van ekonomiese aktiwiteit nie direk verband hou met fisiese goedere nie, het daartoe gelei dat sommige ekonome die model uitbrei deur 'n vierde kwaternêre of vyfde quinêre sektore by te voeg, terwyl ander opgehou het om die model te gebruik. == Drie sektore volgens Fourastié == Fourastié het die proses as wesenlik positief beskou, en in ''The Great Hope of the Twentieth Century'' het hy geskryf oor die verhoging in lewenskwaliteit, sosiale sekerheid, opbloei van [[onderwys]] en [[kultuur]], hoër vlak van kwalifikasies, vermensliking van werk en vermyding van [[werkloosheid]].<ref name="fourastie1949" /> Die verspreiding van die arbeidsmag tussen die drie sektore vorder deur verskillende stadiums soos volg, volgens Fourastié: ===Eerste fase: Tradisionele beskawings=== Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 64,5% * Sekondêre sektor: 20% * Tersiêre sektor: 15,5% Hierdie fase verteenwoordig 'n samelewing wat wetenskaplik nog nie baie ontwikkel is nie, met 'n weglaatbare gebruik van masjinerie. Die stand van ontwikkeling stem ooreen met dié van Europese lande in die vroeë Middeleeue, of dié van 'n hedendaagse ontwikkelende land. ===Tweede fase: Oorgangsperiode=== Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 40% * Sekondêre sektor: 40% * Tersiêre sektor: 20% Meer masjinerie word in die primêre sektor ontplooi, wat die aantal werkers wat nodig is om 'n gegewe uitset van voedsel en grondstowwe te produseer, verminder. Aangesien die voedselbehoeftes van 'n gegewe bevolking nie veel verander nie, neem indiensneming in die landbou as 'n proporsie van die bevolking af. Gevolglik neem die vraag na masjinerieproduksie in die sekondêre sektor toe en werkers beweeg van landbou na vervaardiging. Die oorgangswyse of fase begin met 'n gebeurtenis wat met die industrialisering geïdentifiseer kan word: verreikende meganisasie (en dus outomatisering) van vervaardiging, soos die gebruik van vervoerbande. Die tersiêre sektor begin ontwikkel, so ook die finansiële sektor en die mag van die staat. === Derde fase: Tersiêre beskawing === Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 10% * Sekondêre sektor: 20% * Tersiêre sektor: 70% Die primêre en sekondêre sektore word toenemend deur outomatisering oorheers, en die vraag na arbeidsmaggetalle daal in hierdie sektore. Dit word vervang deur die groeiende eise van die tersiêre sektor, waar produktiwiteitsgroei stadiger is.<ref>{{cite journal |first=William |last=Baumol |title=Macroeconomics of unbalanced growth: The anatomy of urban crisis |journal=American Economic Review |volume=57 |year=1967 |issue=47 |pages=415–26 |jstor=1812111 |url=http://www.jstor.org/stable/1812111 |access-date=2021-01-03 |archive-date=2020-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227035520/https://www.jstor.org/stable/1812111 |url-status=live }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] 64qvk128hwitkvek4q1hdszv1a8gia3 2978911 2978909 2026-10-14T08:29:50Z Score Beethoven 48986 Wikifisering: interne skakels bygevoeg; klein korreksie in die inleiding 2978911 wikitext text/x-wiki {{Ekonomiese sektore}} Die '''driesektormodel''' in [[ekonomie]] verdeel ekonomieë in drie [[Ekonomiese sektor|aktiwiteitsektore]]: ontginning van grondstowwe ([[Primêre sektor van die ekonomie|primêr]]), [[Nywerheid|vervaardiging]] ([[Sekondêre sektor van die ekonomie|sekondêre]]) en diensbedrywe wat bestaan om die [[vervoer]], verspreiding en verkoop van goedere wat in die sekondêre sektor vervaardig word te fasiliteer ([[Tersiêre sektor van die ekonomie|tersiêre]]).<ref>{{Cite book| publisher = Copenhagen Business School Press DK| isbn = 978-87-630-0194-6| last = Kjeldsen-Kragh| first = Søren| title = The Role of Agriculture in Economic Development: The Lessons of History| date = 2007| pages = 73}}</ref> Die model is ontwikkel deur [[Allan George Barnard Fisher|Allan Fisher]],<ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = The Clash of Progress and Security| location = London| access-date = 2019-07-13| date = 1935| url = http://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/24965| archive-date = 2019-07-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20190713202748/https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/24965| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite journal| doi = 10.1111/j.1475-4932.1939.tb01015.x| issn = 1475-4932| volume = 15| issue = 1| pages = 24–38| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = Production, primary, secondary and tertiary| journal = Economic Record| date = 1939}}</ref><ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = Economic Progress And Social Security| location = London| access-date = 2019-07-14| date = 1946| url = http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.223593}}</ref> [[Colin Clark (ekonoom)|Colin Clark]],<ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Colin Clark| title = The Conditions of Economic Progress| location = London| access-date = 2019-07-13| date = 1940| url = http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.223779}}</ref> en Jean Fourastié<ref name="fourastie1949">{{Cite book| publisher = Presses universitaires de France| last = Fourastié| first = Jean| title = Le grand espoir du XXe siècle: Progrès technique, progrès économique, progrès social| location = Paris| date = 1949 |language= fr }}</ref> in die eerste helfte van die [[20ste eeu]], en is 'n voorstelling van 'n industriële ekonomie. Dit is gekritiseer as onvanpas as 'n voorstelling van die ekonomie in die [[21ste eeu]].<ref>{{cite journal |first1=Alex |last1=Schafran |first2=Conor |last2=McDonald |first3=Ernesto |last3=López-Morales |first4=Nihan |last4=Akyelken |first5=Michele |last5=Acuto |title=Replacing the services sector and three-sector theory: urbanization and control as economic sectors |journal=Regional Studies |volume=52 |year=2018 |issue=12 |pages=1708–1719 |doi=10.1080/00343404.2018.1464136 |bibcode=2018RegSt..52.1708S |s2cid=158415916 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00343404.2018.1464136 |access-date=2021-01-01 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810091310/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00343404.2018.1464136 |url-status=live }}</ref> Volgens die driesektormodel verskuif die hooffokus van 'n ekonomie se aktiwiteit van die primêre, deur die sekondêre en uiteindelik na die tersiêre sektor. Lande met 'n lae [[inkomste]] [[per capita]] is in 'n vroeë toestand van ontwikkeling; die grootste deel van hul nasionale inkomste word verkry deur produksie in die primêre sektor. Lande in 'n meer gevorderde toestand van ontwikkeling, met 'n medium nasionale inkomste, genereer hul inkomste meestal in die sekondêre sektor. In hoogs [[Ontwikkelde land|ontwikkelde lande]] met 'n hoë inkomste oorheers die tersiêre sektor die totale uitset van die ekonomie. Die opkoms van die [[Post-industriële samelewing|post-industriële ekonomie]] waarin 'n toenemende deel van ekonomiese aktiwiteit nie direk verband hou met fisiese goedere nie, het daartoe gelei dat sommige [[ekonoom|ekonome]] die model uitbrei deur 'n vierde kwaternêre of vyfde quinêre sektore by te voeg, terwyl ander opgehou het om die model te gebruik. == Drie sektore volgens Fourastié == Fourastié het die proses as wesenlik positief beskou, en in ''The Great Hope of the Twentieth Century'' het hy geskryf oor die verhoging in lewenskwaliteit, sosiale sekerheid, opbloei van [[onderwys]] en [[kultuur]], hoër vlak van kwalifikasies, vermensliking van werk en vermyding van [[werkloosheid]].<ref name="fourastie1949" /> Die verspreiding van die arbeidsmag tussen die drie sektore vorder deur verskillende stadiums soos volg, volgens Fourastié: ===Eerste fase: Tradisionele beskawings=== Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 64,5% * Sekondêre sektor: 20% * Tersiêre sektor: 15,5% Hierdie fase verteenwoordig 'n samelewing wat [[wetenskap]]lik nog nie baie ontwikkel is nie, met 'n weglaatbare gebruik van [[Masjien|masjinerie]]. Die stand van ontwikkeling stem ooreen met dié van [[Europa|Europese]] lande in die vroeë [[Middeleeue]], of dié van 'n hedendaagse [[ontwikkelende land]]. ===Tweede fase: Oorgangsperiode=== Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 40% * Sekondêre sektor: 40% * Tersiêre sektor: 20% Meer masjinerie word in die primêre sektor ontplooi, wat die aantal werkers wat nodig is om 'n gegewe uitset van [[voedsel]] en grondstowwe te produseer, verminder. Aangesien die voedselbehoeftes van 'n gegewe [[bevolking]] nie veel verander nie, neem indiensneming in die [[landbou]] as 'n proporsie van die bevolking af. Gevolglik neem die vraag na masjinerieproduksie in die sekondêre sektor toe en werkers beweeg van landbou na vervaardiging. Die oorgangswyse of fase begin met 'n gebeurtenis wat met die [[Industriële Revolusie|industrialisering]] geïdentifiseer kan word: verreikende meganisasie (en dus outomatisering) van vervaardiging, soos die gebruik van [[vervoerband]]e. Die tersiêre sektor begin ontwikkel, so ook die [[Finansies|finansiële sektor]] en die mag van die [[staat]]. === Derde fase: Tersiêre beskawing === Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 10% * Sekondêre sektor: 20% * Tersiêre sektor: 70% Die primêre en sekondêre sektore word toenemend deur outomatisering oorheers, en die vraag na arbeidsmaggetalle daal in hierdie sektore. Dit word vervang deur die groeiende eise van die tersiêre sektor, waar produktiwiteitsgroei stadiger is.<ref>{{cite journal |first=William |last=Baumol |title=Macroeconomics of unbalanced growth: The anatomy of urban crisis |journal=American Economic Review |volume=57 |year=1967 |issue=47 |pages=415–26 |jstor=1812111 |url=http://www.jstor.org/stable/1812111 |access-date=2021-01-03 |archive-date=2020-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227035520/https://www.jstor.org/stable/1812111 |url-status=live }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] ontegvqge8ml6og09fjre0bcaqjdtvj 2978914 2978911 2026-10-14T09:04:06Z Score Beethoven 48986 Skakel na [[Jean Fourastié]] 2978914 wikitext text/x-wiki {{Ekonomiese sektore}} Die '''driesektormodel''' in [[ekonomie]] verdeel ekonomieë in drie [[Ekonomiese sektor|aktiwiteitsektore]]: ontginning van grondstowwe ([[Primêre sektor van die ekonomie|primêr]]), [[Nywerheid|vervaardiging]] ([[Sekondêre sektor van die ekonomie|sekondêre]]) en diensbedrywe wat bestaan om die [[vervoer]], verspreiding en verkoop van goedere wat in die sekondêre sektor vervaardig word te fasiliteer ([[Tersiêre sektor van die ekonomie|tersiêre]]).<ref>{{Cite book| publisher = Copenhagen Business School Press DK| isbn = 978-87-630-0194-6| last = Kjeldsen-Kragh| first = Søren| title = The Role of Agriculture in Economic Development: The Lessons of History| date = 2007| pages = 73}}</ref> Die model is ontwikkel deur [[Allan George Barnard Fisher|Allan Fisher]],<ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = The Clash of Progress and Security| location = London| access-date = 2019-07-13| date = 1935| url = http://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/24965| archive-date = 2019-07-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20190713202748/https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/24965| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite journal| doi = 10.1111/j.1475-4932.1939.tb01015.x| issn = 1475-4932| volume = 15| issue = 1| pages = 24–38| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = Production, primary, secondary and tertiary| journal = Economic Record| date = 1939}}</ref><ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Fisher| first = Allan G. B.| title = Economic Progress And Social Security| location = London| access-date = 2019-07-14| date = 1946| url = http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.223593}}</ref> [[Colin Clark (ekonoom)|Colin Clark]],<ref>{{Cite book| publisher = Macmillan| last = Colin Clark| title = The Conditions of Economic Progress| location = London| access-date = 2019-07-13| date = 1940| url = http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.223779}}</ref> en [[Jean Fourastié]]<ref name="fourastie1949">{{Cite book| publisher = Presses universitaires de France| last = Fourastié| first = Jean| title = Le grand espoir du XXe siècle: Progrès technique, progrès économique, progrès social| location = Paris| date = 1949 |language= fr }}</ref> in die eerste helfte van die [[20ste eeu]], en is 'n voorstelling van 'n industriële ekonomie. Dit is gekritiseer as onvanpas as 'n voorstelling van die ekonomie in die [[21ste eeu]].<ref>{{cite journal |first1=Alex |last1=Schafran |first2=Conor |last2=McDonald |first3=Ernesto |last3=López-Morales |first4=Nihan |last4=Akyelken |first5=Michele |last5=Acuto |title=Replacing the services sector and three-sector theory: urbanization and control as economic sectors |journal=Regional Studies |volume=52 |year=2018 |issue=12 |pages=1708–1719 |doi=10.1080/00343404.2018.1464136 |bibcode=2018RegSt..52.1708S |s2cid=158415916 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00343404.2018.1464136 |access-date=2021-01-01 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810091310/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00343404.2018.1464136 |url-status=live }}</ref> Volgens die driesektormodel verskuif die hooffokus van 'n ekonomie se aktiwiteit van die primêre, deur die sekondêre en uiteindelik na die tersiêre sektor. Lande met 'n lae [[inkomste]] [[per capita]] is in 'n vroeë toestand van ontwikkeling; die grootste deel van hul nasionale inkomste word verkry deur produksie in die primêre sektor. Lande in 'n meer gevorderde toestand van ontwikkeling, met 'n medium nasionale inkomste, genereer hul inkomste meestal in die sekondêre sektor. In hoogs [[Ontwikkelde land|ontwikkelde lande]] met 'n hoë inkomste oorheers die tersiêre sektor die totale uitset van die ekonomie. Die opkoms van die [[Post-industriële samelewing|post-industriële ekonomie]] waarin 'n toenemende deel van ekonomiese aktiwiteit nie direk verband hou met fisiese goedere nie, het daartoe gelei dat sommige [[ekonoom|ekonome]] die model uitbrei deur 'n vierde kwaternêre of vyfde quinêre sektore by te voeg, terwyl ander opgehou het om die model te gebruik. == Drie sektore volgens Fourastié == Fourastié het die proses as wesenlik positief beskou, en in ''The Great Hope of the Twentieth Century'' het hy geskryf oor die verhoging in lewenskwaliteit, sosiale sekerheid, opbloei van [[onderwys]] en [[kultuur]], hoër vlak van kwalifikasies, vermensliking van werk en vermyding van [[werkloosheid]].<ref name="fourastie1949" /> Die verspreiding van die arbeidsmag tussen die drie sektore vorder deur verskillende stadiums soos volg, volgens Fourastié: ===Eerste fase: Tradisionele beskawings=== Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 64,5% * Sekondêre sektor: 20% * Tersiêre sektor: 15,5% Hierdie fase verteenwoordig 'n samelewing wat [[wetenskap]]lik nog nie baie ontwikkel is nie, met 'n weglaatbare gebruik van [[Masjien|masjinerie]]. Die stand van ontwikkeling stem ooreen met dié van [[Europa|Europese]] lande in die vroeë [[Middeleeue]], of dié van 'n hedendaagse [[ontwikkelende land]]. ===Tweede fase: Oorgangsperiode=== Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 40% * Sekondêre sektor: 40% * Tersiêre sektor: 20% Meer masjinerie word in die primêre sektor ontplooi, wat die aantal werkers wat nodig is om 'n gegewe uitset van [[voedsel]] en grondstowwe te produseer, verminder. Aangesien die voedselbehoeftes van 'n gegewe [[bevolking]] nie veel verander nie, neem indiensneming in die [[landbou]] as 'n proporsie van die bevolking af. Gevolglik neem die vraag na masjinerieproduksie in die sekondêre sektor toe en werkers beweeg van landbou na vervaardiging. Die oorgangswyse of fase begin met 'n gebeurtenis wat met die [[Industriële Revolusie|industrialisering]] geïdentifiseer kan word: verreikende meganisasie (en dus outomatisering) van vervaardiging, soos die gebruik van [[vervoerband]]e. Die tersiêre sektor begin ontwikkel, so ook die [[Finansies|finansiële sektor]] en die mag van die [[staat]]. === Derde fase: Tersiêre beskawing === Werksmagkwotas: * Primêre sektor: 10% * Sekondêre sektor: 20% * Tersiêre sektor: 70% Die primêre en sekondêre sektore word toenemend deur outomatisering oorheers, en die vraag na arbeidsmaggetalle daal in hierdie sektore. Dit word vervang deur die groeiende eise van die tersiêre sektor, waar produktiwiteitsgroei stadiger is.<ref>{{cite journal |first=William |last=Baumol |title=Macroeconomics of unbalanced growth: The anatomy of urban crisis |journal=American Economic Review |volume=57 |year=1967 |issue=47 |pages=415–26 |jstor=1812111 |url=http://www.jstor.org/stable/1812111 |access-date=2021-01-03 |archive-date=2020-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227035520/https://www.jstor.org/stable/1812111 |url-status=live }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] r231tfrts30vrx8uul2byziibg15h8q 0 415230 2978763 2965197 2026-10-14T03:09:59Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978763 wikitext text/x-wiki '''Alkoholbedwelming''', ook bekend in oordosis as '''alkoholvergiftiging''', wat algemeen beskryf word as '''dronkenskap''' of '''intoksikasie''',<ref>{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/inebriation|title=Meaning of inebriation in English|website=dictionary.cambridge.org [[Cambridge University Press]]|archive-url=https://archive.today/20210624152658/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/inebriation|archive-date=24 June 2021|access-date=24 June 2021}}</ref> is die gedrag en fisiese effekte wat veroorsaak word deur 'n onlangse verbruik van alkohol.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/substance_abuse/terminology/acute_intox/en/|title=Acute intoxication|website=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20040704055527/http://www.who.int/substance_abuse/terminology/acute_intox/en/|archive-date=4 July 2004|access-date=24 May 2018}}</ref> Benewens die [[Giftigheid|toksisiteit]] van [[etanol]], die hoof [[Psigotropiese middel|psigo-aktiewe]] komponent van alkoholiese drank, kan ander fisiologiese simptome voortspruit uit die aktiwiteit van asetaldehied, 'n metaboliet van alkohol. Hierdie effekte mag eers ure na inname ontstaan en kan bydra tot die toestand wat in die volksmond bekend staan as 'n [[Babelas|babelaas]]. Die term dronkenskap word algemeen gebruik wanneer groot hoeveelhede alkohol saam met fisiese simptome en nadelige gesondheidseffekte verbruik word. Simptome van dronkenskap by laer dosisse kan ligte sedasie en swak koördinasie insluit.<ref name=Mer2018 /> By hoër dosisse kan daar onduidelike (sluimerige) spraak, probleme om te loop en braking wees.<ref name=Mer2018 /> Uiterste dosisse kan respiratoriese depressie, koma of dood tot gevolg hê.<ref name="Mer2018">{{cite web |title=Alcohol Toxicity and Withdrawal |url=https://www.merckmanuals.com/professional/special-subjects/recreational-drugs-and-intoxicants/alcohol-toxicity-and-withdrawal |access-date=24 May 2018 |website=Merck Manuals Professional Edition}}</ref> Komplikasies kan aanvalle, longontsteking, lae bloedsuiker en beserings of selfskade soos [[selfmoord]] insluit.<ref name="Mer2018" /><ref name="NHS2018">{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/conditions/alcohol-poisoning/|title=Alcohol poisoning|date=17 October 2017|website=nhs.uk|access-date=24 May 2018}}</ref> Alkoholbedwelming kan lei tot alkoholverwante misdaad met oortreders wat meer geneig is om dronk te wees as slagoffers. Alkoholbedwelming begin gewoonlik na twee of meer alkoholiese drankies.<ref name="DSM5" /> Alkohol het die potensiaal vir misbruik. Sosiale situasies waar swaar drinkery algemeen voorkom en persone met 'n impulsiewe persoonlikhede is die grootste risikofaktore vir misbruik.<ref name="DSM5" /> Diagnose word gewoonlik gebaseer op die geskiedenis van gebeure en fisiese ondersoek. Verifikasie van gebeure deur getuies kan nuttig wees.<ref name="Jun2014" /> Wetlik word alkoholvergiftiging dikwels gedefinieer as 'n bloedalkoholkonsentrasie (BAK) van meer as 5,4–17,4&nbsp;mmol/L (25–80&nbsp;mg/dL of 0,025–0,080%).<ref>{{Cite journal|accessdate=24 May 2018}}</ref> Dit kan deur bloed- of asemtoetsing gemeet word.<ref name="DSM5">{{Verwysing|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.)|url=https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/497|pages=[https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/497 497–499]|year=2013|place=Arlington|publisher=American Psychiatric Publishing|isbn=978-0890425558}}</ref> Alkohol word in die menslike liggaam afgebreek teen 'n tempo van ongeveer 3,3&nbsp;mmol/L (15&nbsp;mg/dL) per uur,<ref name="Jun2014" /> afhangende van 'n individu se metaboliese tempo ([[metabolisme]]).<ref>{{Cite web|url=https://pubs.niaaa.nih.gov/publications/AA72/AA72.htm|title=Alcohol Alert|website=pubs.niaaa.nih.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228215303/https://pubs.niaaa.nih.gov/publications/AA72/AA72.htm|archive-date=28 February 2021|access-date=24 June 2021}}</ref> Die DSM-5 definieer alkoholvergiftiging as ten minste een van die volgende simptome wat ontwikkel het tydens of naby na alkohol-inname: onduidelike spraak, gebrekkige koördinasie, onstabiele loop/beweging, nistagmus (onbeheerde oogbeweging), aandag of geheue inkorting, of byna bewusteloosheid of koma. Bestuur van alkoholvergiftiging behels ondersteunende sorg. Tipies sluit dit in om die persoon in die herstelposisie te plaas, die persoon warm te hou en seker te maak dat asemhaling voldoende is.<ref name="NHS2018"/> Daar is nie gevind dat maagspoeling en geaktiveerde houtskool nuttig is nie.<ref name="Jun2014" /> Akute dronkenskap is deur die geskiedenis gedokumenteer, en alkohol bly een van die wêreld se mees wydverspreide ontspanningsdwelms. Sommige godsdienstige strominge beskou alkoholvergiftiging as 'n sonde.<ref name="DSM5"/> == Simptome == [[Lêer:The_wine_is_a_mocker_1663-1664_Jan_Steen.jpg|duimnael| ''Die wyn is 'n spotter'' deur [[Jan Steen]] c. 1663. Die skrif wat in die skildery bo die deur geskryf is is uit Spreuke 20:1, wat sê: "Die wyn is 'n spotter, en sterk drank 'n lawaaimaker. Elkeen wat daarvan slinger is nie wys nie."]] Alkoholbedwelming, wat veroorsaak word deur 'n oormaat alkohol in te neem, se simptone varieer tussen mense. Die hoeveelheid alkohol wat tot dronkenskap lei, verskil van persoon-tot-persoon. Intoksikasie lei tot veranderinge in bewussyn, denke, persepsie, oordeel, emosies, of gedrag, wat van persoon tot persoon kan verskil en in die intensiteit van die intoksikasie kan varieer. Benewens die direkte gevolge van alkohol, hou die komplikasies wat dit veroorsaak, soos ongelukke en geweld, beduidende gesondheidsrisiko's in. Simptome by gereelde drinkers kan minder voorspelbaar en soms minder sigbaar wees. Vir mense wat nie 'n chroniese alkoholprobleem het nie, hou simptome dikwels verband met hul bloedalkoholkonsentrasie (BAK). Hierdie simptome sluit in: <u>Ligte dronkenskap:</u> ''BAK tussen 0.01 en 0.1 persent'' * Gevoelens van welstand en selfvertroue * Ontremming (verlies vvan inhibisie) * Drang om te gesels * Gevoelens van rustigheid en ontspanning * Ligte koördinasieprobleme (onvaste gang, moeilikheid om regop te staan) * Effens verminderde aandag, geheue, en oordeel * Rooiwording van die vel of bloos in die gesig * Effens versnelde hartklop <u>Matige dronkenskap:</u> ''BAK tussen 0.15 en 0.3 persent'' * Buierigheid * Beduidende ontremming (verlies aan inhibisie) * Onduidelike spraak * Groter koördinasie- en psigomotoriese probleme (verhoogde onvastheid, lompheid) * Meer verswakte aandag, geheue, en oordeel * Verminderde reaksie, waaksaamheid, en reaksietyd * Verwardheid * Onbeheerde oogbewegings * Slaperigheid * Duiseligheid * Naarheid en braking * Verswakte visie en klanklokalisering * Geheuegapings <u>Ernstige dronkenskap (alkoholvergiftiging):</u> ''BAK hoër as 0.3 persent'' * Wanpersepsies en hallusinasies * Ernstige spraakprobleme * Ernstige duiseligheid * Groot koördinasie- en psigomotoriese probleme * Potensiële hipotermie * Potensiële koma (gewoonlik BAK groter as 0.4 persent, bewusteloosheid, gebrek aan verdedigingsreflekse, asemhalingsversaking). == Patofisiologie == [[Lêer:(Five_stages_of_inebriation,_ca.1863-1868)_-_photographer_Charles_Percy_Pickering_(9610229733)_(2).jpg|duimnael| Stadium Drie van die Vyf stadiums van dronkenskap, c. 1863–1868, deur Charles Percy Pickering]] Alkohol word deur 'n normale [[lewer]] [[Metabolisme|gemetaboliseer]] teen 'n tempo van ongeveer 8 gram suiwer [[etanol]] per uur. 8 gram of {{Convert|10|mL|usfloz}} is een Britse standaard eenheid. 'n "Abnormale" lewer met toestande soos hepatitis, sirrose, [[Galblaas|galblaassiekte]] en kanker sal waarskynlik lei tot 'n stadiger tempo van metabolisme.<ref>{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/chq/Pages/853.aspx|title=How long does alcohol stay in your blood?|date=26 June 2018|publisher=NHS Choices|access-date=22 Mei 2024|archive-date=31 Desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231134001/https://www.nhs.uk/chq/pages/853.aspx|url-status=dead}}</ref> [[Etanol]] word tot asetaldehied gemetaboliseer deur alkoholdehidrogenase (ADH), wat in baie weefsels, insluitend die maagslymvlies, aangetref word. Asetaldehied word tot asetaat gemetaboliseer deur asetaldehieddehidrogenase (ALDH), wat hoofsaaklik in lewermitochondria aangetref word. Asetaat word deur die spierselle gebruik om asetiel-CoA te produseer deur die ensiem asetiel-CoA sintetase te gebruik, en die asetiel-CoA word dan in die sitroensuursiklus gebruik.<ref>Smith, C., Marks, Allan D., Lieberman, Michael, 2005, ''Marks' Basic Medical Biochemistry: A Clinical Approach'', 2nd ed., Lippincott Williams & Wilkins, USA, p. 458</ref> Soos wat drinkery toeneem, word mense slaperig of verval hulle in 'n versteuring. Na 'n baie hoë vlak van verbruik, die asemhalingstelsel word swakker en die persoon sal ophou asemhaal. Komatose pasiënte kan hul braking aspireer (wat lei tot braking in die longe, wat "verdrinking" en later [[longontsteking]] kan veroorsaak as dit oorleef word). SSS-depressie en verswakte motoriese koördinasie tesame met swak oordeel verhoog die waarskynlikheid van toevallige besering. Na raming is ongeveer een derde van alkoholverwante sterftes weens ongelukke en nog 14% is weens opsetlike besering.<ref>The World Health Organization (2007) Alcohol and Injury in Emergency Departments</ref> Benewens asemhalingsversaking en ongelukke wat veroorsaak word deur die uitwerking daarvan op die sentrale senuweestelsel, veroorsaak alkohol aansienlike metaboliese afwykings. Hipoglukemie kom voor as gevolg van etanol se inhibisie van glukoneogenese, veral by kinders, en kan melksuurdosis, ketoasidose en akute nierbesering veroorsaak. Metaboliese asidose word vererger deur respiratoriese versaking. Pasiënte kan ook met hipotermie presenteer. === Meganisme === In die verlede is geglo dat alkohol 'n nie-spesifieke farmakologiese middel is wat baie [[Senuoordraer|neuro-]] oordragstelsels in die brein beïnvloed. Molekulêre farmakologiese studies het egter getoon dat alkohol slegs 'n paar primêre teikens het. In sommige stelsels is hierdie effekte fasiliterende, en in ander inhiberend. Onder die neurotransmitterstelsels met verbeterde funksies is: GABA _A, 5-HT₃ reseptor agonisme (verantwoordelik vir GABAergiese (GABA _A reseptor PAM), glisinergiese en cholinergiese effekte), nikotien asetielcholien reseptore. Onder diegene wat geïnhibeer word, is: NMDA, dihidropiridien-sensitiewe L-tipe Ca2+ kanale en G-proteïen-geaktiveerde inwaarts regstellende K+ kanale. Alkohol word ook deur fosfolipase D2 in fosfatidieletanol ('n lipiedmetaboliet) omgeskakel, en daar is getoon dat hierdie metaboliet direk aan ioonkanale bind en reguleer. Die resultaat van hierdie direkte effekte is 'n vlaag van verdere indirekte effekte wat 'n verskeidenheid ander [[Senuoordraer|neurotransmitter-]] en neuropaptiedstelsels behels, wat uiteindelik lei tot die gedrags- of simptomatiese effekte van alkoholbedwelming. Die volgorde waarin verskillende soorte alkoholiese drankies verbruik word ("Druiwe of graan, maar nooit die twee saam" en "Bier voor wyn en jy voel piekfyn; wyn voor bier en maak jou suur") het geen effek nie. === GABA _A -reseptore === [[Lêer:Ethanol_and_GABA_Receptor.png|duimnael| Etanol bind aan GABA _A reseptor]] Baie van die effekte van GABA _A -reseptore wat geaktiveer is, het dieselfde effekte as dié van etanolverbruik. Sommige van hierdie effekte sluit in anxiolitiese, antikonvulsiewe, kalmerende en hipnotiese effekte, kognitiewe inkorting en motoriese inkoördinasie. Hierdie korrelasie tussen aktivering van GABA _A -reseptore en die effekte van etanolverbruik het gelei tot die studie van etanol en die uitwerking daarvan op GABA _A -reseptore. Etanol het positiewe allosteriese bindingseienskappe aan GABA _A -reseptore vertoon. Die effekte daarvan is egter beperk tot pentamere wat die δ-subeenheid bevat eerder as die γ-subeenheid. Daar is getoon dat GABA _A -reseptore wat die δ-subeenheid bevat buite die sinaps geleë is en betrokke is by toniese inhibisie eerder as sy γ-subeenheid eweknie, wat betrokke is by fasiese inhibisie. Daar is getoon dat die δ-subeenheid die allosteriese bindingsplek kan vorm wat GABA _A -reseptore, wat die δ-subeenheid bevat, meer sensitief maak vir etanolkonsentrasies, selfs tot matige sosiale etanolverbruiksvlakke (30 mM). Terwyl dit getoon is, deur Santhakumar et al., dat GABA _A -reseptore, wat die δ-subeenheid bevat, sensitief is vir etanolmodulasie, afhangende van subeenheidkombinasies kan reseptore min of meer sensitief vir etanol wees. GABA _A -reseptore wat beide δ en β3-subeenhede bevat toon verhoogde sensitiwiteit vir etanol. Een so 'n reseptor wat etanol-onsensitiwiteit toon, is α3-β6-δ _GABAA. Verder is subeenheid kombinasie nie die enigste ding wat bydra tot etanol sensitiwiteit nie. Ligging van GABA _A -reseptore binne die sinaps kan ook bydra tot etanol sensitiwiteit. == Diagnose == Alkoholdronkenskap word beskryf as 'n [[Geestesteuring|geestes-]] [[Siekte|en]] gedragsversteuring deur die [[Internasionale Statistiese Klassifikasie van Siektes en Verwante Gesondheidsprobleme|Internasionale Klassifikasie van Siektes]] ([[ICD-10]]).<ref>Drs; {{Cite web|url=https://www.who.int/classifications/icd/en/bluebook.pdf|title=The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders Clinical descriptions and diagnostic guidelines|last=Sartorius|first=Norman|authorlink=Norman Sartorius|last2=Henderson|first2=A.S.|website=www.who.int [[World Health Organization]]|publisher=[[Microsoft Word]]|page=65|via=[[Microsoft Bing]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20041017011412/http://www.who.int/classifications/icd/en/bluebook.pdf|archive-date=17 October 2004|access-date=23 June 2021|last3=Strotzka|first3=H.|last4=Lipowski|first4=Z.|last5=Yu-cun|first5=Shen|last6=You-xin|first6=Xu|last7=Strömgren|first7=E.|last8=Glatzel|first8=J.|last9=Kühne|first9=G.-E.}}</ref> Definitiewe diagnose maak staat op 'n bloedtoets vir alkohol, gewoonlik uitgevoer as deel van 'n [[Toksikologie|toksikologie-]] skerm. Wetstoepassers in die Verenigde State en ander lande gebruik dikwels asemtoetseenhede en veldnugterheidstoetse as geriefliker en vinniger alternatiewe vir bloedtoetse.<ref>{{Cite web|url=http://apps.who.int/gho/data/view.main.54620|title=Random breath testing – Data by country|publisher=World Health Organization|access-date=25 June 2018}}</ref> Daar is ook verskeie modelle van asemmeter-eenhede wat beskikbaar is vir verbruikersgebruik. Omdat dit verskillende betroubaarheid kan hê en ander resultate kan lewer as die toetse wat vir wetstoepassingsdoeleindes gebruik word, moet die resultate van sulke toestelle konserwatief geïnterpreteer word. Baie informele dronkenskaptoetse bestaan, wat oor die algemeen onbetroubaar is en nie aanbeveel word as afskrikmiddels vir oormatige dronkenskap of as aanwysers van die veiligheid van aktiwiteite soos motorvoertuigbestuur, gebruik van swaar toerusting, gebruik van masjiengereedskap, ens. Om te bepaal of iemand op 'n ander manier as 'n bloedalkoholtoets deur alkohol bedwelm is, is dit nodig om ander toestande soos hipoglukemie, beroerte, gebruik van ander bedwelmende middels, geestesgesondheidskwessies, ensovoorts, uit te sluit. Dit is die beste as hul gedrag waargeneem is terwyl die onderwerp nugter is om 'n basislyn te bepaal. Verskeie bekende kriteria kan gebruik word om 'n waarskynlike diagnose vas te stel. Vir 'n dokter in die akute-behandeling-omgewing kan akute alkoholvergiftiging ander akute neurologiese afwykings naboots of word dit dikwels gekombineer met ander ontspanningsmiddels wat diagnose en behandeling bemoeilik. == Bestuur == Akute alkoholvergiftiging is 'n mediese noodgeval weens die risiko van dood as gevolg van respiratoriese depressie/staking of aspirasie van braking, as braking plaasvind terwyl die persoon nie reageer nie. Noodbehandeling streef daarna om 'n oop lugweg en voldoende asemhaling te stabiliseer en in stand te hou terwyl daar gewag word vir die alkohol om te metaboliseer. Dit kan gedoen word deur enige braking te verwyder of, indien die persoon bewusteloos is of verswakte stikrefleks (''gag reflex'') het, intubasie van die tragea. Ander maatreëls kan insluit * Dien die vitamien [[tiamien]] toe om Wernicke-Korsakoff-sindroom te voorkom, wat 'n aanval (''seizure'') kan veroorsaak (meer gewoonlik 'n behandeling vir chroniese alkoholisme, maar in die akute konteks gewoonlik saam toegedien om maksimum voordeel te verseker). * Hemodialise as die bloedkonsentrasie baie hoog is by >130&nbsp;mmol/L (>600&nbsp;mg/dL) * Voorsien suurstofterapie soos nodig via neuskanule of ''non-rebreather'' masker. * Toediening van binneaarse vloeistowwe in gevalle wat hipoglukemie en elektrolietwanbalans behels. * Terwyl die medikasie metadoksien die afbreek van alkohol kan bespoedig, vereis gebruik in alkoholvergiftiging verdere studie vanaf 2017.<ref name="Goh2017" /> Dit is goedgekeur in 'n aantal lande in Europa, sowel as Indië en Brasilië.<ref name="Goh2017">{{Cite journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719014723/http://discovery.ucl.ac.uk/1542523/3/Morgan_MYM%20accepted%20for%20deposit%20Pharmacotherapy%20for%20Alcohol%20Dependence%20Jan%202017%20for%20APT.pdf|archivedate=19 July 2018|pmc=live}}</ref> Bykomende medikasie kan aangedui word vir die behandeling van naarheid, bewing en [[angs]]. == Kliniese bevindings == === Hospitaalopnames === Daar is gevind dat alkoholdronkenskap algemeen voorkom in kliniese populasies binne die Verenigde State van Amerika waarby mense betrokke is wat vir trauma behandel is en in die ouderdomsgroep tussen 18 en 24 (in 'n studie van 'n groep vir die jare 1999 - 2004). In die VSA, gedurende die jare 2010 - 2012, is gevind dat akute dronkenskap die direkte oorsaak is van 'n gemiddeld van 2 221 sterftes, in die steekproefgroep van diegene wat binne hul 15de jaar of ouer is. Dieselfde sterfteroete word vermoedelik indirek meer as 30 000 sterftes per jaar veroorsaak.<ref name="DSM5"/> === Prognose === [[Lêer:An_alcoholic_man_with_delirium_Wellcome_L0060780_(level_correction).jpg|regs|duimnael| Akute verwarrende toestand veroorsaak deur alkoholonttrekking, ook bekend as ''[[delirium tremens]]'']] 'n Normale lewer detoksifiseer die bloed van alkohol oor 'n tydperk wat afhang van die aanvanklike vlak en die pasiënt se algehele fisiese toestand. 'n Abnormale lewer sal langer neem, maar steeds slaag, mits die alkohol nie lewerversaking veroorsaak nie. Mense wat 'n paar dae of weke lank sterk gedrink het, kan onttrekkingsimptome hê nadat die akute dronkenskap bedaar het. 'n Persoon wat aanhoudend 'n gevaarlike hoeveelheid alkohol inneem, kan geheueverlies en eiesoortige dronkenskap of patologiese dronkenskapsimptome ontwikkel.<ref>Gelder, M., Mayou, R. and Geddes, J. 2005. ''Psychiatry''. 3rd ed. New York: Oxford. pp. 186.</ref> Langtermyn aanhoudende verbruik van oormatige hoeveelhede alkohol kan lewerskade veroorsaak en ander skadelike gesondheidseffekte hê. == Samelewing en kultuur == [[Lêer:An_intoxicated_man_drinking_beer;_advertising_Blauwe_Week_Wellcome_L0048989.jpg|links|duimnael| 'n 1936 plakkaat gekant teen alkoholmisbruik, deur Aart van Dobbenburgh]] Alkoholbedwelming is 'n risikofaktor in sommige gevalle van [[katastrofiese besering]], veral vir ontspanningsaktiwiteite sonder toesig. ’n Studie in die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsie]] van [[Ontario]] gebaseer op [[Epidemiologie|epidemiologiese]] data van 1986, 1989, 1992 en 1995 verklaar dat 79,2% van die 2 154 katastrofiese beserings wat vir die studie aangeteken is voorkombaar was, waarvan 346 (17%) alkoholverbruik behels het. Die aktiwiteite wat die algemeenste met alkoholverwante katastrofiese beserings geassosieer word, was sneeumobielry (124), visvang (41), [[Onderwaterduik|duik]] (40), bootvaart (31) en [[kanovaart]] (7), swem (31), ry 'n alle-terrein voertuig (24), en fietsry (23).<ref name="Tator" /> Hierdie gebeure word dikwels geassosieer met jong mans sonder toesig, dikwels onervare in die aktiwiteit, en kan tot verdrinking lei.<ref name="Tator" /> Alkoholgebruik word ook met onveilige seks geassosieer. === Regskwessies === [[Lêer:Drunk_driving_simulator,_Montreal_by_CAA_of_Quebec.jpg|duimnael| ’n Dronkbestuursimulator in [[Montreal]]]] Wette oor dronkenskap verskil. In Suid-Afrika is daar streng wette teen dronkbestuur en die bedryf van swaar masjinerie onder die invloed van alkohol. Hierdie wette word hoofsaaklik beheer deur die Nasionale Padverkeerswet, 1996 (Wet No. 93 van 1996) en ander verwante regulasies. Hier is die sleutelpunte: <u>Dronkbestuurswette</u> # ''Bloedalkoholkonsentrasie (BAK) limiete:'' * Vir gewone bestuurders is die wettige BAK-limiet 0,05 gram per 100 milliliter bloed. * Vir professionele bestuurders (dié met Professionele Bestuurspermitte, soos vragmotorbestuurders, busbestuurders, en taxibestuurders), is die wettige BAK-limiet 0,02 gram per 100 milliliter bloed. 2. ''Asemalkoholkonsentrasie Limiete:'' * Vir gewone bestuurders is die limiet 0,24 milligram per 1 000 milliliter asem. * Vir professionele bestuurders is die limiet 0,10 milligram per 1 000 milliliter asem. 3. ''Straf vir Dronkbestuur:'' * Oortreders mag boetes, gevangenisstraf, of beide in die gesig staar. Die erns van die straf hang af van die omstandighede en of dit 'n herhaalde oortreding is. * Die howe kan ook die persoon se bestuurderslisensie opskort of kanselleer. <u>Bedryf van swaar masjinerie onder die invloed</u> 1. ''Wet op Beroepsgesondheid en -veiligheid, 1993 (Wet No. 85 van 1993):'' * Hierdie wet reguleer die bedryf van swaar masjinerie in die werkplek en bevat bepalings om te verseker dat masjinerie veilig bedryf word. * Werkgewers is verplig om maatreëls te implementeer om te verhoed dat werknemers masjinerie bedryf terwyl hulle onder die invloed van alkohol of dwelms is. 2. ''Regulasies:'' * Spesifieke regulasies onder die Wet op Beroepsgesondheid en -veiligheid kan 'n nulverdraagsaamheidsbeleid vir die bedryf van swaar masjinerie onder die invloed van alkohol stipuleer. * Werkgewers moet gereelde opleiding en bewustheidsprogramme aanbied oor die gevare en wetlike gevolge van die bedryf van masjinerie terwyl hulle dronk is. 3. ''Strawwe:'' * Oortredings kan lei tot dissiplinêre optrede deur die werkgewer, insluitend beëindiging van diens. * In gevalle waar oortredings tot ongelukke of beserings lei, kan daar addisionele regskonsekwensies wees, insluitend boetes en gevangenisstraf vir verantwoordelike partye. In die Verenigde State is dit 'n kriminele oortreding vir 'n persoon om dronk te wees terwyl hy 'n gemotoriseerde voertuig bestuur, behalwe in Wisconsin, waar dit slegs 'n boete is vir die eerste oortreding.<ref>{{Cite web|url=http://docs.legis.wisconsin.gov/statutes/statutes/346|title=Wisconsin Legislature: Chapter 346|website=wisconsin.gov}}</ref> Dit is ook 'n kriminele oortreding om 'n vliegtuig te vlieg of (in sommige [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse state]]) om 'n pretparkrit bymekaar te maak of te bedryf terwyl hy dronk is.<ref>{{Cite web|url=http://law.onecle.com/texas/penal/49.065.00.html|title=Texas Penal Code § 49.065|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926124717/http://law.onecle.com/texas/penal/49.065.00.html|archive-date=26 September 2011}}</ref> Soortgelyke wette bestaan ook in die Verenigde Koninkryk en die meeste ander lande. In sommige lande is dit ook 'n oortreding om alkohol aan 'n reeds besope persoon te bedien,<ref>{{Cite web|url=http://www.camden.gov.uk/ccm/content/press/2007/february/booze-license-suspended-after-selling-alcohol-to-drunk-customers.en|title=Camden Council: Booze license suspended after selling alcohol to drunk customers|website=camden.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20090111052754/http://www.camden.gov.uk/ccm/content/press/2007/february/booze-license-suspended-after-selling-alcohol-to-drunk-customers.en|archive-date=11 January 2009|access-date=8 January 2009}}</ref> en, dikwels kan alkohol slegs verkoop word deur persone wat gekwalifiseer is om verantwoordelik te bedien deur opleiding in alkoholbedieners. Die BAK vir wettige werking van 'n voertuig word tipies gemeet as 'n persentasie van 'n eenheidsvolume bloed. Hierdie persentasie wissel van 0,00% in Roemenië en die Verenigde Arabiese Emirate; tot 0,05% in Australië, Duitsland, Skotland en Nieu-Seeland (0,00% vir minderjarige individue); tot 0,08% in Engeland en Wallis, die Verenigde State en Kanada.<ref>{{Cite web|url=http://www.icap.org/PolicyIssues/DrinkingandDriving/BACTable/tabid/199/Default.aspx|title=Drinking and Driving|website=icap.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20080702135901/http://www.icap.org/PolicyIssues/DrinkingandDriving/BACTable/tabid/199/Default.aspx|archive-date=2 July 2008}}</ref> Die [[Federale Lugvaartadministrasie]] van die Verenigde State verbied bemanningslede om hul pligte uit te voer binne agt uur nadat hulle 'n alkoholiese drank ingeneem het, terwyl hulle onder die invloed van alkohol is, of met 'n BAK groter as 0,04%.<ref>{{Cite web|url=http://www.risingup.com/fars/info/part1-1-FAR.shtml|title=Federal Aviation Regulation Sec. 1.1 – General definitions.|website=risingup.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgFAR.nsf/0/28757d8ae4d7d671862571960066be86%21OpenDocument%26Click%3D|title=FAR Part 91 Sec. 91.17 effective as of 07/21/2006|website=faa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227005600/https://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgFAR.nsf/0/28757d8ae4d7d671862571960066be86%21OpenDocument%26Click%3D|archive-date=27 February 2021|access-date=3 July 2008}}</ref> In die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Australië is openbare dronkenskap 'n misdaad (ook bekend as "dronk en wanordelik wees" of "dronk en onbekwaam wees").<ref>{{Cite news|accessdate=8 May 2010|archiveurl=https://archive.today/20120805165526/http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?activeTextDocId=1052305|archivedate=5 August 2012}}</ref> In sommige lande is daar spesiale fasiliteite, soms bekend as " dronk tenks ", vir die tydelike aanhouding van persone wat gevind word dat hulle dronk is. === Godsdienstige sienings === ==== Christenskap ==== [[Lêer:Drunkenness of Noah bellini.jpg|duimnael|''Noag se Dronkenskap'' deur [[Giovanni Bellini]]]] [[Lêer:Lot en zijn dochters Rijksmuseum SK-A-4866.jpeg|duimnael| ''Lot en sy dogters'' deur Hendrick Goltzius]] Sommige godsdiensgroepe laat die gebruik van alkohol toe; sommige laat verbruik toe, maar verbied dronkenskap; ander verbied enige hoeveelheid alkoholgebruik heeltemal. Baie denominasies van die Christendom, soos [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolisisme]], Ortodoksie en [[Lutheranisme]], gebruik wyn as deel van die [[Nagmaal]] en laat die gebruik daarvan toe, maar beskou dit as sondig om dronk te word. In die Bybel bevat die [[Spreuke van Salomo|Boek van Spreuke]] verskeie hoofstukke wat verband hou met die negatiewe gevolge van dronkenskap en waarsku om weg te bly van bedwelmende drankies. [[Genesis]] verwys na die gebruik van wyn deur Lot se dogters om hom te verkrag. Die [[Levitikus|boek Levitikus]] vertel die verhaal van Nadab en Abihu, die oudste seuns van [[Aäron]], wat vermoor is omdat hulle in die tempel in Jerusalem gewerk het nadat hulle wyn gedrink het, vermoedelik terwyl hulle dronk was. Dit gaan voort om [[Monastisisme|kloosterdom]] te bespreek, waarin die drink van wyn verbied word. Die verhaal van [[Simson]] in [[Rigters]] vertel van 'n nasireër uit die Israelitiese stam van Dan wat verbied word om sy hare te sny en wyn te drink (soos voorgeskryf in Numeri 6:1-20).<ref name="biblical">{{Cite web|url=https://netbible.org/|title=Matthew 1|website=netbible.org|language=en|access-date=31 December 2022}}</ref> Romeine 13:13–14,<ref>{{Cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Romans%2013%3A13-14&version=NIV|title=Bible Gateway passage: Romans 13:13-14 - New International Version|website=Bible Gateway}}</ref> [[1 Korintiërs]] 6:9–11, Galasiërs 5 :19–21<ref>{{Cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Galatians%205%3A19-21&version=NIV|title=Bible Gateway passage: Galatians 5:19-21 - New International Version|website=Bible Gateway}}</ref> en Efesiërs 5:18<ref>{{Cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Ephesians%205%3A18&version=NIV|title=Bible Gateway passage: Ephesians 5:18 - New International Version|website=Bible Gateway}}</ref> is onder 'n aantal ander Bybelgedeeltes wat teen dronkenskap praat. Terwyl Spreuke 31:4 waarsku teen konings en ander heersers wat wyn en soortgelyke alkoholiese drankies drink, bevorder Spreuke 31:6–7 die gee van sulke drankies aan die verlorenes en wyn aan diegene wie se lewens bitter is as 'n hanteringsmeganisme teen soos armoede en ander probleme.<ref>{{Cite web|url=http://www.biblegateway.com/passage/?search=Proverbs+31%3A+4-7&version=NASB|title=Proverbs 31: 4–7 NASB—It is not for kings, O Lemuel, It is|website=Bible Gateway}}</ref> Sommige [[Protestantisme|Protestantse Christelike]] denominasies verbied die verbruik van alkohol<ref>{{Cite web|url=http://www.sbc.net/resolutions/amResolution.asp?ID=1156|title=On Alcohol Use in America|date=June 2006|website=SBC Resolutions|publisher=[[Southern Baptist Convention]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105012154/http://www.sbc.net/resolutions/amResolution.asp?ID=1156|archive-date=5 November 2013|access-date=7 June 2013}}</ref> gebaseer op Bybelse gedeeltes wat dronkenskap veroordeel,<ref name="biblical"/> maar ander laat 'n matige verbruik toe.<ref>{{Cite web|url=http://www.lcms.org/Document.fdoc?src=lcm&id=576|title=Frequently Asked Questions: Alcohol|website=LCMS Views – Contemporary Issues|publisher=[[Lutheran Church–Missouri Synod]]|page=3|access-date=7 June 2013}}</ref> In die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] is alkoholgebruik verbode,<ref>{{Cite web|url=https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/dc-testament/dc/89?lang=eng|title=Doctrine and Covenants 89|website=churchofjesuschrist.org}}</ref> en het teetotalisme 'n kenmerkende kenmerk van sy lede geword. [[Jehovah se Getuies]] laat matige alkoholverbruik onder sy lede toe. ==== Islam ==== In die [[Koran]],<ref>{{Cite web|url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/004.qmt.html#004.043|title=Qur'an: 4:43|publisher=Usc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204153931/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/004.qmt.html#004.043|archive-date=4 December 2010|access-date=4 December 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/002.qmt.html#002.219|title=Qur'an: 2:19|publisher=Usc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204153812/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/002.qmt.html#002.219|archive-date=4 December 2010|access-date=4 December 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/005.qmt.html#005.090|title=Cmje|website=usc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204173049/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/005.qmt.html#005.090|archive-date=4 December 2010|access-date=4 December 2010}}</ref> is daar 'n verbod op die verbruik van druiwe-gebaseerde alkoholiese drank, en dronkenskap word as 'n gruwel beskou in die [[Hadit|hadith]] van [[Mohammed]]. Die denkrigtings van [[Fikh|Islamitiese regspraak]] het dit geïnterpreteer as 'n streng verbod op die verbruik van alle soorte alkohol en dit as ''haram'' verklaar (letterlike vertaling: "verbode [in [[Islam]]]"), hoewel ander gebruike toegelaat kan word. ==== Boeddhisme ==== [[Lêer:Guo_Xu_album_dated_1503_(3).jpg|duimnael| Dronk onsterflike ondersteun en begelei deur 'n demoon, deur Guo Xu, [[Ming-dinastie]] China.]] In [[Boeddhisme]] word die verbruik van bedwelmende middels oor die algemeen vir beide monastieke en leke-volgelinge ontmoedig. Baie Boeddhiste volg 'n basiese etiese kode bekend as die vyf voorskrifte, waarvan die vyfde voorskrif 'n onderneming is om te weerhou van die gebruik van bedwelmende middels (behalwe vir mediese redes). In die ''bodhisattva-''beloftes van die ''Brahmajala Sutra'', waargeneem deur [[Mahayana|Mahayana Boeddhistiese]] gemeenskappe, word die verspreiding van bedwelmende middels eweneens ontmoedig, sowel as verbruik. ==== Hindoeïsme ==== In die Gaudiya Vaishnavism -tak van [[Hindoeïsme]] verbied een van die vier regulatiewe beginsels die neem van bedwelmende middels, insluitend alkohol. ==== Judaïsme ==== [[Lêer:The_Phillip_Medhurst_Picture_Torah_104._Lot_and_his_daughters._Genesis_cap_19_vv_31-32._Drevet.jpg|duimnael| Dronk Lot en sy dogters, uit 'n geïllustreerde Torah]] In Judaïsme, in ooreenstemming met die Bybelse standpunt teen drankmisbruik,<ref name="biblical"/> word wyn drink nie vir priesters of monnike toegelaat nie.<ref>The Talmudic decree set a schedule according to which the priests would take turns staying sober. The practice of becoming a 'biblical' monk, is discussed in a full tractate of the [[Mishna]] and Talmud. The Talmud tells of a family 'the sons of Reichab' who never drank wine, although it is not clear if this is considered good or bad.</ref> Die Bybelse opdrag om die Sabbat en ander vakansiedae te heilig, is geïnterpreteer as om drie seremoniële maaltye met wyn of druiwesap te hê, bekend as ''Kiddush''.<ref>{{Cite web|url=https://musaf-shabbat.com/2016/08/21/%25d7%25aa%25d7%25a2%25d7%259c%25d7%2595%25d7%259e%25d7%25aa-%25d7%2594%25d7%25a7%25d7%2599%25d7%2593%25d7%2595%25d7%25a9-%25d7%2594%25d7%25a9%25d7%259c%25d7%2599%25d7%25a9%25d7%2599-%25d7%25a8%25d7%2595%25d7%25aa%25d7%2599-%25d7%25a4%25d7%2595%25d7%2599%25d7%259b%25d7%2598%25d7%2595%25d7%25a0%25d7%2592/|title=תעלומת הקידוש השלישי {{pipe}} רותי פויכטונגר|date=21 August 2016|website=מוסף "שבת" - לתורה, הגות ספרות ואמנות|language=he-IL|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206160541/https://musaf-shabbat.com/2016/08/21/%D7%AA%D7%A2%D7%9C%D7%95%D7%9E%D7%AA-%D7%94%D7%A7%D7%99%D7%93%D7%95%D7%A9-%D7%94%D7%A9%D7%9C%D7%99%D7%A9%D7%99-%D7%A8%D7%95%D7%AA%D7%99-%D7%A4%D7%95%D7%99%D7%9B%D7%98%D7%95%D7%A0%D7%92/|archive-date=6 February 2023|access-date=31 December 2022}}</ref> 'n Aantal Joodse huwelikseremonies eindig met die bruid en bruidegom wat 'n gedeelde koppie wyn drink nadat hulle sewe seëninge opgesê het; dit gebeur na 'n vasdag in sommige [[Asjkenasiese Jode|Ashkenazi-]] tradisies. Dit was gebruiklik en in baie gevalle selfs opdrag om matig te drink om nugter te bly, en eers nadat die gebede verby is.<ref>Menachem Posner: [http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/581082/jewish/What-is-Judaisms-take-on-alcohol-consumption.htm What is Judaism's take on alcohol consumption?] on Chabad.org</ref> Tydens die Seder op [[Pesach|Pasga]] is daar 'n verpligting om vier seremoniële bekers wyn te drink terwyl die Haggadah voorgedra word. Dit is aanvaar as die bron van die wyndrinkritueel by die nagmaal in sommige Christelike groepe.<ref>{{Cite web|url=https://www.biblicalarchaeology.org/daily/people-cultures-in-the-bible/jesus-historical-jesus/was-jesus-last-supper-a-seder/|title=Was Jesus' Last Supper a Seder?|date=15 November 2022|website=Biblical Archaeology Society|language=en|access-date=31 December 2022}}</ref> Tydens [[Poerim|Purim]] is daar 'n verpligting om dronk te word; egter, soos met baie ander dekrete, is dit in baie gemeenskappe vermy deur slaap gedurende die dag as 'n plaasvervanger toe te laat.<ref>The [[Babylonian Talmud]] says in Megillah 7b that "[[Rava (amora)|Rava]] said: A person is obligated to become intoxicated on [[Purim]] until he is unaware of the difference between 'Cursed be [[Haman (Bible)|Haman]]' and 'Blessed be [[Mordechai]].'" This is taken to mean that on the Jewish festival of Purim one is commanded to drink alcohol to the point of intoxication. See [[Yanki Tauber]]: [http://www.chabad.org/global/popup/default_cdo/aid/2814/jewish/The-Purim-Drunk.htm Are Jews actually supposed to get drunk on Purim?] Chabad.org (referring to the Talmudic tractate Megillah (7b)).</ref> Tydens die Amerikaanse verbodstydperk in die 1920's het 'n [[Rabbyn|rabbi]] van die Reform Judaism- beweging voorgestel om druiwesap vir die ritueel in plaas van wyn te gebruik. Alhoewel dit aanvanklik weerlê is, is die praktyk ook algemeen deur ortodokse Jode aanvaar.<ref>[http://www.torahlab.org/doitright/using_grape_juice_for_kiddush/ Using grape juice for Kiddush] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116114745/http://www.torahlab.org/doitright/using_grape_juice_for_kiddush/}} (Torahlab website)</ref> == Diere en intoksikasie == In die Suid-Afrikaanse film, ''Animals Are Beautiful People,'' deur [[Jamie Uys]], is 'n hele afdeling daaraan gewy om baie verskillende diere te wys, insluitend bobbejane, olifante, varke, kameelperde en volstruise, wat oorryp [[Maroela|maroelaboomvrugte]] eet wat veroorsaak dat hulle swaai en hul voet verloor op 'n manier soortgelyk aan menslike dronkenskap.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=c-nSBPuRbsg|title=- YouTube|via=YouTube|access-date=31 December 2022}}</ref> Voëls kan bedwelm word deur gefermenteerde bessies en sommige sterf wanneer hulle met harde voorwerpe bots wanneer hulle onder die invloed vlieg.<ref>{{Cite news|accessdate=5 October 2018}}</ref> In olifantoorlogvoering, beoefen deur die Grieke tydens die [[Makkabese Opstand|Makkabese opstand]] en deur [[Hannibal]] tydens die [[Puniese Oorloë|Puniese oorloë]], is dit opgeteken dat die olifante wyn gegee sou word voor die aanval, en eers dan sou hulle vorentoe storm nadat hulle deur hul bestuurder aangehits is.<ref>{{Cite web|url=https://historythings.com/hannibals-superweapon-the-war-elephant/|title=Hannibal's Superweapon: The War Elephant|last=Lundin|first=Elizabeth|date=21 December 2021|website=History Things|language=en-US|access-date=31 December 2022|archive-date=31 Desember 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231172612/https://historythings.com/hannibals-superweapon-the-war-elephant/|url-status=dead}}</ref> Dit is 'n gereelde praktyk om klein hoeveelhede bier aan renperde in Ierland te gee. Herkouer plaasdiere het natuurlike fermentasie wat in hul maag plaasvind, en die toevoeging van alkoholiese drank in klein hoeveelhede by hul drank sal hulle oor die algemeen geen skade berokken nie, en sal nie veroorsaak dat hulle dronk word nie. Alkoholiese drankies is uiters skadelik vir honde,<ref>{{Cite web|url=https://www.akc.org/expert-advice/vets-corner/is-alcohol-dangerous-for-dogs/|title=How Harmful Is Alcohol To Dogs? What To Do if Your Dog Drinks Alcohol|last=Klein|first=Dr Jerry|date=24 September 2019|website=akc.org}}</ref> en dikwels weens bymiddels soos xylitol, 'n kunsmatige versoeter in sommige mengers. Honde kan etielalkohol in gevaarlike hoeveelhede deur hul vel absorbeer sowel as deur die vloeistof te drink of dit in voedsel te gebruik. Selfs fermenterende brooddeeg kan gevaarlik wees vir honde.<ref>{{Cite journal|accessdate=19 April 2024}}</ref> In 1999 is een van die koninklike voetmanne vir Brittanje se koningin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] uit [[Buckingham-paleis]] uit sy posisie verlig weens sy “partytjie-truuk” om die etes en drankies van die koningin se troetel-corgi-honde met alkohol op te vul wat weer sou lei dat die honde dronk rondhardloop.<ref>{{Cite news|accessdate=19 October 2022}}</ref> == Afrikaanse gesegdes, idiome en segswyse oor dronkenskap<ref>Hoogenhout, P.I. & Schoeman, J.J.A. 1942. Afrikaanse idiome, spreekwoorde en segswyse. Kaapstad: Maskew Miller Bpk</ref> == * '''Aan wees:''' dronk wees. Vgl ook: hoog aan wees: baie dronk - "''Dié ou is hoog aan."'' * '''Aangeklam wees:''' so effens dronk wees * '''Druiwekar gery:''' dronk wees. * '''Getee wees:''' dronk/mal wees. * '''Hoenderkop wees:''' dronk wees; hoog in die takke wees * '''Die skoot hoogdeur hê:''' dronk wees * '''Kromhoutsop gedrink het:''' dronk wees * '''Lekker wees; lekker nat wees; lekkerlyf wees:''' halfdronk wees * '''Van Noag se sop gedrink het:''' dronk wees * '''Nuwejaar hou:''' dronk wees * '''Die hele pad is syne:''' hy is baie dronk * '''Sy roes uitslaap:''' slaap tot sy dronkheid oor is * '''Skape aanjaag:''' dronk wees - "''hy ja skape aan"'' * '''Twee rye spore loop:''' dronk wees * '''Kwaai stook:''' baie drink; 'n dronklap wees * '''Die straat meet:''' dronk wees * '''Stukkend wees:''' baie dronk wees * '''Hoog in die takke:''' kwaai dronk wees * '''Sy tee was te sterk:''' hy is dronk * '''Tiermelk gedrink:''' dronk wees * '''Hoog en laag trap:''' dronk wees * '''Hoog veertien wees:''' dronk wees * '''Vuurwarm wees:''' lekkerlyf wees; hoog dronk wees; getier wees; baie kwaad wees * '''Buite weste wees:''' dronk; flou; nie by sy positiewe nie * '''Deur die wind wees:''' nie by sy volle sinne wees nie; dronk wees; slaapdronk * '''Deur die wingerd geloop:''' dronk wees * '''Hy is 'n regte wynvlieg:''' hy is baie agter sterk drank aan; hy is 'n dronklap * '''<nowiki/>'n Bietjie te veel skep:''' oormatig drink (oorspronklik van 'n persoon wat te veel kere met die dop wyn uit die emmer skep) * '''Baie swawel (swael):''' baie drink * '''Drink soos 'n vis:''' oormatig drink * '''Sy arm lig:''' te veel drink * '''Bloots ry:''' sterk drank drink sonder om water by te gooi; 'n perd sonder 'n saal ry. * '''<nowiki/>'n Droeë lewer:''' lus om iets te gaan drink *'''Tande uitspoel:''' om te gaan drink == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Jun2014">{{cite book |last1=Jung |first1=YC |title=Alcohol and the Nervous System |last2=Namkoong |first2=K |chapter=Alcohol |date=2014 |series=Handbook of Clinical Neurology |isbn=9780444626196 |volume=125 |pages=115–21 |doi=10.1016/B978-0-444-62619-6.00007-0 |pmid=25307571}}</ref> <ref name="Tator">{{cite book |title=Catastrophic Injuries in Sports and Recreation: Causes and Prevention: A Canadian Study |url=https://archive.org/details/isbn_9780802089670 |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2008 |isbn=9780802089670 |editor-last=Tator |editor-first=Charles H. |edition=2}}</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] 40dxdkfm736o2l96zt6vzzdt8lx8nn4 10 416097 2978625 2978207 2026-10-13T18:20:09Z Jcwf 4 2978625 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name=Oksiede | title=[[Oksied]]e | listclass = hlist | list1 = *[[waterstofoksied|H]] *[[litiumoksied|Li]] *[[natriumoksied|Na]] *[[kaliumoksied|K]] *[[rubidiumoksied|Rb]]<!-- *[[sesiumoksied|Cs]] *[[berilliumoksied|Be]]--> *[[magnesiumoksied|Mg]] *[[kalsiumoksied|Ca]] *[[stronsiumoksied|Sr]] *[[bariumoksied|Ba]] *[[lantaanoksied|La]] *[[titaandioksied|Ti(IV)]] *[[hafnium(IV)oksied|Hf(IV)]] *[[vanadium(II)oksied|V(II)]] *[[vanadium(III)oksied|V(III)]] *[[vanadiumpentoksied|V(V)]] *[[chroom(III)oksied|Cr(III)]] *[[chroom(VI)oksied|Cr(VI)]] *[[mangaandioksied|Mn(IV)]] *[[molibdeen(VI)oksied|Mo(VI)]]<!-- *[[yster(II)oksied|Fe(II)]] *[[yster(II,III)oksied|Fe(II,III)]]--> *[[yster(III)oksied|Fe(III)]] *[[rutenium(IV)oksied|Ru(IV)]] *[[rutenium(VIII)oksied|Ru(VIII)]] *[[osmium(VIII)oksied|Os(VIII)]] *[[kobalt(II)oksied|Co(II)]] *[[kobalt(II,III)oksied|Co(II,III)]] *[[iridiumoksied|Ir(IV)]] *[[koper(I)oksied|Cu(I)]] *[[koper(II)oksied|Cu(II)]] *[[silweroksied|Ag]] *[[sinkoksied|Zn]] *[[kadmiumoksied|Cd]] *[[aluminiumoksied|Al]] *[[gallium(III)oksied|Ga(III)]] *[[koolstofmonoksied|CO]] *[[koolstofdioksied|{{ch2|CO2}}]] *[[koolstofsuboksied|{{ch2|C3O2}}]] *[[silikondioksied|Si]] *[[germaniummonoksied|Ge(II)]] *[[germaniumdioksied|Ge(IV)]] *[[tin(II)oksied|Sn(II)]] *[[tin(IV)oksied|Sn(IV)]] *[[lood(II)oksied|Pb(II)]] *[[lood(IV)oksied|Pb(IV)]] *[[distikstofmonoksied|{{ch2|N2O}}]] *[[distikstoftrioksied|{{ch2|N2O3}}]] *[[distikstofpentoksied|{{ch2|N2O5}}]] *[[stikstofmonoksied|{{ch2|NO}}]] *[[stikstofdioksied|{{ch2|NO2}}]] *[[stikstoftetroksied|{{ch2|N2O4}}]] *[[fosforpentoksied|P(V)]] *[[arseentrioksied|As(III)]] *[[antimoon(III)oksied|Sb(III)]] *[[swaeldioksied|S(IV)]] *[[swaweltrioksied|S(VI)]] *[[seleendioksied|Se(IV)]] *[[chloordioksied|{{ch2|ClO2}}]] <!-- *[[kwik(I)oksied|Hg(I)]] *[[kwik(II)oksied|Hg(II)]]--><!-- *[[palladium(II)oksied|Pd(II)]] *[[platinum(II)oksied|Pt(II)]] *[[radiumoksied|Ra]] *[[rutenium(III)oksied|Ru(III)]] *[[silweroksied|Ag]] *[[tallium(I)oksied|Tl(I)]] --> | list2 = *[[Lantaniedoksiede|Ln(III)]] *[[serium(IV)oksied|Ce(IV)]] *[[toriumoksied|Th]] }}<noinclude> [[Kategorie:Chemiesjablone]] </noinclude> rif3khoyx25eh91he6uz3a0a86igu1w 0 416225 2978771 2677247 2026-10-14T03:12:50Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978771 wikitext text/x-wiki '''Samnium''' ({{lang-it|Sannio}}) is 'n [[Latyn]]se eksoniem vir 'n streek van Suid-Italië wat vroeër deur die [[Samniete]] bewoon is. Hulle eie endonieme was ''Safinim'' vir die land (soos blyk uit 'n inskripsie en 'n muntsleutel) en ''Safineis'' vir die {{nowrap|mense.<ref>{{harvnb|Salmon| 1967|p=28}}.</ref>}} Die taal van hierdie endonieme en van die bevolking was [[Oskies]]. Maar nie al die Samniete het Oskies gepraat nie, en nie al die Oskiessprekendes het in Samnium gewoon nie. Antieke geograwe was nie in staat daartoe om 'n presiese definisie van Samnium se grense te gee nie. Verder het die gebiede wat ingesluit was gewissel na gelang van die tydperk onder oorweging.<ref>{{harvnb|Salmon|1967|p=23}}. "Die grense van Samnium, soos van enige ander land, het tydens verskillende tye in sy geskiedenis gewissel. Geen antieke skrywer het 'n presiese en akkurate beskrywing daarvan gelaat nie."</ref> Die hoofkonfigurasies is die grense wat dit gehad het tydens die '' floruit'' van die Oskiese sprekers, van ongeveer 600 v.C. tot ongeveer 290 v.C., toe dit uiteindelik deur die [[Romeinse Republiek]] geabsorbeer is. Die oorspronklike gebied van Samnium moet nie met die latere gelyknamige gebied verwar word nie. Rome se eerste Keiser, [[Augustus Octavianus|Augustus]], het Italië in 11 streke verdeel.<ref>Gelys in die ''Descriptio Italiae''. Dit is verlore vir moderne navorsers, maar het gedien as die basis vir [[Plinius die ouere]] se beskrywing van Italië.</ref> Alhoewel hierdie entiteite slegs administratiewe doeleindes gedien het en met slegs 'n syfer geïdentifiseer is, is die ''Regio IV'' volgens wetenskaplike konvensie "''Samnium''" gedoop. Antieke Samnium is eintlik in drie van die Augustaanse streke verdeel.<ref>IV, II ("''Apulia et Calabria''"), en I ("''Latium et Campania''").</ref> == Etimologie == Etimologies gesien word die naam Samnium algemeen erken as 'n vorm van die naam van die [[Sabyne]], wat [[Umbrië]]rs was.<ref>{{harvnb|Salmon|1967|p=29}}.</ref> In die woorde Safinim, Sabinus, Sabellus en Samnis is 'n [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] wortel, *{{lang|ine|sabh}}-, wat Sab- word in [[Latyn]]s-[[Faliskies]] en Saf- in [[Oskies]]-[[Umbries]]: Sabini en *Safineis. Die gelyknamige god van die Sabyne, Sabus, blyk hierdie siening te ondersteun. Die Griekse terme, Saunitai en Saunitis, bly buite die groep. Niks is bekend oor hul oorsprong nie. Op 'n stadium in die voorgeskiedenis het 'n bevolking wat 'n gemeenskaplike taal gepraat het oor beide Samnium en [[Umbrië]] uitgebrei. Salmon vermoed dat dit gewone [[Italies]] was, en stel 600 v.C. voor as datum, waarna die algemene taal in dialekte opgebreek het. Hierdie datum stem nie noodwendig ooreen met enige historiese of argeologiese bewyse nie; die ontwikkeling van 'n sintetiese siening van die etnologie van proto-historiese Italië is 'n onvolledige en deurlopende taak. Die taalkundige Julius Pokorny neem die etimologiese diepdenkery ietwat verder terug. Met die vermoede dat die -a- van 'n -o- verander is tydens een of ander prehistoriese tyd in Illirië, lei hy die name af van die o-graad uitbreiding *swo-bho- van 'n uitgebreide e-graad *swe-bho-, van die besitlike byvoeglike naamwoord *s(e)we-, van die refleksiewe voornaamwoord *se-, "ekself". Die resultaat is 'n stel Indo-Europese stamname (indien dit nie self die endoniem van die Indo-Europeërs is nie): Germaanse [[Suebe|Suewe]] en [[Semnone]], Suiones; Keltiese [[Senone]]; Slawiese [[Serwiërs]] en [[Sorbe]]; Italiese Sabelli, Sabini, ens., asook 'n groot aantal verwantskapsterme. Die algemene konsep is "onse eie verwante", Pokorny se "von eigener Art," "Gesamtheit der eigenen Leute," "Liebe," "Sippegenossen," "Sippenangehörigen," en dies meer.<ref>{{harvnb|Pokorny |1959|pp=882–884}} onder se.</ref> == Historiese geografie == [[Lêer:Samnite soldiers from a tomb frieze in Nola 4th century BCE.jpg|duimnael|305px|Samnitiese soldate uit 'n graffries in Nola, [[Kampanië]], 4de eeu v.C.]] Samnium het meestal die gebied van die [[Apennyne]] uitgemaak; dit is afgebaken deur [[Latium]] na die noorde, deur [[Lukanië]] na die suide, deur [[Kampanië]] na die weste, en deur [[Apulië]] na die ooste. Die vernaamste stede van die streek was ''Bovaiamom'', herdoop na ''[[Bovianum Undecumanorum|Bovianum]]'' deur die [[Latini|Latyne]] (vandag: [[Bojano]] of Boiano) en ''Maleventum'' (''Maloenton'' in [[Oskies]]), wat later herdoop is na ''Beneventum'' deur die [[Antieke Rome|Romeine]] (vandag: [[Benevento]]). Die Samniete was vir die grootste deel van hul geskiedenis 'n landingeslote volk, maar gedurende 'n kort tydperk het hulle dele van beide kuste van die Italiaanse skiereiland beheer. Die Samniete was saamgestel uit ten minste vier stamme: die Pentri (hoofstad: ''[[Bovianum Undecumanorum|Bovianum]]''), die Caraceni (hoofstede: ''Cluviae'', die moderne [[Casoli]], en ''[[Juvanum]]'', waarvan die ruïnes versprei is tussen Torricella Peligna en Montenerodomo), die Caudini (hoofstad: ''Caudium'', vandag [[Montesarchio]]) en die Hirpini (hoofstede: ''Beneventum'', ''[[Abellinum]]'', ''Aquilonia''). Die Frentani het moontlik later by hul aangesluit (hoofstad ''Larinum'', die moderne [[Larino]]). ==Geskiedenis== Die vroegste geskrewe rekord van die stam kom voor in 'n verdrag met die Romeine uit 354 v.C., wat hul grens as die Liris-rivier aandui. Kort daarna het die Samnitiese Oorloë uitgebreek; hulle het 'n belangrike geveg teen die Romeinse leër in 321 v.C. gewen, en hul ''imperium'' het sy hoogtepunt in 316 v.C. bereik nadat verdere gebiede by die Romeine afgeneem is. Teen 290 v.C. het die Romeine die Samniete se mag gebreek na 'n paar hewige gevegte. Die Samniete was een van die Italiaanse volke wat met koning Pyrrhus van Epirus verbonde was tydens die Pyrrhiese Oorlog. Nadat Pyrrhus na [[Sisilië]] vertrek het, het die Romeine Samnium binnegeval waar hulle verpletter is tydens die Slag van die Cranita-heuwels. Na die nederlaag van Pyrrhus kon die Samniete egter nie op hul eie weerstand bied nie, en het hulle aan Rome oorgegee. Sommige van die Samniete het tydens die Tweede Puniese Oorlog aangesluit by [[Hannibal]], maar die meeste het lojaal gebly. Die Samniete en verskeie ander Italiese stamme het teen Rome in opstand gekom en die Bellum soci(or)um of Marsicum bellum (Bondgenoteoorlog) op loop gesit, nadat die Romeine geweier het om aan hulle Romeinse burgerskap te gee. Die oorlog het byna drie jaar geduur en het gelei tot 'n Romeinse oorwinning. Die Samniete en ander Italiese stamme het egter Romeinse burgerskap gekry ten einde 'n verdere oorlog te vermy. Die Samniete het die Populares (Latyns: populus = volk) ondersteun in die burgeroorlog teen [[Lucius Cornelius Sulla|Sulla]], maar Sulla het uiteindelik die oorlog gewen en is tot die diktator van Rome verklaar. Sulla het beveel dat almal wat teen hom was gestraf moet word. Duisende mense in Rome en oral in Italië is wreed vermoor. Samniete, wat een van die mees prominente ondersteuners van die Populares was, is so swaar gestraf dat dit opgeteken is dat "sommige van hul stede nou tot dorpe verval het, sommige is inderdaad heeltemal verlate." Die Samniete het hierna geen prominente rol in die verdere geskiedenis van die Italiaanse skiereiland gespeel nie, en hulle is uitindelik geassimileer in die Romeinse wêreld.<ref name=strabo> [[Strabo]], ''Geographia'', Boek V, afdeling 4.11. </ref><ref name="Salmon1967">{{cite book|author=Edward Togo Salmon|title=Samnium and the Samnites|url=https://books.google.com/books?id=boT6HtW5TCQC&pg=PA30|year=1967|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-06185-8|page=30}}</ref> [[Beeld:Italy 400bC en.svg|300px|duimnael|[[Italië]] in 400 v.C. Die Samnitiese liga (donkergroen) tydens sy hoogtepunt, insluitende die Frentani-stam aan die [[Adriatiese See]] as volle lid, en met beheer van albei kusstroke van die Italiaanse skiereiland.]] == Prominente Samniete == === Heersers van die Samniete === * Gaius Pontius omstreeks 320's v.C. * Gellius Egnatius omstreeks 296 v.C. == Opstande teen Sulla == * Gaius Papius Mutilus 90–89 met: * Pontius Telesinus – Samnitiese bevelvoerder onder Papius === Romeinse burgers === * [[Pontius Pilatus]] – die 5de Prefek van die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] provinsie van [[Iudaea (Romeinse provinsie)|Judaea]] van 26–36 n.C. === Katolieke pouse === * [[Pous Felix IV]]<ref>http://www.newadvent.org/cathen/06031a.htm Pope St. Felix IV</ref> == Sien ook == * [[Samniete]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{cite book |first=Julius |last=Pokorny |title=Indogermanisches etymologisches Woerterbuch |year=2005 |orig-year=1959 |location=Leiden |publisher=Universiteit van Leiden se Indo-Europese etimologiese woordeboek-projek |url=http://www.indoeuropean.nl/index2.html |ref=CITEREFPokorny1959 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927151807/http://www.indoeuropean.nl/index2.html |archive-date=2006-09-27 }} * {{cite book |first=ET |last=Salmon |title=Samnium and the Samnites |location=London |publisher=Drukpers van die Universiteit van Cambridge |year=1967 }} * Grossmann, Lukas, ''Roms Samnitenkriege: historische und historiographische Untersuchungen zu den Jahren 327–290 v. Chr.'' (Düsseldorf, Wellem Verlag, 2009) (Reihe Geschichte, 1). * Ross Cowan, ''Roman Conquests: Italy'' (Barnsley, 2009). == Eksterne skakels == * [http://xoomer.alice.it/asciatopo/samnium.html Toponimie van Samnium] {{Normdata}} {{Koördinate|41|10|10|N|14|14|10|O|region:IT_type:landmark_source:kolossus-dewiki|aansig=titel}} [[Kategorie:Italië]] 3koqtt9ygvv4fywbs90j1jmpdh4rk3v 0 417984 2978882 2793460 2026-10-14T07:35:06Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978882 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Die '''Rückert-liedere''' is vyf liedere gekomponeer vir stem en klavier of orkes deur [[Gustav Mahler]] ná [[Friedrich Rückert]]. In teenstelling met die ''Kindertotenlieder'', wat op tekste van dieselfde skrywer gebaseer is, is dit nie 'n liederesiklus nie, maar eerder onafhanklike en selfstandige werke. [[Lêer:Karl_Jakob_Hirsch_Gustav_Mahler_Ich_bin_der_Welt_abhanden_gekommen_1915.jpg|duimnael| Karl Jakob Hirsch : ''Gustav Mahler: "Ich bin der Welt abhanden gekommen" (Afrikaans: ''Ek is verlore vir die wêreld'') (1915)]] Die versameling bestaan uit: # Blicke mir nicht in die Lieder! (14 Junie 1901) # Ich atmet’ einen linden Duft (Julie 1901) # Ich bin der Welt abhanden gekommen (16 Augustus 1901) # Um Mitternacht (Somer 1901) # Liebst du um Schönheit (Augustus 1902) Saam met die liedere ''Revelge'' en ''Der Tamboursg'sell'' (gebaseer op tekste uit ''[[Des Knaben Wunderhorn: Alte deutsche Lieder|Des Knaben Wunderhorn]]''), wat later in Mahler se versameling liedere bekend as ''[[Des Knaben Wunderhorn (Mahler)|Des Knaben Wunderhorn]]'' opgeneem is, is dit vir die eerste keer in 1905 gepubliseer onder die titel "Sieben Lieder aus letzter Zeit".(Afrikaans: ''Sewe Liedere uit Onlangse Tye''). Die première van die vier liedere, wat in 1901 vir orkes geskryf is, het op 29 Januarie 1905 in [[Wene]] onder leiding van die komponis plaasgevind. Die première van ''Kindertotenlieder'' en ses liedjies uit ''Des Knaben Wunderhorn'' is ook tydens dieselfde geleentheid opgevoer. Die vyfde lied, ''Liebst du um Schönheit'', is nie deur Mahler self georkestreer nie, maar deur Max Puttmann, ’n werknemer van die uitgewery. == Instrumentasie == Die grootte en samestelling van die orkes verskil van lied tot lied, maar die uitvoering van die hele liederesiklus vereis die volgende instrumente: 2 fluite, 2 [[Hobo|hobo's]] (een ook hobo d'amore), Engelse horing, 2 [[Klarinet|klarinette]] (in B en A)), 2 [[Fagot|fagotte]], kontrafagot, 4 [[Horing (blaasinstrument)|horings]], 2 [[Trompet|trompette]], 3 [[Tromboon|trombone]], [[tuba]], keteltrom, [[celesta]], harp, [[klavier]] en strykinstrumente Die Oostenrykse komponis en dirigent Gerhard Präsent het twee verwerkings vir kamerorkes geskryf: * ''Drie Rückert-lieder'' vir hoë stem, viool, altviool en klavier Op. 36b (Liebst du um Schönheit, Blicke mir nicht..., Ich bin der Welt...)(1998), en * ''Vyf Rückert-lieder'' vir middelstem, viool, altviool, tjello en klavier Op. 44 (2002-03), <ref>Gerhard Präsent: [http://alea.at/op_036b_u_44a.html Werkdetails LIEDER NACH FRIEDRICH RÜCKERT Op. 44a & 36b]</ref> laasgenoemde weergawe is in 2005 deur die ALEA Ensemble saam met die bariton Alexander Puhrer opgeneem. <ref>[http://alea.at/DE_cds.html "...der Welt abhanden gekommen"]</ref> Die Switserse komponis en dirigent David Philip Hefti het 'n verwerking vir hoë stem en strykkwartet geskryf: * ''Rückert-lieder'' vir hoë stem en strykkwartet (Liebst du um Schönheit, Blicke mir nicht in die Lieder, Ich atmet’ einen linden Duft, Um Mitternacht, Ich bin der Welt abhanden gekommen) (2020); Die première daarvan vind op 23 Oktober 2021 plaas in St. Gallen met Juliane Banse, (sopraan) en die Amaryllis-kwartet; dit is uitgegee deur Edition Kunzelmann (GM-1953), ISMN 979-0-2062-0774-7. == Radio-uitsendings == * ''„Ich bin der Welt abhanden gekommen.“ Vom Verschwinden, plötzlichen Wiederauftauchen und erneuten Verlorengehen eines Liedes von Gustav Mahler.'' (Afr: ''Oor die verdwyning, plotselinge herverskyning en hernieude verlies van 'n liedjie van Gustav Mahler.'') Radio-uitsending, Duitsland, Oostenryk, 2006, 53:50 Min., geskryf en geregisseer deur Michael Lissek en Elisabeth Stratka, Vervaardig deur die Oostenrykse Radio (ORF), Radio Berlin-Brandenburg (rbb), Eerste uitsending: 26 Desember 2006 by Ö1, [http://www.michaellissek.com/sounds/mahler.mp3 Audio-Ausschnitt] (MP3; 9,3&nbsp;MB), 7:44 Min., [http://www.michaellissek.com/features/mahler.htm Ontleding deur Michael Lissek] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Ingo Müller: ''Dichtung und Musik im Spannungsfeld zwischen Vermittlung und Unmittelbarkeit. Gustav Mahlers „Fünf Lieder nach Texten von Friedrich Rückert“''. In: Gustav Mahler: Lieder (= Musik-Konzepte Neue Folge, hrsg. von Ulrich Tadday, H. 136), [[München]] 2007, S. 51–76. * Reinhard Gerlach: ''Strophen von Leben, Traum und Tod. Ein Essay über Rückert-Lieder von Gustav Mahler.'' Taschenbücher zur Musikwissenschaft, Bd. 83, Wilhelmshaven 1982. == Eksterne skakels == * [http://www.lieder.net/lieder/assemble_texts.html?SongCycleId=24 Tekste] * [http://gustavmahler.net.free.fr/ruckert.html Diskografie] * [http://www.impresario.ch/karaoke/index.php?query=R%FCckert-Lieder Fünf Rückert-Lieder] as MIDI-lêers * [http://oe1.orf.at/artikel/212450 „Abhanden gekommen. Vom Verschwinden eines Mahlerliedes“], Ö1, 3 Julie 2010 (in Duits) {{Normdata}} [[Kategorie:Musiek van Duitsland]] 4aawznhx57yt6mjt37weralaz2725w6 0 418229 2978802 2699362 2026-10-14T03:29:53Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978802 wikitext text/x-wiki {{Skoonmaak2|rede=Algemene opruim benodig}} [[Lêer:Johanallersmandela.jpg|duimnael|Johan Allers saam met oud-President Nelson Mandela in Geneve, Switserland]] '''Johan Allers''' (gebore 9 Mei 1957) is 'n afgetrede Suid-Afrikaanse uitsaaijoernalis. Gedurende die laat tagtiger en vroeë negentigerjare was Johan Allers bekend as die SAUK/SABC se "man in die buiteland".<ref name="mediamense" /> As radio- en televisie programmaker en nuusman verskyn hy vanuit meer as 50 lande en dosyne stede vir byna 10 jaar lank weekliks op die televisieskerms van miljoene Suid Afrikaners. Tussen 1984 en 1995 is Johan Allers ook op 'n daaglikse basis gehoor op die gewilde radionuusprogramme Monitor en Spitstyd en het hy 'n weeklikse televisieprogram op die ewe gewilde Goeie Môre Suid Afrika-televisieprogram (GMSA) aangebied. Johan Allers was verantwoordelik vir die vervaardiging (en in sommige gevalle aanbieding) van duisende ure se televisieprogramme, televisietydskrifinsetsels en nuusitems. Hy is waarskynlik die eerste (en enigste) Suid-Afrikaanse televisievervaardiger en -aanbieder wat gereeld van "agter die ystergordyn" in verskeie vorige kommunistiese lande gewerk het. In die laat tagtigerjare vervaardig hy dokumentêre programme soos ''Die Winter van Perestroika'' in [[Rusland]] en "''Die kinders van die diktator Nicolae Ceaușescu''" in [[Roemenië]]. Hy het ook berig oor die historiese ineenstorting van die [[Berlynse Muur]], die eenwording van Oos- en Wes-Duitsland, die ineenstorting van die Sowjetunie, die splitsing van [[Tsjeggo-Slowakye]] en die [[Kosovo-oorlog]]. In 1994 het Johan Allers vanuit [[Europa]] verslag gedoen oor die demokratisering van Suid Afrika en het hy talle onderhoude met lede van die nuwe Suid Afrikaanse politieke toneel gevoer, waaronder die eerste drie post-apartheid presidente, [[Mandela]], Mbeki en Zuma.<ref name="mediamense" /> Naas byna alle belangrike politieke en sosiale persoonlikhede uit die post-apartheidera in Suid Afrika, voer Allers ook onderhoude met verskeie belangrike internasionale politieke leiers waaronder twee vorige sekretarisse-generaal van die Verenigde Nasies: [[Boutros Boutros-Ghali]] en [[Kofi Annan]], asook vier Nobel-vredespryswenners, [[Nelson Mandela]], [[:en:F._W._de_Klerk|F. W. de Klerk]], Desmond Tutu en die voormalige Finse president [[Martti Ahtisaari]], politieke leiers, waaronder [[:en:Mary_Robinson|Mary Robinson]] (President van Ierland), [[Tony Blair]] (Britse Premier), [[Ruud Lubbers]] en [[Wim Kok]] (beide Nederlandse premiers). Johan Allers is al vroeg in sy loopbaan beloon met 'n aantal benoemings vir gesogte televisietoekennings<ref name="voertaal" /> waaronder die ARTES-toekenning in 1985 en die [[:en:The_Star_(South_Africa)|Star Tonight Award]] for Investigative Journalism in 1992. Hy vervaardig ook twee [[KykNET]]-reekse, Trippe Trappe Trone saam met [[Amanda Strydom]] en <ref name="mg" /> saam met [[Valiant Swart]].<ref name="maroelamedia" /> Johan Allers is afgetree en woon in Amsterdam, [[Nederland]]. == Verwysings == {{verwysings|verwysings= <ref name="mediamense">{{cite web |url=https://mediamense.com/johan-allers-storieverteller-van-formaat-in-die-vreemde/ |title=Storie Teller van formaat |date=16 Desember 2022 |publisher=mediaMENSE }}</ref> <ref name="voertaal">{{Cite web|url=https://voertaal.nu/cordis-trust-se-orde-van-die-goue-pen-2022-n-onderhoud-met-johan-allers/|title=Cordis Trust se Orde van die Goue Pen 2022: ’n onderhoud met Johan Allers - Voertaal|first=Naomi|last=Meyer|date=14 September 2022}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web|url=https://mg.co.za/article/2002-04-19-valiant-beats-phat-steve |titel=Valiant beats Phat Steve |lang=en |date=19 April 2002 }}</ref> <ref name="maroelamedia">{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/goeie-nuus/allesafrikaans-aanbieder-ontvang-eerbewys/ |title=‘AllesAfrikaans’-aanbieder ontvang eerbewys &#124; Maroela Media}}</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1957]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] m319ty10sztyjixq4xodxqrhjbv7hl5 0 418883 2978812 2906209 2026-10-14T03:32:57Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978812 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Chicago White Sox.svg|duimnael]] Die '''Chicago White Sox''' <ref>Die Sox was ook voorheen bekend as die Chicago White Stockings (1900–1903), St. Paul Saints (1895–1899) en die Sioux City Cornhuskers (1894)</ref> is 'n Amerikaanse professionele [[bofbal]]span wat gebaseer is in [[Chicago]]. Die White Sox ding mee in [[Major League Baseball|Hoofligabofbal]] (MLB) as 'n lid van die Amerikaanse Liga (AL) se Sentrale Divisie (AL-Sentraal). Die klub speel sy tuiswedstryde by Guaranteed Rate Field, wat in die suide van Chicago geleë is. Die span is een van twee MLB spanne wat in Chicago gebaseer is, saam met die [[Chicago Cubs]] van die Nasionale Liga (NL). Die White Sox was oorspronklik deel van die ''Western League'' (1885–1900), en is gestig as die '''Sioux City Cornhuskers''' in 1894, waarna die span verhuis het na [[Saint Paul]], Minnesota, as die '''St. Paul Saints''', maar uiteindelik teruggekeer het na Chicago in 1900. Die '''Chicago White Stockings''' was een van die Amerikaanse Liga se agt "charter franchises" toe die AL in 1901 hoofligastatus bekom het. Die span, wat sy naam in 1904 na die White Sox verkort het, het oorspronklik hul tuiswedstryde by South Side Park gespeel, voordat hulle in 1910 na Comiskey Park verhuis het, waar hulle gespeel het tot 1990. Die span het na hul huidige stadion verskuif vir die 1991-seisoen. Die stadion, wat oorspronklik ook bekend was as Comiskey Park soos sy voorganger, is later geborg deur ''U.S. Cellular''.<ref>{{Cite web |title=Stathead.com |url=https://www.baseball-reference.com}}</ref> Die White Sox het hul eerste Wêreldreeks in 1906 teen die Cubs gewen met 'n span wat op verdediging gefokus was en wat as "die Hitless Wonders" bekend gestaan het. Die span het later die 1917-Wêreldreeks teen die [[San Francisco Giants|New York Giants]] gewen. Hul volgende verskyning in die 1919 Wêreldreeks is ontsier deur die Black Sox-skandaal, met agt lede van die White Sox wat betrokke was by wedstrydknoeiery. Die White Sox het die Wêreldreeks verloor teen die [[Cincinnati Reds]]. In reaksie hierop het die nuwe kommissaris van bofbal, Kenesaw Mountain Landis, die spelers lewenslank uit die liga verban. Die White Sox het sedert die skandaal nog net in twee Wêreldreekse verskyn. Die eerste verskyning was in 1959, waartydens hulle teen die [[Los Angeles Dodgers]] verloor het, voordat hulle uiteindelik hul derde kampioenskap in 2005 gewen het teen die Houston Astros. Die 88 seisoene wat dit die White Sox geneem het om die Wêreldreeks te wen is die langste kampioenskapsdroogte in die Amerikaanse Liga, en die tweede langste in albei ligas, ná die Cubs se 108 seisoene. Van 1901 tot 2023 het die White Sox 'n algehele wen-verloor rekord van 9,553 wedstryde gewen, 9,491 wedstryde verloor en 103 wedstryde gelykop gespeel ('n wenpersentasie van .502).<ref>{{cite web |title=Chicago White Sox Team History & Encyclopedia |url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/ |website=Baseball Reference |publisher=Baseball Info Solutions |access-date=29 November 2023}}</ref> == Spangeskiedenis == [[Lêer:1919 Chicago White Sox.jpg|duimnael|upright=1.25|1919 Black Sox-skandaal spanfoto]] [[Lêer:Ed Walsh, Chicago White Sox, baseball card portrait LCCN2008676550.jpg|duimnael|links|upright=0.6|Ed Walsh hou die rekord vir die laagste verdiende lopiegemiddeld ("earned run average", of afgekort, ERA) van 1.82.]] Die White Sox het ontstaan as die Sioux City Cornhuskers van die Westelike Liga, 'n minor league-span onder die parameters van die Nasionale Ooreenkoms met die Nasionale Liga. In 1894 het Charles Comiskey die Cornhuskers gekoop en hulle na [[Saint Paul]], Minnesota verskuif, waar hulle bekend gestaan het as die St. Paul Saints. In 1900, met die goedkeuring van die president van die Westelike Liga, Ban Johnson, het Charles Comiskey die Saints verskuif na sy tuisdorp Armour Square, Chicago, waar hulle die Chicago White Stockings geword het, die voormalige naam van Chicago se Nasionale Liga-span, die Orphans (nou die [[Chicago Cubs]]).<ref name=Bova-2002>{{cite web|last=Bova|first=George|title=Sox Fans' Guide to Sox Uniforms|url=http://www.whitesoxinteractive.com/rwas/index.php?category=3&id=2104 |date=26 Februarie 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221175847/http://www.whitesoxinteractive.com/rwas/index.php?category=3&id=2104 |archive-date=21 Desember 2018 |website=FlyingSock.Com|publisher=White Sox Interactive|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> In 1901 het die Westelike Liga die Nasionale Ooreenkoms verbreek en die nuwe hoofliga, die Amerikaanse Liga, geword. Die eerste seisoen in die AL het met 'n kampioenskapsoorwinning vir die White Stockings geëindig.<ref>{{cite web|url=https://www.baseball-reference.com/leagues/AL/1901.shtml|title=1901, after having won in the minor league American League in 1900. American League Team Statistics and Standings|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=25 Mei 2015}}</ref> Dit sou egter die einde van die seisoen wees, aangesien die [[World Series (bofbal)|Wêreldreeks]] eers in 1903 sou begin.<ref>{{cite web|last=Stezano|first=Martin|title=6 Things You May Not Know About the World Series|url=http://www.history.com/news/6-things-you-may-not-know-about-the-world-series|date=24 Oktober 2012|website=History |publisher=A&E Television Networks|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Die franchise, nou bekend as die Chicago White Sox, het sy eerste Wêreldreeks-verskyning in 1906 gemaak en die Cubs in ses wedstryde geklop.<ref>{{Cite web|url=https://www.baseball-reference.com/postseason/1906_WS.shtml|title=1906 World Series|publisher=Sports Reference|website=Baseball Reference|access-date=2 Januarie 2010}}</ref> Die White Sox het 'n derde wimpel en 'n tweede Wêreldreeks in 1917 gewen, met 'n oorwinning in ses wedstryde oor die New York Giants met die hulp van sterspelers soos Eddie Cicotte en "Shoeless" Joe Jackson.<ref>{{Cite web|url=https://www.baseball-reference.com/postseason/1917_WS.shtml|title=1917 World Series|publisher=Sports Reference|website=Baseball Reference|access-date=2 Januarie 2010}}</ref> Die Sox was die gunstelinge in die 1919-Wêreldreeks, maar het teen die [[Cincinnati Reds]] in agt wedstryde verloor. Groot weddenskappe op die Reds het bespiegelinge aangevuur dat daar wedstrydknoeiery was. 'n Kriminele ondersoek het voortgeduur in die 1920-seisoen, en hoewel alle spelers vrygespreek is, het die bofbalkommissaris Kenesaw Mountain Landis agt van die spelers lewenslank verban, in wat bekend staan as die Black Sox-skandaal.<ref>{{cite web|title=The Black Sox|url=http://www.chicagohs.org/history/blacksox.html|website=Chicago Historical Society|access-date=11 Oktober 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140815042229/http://www.chicagohs.org/history/blacksox.html|archive-date=15 Augustus 2014}}</ref> Dit het die franchise skade berokken, aangesien hulle daarna vir 40 jaar nie 'n wimpel kon wen nie. Die White Sox het eers weer ná die dood van die stigter en eienaar van die span, Charles Comiskey; toe eienaarskap van die klub oorgegaan het na sy seun J. Louis Comiskey; in die boonste helfte van die Amerikaanse Liga geëindig.<ref>{{cite web|title=J. Louis Comiskey|url=https://baseballbiography.com/j-louis-comiskey|website=Baseballbiography.com|access-date=25 Mei 2015}}</ref> Hulle het die meeste jare tussen 1936 en 1946 in die boonste helfte geëindig, onder leiding van hul bestuurder Jimmy Dykes, en met sterspelers soos Luke Appling as "shortstop" (kortstop) (ook bekend as "Ol' Aches and Pains") en Ted Lyons as bouler. Albei hul nommers (4 en 16) is later afgetree.<ref>{{cite web|title=Retired Numbers|url=http://chicago.whitesox.mlb.com/cws/history/retired_numbers.jsp|website=WhiteSox.com|publisher=MLB Advanced Media|access-date=11 Oktober 2014|archive-date=3 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903172119/http://chicago.whitesox.mlb.com/cws/history/retired_numbers.jsp|url-status=dead}}</ref> Nadat J. Louis Comiskey in 1939 gesterf het is eienaarskap van die klub aan sy weduwee, Grace Comiskey, oorgedra. Die klub is later in 1956 oorgedra aan Grace se kinders [[Dorothy Comiskey Rigney|Dorothy]] en [[Chuck Comiskey|Chuck]] in, met Dorothy wat 'n meerderheidsaandeel verkoop het aan 'n groep gelei deur Bill Veeck na die 1958-seisoen.<ref>{{cite web|title=All-Time Owners|url=http://chicago.whitesox.mlb.com/cws/history/owners.jsp|website=WhiteSox.com|publisher=MLB Advanced Media|access-date=11 Oktober 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017200424/http://chicago.whitesox.mlb.com/cws/history/owners.jsp|archive-date=17 Oktober 2014|url-status=dead}}</ref> Veeck was berug vir sy promosietruuks, en het aanhangers na Comiskey Park gelok met die nuwe "ontploffende telbord" en buiteveldstort. In 1961 was Arthur Allyn, Jnr. kortliks in besit van die span, voordat hy dit aan sy broer John Allyn verkoop het. [[Lêer:Al Lopez - WJROneOfAKind.jpg|duimnael|regs|x150px|Al López, bestuurder van die "Go-Go Sox"]] Van 1951 tot 1967 het die White Sox hul langste tydperk van volgehoue sukses gehad, met 'n wenrekord (meer wedstryde gewen as verloor) in 17 agtereenvolgende seisoene. Die span was bekend as die "Go-Go White Sox" as gevolg van hul neiging om op spoed te fokus en om op die bofte te vorder teenoor kraghoue, met sterspelers soos Minnie Miñoso,<ref>{{cite web|title=Minnie Miñoso|url=https://www.baseball-reference.com/players/m/minosmi01.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Nellie Fox,<ref>{{cite web|title=Nellie Fox|url=https://www.baseball-reference.com/players/f/foxne01.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Luis Aparicio,<ref>{{cite web|title=Luis Aparicio|url=https://www.baseball-reference.com/players/a/aparilu01.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Billy Pierce,<ref>{{cite web|title=Billy Pierce|url=https://www.baseball-reference.com/players/p/piercbi02.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> en Sherm Lollar.<ref>{{cite web|title=Sherm Lollar|url=https://www.baseball-reference.com/players/l/lollash01.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Van 1957 tot 1965 is die Sox deur Al López bestuur. Die Sox het in agt van sy nege seisoene in die boonste helfte van die Amerikaanse Liga geëindig, insluitend ses jaar in die top twee van die liga.<ref>{{cite web|title=Al López|url=https://www.baseball-reference.com/managers/lopezal01.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> In 1959 het die White Sox die New York Yankees se oorheersing oor die Amerikaanse Liga beëindig en hul eerste wimpel sedert die berugte 1919-veldtog gewen.<ref>{{cite web|title=1959 Chicago White Sox season|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1959.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Ten spyte daarvan dat hulle wedstryd een van die 1959-Wêreldreeks met 'n telling van 11–0 gewen het, het hulle daarna in ses wedstryde teen die [[Los Angeles Dodgers]] verloor.<ref>{{cite web|title=1959 World Series|url=http://mlb.mlb.com/mlb/history/postseason/mlb_ws_recaps.jsp?feature=1959|website=MLB.com|publisher=MLB Advanced Media|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Gedurende die laat 1960's en 1970's het die White Sox gesukkel om wedstryde te wen en ondersteuners te lok. Die span het 'n totaal van 20 tuiswedstryde by Milwaukee County Stadium gespeel in die 1968 en 1969 seisoene. Allyn en Bud Selig het ingestem tot 'n ooreenkoms wat Selig beheer oor die klub sou gee en hulle na Milwaukee sou skuif, maar dit is deur die Amerikaanse Liga geblokkeer.<ref name="BovaSOS">{{cite web|last=Bova|first=George|title=Save Our Sox!|url=http://whitesoxinteractive.com/History&Glory/SaveOurSox.htm|website=FlyingSock.com|publisher=White Sox Interactive|access-date=25 Mei 2015|archive-date=22 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222005106/http://whitesoxinteractive.com/History%26Glory/SaveOurSox.htm|url-status=dead}}</ref> Selig het in pleks hiervan die Seattle Pilots gekoop en hulle na Milwaukee verskuif, waar hulle die Milwaukee Brewers sou word, wat enorme druk op die Amerikaanse Liga geplaas het om 'n span in [[Seattle]] te baseer. 'n Plan was in plek vir die Sox om na Seattle te verhuis en vir Charlie Finley om sy [[Oakland Athletics|Oakland A's]] na Chicago te skuif. Die stad het egter 'n hernieude belangstelling in die Sox gehad ná die 1972-seisoen, en die Amerikaanse Liga het eerder die uitbreidingspan, [[Seattle Mariners]], bygevoeg. Die 1972 White Sox het die enigste suksesvolle seisoen van hierdie era gehad, en Dick Allen het uiteindelik die Amerikaanse Liga se Mees-Waardevolle-Speler-toekenning gewen.<ref>{{cite web|title=Dick Allen|url=https://www.baseball-reference.com/players/a/allendi01.shtml?redir|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Bill Veeck het in 1975 teruggekeer as eienaar van die Sox, en al het hulle nie veel geld gehad nie, het hulle daarin geslaag om 90 wedstryde in 1977 te wen, met die span wat bekend was as die "South Side Hitmen". Die span se lotgevalle was egter hierna nie gunstig nie, en hulle is geteister deur verloorseisoene en deur die berugte Disco Demolition Night-promosiefiasko in 1979.<ref>{{cite news|last=Vettel|first=Phil|title=Steve Dahl's Disco Demolition at Comiskey Park|url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/politics/chi-chicagodays-disco-story-story.html|newspaper=Chicago Tribune|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Veeck is gedwing om die span te verkoop, en het aanbiedinge van eienaarskapgroepe wat van plan was om die klub na Denver te skuif verwerp en uiteindelik ingestem om dit te verkoop aan Edward J. DeBartolo, Snr., die enigste voornemende eienaar wat belowe het om die White Sox in Chicago te hou. DeBartolo is egter deur die eienaars verwerp, en die klub is toe verkoop aan 'n groep onder leiding van Jerry Reinsdorf en Eddie Einhorn. Die Reinsdorf-era het goed begin, met die span wat hul eerste divisietitel gewen het in 1983, gelei deur bestuurder Tony La Russa<ref>{{cite web|title=Tony La Russa|url=https://www.baseball-reference.com/managers/larusto01.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> en sterspelers soos Carlton Fisk, Tom Paciorek, Ron Kittle, Harold Baines en LaMarr Hoyt.<ref>{{cite web|title=1983 Chicago White Sox Season|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1983.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Gedurende die 1986-seisoen is La Russa afgedank deur die hoofbestuurder Ken Harrelson. La Russa het voortgegaan om in ses Wêreldreekse te verskyn (en het drie daarvan gewen) saam met die Oakland A's en [[St. Louis Cardinals]], en is uiteindelik ingelyf in Nasionale Bofbal-eregalery.<ref>{{cite web|last=Garfein|first=Chuck|title=Hawk Opens Up on Firing La Russa|url=http://www.csnchicago.com/blog/sox-drawer/hawk-opens-firing-la-russa|date=4 Februarie 2013|website=CSN Chicago|access-date=26 Mei 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923212917/http://www.csnchicago.com/blog/sox-drawer/hawk-opens-firing-la-russa|archive-date=23 September 2015}}</ref> [[Lêer:Harold Baines 1986.JPG|duimnael|links|upright=0.9|Harold Baines op tuisbof in 1986]] [[Lêer:Frank Thomas 1997.jpg|duimnael|upright=1.15|Frank Thomas in 1997]] Die White Sox het vir die res van die 1980's gesukkel, terwyl Chicago geveg het om hulle in die stad te hou. Reinsdorf wou die verouderende Comiskey Park vervang en het staatsfondse gesoek om dit te doen. Toe gesprekke tot stilstand gekom het, is 'n aanloklike aanbod gemaak om die span na [[Tampa, Florida]] te skuif.<ref>{{cite web|last=Sullivan|first=Paul Francis|title=The Franchise moves that never happened|url=http://www.hardballtimes.com/the-franchise-moves-that-almost-happened/|date=21 Junie 2011|website=The Hardball Times|access-date=26 Mei 2015}}</ref> Befondsing vir 'n nuwe stadion is op 30 Junie 1988 op die nippertjie verkry deur die Illinois Staatswetgewer, met die bepaling dat die nuwe stadion gebou moes word op die hoek van 35th en Shields, oorkant die straat van die ou stadion, in teenstelling met die voorstedelike stadion wat die eienaars ontwerp het.<ref name="BovaSOS" /> Argitekte het aangebied om die stadion te herontwerp op 'n "retro"-grondslag wat by die blokke rondom Comiskey Park sou pas; die eienaarskapgroep was egter vasbeslote dat die openingsdatum van die nuwe stadion in 1991 moes plaasvind, en het die ou ontwerp behou.<ref>{{cite web|last=Bova|first=George|title=A Conversation with Phillip Bess|url=http://whitesoxinteractive.com/FixComiskey/Bess/Conversation1.htm|website=FlyingSock.com|publisher=White Sox Interactive|access-date=11 Oktober 2014|archive-date=8 Maart 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150308162623/http://whitesoxinteractive.com/FixComiskey/Bess/Conversation1.htm|url-status=dead}}</ref> Die nuwe stadion het in 1991 geopen onder die naam new Comiskey Park. Die stadion, wat in 2003 hernoem is na U.S. Cellular Field en in 2016 as Guaranteed Rate Field, het in die vroeë 2000's baie opknappings ondergaan om dit 'n meer retro-gevoel te gee. Die White Sox was redelik suksesvol in die 1990's en vroeë 2000's, met 12 wenseisoene vanaf 1990 tot 2005. Eerste bofman Frank Thomas, die aangewese kolwer, het die gesig van die franchise geword, en het sy loopbaan afgesluit as die White Sox se algehele leier in lopies, dubbels, tuislopies, totale bofte en stappe ("walks").<ref>{{cite web|title=Frank Thomas|url=http://baseballhall.org/hof/thomas-frank|publisher=National Baseball Hall of Fame and Museum|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Ander groot spelers was Robin Ventura, Ozzie Guillén, Jack McDowell en Bobby Thigpen.<ref>{{cite web |title=1993 Chicago White Sox |url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1993.shtml |website=Baseball Reference |publisher=Sport Reference |access-date=11 Oktober 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210033706/http://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1993.shtml |archive-date=10 Februarie 2009 }}</ref> Die Sox het die Westelike Divisie in [1993 gewen en was in die eerste plek in 1994, toe die seisoen afgelas is weens die 1994-spelerstaking. In 2004 is Ozzie Guillén as bestuurder van sy voormalige span aangestel.<ref>{{cite web|title=Guillen Back with White Sox as Manager|url=https://www.espn.com/mlb/news/story?id=1652981|date=5 November 2003|website=ESPN|access-date=25 Mei 2015}}</ref> Nadat hulle tweede in 2004 geëindig het, het die Sox 99 wedstryde en die Sentrale Divisie-titel in 2005 gewen, met sterspelers soos Paul Konerko, Mark Buehrle, A. J. Pierzynski, Joe Crede Orlando Hernández.<ref>{{cite web|title=2005 Chicago White Sox|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/2005.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Die span het die uitspeelwedstryde begin deur die verdedigende kampioen, die [[Boston Red Sox]], in die Amerikaanse Liga Divisiereeks (ALDS) te oorrompel en die [[Los Angeles Angels|Los Angeles Angels of Anaheim]] in vyf wedstryde te klop om hul eerste wimpel in 46 jaar te wen, danksy vier volledige wedstryde deur die White Sox-rotasie.<ref>{{cite web|title=2005 ALCS|url=https://www.baseball-reference.com/postseason/2005_ALCS.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Die White Sox het voortgegaan om die Houston Astros in die 2005-Wêreldreeks te klop en sodoende hul eerste Wêreldkampioenskap in 88 jaar te wen.<ref>{{cite web|title=White Sox end 88-year drought, sweep Astros to win World Series|url=http://scores.espn.go.com/mlb/recap?gameId=251026118|archive-url=https://archive.today/20140316104309/http://scores.espn.go.com/mlb/recap?gameId=251026118|url-status=dead|archive-date=16 Maart 2014|date=27 Oktober 2005|website=ESPN|access-date=25 Mei 2015}}</ref> Guillén het min sukses behaal gedurende die res van sy ampstermyn, met die Sox wat die Sentrale Division-titel in 2008 gewen het in ná 'n een-wedstryd-uitspeelronde met die [[Minnesota Twins]].<ref>{{cite web|last=Merkin|first=Scott|title=White Sox claim AL Central Crown|url=http://m.whitesox.mlb.com/news/article/3576317/|date=1 Oktober 2008|website=WhiteSox.com|publisher=MLB Advanced Media|access-date=25 Mei 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124075416/http://m.whitesox.mlb.com/news/article/3576317/|archive-date=24 November 2015}}</ref> Guillén het die White Sox verlaat na die 2011-seisoen en is vervang deur sy voormalige spanmaat, Robin Ventura. Die White Sox het die 2015-seisoen, hul 115de in Chicago, met 'n rekord van 76–86 voltooi, 'n verbetering van drie wedstryde oor 2014 se span.<ref>{{cite web|last=van Schouwen|first=Daryl|title=White Sox blanked in fitting finish to 2015|url=http://chicago.suntimes.com/baseball/7/71/1011803/white-sox-blanked-tigers-season-finale|date=4 Oktober 2015|website=Chicago Sun-Times|access-date=9 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009023201/http://chicago.suntimes.com/baseball/7/71/1011803/white-sox-blanked-tigers-season-finale|archive-date=9 Oktober 2015|url-status=dead}}</ref> Die White Sox het hul 9,000ste oorwinning van hul bestaan behaal, met 'n telling van 3–2 teen die [[Detroit Tigers]] op 21 September 2015. Ventura het in 2016 teruggekeer met 'n kerngroep jong spelers bestaande uit onder meer eerste bofman José Abreu Abreu, buiteveldspeler Adam Eaton, José Quintana en Chris Sale.<ref>{{cite web|title=2014 Chicago White Sox season|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/2014.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sport Reference|access-date=11 Oktober 2014}}</ref> Ventura het bedank ná die 2016-seisoen, waartydens die White Sox met 'n rekord van 78–84 geëindig het. Rick Renteria is hierna bevorder tot bestuurder. [[Lêer:2008 MLB AL Central Tiebreaker Celebration.JPG|duimnael|upright=1.1|Die White Sox vier hul oorwinning teen die [[Minnesota Twins]] nadat hulle 'n plek verseker het in die uitspeelrondtes van 2008.]] Voor die begin van die 2017-seisoen het die White Sox Sale aan die Boston Red Sox, en Eaton aan die [[Washington Nationals]] verruil vir opkomende spelers soos Yoán Moncada, Lucas Giolito en Michael Kopech, wat die begin van 'n opbouperiode ingelui het. Gedurende die 2017-seisoen het die White Sox voortgegaan om die span op te bou, toe hulle 'n ruiltransaksie aangegaan het met die Chicago Cubs ingevolge waarvan hulle die bouler José Quintana geruil het vir onder meer die buiteveldspeler Eloy Jiménez en die bouler Dylan Cease. Dit was die eerste ruiltransaksie tussen die White Sox en Cubs sedert die 2006-seisoen.<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/sports/mlb/2017/07/13/white-sox-cubs-cold-war-jose-quintana-trade/476409001/|title=White Sox, Cubs cold war is over with Jose Quintana trade|work=USA TODAY|access-date=3 Desember 2018|language=en}}</ref> Gedurende die 2018-seisoen het die aflosbouler Danny Farquhar [[beroerte|breinbloeding]] opgedoen terwyl hy tussen beurte in die "dugout" was<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/04/21/sports/danny-farquhar-white-sox-brain-hemorrhage.html|title=White Sox Reliever Danny Farquhar Has Brain Hemorrhage During Game|work=The New York Times |date=21 April 2018 |access-date=30 November 2018|language=en}}</ref> Farquhar het vir die res van die seisoen buite aksie gebly en is onlangs medies geskik gevind om terug te keer na bofbal, ten spyte van sommige dokters wat twyfel uitgespreek het dat hy ten volle sou herstel.<ref>{{Cite news|url=https://www.cbssports.com/fantasy/baseball/news/danny-farquhar-clears-final-hurdle/|title=Danny Farquhar: Clears final hurdle|work=CBSSports.com|access-date=30 November 2018|language=en}}</ref> Die White Sox het 'n MLB-rekord gebreek tydens hul veldtog van 100 verlore in 2018, maar die enkelseisoen-uitboulrekord gebreek slegs 'n jaar nadat die Milwaukee Brewers dii in 2017 gedoen het.<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/mlb/story/_/id/24838260/chicago-white-sox-batters-break-single-season-strikeout-record|title=White Sox batters break season strikeout record|work=ESPN.com|access-date=3 Desember 2018|language=en}}</ref> Op 3 Desember 2018 het Herm Schneider uitgetree na 40 seisoene saam met die span; hy sal sy nuwe rol inneem as onder andere adviseur oor mediese kwessies wat verband hou met vrye agentskap en spelerverkryging. Schneider sal ook voortgaan om 'n hulpbron vir die White Sox-opleidingsafdeling te wees, wat beide die hoof- en kleiner ligavlakke sal insluit.<ref>{{Cite web|url=https://www.mlb.com/news/herm-schneider-to-become-head-athletic-trainer-emeritus-in-2019-after-40-seasons/c-301390714|title=Herm Schneider to become head athletic trainer emeritus in 2019 after 40 seasons|website=MLB.com|language=en|access-date=12 Desember 2018}}</ref> Op 25 Augustus 2020 het Lucas Giolito die 19de "no-hitter"<ref>'n "No-hitter" in bofbal is 'n wedstryd waarin geen speler van die span wat kolf verder as tuisbof kon vorder nie nadat die bal geslaan is. "No-hitters" is skaars. Slegs 316 het vanaf 1876 tot op datum in Hoofligabofbal plaasgevind. Sien vir verdere inligting https://www.baseballbible.net/what-is-no-hitter/ </ref> in White Sox-geskiedenis aangeteken, en sodoende die eerste speler geword sedert Philip Humber se "Perfect Game" in 2012 om die prestasie te behaal. Giolito het 13 "strike outs" behaal, en 74 van die 101 balle wat hy afgelewer het was "strikes". Hy het slegs een kolwer toegelaat om eerste bof te behaal, deur 'n "walk"<ref> 'n "Walk", of in Afrikaans, 'n 'stappie', kan as volg verduidelik word: Wanneer 'n kolwer na tuisbof stap in 'n bofbalwedstryd, is sy doel "to get on base" of 'om 'n bof te bereik'. Dit kan gedoen word deur kontak met 'n boulaflewering of "pitch" te maak, of die bal in spel te plaas en veiligheid te bereik deur 'n enkel-, dubbel-, trippel- of tuislopie te behaal. Om die bal te slaan is egter nie die enigste manier om 'n bof veilig te bereik nie. Indien 'n verskyning by tuisbof 'n "walk" of 'stappie' tot gevolg het, word die kolwer outomaties eerste bof toegeken en word hy 'n "baserunner" of 'bofhardloper'. 'n "Walk" of 'stappie', wat dikwels 'n "base" of 'bof' op "balls" ('n "Ball" of 'bal' gebeur op sy beurt wanneer 'n bouler vir vier keer nie daarin kon slaag om die trefsone ('n denkbeeldige sone bo die tuisbof of "home plate", waarin die bouler moet boul sodat die aflewering as 'n regmatige aflewering geag kan word deur die skeidsregter. Dit is soortgelyk aan 'n bouler in [[krieket]] wat binne 'n bepaalde ruimte moet boul vir die aflewering om regmatig te wees. Net so mag die bouler of "pitcher" in bofbal net binne 'n bepaalde ruimte boul) te tref nie) genoem word, en verkort word tot BB, is een manier waarop 'n kolwer veilig 'n bof kan bereik. Wanneer 'n kolwer vier aflewerings wat buite die trefsone is "take" of 'vat' (die kolwer moet nie na die aflewering swaai nie; indien hy dit doen, tel die aflewering as 'n "strike" en nie as 'n "ball" of 'bal' nie.), kan hy na eerste bof vorder. Deur 'n bofhardloper te word, het hy nou die geleentheid om 'n lopie te probeer aanteken deur uiteindelik weer tuisbof te bereik. Sien https://baseballscouter.com/what-is-a-walk-in-baseball/ vir verdere inligting </ref> of 'stappie' aan Erik González in die vierde beurt toe te laat. In 2020 het die White Sox vir die eerste keer sedert 2008 'n uitspeelplek beklink, met 'n rekord van 35–25 in die 2020 MLB-seisoen, maar uiteindelik in drie wedstryde verloor teen die [[Oakland Athletics]] tydens die "Wild Card"-reeks. Die White Sox het ook MLB-geskiedenis gemaak deur die eerste span te wees wat onoorwonne was teen linkshandige boulers, met 'n 14–0-rekord.<ref>{{cite web |url=https://www.si.com/mlb/whitesox/games/so-youve-decided-to-start-a-lefty-vs-the-white-sox#:~:text=And%20yes%2C%20it's%20true%3A%20The,That's%20impressive! |title=White Sox go undefeated against left-handed pitching |publisher=Janice Scurio |date=29 September 2020 |access-date=1 Oktober 2020}}</ref> Aan die einde van die seisoen is beide Renteria en die boulafrigter Don Cooper afgedank.<ref>{{cite news|last1=Duber|first1=Vinnie|title=Sox part ways with Renteria and Cooper, will have new manager in 2021|url=https://www.nbcsports.com/chicago/white-sox/white-sox-part-ways-rick-renteria-will-have-new-manager-2021|publisher=NBC Sports Chicago}}</ref> Jose Abreu het die 4de White Sox speler geword om die Amerikaanse Liga se mees-waardevolle-speler-toekenning te wen, en sodoende aangesluit by Dick Allen, Nellie Fox en Frank Thomas.<ref>{{cite web|url=https://www.mlb.com/news/jose-abreu-wins-american-league-mvp-award|title=Abreu overcome by first career MVP Award|website=MLB.com|date=12 November 2020|access-date=11 November 2020}}</ref> Gedurende die buiteseisoen van 2021 het die White Sox vir Tony La Russa teruggebring as hul bestuurder vir 2021.<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/sports/mlb/columnist/bob-nightengale/2020/10/29/tony-la-russa-chicago-white-sox-manager/6067391002/|title=White Sox announce Tony La Russa as team's new manager|date=29 Oktober 2020|access-date=29 Oktober 2020}}</ref> La Russa, wat 76 jaar oud was toe hy aangestel is, het die oudste aktiewe bestuurder in Hoofligabofbal geword. Op 14 April 2021 het Carlos Rodon die span se 20ste "no-hitter" teen die Cleveland Indians aangeteken. Rodon het die eerste 25 kolwers wat hy teëgekom het "uitgeboul", en is in sy poging om die prestasie te behaal gered deur ongelooflike veldwerk op die eerste bof deur die eerste bofman, Jose Abreu, wat sodoende die eerste uit gekry het in die 9de beurt, voordat Rodon vir Roberto Pérez "raakgeboul" het, en Pérez gevolglik eerste bof bereik het. Pérez was die enigste "baserunner" ('bofhardloper') wat deur Rodon toegelaat is. Rodon het sewe "strike-outs" behaal, en 75 van sy 114 aflewerings was "strikes". Op 6 Junie 2021 het die White Sox die Detroit Tigers 3–0 geklop. Hiermee het Tony La Russa sy 2 764ste wedstryd as bestuurder gewen, en in die proses vir John McGraw verbygesteek vir 2de plek op die algehele wen-lys vir bestuurders. Op 12 Augustus 2021 het die White Sox te staan gekom die [[New York Yankees]] in die eerste "Field of Dreams"-wedstryd in Dyersville, [[Iowa]]. Tim Anderson het 'n twee-lopie 'afstap' ("walk-off") tuislopie geslaan om sodoende die wedstryd 9–8 in die guns van die White Sox te beklink. Die tuislopie was die 15de 'afstap' of "walk-off" tuislopie teen die Yankees in White Sox-geskiedenis; die eerste is geslaan deur "Shoeless" Joe Jackson op 20 Julie 1919, wie se karakter in die rolprent [[Field of Dreams]] verskyn het. Op 23 September 2021 het die White Sox die Amerikaanse Liga se Sentrale Divisie vir die eerste keer sedert 2008 teen die Cleveland Indians beklink. In 2024 het die White Sox 14 opeenvolgende wedstryde verloor (waarmee hulle hul vorige rekord geëwenaar het), en hierna voortgegaan om van 10 Julie tot 5 Augustus 21 opeenvolgende wedstryde te verloor. Hiermee het die White Sox algeheel die 7de span plek ingeneem wat opeenvolgende loesings betref, en ook die eerste span sedert die [[Baltimore Orioles]] in 1988 geword om 20 opeenvolgende wedstryde te verloor.<ref>{{Cite news|url=https://www.cbssports.com/mlb/news/white-sox-losing-streak-chicago-becomes-seventh-mlb-team-first-since-1988-to-lose-20-games-in-a-row/|title=White Sox losing streak: Chicago becomes 7th MLB team, first since 1988, to lose 20 games in a row|date=4 Augustus 2024|access-date=4 Augustus 2024}}</ref> Op 1 September het die White Sox 'n nuwe franchiserekord opgestel met 107 loesings na 'n 2–0- drag slae teen die New York Mets. Hulle is ook die eerste span sedert die 1965-New York Mets om 3 afsonderlike wendroogtes van 10 of meer wedstryde in een seisoen te hê.<ref>{{Cite web|url= https://www.espn.com/mlb/story/_/id/41088788/white-sox-fall-mets-set-franchise-record-107th-loss|title=White Sox fall to Mets, set franchise record with 107th loss|date=1 September 2024|access-date=2 September 2024}}</ref> == Stadions == In die laat 1980's het die franchise gedreig om na Tampa Bay te verhuis (soos die [[San Francisco Giants]]), maar pleidooie deur die goewerneur van Illinois, James R. Thompson, en die staatswetgewer, het gelei tot goedkeuring (met een stem) van openbare befondsing vir 'n nuwe stadion.<ref>{{cite news | url=http://articles.chicagotribune.com/1988-05-12/news/8803160481_1_sox-owners-comiskey-park-james-thompson | work=Chicago Tribune | first=John | last=Kass | title=Thompson: Sox Vow To Stay If Bill Passes | date=12 Mei 1988 | access-date= 8 September 2024 | archive-date=29 Julie 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130729031334/http://articles.chicagotribune.com/1988-05-12/news/8803160481_1_sox-owners-comiskey-park-james-thompson | url-status=dead }}</ref> Die nuwe Comiskey Park (herdoop tot U.S. Cellular Field, met die bynaam "The Cell", in 2003, en Guaranteed Rate Field in 2016) is hoofsaaklik ontwerp en gebou as 'n bofbalstadion (in teenstelling met 'n "veeldoelige" stadion, ná die verbandmaatskappy ''Guaranteed Rate'') in 'n 1960's-styl, soortgelyk aan Dodger-stadion en Kauffman-stadion. Daar was idees vir ander stadionontwerpe<ref>{{cite news |last1=Perry |first1=Dayn |title=The White Sox ballpark in Chicago that never was and could have changed history |url=https://www.cbssports.com/mlb/news/the-white-sox-ballpark-in-chicago-that-never-was-and-could-have-changed-history/ |access-date=1 Desember 2021 |work=CBS Sports |agency=CBS Sports Digital |publisher=CBS Interactive |date=10 April 2018}}</ref> wat voorgelê is om die stadion te laat inpas by die omliggende buurt, maar uiteindelik is hulle nie gekies nie. Die park het in 1991 geopen met positiewe reaksie, met baie wat sy wye oop bane, uitstekende siglyne en natuurlike gras geloof (anders as ander stadions van die era, soos Rogers Centre in Toronto) het. Die park se eerste seisoen het 2 934 154 ondersteuners getrek&nbsp;—destyds 'n bywoningsrekord vir enige Chicago-bofbalspan..<ref>{{cite news |last1=Kane |first1=Colleen |title=White Sox believe scoreboard project 'will change game experience' |url=https://www.chicagotribune.com/sports/white-sox/ct-video-boards-white-sox-spt-0128-20160127-story.html |access-date=1 Desember 2021 |work=Chicago Tribune |date=28 Januarie 2016}}</ref> [[Lêer:Uscellular.jpg|duimnael|250px|Uitsig vanaf die boonste dek van die destydse U.S. Cellular Field in 2006]] === Voormalige stadions === [[Lêer:00118 n 9abwn9hwm1496.jpg|duimnael|250px|Kolfoefening by Comiskey Park, 1986]] Die Sint Paul Saints het aanvanklik hul wedstryde gespeel by Lexington Park.<ref>{{cite web|last=Thornley|first=Stew|title=Twin Cities Ballparks|url=http://stewthornley.net/twincityballparks.html|website=stewthornley.net|year=2004|access-date=26 Mei 2015}}</ref> Toe hulle na Chicago se Armour Square woonbuurt verhuis het, het hulle by die South Side Park begin speel, wat voorheen 'n [[krieket]]veld was. Die stadion was geleë aan die noorde van 39th Street (nou Pershing Road) tussen South Wentworth- en South Princeton Avenues.<ref>{{cite web|title=U.S. Cellular Field History|url=http://chicago.whitesox.mlb.com/cws/ballpark/information/index.jsp?content=history|website=WhiteSox.com|publisher=MLB Advanced Media|access-date=8 Junie 2014|archive-date= 1 Desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201051734/http://chicago.whitesox.mlb.com/cws/ballpark/information/index.jsp?content=history|url-status=dead}}</ref> Weens die grootte van die speelveld is min tuislopies geslaan, wat tot die voordeel gestrek het van die White Sox se "Hitless Wonders"-spanne van die vroeë 20ste eeu.<ref>{{cite web|last=Healey|first=Paul|title=South Side Park|url=http://projectballpark.org/history/ua/southside3.html|website=Project Ballpark|access-date=8 Junie 2014}}</ref> Na die 1909-seisoen het die Sox vyf blokke na die noorde geskuif om in die nuwe Comiskey Park te speel, terwyl die 39th Street-gronde die tuiste geword het van die Chicago American Giants van die Negerligas. Dit is voorgehou as die Bofbalpaleis van die Wêreld, en het oorspronklik 28 000 sitplekke gehad, wat uiteindelik gegroei tot meer as 50 000 sitplekke.<ref>{{cite news|last=Fletcher|first=David J.|title=Never on a Friday|url=http://www.chicagobaseballmuseum.org/chicago-baseball-museum-Comisky-Park.php|website=Chicago Baseball Museum|access-date=8 Junie 2014}}</ref> Die stadion het bekend geword vir sy vreemde kenmerke, soos die buitestort. Toe die stadion gesluit is na die 1990-seisoen was dit die oudste stadion in Hoofligabofbal. === Lentekamp-stadions === Die White Sox het hul lentekamp gehou in:<ref>{{cite web|url=http://www.springtrainingonline.com/teams/chicago-white-sox.htm|title=Chicago White Sox Spring Training}}</ref> {{div col}} * Excelsior Springs, [[Missouri]] (1901–1902) * Mobile, [[Alabama]] (1903); * Marlin Springs, [[Texas]] (1904) * [[New Orleans]] (1905–1906) * [[Meksikostad]], Meksiko (1907) * Los Angeles (1908) * San Francisco (Recreation Park, 1909–1910) * Mineral Wells, Texas (1911, 1916–1919) * Waco, Texas (1912, 1920); * Paso Robles, Kalifornië (1913–1915) * Waxahachie, Texas (1921) * Seguin, Texas (1922–1923) * Winter Haven, Florida. (1924) * Shreveport, [[Louisiana]] (1925–1928) * [[Dallas]] (1929) * [[San Antonio]] (1930–1932) * [[Pasadena, Kalifornië]] (1933–1942, 1946–1950) * French Lick, [[Indiana]] (1943–1944) * Terre Haute, Indiana (1945) * Palm Springs, Kalifornië (Palm Springs Stadium, 1951) * El Centro, Kalifornië (1952–1953); * Tampa, Florida (1954–1959, Plant Field, 1954, Al Lopez Field 1955–1959) * Sarasota, Florida (1960–1997; Payne Park Ed Smith Stadium 1989–97). * [[Tucson, Arizona]] (Tucson Electric Park, 1998–2008, Cactus League, gedeel met die [[Arizona Diamondbacks]])<ref>{{cite web|url=http://www.springtrainingonline.com/teams/chicago_white_sox.html|title=Chicago White Sox: Spring Training History|website=Spring Training Online|publisher=August Publications|url-status=dead|archive-date=4 September 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050904053455/http://www.springtrainingonline.com/teams/chicago_white_sox.htm|access-date=26 Mei 2015}}</ref> * [[Phoenix, Arizona]] (Camelback Ranch, 2009–teenswoordig) {{div col end}} Op 19 November 2007 het die stede Glendale en [[Phoenix, Arizona]], die eerste sooie gespit van die Cactus League se nuutste lente-oefenfasiliteit. Camelback Ranch, die $76 miljoen, tweespan-fasiliteit, is die nuwe tuiste van beide die White Sox en die [[Los Angeles Dodgers]] vir hul lentekamp. Afgesien van die nuutste bofbalfasiliteite by die stadion met 10 000 sitplekke, sluit die ligging residensiële, restaurant- en kleinhandelontwikkeling, 'n viersterhotel en 'n 18-putjie gholfbaan in. Ander geriewe sluit in hoof- en kleinliga-klubhuise vir twee spanne, vier hoofliga-oefenvelde, agt kleinliga-oefenvelde, twee oefenvelde en parkering om 5 000 voertuie te akkommodeer.<ref>{{cite web|url=http://www.glendaleaz.com/news/062607_baseball.cfm|title=Let's Play Ball!|date=26 Junie 2007|website=Glendale, AZ|access-date=26 Mei 2015|archive-date=4 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404123514/http://www.glendaleaz.com/news/062607_baseball.cfm|url-status=dead}}</ref> == Kentekens en uniforms == Oor die jare het die White Sox bekend geword vir verskeie uniforminnovasies en veranderinge. In 1960 het hulle die eerste span in die hoof sportsoorte geword wat spelers se vanne op hul spantruie vir identifikasiedoeleindes aangebring het. [[Lêer:Im cws logo 1912.png|frame|links|Die 1912–1917, 1919–1929, 1931 en 1936–1938 Chicago White Sox kenteken]] In 1912 het die White Sox 'n groot "S" in 'n Romeinse-styl lettertipe op die spantrui laat aanbring, met 'n klein "O" binne die boonste lus van die "S" en 'n klein "X" binne die onderste lus. Die logo hou verband met die 1917 Wêreldreeks-kampioenskapspan en die 1919 ''Black Sox''. Die donkerblou kenteken met die groot "S" is met slegs 'n paar vlugtige onderbrekings tot 1938 behou (dit is egter tot diep in die 1940's behou, in 'n gewysigde blokstyl). Deur die 1940's was die White Sox-spankleure hoofsaaklik vlootblou, afgewerk met rooi. [[Lêer:Ed Herrmann White Sox.jpg|duimnael|upright|Uniformontwerp van 1971 tot 1975]] Die White Sox se kenteken in die 1950's en 1960's (dit is eintlik reeds aangeneem tydens die 1949-seisoen) was die woord "SOX" in Gotiese skrif, skuins gerangskik, met die "S" groter as die ander twee letters. Van 1949 tot 1963 was die primêre kleur swart (afgewerk met rooi na 1951). Die kenteken hou verband met die ''Go-Go Sox''-era. In 1964 het die primêre kleur teruggekeer na vlootblou, en die weguniforms het van grys na ligblou verander. In 1971 het die span se primêre kleur van koningsblou na rooi verander, met die kleur van hul bofbalpette wat ook na rooi verander het. Die 1971–1975-drag het rooi sokkies ingesluit. {{multiple image | footer = Uniform designs from 1976–1981 | footer_align = center | image1 = Jorge Orta Chicago White Sox.jpg | alt1 = | width1 = 175 | image2 = Britt Burns 1981.JPG | alt2 = | width2 = 325 }} In 1976 het die span se uniforms weer verander. Die span se primêre kleur het van rooi na vlootblou verander. Die span het hul uniforms gebaseer op 'n styl wat in die vroeë dae van die franchise gedra is, met wit truie wat tuis gedra is, en blou truie op die pad. Die span het vir die laaste keer in die span se geskiedenis wit sokkies teruggebring. Die sokkies het elke jaar 'n ander streeppatroon gehad. Die span het ook die opsie gehad om blou of wit broeke saam met enige trui te dra. Daarbenewens is die span se "SOX"-logo verander na 'n moderne "SOX" in 'n vet lettertipe, met "CHICAGO" oor die trui geskryf. Laastens het die span se kenteken die silhoeët van 'n kolwer oor die woorde "SOX" vertoon. [[Lêer:White Sox Alt Logo.svg|duimnael|links|150px|Alternatiewe kenteken, wat gebruik is op die pad (1991–2010) en op die alternatiewe swart uniform (1993–tans).]] Die nuwe uniforms het ook krae gehad en was ontwerp om gedra te word sonder om die trui in te steek by die broek— albei ongekend. Tog was verreweg die mees ongewone innovasie die dra van kortbroeke, wat die White Sox gedra het vir die eerste wedstryd van twee teen die [[Kansas City Royals]] in 1976. Die Hollywood Stars van die ''Pacific Coast League'' het voorheen dieselfde konsep probeer, maar dit is ook swak ontvang. Afgesien van estetiese kwessies is kortbroeke, as 'n praktiese oorweging, nie bevorderlik vir gly nie weens die waarskynlikheid van aansienlike brand- en skaafplekke. Met die oorname van die span in 1980 het nuwe eienaars, Eddie Einhorn en Jerry Reinsdorf, 'n kompetisie aangekondig waar ondersteuners genooi is om nuwe uniforms vir die White Sox te ontwerp. Die weninskrywing, wat deur 'n ondersteuner gemaak is, het die woord "SOX" oor die voorkant van die trui gehad in dieselfde lettertipe as die pet, binne 'n blou streep wat met rooi afgewerk is. Die rooi en blou strepe was ook op die moue, en die wegtruie was grys teenoor die wit tuistruie. Dit is in die truie dat die White Sox 99 wedstryde en die AL-Wes-kampioenskap in 1983 gewen het. Na vyf jaar is die uniforms vervang met 'n meer basiese uniform met "White Sox" regoor die trui geskryf, en met "Chicago" op die voorkant van die wegtrui. Die pet-kenteken is ook verander na 'n lopende "C", alhoewel die 'kolwerkenteken' vir etlike jare behoue gebly het. Vir 'n wedstryd in die middel van die 1990-seisoen by Comiskey Park het die White Sox een keer verskyn in 'n wit uniform gebaseer op dié van die 1917-White Sox. Hulle het toe weer hul gebruiklike uniformstyl verander. In September, vir die finale reeks by die ou Comiskey Park, het die White Sox 'n nuwe kenteken bekendgestel; 'n vereenvoudigde weergawe van die 1949–63 Gotiese "SOX"-logo. Hulle het ook 'n uniform met swart pinstrepe bekendgestel, soortgelyk aan die ''Go-Go Sox''-era uniform. Die span se primêre kleur het terug na swart verander, hierdie keer met silwer afwerking. Die span het ook 'n nuwe sokkie-kenteken bekendgestel - 'n wit silhoeët van 'n sokkie gesentreer binne die wit buitelyn van 'n bofbaldiamant - wat tot 2010 op die mou van die weguniform verskyn het (in 2011 na die "SOX"-logo oorgeskakel), en op die alternatiewe swart uniform sedert 1993. Die White Sox het dié styl sedertdien met geringe wysigings gebruik. Gedurende die 2012- en 2013-seisoen het die White Sox elke Sondag hul "throwback"-uniforms by die huis gedra, beginnende met die 1972-rooi-penstreep-"throwback" truie wat gedurende die 2012-seisoen gedra is, gevolg deur die 1982–1986-ontwerp die volgende seisoen. In die 2014-seisoen is die "Winning Ugly"-"throwback" ontwerp bevorder tot voltydse alternatiewe status, en dit word tans tydens tuiswedstryde op Sondae gedra. In een wedstryd gedurende die 2014-seisoen het die Sox hul "throwback" ontwerp gekoppel aan 'n pet met die "kolwerkenteken", in plaas van die woordmerk "SOX"; hulle dra dit tans tydens kolfoefening voor wedstryde in die "throwback"-drag. Ná die 2023-seisoen is die Sondag-"throwback"-drag van die span se uniformrotasie verwyder. In 2021, om die Field of Dreams-wedstryd te herdenk, het die White Sox spesiale uniforms gedra ter ere van die 1919-span. Dieselfde jaar het die White Sox alternatiewe uniforms van "City Connect" gedra wat deur Nike bekendgestel is, met 'n swart ontwerp met silwer pinstrepe, en met die "Southside" woordmerk aan die voorkant. {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_align = left/right/center | footer_background = | image1 = Paul Konerko.jpg | caption1 = Paul Konerko dra die White Sox se huidige tuisuniform in 2006 | image2 = Aaron Rowand Profile.jpg | caption2 = Aaron Rowand dra die White Sox se moulose tuisuniform in 2005 | image3 = James McCann and Brian Dozier (48026863828) (cropped).jpg | caption3 = James McCann dra die White Sox se huidige weguniform in 2019 | image4 = Buehrle56.jpg | caption4 = Mark Buehrle dra die White Sox se huidige alternatiewe uniform in 2009 | image5 = Tim Anderson (34459460286).jpg | caption5 = Tim Anderson dra die White Sox se huidige alternatiewe uniform in 2017 | image6 = Lucas Giolito pitching for the Chicago White Sox in 2019 (cropped).jpg | caption6 = Lucas Giolito dra die White Sox se 1982–86 tuisuniform in 2019 | total_width = 1000 }} == Pryse en toekennings == [[Lêer:(Eddie Murphy, John "Shano" Collins, Joe Jackson, Happy Felsch, and Nemo Leibold, Chicago AL at 1917 World Series (baseball)) LOC 23147025975.jpg|duimnael|upright=1.1|Eddie Murphy, John "Shano" Collins, Joe Jackson, Happy Felsch en Nemo Leibold in hul "dugout" gedurende die 1917-Wêreldreeks]] === Wêreldreekskampioenskappe === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! Seisoen ! Bestuurder ! Gereelde seisoen-rekord ! Opponent in Wêreldreeks ! Rekord in die Wêreldreeks ! Verw |- | 1906 || Fielder Jones || 93–58 || [[Chicago Cubs]] ||4–2 ||<ref name="1906 Chicago White Sox">{{cite web|title=1906 Chicago White Sox|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1906.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=7 Junie 2014}}</ref> |- | 1917 || Pants Rowland || 100–54 || New York Giants || 4–2 ||<ref name="1917 Chicago White Sox">{{cite web|title=1917 Chicago White Sox|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1917.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=7 Junie 2014}}</ref> |- | 2005 || Ozzie Guillén|| 99–63 || Houston Astros || 4–0 ||<ref name="2005 Chicago White Sox">{{cite web|title=2005 Chicago White Sox|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/2005.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=7 Junie 2014}}</ref> |- | colspan="7" style="Chicago White Sox;"|'''3 Wêreldkampioenskappe''' |- |} === Amerikaanse Liga-kampioenskappe === ''Nota: die Amerikaanse Liga Kampioenskapsreeks het in 1969 begin'' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! Seisoen ! Bestuurder ! Gereelde seisoen-rekord ! AL Naaswenner/ALCS opponent ! Wedstryde voor/ALCS rekord ! Verw |- | Westelike Liga 1900 || Charles Comiskey || 82–53 || Milwaukee Brewers || 2.0 || <ref>{{cite web|title=1900 Chicago White Sox|url=https://www.baseball-reference.com/register/league.cgi?id=ec69ae1e|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=7 November 2023}}</ref> |- |1901 || Clark Griffith || 83–53 || Boston Americans ||4.0 ||<ref>{{cite web|title=1901 Chicago White Sox|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1901.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=7 Junie 2014}}</ref> |- | 1906 || Fielder Jones || 93–58 || New York Highlanders ||3.0 ||<ref name="1906 Chicago White Sox"/> |- | 1917 || Pants Rowland || 100–54 || [[Boston Red Sox]] || 9.0 ||<ref name="1917 Chicago White Sox"/> |- | 1919 || Kid Gleason|| 88–52 || Cleveland Indians || 3.5 ||<ref>{{cite web|title=1919 Chicago White Sox|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1919.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=7 Junie 2014}}</ref> |- | 1959 || Al López || 94–60 || Cleveland Indians || 5.0 ||<ref>{{cite web|title=1959 Chicago White Sox|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHW/1959.shtml|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=7 Junie 2014}}</ref> |- | 2005 || Ozzie Guillén|| 99–63 || [[Los Angeles Angels]] || 4–1 ||<ref name="2005 Chicago White Sox"/> |- | colspan="7" style="Chicago White Sox;"| '''7 Amerikaanse Liga Kampioenskappe''' |- |} === Pryswenners === [[Lêer:Luis Aparicio, 70CWS.png|duimnael|upright|Luis Aparicio (1956–62, 1968–70)]] [[Lêer:Luke Appling Bowman.jpg|duimnael|upright|Luke Appling (1930–43, 1945–50)]] [[Lêer:Fiskcage93.jpg|duimnael|upright|Carlton Fisk (1981–1993)]] [[Lêer:Nellie Fox 1960.jpeg|duimnael|upright|Nellie Fox (1950–1963)]] [[Lêer:Shoeless Joe Jackson, ca 1915-1920.jpg|duimnael|upright|Shoeless Joe Jackson (1915–1920)]] [[Lêer:Ted Lyons.jpeg|duimnael|upright|Ted Lyons (1923–1942, 1946)]] [[Lêer:Minnie Miñoso 1953 Bowman.jpg|duimnael|upright|Minnie Miñoso (1951–57, 1960–61, 1964, 1976, 1980)]] ==== Mees-waardevolle-speler ==== *1959 – Nellie Fox *1972 – Dick Allen *1993 – Frank Thomas *1994 – Frank Thomas *2020 - José Abreu ==== Cy Young-toekenning ==== *1959 – Early Wynn (MLB) *1983 – LaMarr Hoyt (AL) *1993 – Jack McDowell (AL) ==== Nuweling van die Jaar-toekenning ==== *1951 – Orestes "Minnie" Miñoso (Sporting News) *1956 – Luis Aparicio *1963 – Gary Peters *1966 – Tommie Agee *1983 – Ron Kittle *1985 – Ozzie Guillén *2014 – José Abreu ==== Bestuurder van die Jaar-toekenning ==== *1983 – Tony La Russa *1990 – Jeff Torborg *1993 – Gene Lamont *2000 – Jerry Manuel *2005 – Ozzie Guillén === Spankapteine === *Willie Kamm 1927–1928<ref>{{cite news |title=Major League Squads Work Out Under Hot Sun; Holdouts Coming In |url=https://idnc.library.illinois.edu/?a=d&d=DIL19270302.2.134&e=-------en-20--1--txt-txIN---------- |access-date=2 Desember 2023 |work=Daily Illini |date=2 Maart 1927}}</ref> *Art Shires 1929<ref>{{cite web |last1=Lynch |first1=Mike |title=Art Shires |url=https://sabr.org/bioproj/person/art-shires/ |website=Society for American Baseball Research |access-date=2 Desember 2023}}</ref> *Luke Appling 1930–1950 *Ozzie Guillén 1990–1997 *Carlton Fisk 1990–1993 *Paul Konerko 2006–2014 === Afgetrede nommers === Die White Sox het 'n totaal van 12 truinommers afgetree: 11 wat gedra is deur voormalige White Sox-spelers en no. 42 ter ere van Jackie Robinson.<ref>{{cite web|url=http://chicago.whitesox.mlb.com/cws/history/retired_numbers.jsp|title=Retired Numbers|publisher=Chicago White Sox|access-date=17 September 2015|archive-date=3 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903172119/http://chicago.whitesox.mlb.com/cws/history/retired_numbers.jsp|url-status=dead}}</ref> * Nellie Fox, 2B, '''2'''. Nommer afgetree op 1 Mei 1976. * Harold Baines, regterveldspeler, aangewese kolwer en afrigter, '''3'''. Nommer afgetree op 20 Augustus 1989. * Luke Appling, kortstop en afrigter, '''4'''. Nommer afgetree op 7 Junie 1975. * Minnie Miñoso, linkerveldspeler en afrigter, '''9'''. Nommer afgetree op 8 Mei 1983. * Luis Aparicio, kortstop, '''11'''. Nommer afgetree op 14 Augustus 1984. * Paul Konerko, 1B, '''14'''. Nommer afgetree op 23 Mei 2015. * Ted Lyons, bouler en bestuurder, '''16'''. Nommer afgetree op 25 Julie 1987. * Billy Pierce, bouler, '''19'''. Nommer afgetree op 25 Julie 1987. * Frank Thomas, 1B en aangewese kolwer, '''35'''. Nommer afgetree op 29 Augustus 2010. * Mark Buehrle, bouler, '''56'''. Nommer afgetree op 24 Junie 2017. * Carlton Fisk, bofwagter/vanger, '''72'''. Nommer afgetree op 14 September 1997. Luis Aparicio se No. 11 is op sy versoek uitgereik vir Omar Vizquel, wat elf keer die "Gold Glove"-toekenning gewen het (omdat No. 13 gedra is deur die bestuurder, Ozzie Guillén; Vizquel, soos Aparicio en Guillen, het kortstop gespeel en is ook van Venezolaanse afkoms). Vizquel het in 2010 en 2011 vir die span gespeel.<ref>{{cite web|url=http://chicago.whitesox.mlb.com/news/press_releases/press_release.jsp?ymd=20100208&content_id=8036676&vkey=pr_cws&fext=.jsp&c_id=cws|title=White Sox Un-Retire Aparicio's Number, Vizquel to Wear No. 11 During 2010 Season|date=8 Februarie 2010|department=Press release|website=WhiteSox.com|publisher=MLB Advanced Media|access-date=26 Mei 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112225625/http://chicago.whitesox.mlb.com/news/press_releases/press_release.jsp?ymd=20100208&content_id=8036676&vkey=pr_cws&fext=.jsp&c_id=cws|archive-date=12 Januarie 2015|url-status=dead}}</ref> Harold Baines het sy No. 3 laat aftree in 1989; maar sedertdien het die nommer drie keer herleef by sy terugkere. ==== Nommer uit sirkulasie uit, maar nie afgetree nie ==== * '''6:''' Sedert Charley Lau se dood in 1984 het geen White Sox-speler of -afrigter (behalwe die Lau-dissipel, Walt Hriniak, die Chicago White Sox se kolfafrigter van 1989 tot 1995) sy nr. 6-trui gedra nie, maar dit is nie amptelik afgetree nie. * '''13:''' Sedert Ozzie Guillén as bestuurder van die White Sox bedank het, het geen Sox-speler of -afrigter sy No. 13 trui gedra nie, alhoewel dit nie amptelik afgetree is nie. == Spelers en personeel== === Sleutelpersoneel=== [[Lêer:Bill Veeck 1944.jpg|duimnael|upright|Bill Veeck, die White Sox se eienaar vanaf 1959 tot 1961 en 1975 tot 1980, het rewolusionêre veranderings aan die spel van bofbal aangebring.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- | colspan="6" style= | '''Belangrike personeel van die Chicago White Sox''' |- | Voorsitter || Jerry Reinsdorf |- | Senior Uitvoerende Vise-president|| Howard Pizer |- | Algemene bestuurder|| Chris Getz |- |Assistent algemene bestuurder |Jeremy Haber |- |Senior Direkteur van Bofbalbedrywighede |Dan Fabian |- |Direkteur van Bofbalontleding |Matt Koenig |- |Direkteur van Bofbalbedrywighede |Daniel Zien |- | Senior Vise-president, Administrasie|| Tim Buzard |- | Senior Vise-president, Stadionbestuur|| Terry Savarise |- | Senior Vise-president, Kommunikasie|| Scott Reifert |- | Senior Vise-president, Verkope en Bemarking|| Brooks Boyer |- |Vise-president, Algemene Raadgewer |John Corvino |- | Hoofterreinversorger|| Roger Bossard |- | Interpreteerder vir Spaans|| Billy Russo <ref>{{cite web | url=https://www.npr.org/2022/07/30/1114696990/his-childhood-dream-turned-into-a-career-with-the-chicago-white-sox | title=His childhood dream turned into a career with the Chicago White Sox | website=NPR.org }}</ref> |- | Openbare Aankondiger || Gene Honda |- | Orrelspeler|| Lori Moreland |- |} *Source:<ref>{{cite web|title=Chicago White Sox Front Office|url=http://chicago.whitesox.mlb.com/team/front_office.jsp?c_id=cws|website=Official Site of the Chicago White Sox|publisher=MLB Advanced Media|access-date=June 8, 2014|archive-date=4 Junie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604161559/http://chicago.whitesox.mlb.com/team/front_office.jsp?c_id=cws|url-status=dead}}</ref> == Kultuur == === Noemname === Die White Sox was oorspronklik bekend as die White Stockings, wat verwys na die oorspronklike naam van die [[Chicago Cubs]].<ref>{{cite web|title=Chicago Cubs Team History & Encyclopedia|url=https://www.baseball-reference.com/teams/CHC/|website=Baseball Reference|publisher=Sports Reference|access-date=28 Desember 2014}}</ref> Om die naam in koerantopskrifte te laat pas, het plaaslike koerante soos die ''Chicago Tribune'' die naam afgekort tot Stox of Sox.<ref>{{cite journal|last=Engber|first=Daniel|title=X Marks The Baseball team|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2005/10/x_marks_the_baseball_team.html|date=25 Oktober 2015|journal=Slate|department=Explainer|access-date=25 Mei 2015}}</ref> Charles Comiskey sou amptelik die White Sox-bynaam in die klub se eerste jare aanneem, wat hulle die eerste span gemaak het om die "Sox"-naam amptelik te gebruik. Die Chicago White Sox word veral "die South Siders" genoem, gebaseer op die span se spesifieke ligging in Chicago. Ander byname sluit in die sinonieme "Pale Hose";<ref>{{cite web|last=DeFord|first=Frank|title=The Finest Nickname in Baseball|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4656212|date=18 Mei 2005|website=National Public Radio|access-date=25 Mei 2015}}</ref> "die ChiSox", 'n kombinasie van "Chicago" en "Sox", wat meestal gebruik word om die span te differensieer van die [[Boston Red Sox]] (BoSox); en "the Good Guys", 'n verwysings na die span se destydse leuse, "Good guys wear black", geskep deur die uitsaaier en kommentator Ken Harrelson. Die meeste ondersteuners en Chicago-media verwys bloot na die span as "the Sox". Die [[Spaans]]talige media verwys soms na die span as ''Medias Blancas'' vir "Wit Sokkies." Verskeie individuele White Sox-spanne het oor die jare noemname ontvang: * Die 1906-span was bekend as die '''Hitless Wonders''' as gevolg van hul .230 kolfgemiddeld, die swakste in die Amerikaanse Liga.<ref>{{cite web|title=1906: The Hitless Wonders|url=http://www.thisgreatgame.com/1906-baseball-history.html|website=This Great Game|access-date=28 Desember 2014|archive-date= 3 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403182452/http://www.thisgreatgame.com/1906-baseball-history.html|url-status=dead}}</ref> Ten spyte van hul ellendige kolfwerk sou die Sox die Cubs, hul bittere teenstander, vir hul eerste wêreldtitel klop. * Die 1919-White Sox staan bekend as die '''Black Sox'',' nadat agt spelers lewenslank uit bofbal geskors is omdat hulle die 1919 Wêreldreeks beknoei het. * Daar word na die White Sox-span van 1959 verwys as die '''Go-Go White Sox''' weens hul spoed-gebaseerde offensiewe spel. Die tydperk van 1951 tot 1967, waarin die White Sox 17 opeenvolgende wenseisoene gehad het, word soms na verwys as die "Go-Go-era".<ref>{{cite news|last=Secter|first=Bob|title=The 1959 'Go-Go' White Sox and the air-raid sirens|url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/politics/chi-chicagodays-whitesox1959-story-story.html|newspaper=Chicago Tribune|access-date=28 Desember 2014}}</ref> * Die 1977-span was bekend as die '''South Side Hitmen''', wat vir die Divisietitel meegeding het nadat hulle slegs 'n jaar tevore laaste geëindig het. * Die 1983-White Sox het bekend geword as die '''Winning Ugly White Sox''' in antwoord op die [[Texas Rangers (bofbalspan)|Texas Rangers]] bestuurder Doug Rader se smalende en spottende kommentaar dat die White Sox "...weren't playing well. They're winning ugly."<ref>{{cite journal|last=Evans|first=Sean|title=The 25 Greatest Moments in White Sox History|url=http://www.complex.com/sports/2012/04/the-25-greatest-moments-in-chicago-white-sox-history/winning-ugly|date=25 April 2012|journal=Complex|access-date=25 Mei 2015}}</ref> Die Sox het voortgegaan en die Amerikaanse Liga se Westelike Divisie-titel op 17 September 1983 gewen. === Gelukbringers === [[Lêer:Southpaw.jpg|duimnael|regs|Southpaw]] Van 1961 tot 1991 het die Chicago-inwoner Andrew Rozdilsky by die oorspronklike Comiskey Park opgetree as die nie-amptelike dog gewilde gelukbringer "Andy the Clown". Hy was bekend vir sy uitgerekte "Come on you White Sox"-strydkreet en het in die rol begin optree nadat 'n groep vriende hom in 1960 na 'n Sox-wedstryd genooi het, waar hy besluit het om sy nar-kostuum te dra en ondersteuners te vermaak. Die reaksie was so positief dat hy toe gratis kaartjies vir die 1961-seisoen ontvang het, en besluit het om sy kostuum na alle wedstryde te dra.<ref>{{cite news|last=Singer|first=Stacey|title=Andrew Rozdilsky, 77, Clown for Sox|url=http://articles.chicagotribune.com/1995-09-24/news/9509240307_1_clown-international-harvester-home-opener|date=24 September 1995|newspaper=Chicago Tribune|access-date=25 Mei 2015|archive-date= 4 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404224854/http://articles.chicagotribune.com/1995-09-24/news/9509240307_1_clown-international-harvester-home-opener|url-status=dead}}</ref> Rozdilsky het uiteindelik op 'n permanente grondslag gratis toegang tot Comiskey Park verkry.<ref>{{cite web|last=Ley|first=Tom|title=A Brief History of Terrible Chicago Mascots|url=http://deadspin.com/a-brief-history-of-terrible-chicago-mascots-1501106550|date=14 Januarie 2014|website=Deadspin|access-date=25 Mei 2015}}</ref> Aan die begin van die 1981-seisoen het die nuwe eienaarskapgroep onder leiding van Jerry Reinsdorf 'n tweetal bekendgestel genaamd Ribbie en Roobarb, as die amptelike gelukbringers vir die span, en Rozdilsky verbied om op te tree. Ribbie en Roobarb was baie ongewild, aangesien hulle gesien is as ’n poging om van die geliefde Andy the Clown ontslae te raak.<ref>{{cite web|title=White Sox History: The sad story of Ribbie and Roobarb|url=http://www.southsidesox.com/2013/3/16/4106198/white-sox-history-the-sad-story-of-ribbie-and-roobarb|date=16 Maart 2013|website=South Side Sox|publisher=SBNation|access-date=25 Mei 2015}}</ref> In 1988 het die Sox ontslae geraak van Ribbie en Roobarb; Andy the Clown is nie toegelaat om in die nuwe Comiskey Park op te tree nie toe dit in 1991 geopen het. In die vroeë 1990's het die White Sox 'n spotprent-gelukbringer genaamd ''Waldo the White Sox Wolf'' gehad wat die "Silver and Black Pack", die span se destydse kinderklub, geadverteer het. Die span se huidige gelukbringer, ''Southpaw'', is in 2004 bekendgestel om jong aanhangers te lok.<ref>{{cite news|last=Padilla|first=Doug|title=Sox: 'No grief about our mascot'|url=https://www.espn.com/blog/chicago/white-sox/post/_/id/17962/sox-no-grief-about-our-mascot|publisher=ESPN Internet Ventures, LLC|website=ESPNChicago.com|date=23 Januarie 2014|access-date=25 Mei 2015}}</ref> === Strydkrete en temaliedere === Nancy Faust het in 1970 die White Sox se orrelis geword, 'n posisie wat sy vir 40 jaar behou het.<ref>{{cite news|last=Crouse|first=Karen|title=Ballpark Farewell, Played Adagio|url=https://www.nytimes.com/2010/09/18/sports/baseball/18organist.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/09/18/sports/baseball/18organist.html |archive-date=January 1, 2022 |url-access=limited|date=17 September 2010|newspaper=The New York Times|access-date=8 April 2015}}{{cbignore}}</ref> Sy was een van die eerste stadion-orreliste om [[popmusiek]] te speel, en was bekend om haar liedjies wat sy gebaseer het op die name van opponerende spelers (soos Iron Butterfly se "In-A-Gadda-Da-Vida" vir Pete Incaviglia).<ref name="Vickery">{{cite web|last=Vickery|first=Hal|title=Flashing Back with Nancy Faust|url=http://www.whitesoxinteractive.com/rwas/index.php?category=11&id=2893|website=FlyingSock.com|publisher=White Sox Interactive|access-date=25 Mei 2015|archive-date=11 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411010943/http://www.whitesoxinteractive.com/rwas/index.php?category=11&id=2893|url-status=dead}}</ref> Sy was een van die laaste groot stadion-[[orrel]]iste. Sedert 2011 dien Lori Moreland as die White Sox se orreliste.<ref>{{cite news|last=Austen|first=Jake|title=An organist transplant for the White Sox|url=http://www.chicagoreader.com/chicago/lori-moreland-chicago-white-sox-organist/Content?oid=4156079|date=30 Junie 2011|newspaper=Chicago Reader|publisher=Sun-Times Media|access-date=25 Mei 2015|archive-date=18 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418043738/http://www.chicagoreader.com/chicago/lori-moreland-chicago-white-sox-organist/Content?oid=4156079|url-status=dead}}</ref> Soos die geval is met die [[Boston Red Sox]] se "Sweet Caroline" (en twee ander liedjies genaamd "Tessie") en die [[New York Yankees]] se "Temalied uit New York, New York", het verskeie liedjies oor die jare met die White Sox geassosieer geraak. Hulle sluit in: * Let's Go, Go Go White Sox deur Captain Stubby and the Buccaneers – 'n Huldeblyk aan die "Go-Go White Sox" van die laat 1950's. Die liedjie dien as die nie-amptelike strydkreet van die White Sox. In 2005 het die telbordoperateur Jeff Szynal 'n album van die liedjie gevind en dit gespeel vir 'n "Turn Back the Clock"-wedstryd teen die Los Angeles Dodgers, teen wie die Sox gespeel het tydens die Wêreldreeks in 1959.<ref>{{cite web|last=Theiser|first=Kelly|title=Go-Go song revival a hit with fans|url=http://m.whitesox.mlb.com/news/article/1254100/|date=18 Oktober 2005|website=White Sox official website|publisher=MLB Advanced Media|access-date=25 Mei 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413225142/http://m.whitesox.mlb.com/news/article/1254100/|archive-date=13 April 2015}}</ref> Nadat die bofwagter/vanger A.J. Pierzynski 'n afstap-tuislopie ("walk-off home run") geslaan het, het die span die liedjie behou, aangesien die White Sox voortgegaan het om die Wêreldreeks in 2005 te wen. * "Na Na Hey Hey Kiss Him Goodbye" deur Steam is deur die orrelis Nancy Faust gespeel tydens die 1977 wimpelwedloop, toe 'n bouler van die [[Kansas City Royals]] onttrek is. Dit het 'n onmiddellike treffer geword onder White Sox-ondersteuners.<ref name="Vickery" /> Faust word daarmee gekrediteer dat sy die liedjie uit die vergetelheid ontruk het en 'n stadionlied daarvan gemaak het. Tot vandag toe word die liedjie geassosieer met die White Sox. Dit word dikwels gespeel wanneer die Sox 'n boulverandering afdwing, en soms tydens Sox-tuislopies en oorwinnings.<ref>{{cite web|last=Brown|first=David|title=Goodbye, Paul Leka: Writer of sports anthem 'Na Na Hey Hey' dies|url=https://sports.yahoo.com/mlb/blog/big_league_stew/post/good-bye-paul-leka-writer-of-sports-anthem-na-na-hey-hey-dies?urn=mlb,wp25229|date=24 Oktober 2011|website=Yahoo! Sports|access-date=25 Mei 2015}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "Sweet Home Chicago" – die Blues Brothers se weergawe van die standaard-blues komposisie deur Robert Johnson, word gespeel na wedstryde. *"Thunderstruck" deur [[AC/DC]] is een van die mees prominente liedjies vir White Sox-spelerbekendstellings. Die span het in 2005 die liedjie aangeneem en dit het sedertdien 'n belangrike rol tydens die White Sox se tuiswedstryde begin speel.<ref>{{Cite news|url=http://bravewords.com/news/ac-dc-thunderstruck-builds-fever-pitch-for-chicago-white-sox|title=AC/DC - 'Thunderstruck' Builds Fever Pitch For Chicago White Sox|last=bravewords.com|work=bravewords.com|access-date=18 November 2018|language=en-US|archive-date=19 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119091932/http://bravewords.com/news/ac-dc-thunderstruck-builds-fever-pitch-for-chicago-white-sox|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.chicagotribune.com/redeye/redeye-quintana-thunderstruck-after-twitter-hate-from-sox-fans-20150424-htmlstory.html|title=Cris Quintana brings back 'Thunderstruck' after Twitter shade from White Sox fans|last=Samuelson|first=Kristin|work=RedEye Chicago|access-date=18 November 2018|language=en}}</ref> * "Don't Stop Believin'" deur Journey. Gedurende die 2005-seisoen het die White Sox die Journey-liedjie uit 1981 aangeneem as hul saamtrekliedjie nadat die bofwagter/vanger A.J. Pierzynski voorgestel het dat dit deur U.S. Cellular Field se luidsprekers gespeel word. Tydens die 2005 Wêreldreeks het die White Sox Journey se hoofsanger, Steve Perry, na Houston genooi en hom toegelaat om saam met die span op die veld fees te vier ná hul reeksoorwinning oor die Houston Astros.<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/espn/page2/story?page=paulas/090901|title=ESPN: The Worldwide Leader in Sports|website=ESPN.com|language=en |access-date=26 November 2018}}</ref> Perry het ook die liedjie saam met lede van die span tydens die span se oorwinningsparade in Chicago uitgevoer. * "Don't Stop the Party" deur die [[kletsrym]]er Pitbull. Na elke White Sox-tuislopie by Guaranteed Rate Field word Pitbull se "Don't Stop the Party" oor die luidsprekers uitbasuin. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons category|Chicago White Sox}} * [http://www.chicagotribune.com/sports/baseball/whitesox/ Chicago White Sox] by die ''Chicago Tribune'' {{Normdata}} [[Kategorie:Bofbal]] ed9nt8jvk80j9zam79ixwx488cno9rj 0 419726 2978772 2970155 2026-10-14T03:13:12Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978772 wikitext text/x-wiki [[Lêer:John Hopfield 2016.jpg|duimnael|John Hopfield in 2016.]] '''John Joseph Hopfield''' (gebore [[15 Julie]] [[1933]])<ref name="history.aip.org">{{Cite web |title=Hopfield, John J. |url=https://history.aip.org/phn/11501013.html |access-date=2024-10-08 |website=Physics History Network American Institute of Physics |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008105302/https://history.aip.org/phn/11501013.html |url-status=dead }}</ref> is 'n Amerikaanse [[fisikus]] en emeritusprofessor van [[Princeton-universiteit]], veral bekend vir sy studie van assosiatiewe [[Neurale netwerk|neurale netwerke]] in 1982. Hy is bekend vir die ontwikkeling van die Hopfield-netwerk. In 2024 is hy saam met [[Geoffrey Hinton]] met die [[Nobelprys vir Fisika]] bekroon vir sy werk oor kunsmatige neurale netwerke vir [[masjienleer]].<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |access-date=2024-10-08 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref><ref name=Nobel.Physics.2024>{{citation |last1=Taylor |first1=D.B. |display-authors=et al. |title=Nobel Physics Prize Awarded for Pioneering A.I. Research by 2 Scientists |url=https://www.nytimes.com/2024/10/08/science/nobel-prize-physics.html |journal=The New York Times |date=2024-10-08 |access-date=2024-10-08 }}</ref> Hy is bekroon met verskeie groot fisika-toekennings vir sy werk in multidissiplinêre velde, insluitend gekondenseerde materie-fisika, statistiese fisika en [[biofisika]]. ==Biografie== Vroeë lewe en opvoeding John Joseph Hopfield is in 1933 in [[Chicago]].<ref name="history.aip.org" /> gebore vir fisici John Joseph Hopfield en Helen Hopfield.<ref name="Lindsay-2021">{{Cite book |last=Lindsay |first=Grace |url=https://books.google.com/books?id=ieYdEAAAQBAJ&dq=john+hopfield+biography&pg=PA90 |title=Models of the Mind: How Physics, Engineering and Mathematics Have Shaped Our Understanding of the Brain |date=2021-03-04 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4729-6645-2 |language=en}}</ref> Hopfield het 'n [[Baccalaureus Artium]] met 'n hoofvak in [[fisika]] van Swarthmore Kollege in [[Pennsilvanië]] in 1954 en 'n Doktor in Filosofie in fisika van [[Cornell-universiteit]] in 1958 ontvang.<ref name="history.aip.org" /> Sy doktorale proefskrif was getiteld "'n Kwantummeganiese teorie van die bydrae van eksitone tot die komplekse diëlektriese konstante van kristalle".<ref>{{Cite web |title=A quantum-mechanical theory of the contribution of excitons to the complex dielectric constant of crystals |url=https://www.proquest.com/docview/301894791/ |access-date=2024-10-08 |website=proquest.com |language=en}}</ref> Sy doktorale adviseur was Albert Overhauser.<ref name="history.aip.org" /> ==Loopbaan== Hy het twee jaar in die teoriegroep by Bell Laboratories gewerk aan die struktuur van [[hemoglobien]],<ref name="history.aip.org" /><ref name="Lindsay-2021" /> en was daarna 'n fakulteitslid aan die Universiteit van Kalifornië, Berkeley (fisika, 1961–1964),<ref name=Nobel.Physics.2024/> Princeton Universiteit (fisika, 1964–1980),<ref name=Nobel.Physics.2024/> [[California Institute of Technology]] (chemie en biologie, 1980–1997)<ref name=Nobel.Physics.2024/> en weer in Princeton (1997–),<ref name=Nobel.Physics.2024/><ref name="history.aip.org"/> waar hy die Howard A. Prior Professor is van Molekulêre Biologie, emeritus. <ref>{{Cite web |last=Office of Communications |date=8 Oktober 2024 |title=Princeton's John Hopfield receives Nobel Prize in physics |url=https://www.princeton.edu/news/2024/10/08/princetons-john-hopfield-receives-nobel-prize-physics |access-date=2024-10-08 |website=Princeton University |language=en}}</ref> In 1986 was hy 'n medestigter van die PhD-program vir Berekening en Neurale Stelsels by Caltech.<ref>{{Cite web |title=Caltech Celebrates 30 Years of its Computation and Neural Systems Option {{!}} Caltech Alumni |url=https://alumni.caltech.edu/caltech-celebrates-30-years-of-its-computation-and-neural-systems-option/ |access-date=2024-10-08 |language=en-US}}</ref> ==Werk== In sy doktorale werk van 1958 het hy geskryf oor die interaksie van eksitone in [[kristal]]le, en die term polariton geskep vir 'n kwasideeltjie wat in vastestoffisika voorkom.<ref>{{Cite journal |last=Hopfield |first=J. J. |date=1958-12-01 |title=Theory of the Contribution of Excitons to the Complex Dielectric Constant of Crystals |url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev.112.1555 |journal=Physical Review |language=en |volume=112 |issue=5 |pages=1555–1567 |doi=10.1103/PhysRev.112.1555 |bibcode=1958PhRv..112.1555H |issn=0031-899X}}</ref><ref name="Agranovich-2009">{{Cite book |last=Agranovich |first=Vladimir M. |url=https://books.google.com/books?id=dYePg7KvyIIC&dq=history+of+polariton+hopfield&pg=PA106 |title=Excitations in Organic Solids |date=2009-02-12 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-155291-5 |language=en}}</ref> Hy het geskryf: "Die polarisasieveld 'deeltjies' analoog aan [[foton]]e sal 'polaritone' genoem word."<ref name="Agranovich-2009" /> Sy polaritonmodel staan soms bekend as die Hopfield-diëlektrikum.<ref>{{Cite journal |last=Huttner |first=B. |last2=Barnett |first2=S. M. |date=1992 |title=Dispersion and Loss in a Hopfield Dielectric |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1209/0295-5075/18/6/003 |journal=Europhysics Letters |language=en |volume=18 |issue=6 |pages=487 |doi=10.1209/0295-5075/18/6/003 |issn=0295-5075}}</ref> In 1974 het hy 'n meganisme vir foutkorreksie in biochemiese reaksies bekendgestel, bekend as kinetiese proeflees om die akkuraatheid van [[DNS]]-replikasie te verduidelik.<ref>{{Cite journal |last=Hopfield |first=J. J. |date=1974 |title=Kinetic Proofreading: A New Mechanism for Reducing Errors in Biosynthetic Processes Requiring High Specificity |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1974-10_71_10/page/4135 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=71 |issue=10 |pages=4135–4139 |doi=10.1073/pnas.71.10.4135 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=434344 |pmid=4530290|bibcode=1974PNAS...71.4135H }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Flyvbjerg |first1=Henrik |url=https://books.google.com/books?id=QSVKAAAAQBAJ&dq=biography+hopfield+kinetic+proofreading&pg=PA449 |title=Physics of Bio-Molecules and Cells: Les Houches Session LXXV, 2–27 July 2001 |last2=Jülicher |first2=Frank |last3=Ormos |first3=Pal |last4=David |first4=Francois |date=2003-07-01 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-45701-5 |language=en}}</ref> Hopfield het sy eerste referaat in [[neurowetenskap]] in 1982 gepubliseer, getiteld "Neurale netwerke en fisiese stelsels met ontluikende kollektiewe berekeningsvermoëns" waar hy bekendgestel het wat nou bekend staan as Hopfield-netwerk, 'n tipe kunsmatige netwerk wat kan dien as 'n inhoud-adresseerbare geheue, gemaak van binêre neurone wat 'aan' of 'af' kan wees.<ref>{{Cite journal |last=Hopfield |first=J J |date=April 1982 |title=Neural networks and physical systems with emergent collective computational abilities. |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1982-04_79_8/page/2554 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=79 |issue=8 |pages=2554–2558 |doi=10.1073/pnas.79.8.2554 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmid=6953413|pmc=346238 |bibcode=1982PNAS...79.2554H }}</ref><ref name="Lindsay-2021" /> Die oorspronklike netwerk het 'n beperkte geheue gehad, hierdie probleem is in 2016 deur Hopfield en Dimitry Krotov aangespreek.<ref name="The Nobel Committee for Physics-2024" /><ref>{{Cite journal |last1=Krotov |first1=Dmitry |last2=Hopfield |first2=John J. |date=2016 |title=Dense Associative Memory for Pattern Recognition |url=https://papers.nips.cc/paper_files/paper/2016/hash/eaae339c4d89fc102edd9dbdb6a28915-Abstract.html |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |publisher=Curran Associates, Inc. |volume=29|arxiv=1606.01164 }}</ref> Groot geheue stoor Hopfield netwerke staan nou bekend as moderne Hopfield netwerke. Saam met David W. Tank het Hopfield in 1985–1986<ref>{{Cite journal |last1=Hopfield |first1=J. J. |last2=Tank |first2=D. W. |date=1985-07-01 |title="Neural" computation of decisions in optimization problems |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00339943 |journal=Biological Cybernetics |language=en |volume=52 |issue=3 |pages=141–152 |doi=10.1007/BF00339943 |pmid=4027280 |issn=1432-0770}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hopfield |first1=John J. |last2=Tank |first2=David W. |date=1986-08-08 |title=Computing with Neural Circuits: A Model |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.3755256 |journal=Science |language=en |volume=233 |issue=4764 |pages=625–633 |doi=10.1126/science.3755256 |pmid=3755256 |bibcode=1986Sci...233..625H |issn=0036-8075}}</ref> 'n metode ontwikkel om diskrete optimaliseringsprobleme op te los wat gebaseer is op die kontinuetyddinamika met behulp van 'n analoogmodel. Die optimaliseringsprobleem is in die interaksieparameters (gewigte) van die netwerk geënkodeer. Die effektiewe temperatuur van die analoogstelsel is geleidelik verlaag, soos in globale optimalisering met gesimuleerde uitgloeiing.<ref name="The Nobel Committee for Physics-2024">{{Cite journal |last=The Nobel Committee for Physics |date=8 October 2024 |title=Scientifc Background to the Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2024/09/advanced-physicsprize2024.pdf |journal=The Royal Swedish Academy of Sciences}}</ref> ==Toekennings en eerbewyse== In 1969 is Hopfield en David Gilbert Thomas met die Oliver E. Buckley-prys vir gekondenseerde materie-fisika bekroon "vir hul gesamentlike werk wat teorie en eksperiment kombineer wat die begrip van die interaksie van lig met vaste stowwe bevorder het".<ref>{{Cite web |title=Honors and Award Winners |url=https://www.aps.org/funding-recognition/winners?award_recipients%5Bpage%5D=1265 |access-date=8 Oktober 2024 |website=American Physical Society}}</ref> Hy is in 2001 met die Dirac-medalje van die Internasionale Sentrum vir Teoretiese Fisika bekroon "vir belangrike bydraes in 'n indrukwekkende breë spektrum van wetenskaplike vakke"<ref>{{Cite web |title=Dirac Medallist 2001 {{!}} ICTP |url=https://www.ictp.it/home/dirac-medallist-2001 |access-date=2023-10-20 |website=www.ictp.it}}</ref><ref name="Physics Today-2001">{{Cite journal |date=2001-10-01 |title=Princeton Physicist Garners Dirac Medal |url=https://pubs.aip.org/physicstoday/article/54/10/85/935313/Princeton-Physicist-Garners-Dirac-Medal |journal=Physics Today |language=en |volume=54 |issue=10 |pages=85 |doi=10.1063/1.1420565 |issn=0031-9228 |doi-access=free|bibcode=2001PhT....54S..85. }}</ref> insluitend "'n heeltemal ander [kollektiewe] organiserende beginsel in reuk" en "a nuwe beginsel waarin neurale funksie voordeel kan trek uit die temporele struktuur van die 'spitsende' interne kommunikasie".<ref name="Physics Today-2001" /> Hopfield is verkies as 'n lid van die National Academy of Sciences in 1973, 'n lid van die American Academy of Arts and Sciences in 1975, en 'n lid van die American Philosophical Society in 1988.<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html|title=John J. Hopfield|website=www.nasonline.org|access-date= 8 Oktober 2024|archive-date=24 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324140236/http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/person/john-joseph-hopfield|title=John Joseph Hopfield|website=American Academy of Arts & Sciences|date=October 12, 2023 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=John+Hopfield+&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|website=search.amphilsoc.org|access-date= 8 Oktober 2024|archive-date=18 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018060406/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=John+Hopfield+&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|url-status=dead}}</ref> In 1985 het Hopfield die Goue Plaat-toekenning van die American Academy of Achievement ontvang.<ref>{{cite web|title= Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |website=www.achievement.org|publisher=American Academy of Achievement|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration}}</ref> Hy het die Albert Einstein World Award of Science in 2005 op die gebied van lewenswetenskappe ontvang.<ref>{{cite web|title=Albert Einstein World Award of Science 2005|url=http://www.consejoculturalmundial.org/winners-science-johnj.php|access-date=August 13, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023001446/http://www.consejoculturalmundial.org/winners-science-johnj.php|archive-date=23 Oktober 2013}}</ref> Hy was die president van die American Physical Society in 2006.<ref>{{Cite web |url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?hopfieldj |title=John Hopfield, Array of Contemporary Physicists |access-date=19 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019172143/http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?hopfieldj |archive-date=19 Oktober 2013 |url-status=dead }}</ref> Hopfield het die 2022 Boltzmann-medalje-toekenning in statistiese fisika met Deepak Dhar gedeel.<ref>{{Cite web |title=STATPHYS28 |url=https://statphys28.org/boltzmannmedal.html |access-date=2024-10-08 |website=statphys28.org}}</ref> Hy is gesamentlik bekroon met die 2024 Nobelprys in Fisika saam met Geoffrey E. Hinton vir "fundamentele ontdekkings en uitvindings wat masjienleer met kunsmatige neurale netwerke moontlik maak".<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/summary/ |accessdate=8 October 2024 |publisher=Nobel Media AB}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=SBGG4WNweEc |title=Announcement of the 2024 Nobel Prize in Physics |date=2024-09-11 |last=Nobel Prize |access-date=2024-10-08 |via=YouTube}}</ref> ==Doktorale studente== Sy voormalige PhD-studente sluit in Bertrand Halperin (PhD in 1965), Steven Girvin (1977), Terry Sejnowski (1978), Erik Winfree (1998), José Onuchic (1987) en David J. C. MacKay (1991).<ref>MathGenealogy, id=15862, John Joseph Hopfield</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Nobelprys vir Fisika}} {{Nobelpryswenners van 2024}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hopfield, John}} [[Kategorie:Nobelprys vir Fisika wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1933]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 0dcc0alhcw6kj7800i4d2d3jij3ymn5 0 420129 2978874 2706791 2026-10-14T07:13:49Z Aliwal2012 39067 +inligtingskassie 2978874 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | honorific_prefix= | name = Kgosi Letlape | image = Dr Letlape.jpg | caption = Letlape in 2007 | order = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | office = | term_start = 2024 | term_end = | birth_date = {{Birth date and age|1959|4|14}} | birth_place = | citizenship = | party = [[ActionSA]] | other_party = [[ANC]] | education = | alma_mater = | occupation = | profession = Oftalmoloog }} '''Dr Kgosi Letlape''' is 'n oftalmoloog (oogarts), gesondheidsorgleier en [[parlement]]slid in [[Suid-Afrika]]. == Loopbaan == Hy is die voormalige president van die Raad vir Gesondheidsberoepe van Suid-Afrika (RGBSA). Hy het die Africa Medical Association (AMA) in 2006 gestig, en is 'n voormalige voorsitter van die Suid-Afrikaanse Mediese Vereniging (SAMA), voormalige president van die World Medical Association (WMA) en voormalige uitvoerende direkteur van die Tshepang Trust.<ref>{{cite web|url=http://www.tshepangtrust.org/?mid=170401&thetopparent=170247&Dr.%20kgosi%20%28TKS%29%20Letlape%20%20.html|title=Ophthalmologist, Executive Director of the Tshepang Trust & Golf Enthusiast: Dr. Kgosi Letlape |publisher=Tshepang Trust|accessdate=21 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728133447/http://www.tshepangtrust.org/?mid=170401&thetopparent=170247&Dr.%20kgosi%20%28TKS%29%20Letlape%20%20.html |archive-date= Jul 28, 2011 }}</ref> Hy dien ook as 'n lid van The Global Hygiene Council.<ref>{{cite web|url=http://www.hygienecouncil.com/letlape.shtml|title=Dr Kgosi Letlape |publisher=Hygiene Council|accessdate=21 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225011805/http://www.hygienecouncil.com/letlape.shtml |archive-date= Dec 25, 2008 }}</ref> Hy is op 14 Junie 2024 ingesweer as 'n [[Lid van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] wat [[ActionSA]] verteenwoordig.<ref>{{Cite web|url=https://www.actionsa.org.za/actionsa-finalises-lists-that-will-fight-for-south-africans-as-unofficial-opposition/|title=ActionSA Finalises Lists that Will Fight For South Africans As Unofficial Opposition|website=ActionSA}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20100312095557/http://www.tshepangtrust.org/ Tshepang Trust] {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] ocqb4ints8sgg1ej6rk2mlaleor7mmx 0 420244 2978830 2707559 2026-10-14T03:35:57Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978830 wikitext text/x-wiki '''Aristokrasie''' (van Antieke Grieks ἀριστοκρατίᾱ (''aristokratíā'') 'heerskappy van die beste'; van ἄριστος (áristos) 'beste' en κράτος (krátos) is 'n mag, 'n krag in die hande' bevoorregte regerende klas, die aristokrate.<ref name=OED>{{cite encyclopedia |date= Desember 1989 |title= Aristocracy |dictionary= [[Oxford English Dictionary]] |url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50011987?single=1&query_type=word&queryword=aristocracy&first=1&max_to_show=10 |access-date=22 Desember 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022358/http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50011987?single=1&query_type=word&queryword=aristocracy&first=1&max_to_show=10 |archive-date= 29 Junie 2011}}</ref> Ten tyde van die oorsprong van die woord in [[antieke Griekeland]], het die Grieke dit beskou as heerskappy deur die bes gekwalifiseerde burgers - en het dit dikwels gunstig gekontrasteer met [[monargie]], heerskappy deur 'n individu. Die term is die eerste keer gebruik deur sulke antieke Grieke soos [[Aristoteles]] en [[Plato]], wat dit gebruik het om 'n stelsel te beskryf waar slegs die beste van die burgers, gekies deur 'n noukeurige proses van seleksie, heersers sou word, en oorerflike heerskappy eintlik verbied sou gewees het, tensy die regeerders se kinders die beste gevaar het en beter toegerus was met die eienskappe wat 'n persoon geskik maak om te regeer in vergelyking met elke ander burger in die staat.<ref name="Politics" /><ref name="Republic" /><ref name="Statesman" /> Oorerflike heerskappy in hierdie begrip is meer verwant aan [[oligargie]], 'n gekorrupteerde vorm van aristokrasie waar daar heerskappy is deur 'n paar individue, maar nie deur die bestes nie. Plato, [[Sokrates]], Aristoteles, Xenophon en die [[Sparta|Spartane]] het aristokrasie (die ideale vorm van heerskappy deur die min) as inherent beter beskou as die ideale vorm van heerskappy deur die baie (''politeia''), maar hulle het ook die korrupte vorm van aristokrasie beskou (oligargie) om erger te wees as die gekorrupteerde vorm van [[demokrasie]] (gepeupel-heerskappy).<ref name="Politics">{{cite book|author=Aristotle|title=Politics|url=http://classics.mit.edu/Aristotle/politics.html}}</ref><ref name="Republic">{{cite book |author=Plato |title=The Republic |url=http://classics.mit.edu/Plato/republic.html}}</ref><ref name="Statesman">{{cite book |author=Plato |title=The Statesman |url=https://www.gutenberg.org/files/1738/1738-h/1738-h.htm}}</ref><ref name="Polity">{{cite book |author=Xenophon |title=The Polity of the Athenians and the Lacedaemonians |url=https://www.gutenberg.org/files/1178/1178-h/1178-h.htm}}</ref><ref name="Lycurgus">{{cite book |author=Plutarch |title=The Parallel Lives of the Noble Greeks and Romans |chapter=The Life of Lycurgus |chapter-url=http://classics.mit.edu/Plutarch/lycurgus.html}}</ref> Hierdie oortuiging was gewortel in die aanname dat die massas slegs gemiddelde beleid kon produseer, terwyl die beste van mans die beste beleid kon produseer, as hulle wel die beste van mans was.<ref name="Statesman" /> Later het Polybios in sy ontleding van die Romeinse Grondwet die konsep van aristokrasie gebruik om sy opvatting van 'n republiek as 'n gemengde regeringsvorm te beskryf, tesame met demokrasie en monargie in hul opvatting van toe af, as 'n stelsel van kontrole en teenwigte, waar elke element kontroleer die oormaat van die ander.<ref name="Polybius">{{cite book |author=Polybius |title=The Histories |chapter=The Roman Republic Compared with Others, Book VI, Section 43 |chapter-url=https://www.gutenberg.org/files/44125/44125-h/44125-h.htm}}</ref> In moderne tye is aristokrasie gewoonlik as heerskappy beskou deur 'n bevoorregte groep, die aristokratiese klas, en is sedertdien gekontrasteer met demokrasie.<ref name=OED/> In moderne tye is aristokrasie gewoonlik as heerskappy beskou deur 'n bevoorregte groep, die aristokratiese klas, en is sedertdien gekontrasteer met [[demokrasie]].<ref name=OED/> == Verwysings == {{verwysings|3}} {{Politieke ideologieë}} {{Normdata}} [[Kategorie:Regeringstelsels]] 0umb1vcgspwvlctn9r8f393mlijhlu0 0 426163 2978612 2903027 2026-10-13T17:58:29Z Aliwal2012 39067 /* Politieke loopbaan */ 2978612 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Ebrahim Rasool | beeld = Ebrahim Rasool at the Pentagon July 25, 2012.jpg | beeldonderskrif = Ebrahim Rasool by die Pentagon, 25 Julie 2012. | geboortenaam = | geboortejaar = 1962 | geboortemaand = 7 | geboortedag = 15 | geboorteplek = [[Distrik Ses]], [[Kaapstad]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[African National Congress]] | nasionaliteit = {{RSA}} | orde = Suid-Afrikaanse Ambassadeur in die Verenigde State | president = [[Cyril Ramaphosa]] | termynaanvang = 13 Januarie 2025 | termyneinde = 14 Maart 2025 | voorganger = Ndumiso Ntshinga | opvolger = [[Roelf Meyer]] | president1 = [[Jacob Zuma]] | termynaanvang1 = 4 Augustus 2010 | termyneinde1 = 23 Februarie 2015 | voorganger1 = Welile Nhlapo | opvolger1 = [[M. J. Mahlangu]] | orde2 = 5de [[Premier van die Wes-Kaap]] | termynaanvang2 = 30 April 2004 | termyneinde2 = 25 Julie 2008 | voorganger2 = [[Marthinus van Schalkwyk]] | opvolger2 = [[Lynne Brown]] | orde3 = [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement|LUR vir Finansies en Ekonomiese Ontwikkeling]] | termynaanvang3 = 2001 | termyneinde3 = 30 April 2004 | orde4 = [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement|LUR vir Gesondheid en Maatskaplike Dienste]] | termynaanvang4 = 1994 | termyneinde4 = 1998 | eggenoot = Rosieda Shabodien | kinders = 2 | alma_mater = [[Universiteit van Kaapstad]] | religie = | handtekening = }} '''Ebrahim Rasool''' (gebore [[15 Julie]] [[1962]])<ref>[https://www.sahistory.org.za/dated-event/ebrahim-rasool-leader-anc-western-cape-and-premier-province-born Ebrahim Rasool, leader of the ANC in the Western Cape and premier of that province, is born.]. Besoek 4 Augustus 2019.</ref> is 'n Suid-Afrikaanse politikus en diplomaat wat as die [[Lys van Suid-Afrikaanse ambassadeurs in die Verenigde State|Suid-Afrikaanse Ambassadeur in die Verenigde State]] gedien het van 2010 tot 2015 en weer kortstondig in 2025. Hy was voorheen 'n lid van die Nasionale Vergadering van 2009 tot 2010, en die 5de [[Premier van die Wes-Kaap|Premier]] van die [[Wes-Kaap]] van 2004 to 2008. Hy is 'n lid van die [[African National Congress]] en het reeds verskeie leiersposisies in die party beklee. Op 14 Maart 2025, terwyl hy die ambassadeur in die VSA was, is Rasool deur die Amerikaanse minister van buitelandse sake, [[Marco Rubio]], tot ''[[persona non grata]]'' verklaar, wat hom toegang tot die Verenigde State verbied het.<ref>{{Cite news |last=Looker |first=Rachel |date=2025-03-15 |title=South African ambassador 'no longer welcome' in US, Rubio says |url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj8ky3rvno |location=Washington |work=BBC News |access-date=2025-03-15}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Ebrahim Rasool is op 15 Julie 1962 in [[Distrik Ses]], [[Kaapstad]] gebore, in 'n [[Moslem]]-familie van gemengde Engels-Javanees-Nederlands-Indiese afkoms.<ref name=ucpress>https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft4p3006kc&chunk.id=d0e5298&toc.depth=1&toc.id=d0e5298&brand=ucpress</ref> Aangesien hy deur die apartheidstelsel as 'n [[Bruin mense|“kleurling]]” geklassifiseer is toe hy nege jaar oud was,<ref name=ucpress/> is hy en sy gesin met ‘n gedwonge verskuiwing uit die gebied gesit weens die regering wat die gebied as 'n "slegs-blanke" woonbuurt verklaar het. Sy gesin het na Primrose Park naby [[Manenberg]] op die [[Kaapse Vlakte]] verhuis.<ref name="South African History Online">[https://www.sahistory.org.za/people/ebrahim-rasool Ebrahim Rasool], ''South African History Online''. Besoek 4 Augustus 2019.</ref> Rasool het in 1980 aan die Hoërskool Livingstone in [[Claremont, Kaapstad|Claremont]] gematrikuleer. Hy het voorts aan die [[Universiteit van Kaapstad]] studeer en 'n Baccalaureus Artium-graad in 1983 en 'n Hoër Onderwysdiploma in 1984 van die universiteit ontvang. Gedurende hierdie tyd het hy by studentepolitiek betrokke geraak. Hy is in 1985 as 'n onderwyser by Hoërskool Spine Road aangestel.<ref name="South African History Online"/><ref>[https://blogs.shu.edu/diplomacyresearch/2013/12/31/ebrahim-rasool/ Ebrahim Rasool], ''The Love and Forgiveness Project''. Besoek op 4 Augustus 2019.</ref> ==Politieke loopbaan== Hy het spoedig by die anti-apartheidsbeweging betrokke geraak. Hy het senior poste in die [[United Democratic Front]] en die [[African National Congress]] beklee. Hy het tronkstraf uitgedien en is ook gereeld onder huisarres geplaas. Tussen 1991 en 1994 was hy 'n assistent van die Rektor van die [[Universiteit van Wes-Kaapland]] en die Tesourier van die ANC se provinsiale struktuur.<ref>[http://www.whartoncapetown08.com/bio-rasool.html Ebrahim Rasool Premier Western Cape Provincial Government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219091115/http://www.whartoncapetown08.com/bio-rasool.html |date=19 Februarie 2025 }}, ''Wharton Cape Town''. Besoek 4 Augustus 2019.</ref> Rasool is in April 1994 tot die [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement|Wes-Kaapse Provinsiale Wetgewer]] verkies ná die land se [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing]]. Hy het gedien as die LUR vir Gesondheid en Maatskaplike Dienste van 1994 tot 1998. In 1998 is hy verkies tot Provinsiale voorsitter van die ANC. Hy is in 2001 as die LUR vir Finansies en Ekonomiese Ontwikkeling aangestel en het hierdie pos beklee tot sy aanstelling as die 5de Premier van die Wes-Kaap in April 2004. [[Mcebisi Skwatsha]] het hom as Provinsiale voorsitter opgevolg.<ref>{{cite news|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/Archives/Elections2004/Mbeki-deals-his-premier-cards-20040421|title= Mbeki deals his premier cards|author=Jordaan, Willem|publisher=News24|place= Cape Town|date=22 April 2004|access-date= 4 Augustus 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://mg.co.za/article/2005-06-12-rasool-ousted-as-anc-western-cape-chairperson |title=Rasool ousted as ANC Western Cape chairperson| publisher=[[Mail & Guardian]]||date=12 Junie 2005|access-date= 4 Augustus 2019}}</ref> Ná die inhegtenisneming van die bendeleier Quinton Marinus, oftewel “Mr Big”, het Rasool en die destydse Wes-Kaapse provinsiale minister van gemeenskapsveiligheid, Leonard Ramatlakane, doodsdreigemente van die [[Triade (georganiseerde misdaad)|Chinese Triads]] begin ontvang. Dit het daartoe gelei dat Ramatlakane R347 716 se openbare geld op omstrede wyse bestee het aan sekuriteitsverbeterings aan sy huis.<ref>{{cite news|url=https://mg.co.za/article/2007-08-28-cape-gangs-targeting-the-untouchables |title=Cape gangs: Targeting the untouchables|publisher= [[Mail & Guardian]]|date=28 Augustus 2007| access-date=4 Augustus 2019}}</ref> Op 14 Julie 2008 is Rasool deur die Nasionale Uitvoerende Komitee van die ANC uit die posisie van premier herroep, aangesien die ANC-topleierskap dit afgekeur het dat hy voorkeur gee aan die groot Moslem- en Kaaps-bruin bevolking in die Wes-Kaap. Die LUR vir Ekonomiese Ontwikkeling en Toerisme [[Lynne Brown]] is as sy opvolger aangewys.<ref>{{cite web |url= https://www.news24.com/SouthAfrica/Politics/Ebrahim-Rasool-explains-why-he-was-fired-20110117|title=Ebrahim Rasool explains why he was fired|last=Jika |first=Thanduxolo |date=17 Januarie 2011 |website=News24|access-date=4 Augustus 2019}}</ref><ref>{{cite web |url= https://mg.co.za/article/2008-07-25-lynne-brown-sworn-in-as-western-cape-premier|title=Lynne Brown sworn in as Western Cape premier|date=25 Julie 2008 |website=Mail & Guardian|access-date=4 Augustus 2019|language=en}}</ref> Rasool het toe kortliks gewerk as 'n spesiale adviseur van die President van Suid-Afrika, [[Thabo Mbeki]], voordat hy in April 2009 tot 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] verkies is. President [[Jacob Zuma]] het hom in Julie 2010 as Suid-Afrika se Ambassadeur in die Verenigde State aangestel. Hy het in Februarie 2015 na Suid-Afrika teruggekeer.<ref>[http://www.allgov.com/news/appointments-and-resignations/ambassador-from-south-africa-who-is-ebrahim-rasool?news=842487 Ambassador from South Africa: Who is Ebrahim Rasool?], ''AllGov'', 10 April 2011. Besoek 4 Augustus 2019.</ref> In April 2018 het die ANC Nasionale verkiesingshoof, [[Fikile Mbalula]], Rasool as die party se Provinsiale verkiesingshoof vir die 2019 algemene verkiesings aangekondig. Hierdie stap is gesien as deel van 'n veldtog om hom as Provinsiale voorsitter van die ANC te laat terugkeer. Ná die verkiesing het die ANC se steun nog verder afgeneem in die provinsie. Rasool is verkies as 'n lid van die [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement]], maar het sy bedanking by die inkomende Speaker ingedien.<ref>Davis, Rebecca.[https://www.dailymaverick.co.za/article/2018-04-23-ebrahim-rasool-returns-as-anc-gets-serious-about-reclaiming-western-cape/ Ebrahim Rasool returns as ANC gets serious about reclaiming Western Cape], ''The Daily Maverick'', 23 April 2018. Besoek 4 Augustus 2019.</ref><ref>Whittles, Govan. [https://mg.co.za/article/2018-04-26-00-tainted-but-rasools-back-with-a-bang Tainted, but Rasool’s back with a bang], ''Mail & Guardian'', 26 April 2018. Besoek 4 Augustus 2019.</ref><ref>[https://www.iol.co.za/news/south-africa/western-cape/ebrahim-rasool-declines-western-cape-legislature-seat-23740656 Ebrahim Rasool declines Western Cape legislature seat], ''IOL'', Cape Town, 22 Mei 2019. Besoek 4 Augustus 2019.</ref> Rasool was 75ste op die ANC se nasionale partylys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing in 2024]], maar dit was nie hoog genoeg vir hom om na die Nasionale Vergadering terug te keer nie, gegewe die ANC se afname in steun tydens die verkiesing.<ref>{{Cite web |last=Merten |first=Marianne |date=2024-06-05 |title=The ANC haemorrhaging continues — Cele, Modise, Zulu and Pandor won't return as MPs |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2024-06-05-the-anc-haemorrhaging-continues-cele-modise-zulu-and-pandor-wont-return-as-mps/ |access-date=2024-06-06 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hy is in 2024 weer as Ambassadeur in die VSA aangestel. Op 14 Maart 2025 het die Amerikaanse minister van buitelandse sake, Marco Rubio, Rasool tot persona non grata verklaar nadat Rasool die Amerikaanse president [[Donald Trump]] en sy bondgenote, insluitend die Suid-Afrikaansgebore miljardêr [[Elon Musk]], daarvan beskuldig het dat hulle wit oppergesag bevorder, in kommentaar aan 'n Suid-Afrikaanse dinkskrum.<ref>{{Cite news |last1=Wong |first1=Edward |last2=Eligon |first2=John |date=2025-03-15 |title=Trump Administration Expels South Africa's Ambassador to the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2025/03/14/us/politics/south-africa-ambassador-marco-rubio.html |access-date=2025-03-15 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Die uitsetting het gekom in die breër konteks van Trump se kritiek op 'n wet op grondonteiening wat [[Afrikaners]] kwansuis onregverdig geteiken het.<ref>{{cite news |last=Ewing |first=Giselle Ruhiyyih |title=Rubio says South Africa's ambassador no longer welcome in US after criticizing Trump |url=https://www.politico.com/news/2025/03/14/rubio-south-africa-ambassador-00231965 |access-date=15 Maart 2025 |work=Politico |date=14 Maart 2025 |language=en}}</ref> In 'n verklaring het die kantoor van president [[Cyril Ramaphosa]] die besluit "betreurenswaardig" genoem en 'n beroep op "alle relevante en geraakte belanghebbendes gedoen om die gevestigde diplomatieke dekorum in hul betrokkenheid by die saak te handhaaf."<ref>{{cite news |title=South Africa committed to US ties after ‘regrettable’ expulsion of envoy |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/15/south-africa-committed-to-us-ties-after-regrettable-expulsion-of-envoy |access-date=15 Maart 2025 |work=Al Jazeera |language=en}}</ref> ==Omstredenheid== In 2010, voordat hy sy pos as ambassadeur in die Verenigde State aanvaar het, is 'n ondersoek van stapel gestuur na bewerings dat Rasool 'n politieke verslaggewer in 'n hoofstroomkoerant betaal het om artikels te skryf wat hom gunstig uitbeeld. Die ondersoek is tot stilstand gedwing nadat wesenlike getuies geweier het om met die ondersoek saam te werk.<ref name=probe>{{cite web|url=http://www.iol.co.za/news/crime-courts/brown-envelope-probe-dropped-1.1473737#.UZTCmkAW1SM |title='Brown envelope' probe dropped|publisher=SAPA|access-date=16 Mei 2013}}</ref> ==Persoonlike lewe== Rasool is getroud met Rosieda Shabodien. Hulle het twee kinders.<ref>Adams, Sheena. [https://www.iol.co.za/news/politics/w-cape-premier-tells-of-racism-towards-wife-237289 W Cape premier tells of racism towards wife], ''IOL'', 26 Maart 2005. Besoek 4 Augustus 2019.</ref> ==Bibliografie== *Rasool, Ebrahim (Winter 2010). "''South African Muslims Over Three Centuries: From the Jaws of Islamophobia to the Joys of Equality''" (PDF). Arches Quarterly. 4 (7): 147–154. Geargiveer van die oorspronklike (PDF) op 11 November 2016. Besoek op 1 September 2011. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rasool, Ebrahim}} [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs in die Verenigde State]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Mense van Suid-Afrika van Engelse afkoms]] qykgk19shxflszyif8jlp2u3trfuwdh 0 428184 2978728 2794471 2026-10-14T02:57:30Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978728 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Ampsbekleër |name=Susanna M. Salter |image=Susanna Madora Salter.jpg |caption=Salter in 1887 |office=Burgermeester van [[Argonia, Kansas]] |term_start=April 4, 1887 |term_end=April 8, 1888 |predecessor=William H. Watson |successor=J. S. Baughman |birth_date=2 Maart 1860 |birth_place=Lamira, Ohio |death_date=17 Maart 1961 (ouderdom 101 jaar) |death_place=Norman, Oklahoma |party=Verbodsparty |children=9 |alma_mater=Kansas Staat Universiteit; Kansas Staat Landboukollege }} '''Susanna Madora Salter''' (née Kinsey; 2 Maart 1860 – 17 Maart 1961) was 'n Amerikaanse politikus en aktivis. Sy het gedien as burgemeester van Argonia, Kansas, van 1887 tot 1888, en was die eerste vrou wat verkies is om as burgemeester in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] te dien en een van die eerste vroue wat in enige politieke amp in die Verenigde State gedien het. == Vroeë lewe en opvoeding == Susanna Madora Kinsey is gebore op 2 Maart 1860, naby die nie-geïnkorporeerde gemeenskap van Lamira in Smith Township, Belmont County, Ohio. Sy was die dogter van Oliver Kinsey en Terissa Ann White Kinsey, afstammelinge van Kwaker-koloniste van [[Engeland]]. Op die ouderdom van 12 jaar het sy saam met haar ouers na [[Kansas]] verhuis en op 'n 80-akker (32 hektaar) plaas naby Silver Lake gevestig. In 1878 het sy die Kansas Staat Landboukollege (hedendaagse Kansas Staat Universiteit) in Manhattan betree. Sy is toegelaat om haar eerstejaarsjaar oor te slaan, nadat sy op hoërskool kursusse op universiteit geneem het. Sy moes egter ses weke voor haar gradeplegtigheid weens gesondheidsredes, noodgedwonge, haar studies staak. Terwyl sy 'n student was, het sy Lewis Allison Salter ontmoet, 'n aspirant-prokureur en die seun van die voormalige luitenant-goewerneur van Kansas, Melville J. Salter. Hulle het kort daarna in die huwelik getree en na Argonia verhuis, waar sy aktief was in die plaaslike 'Woman's Christian Temperance Union' en Verbodsparty organisasies, en kennis gemaak het met die nasionaal bekende matigheidsaktivis [[Carrie Nation]]. In 1883 het sy geboorte geskenk aan die eerste baba wat in Argonia gebore is, Francis Argonia Salter. Lewis en Susanna Salter het altesaam nege kinders gehad, van wie een tydens haar ampstermyn as burgemeester gebore is en in die kinderjare gesterf het. Ná die stad se inlywing in 1885 is haar pa en man onderskeidelik as die stad se eerste burgemeester en stadsklerk verkies. == Burgemeester == [[Lêer:Susan-dora-salter-house.jpg|links|duimnael| Susanna Salter gesinshuis in Argonia, Kansas]] Salter is op 4 April 1887 tot burgemeester van Argonia verkies. Haar verkiesing was 'n verrassing omdat haar naam op 'n lys van kandidate geplaas is as 'n grap deur 'n groep mans wat gehoop het om 'n verlies te verseker wat vroue sou verneder en hulle sou ontmoedig om aan politiek deel te neem.<ref>{{Cite book |last=Burrell |first=Barbara |url=https://books.google.com/books?id=dxE4DwAAQBAJ&dq=List+of+first+women+mayors+in+the+United+States+-wikipedia&pg=PT214 |title=Women and Politics: A Quest for Political Equality in an Age of Economic Inequality |date=2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781317516279 |location=United Kingdom |page=214 |access-date=August 5, 2021}}</ref> Aangesien kandidate destyds nie voor die verkiesingsdag openbaar gemaak hoef te geword het nie, het Salter self nie geweet sy was op die stembrief voor die stembus geopen het nie. Toe sy op die verkiesingsdag self ingestem het om die amp te aanvaar indien verkies, het die 'Women's Christian Temperance Union' sy eie voorkeurkandidaat laat vaar en massaal vir Salter gestem. Daarbenewens het die plaaslike [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party-]]<nowiki/>voorsitter 'n afvaardiging na haar huis gestuur<ref>{{Cite web|url=https://emilytaylorcenter.ku.edu/pioneer-woman/salter|title=Susanna Madora Salter profile|date=May 22, 2013|website=emilytaylorcenter.ku.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023175931/http://emilytaylorcenter.ku.edu/pioneer-woman/salter|archive-date=2017-10-23|access-date=2017-04-10}}</ref> om te bevestig dat sy sou dien. Die Republikeine het gevolglik ingestem om vir haar te stem, wat toe gehelp het om haar verkiesing met 'n tweederdemeerderheid te verseker. Salter het wel bepaalde faktore tot haar voordeel gehad voordat hy die amp van burgemeester beklee het. Haar pa was die eerste burgemeester van die dorp, en haar skoonpa het gedien as luitenant-goewerneur van Kansas.<ref>"Susanna Madora Salter" Archived 2017-10-23 at the Wayback Machine. Emily Taylor Center for Women & Gender Equity website; retrieved July 5, 2016.</ref> Alhoewel haar termyn sonder groot gebeurtenisse was, het haar verkiesing nasionale belangstelling van die pers ontlok, en het dit 'n debat ontketen oor die haalbaarheid van ander dorpe wat Argonia se leiding volg. Besware het gewissel vanaf die "onderrok-reël" tot "wag-en-sien"-houdings. Een van die eerste stadsraadsvergaderings waartydens die nuutverkose burgemeester Salter voorgesit het, was deur 'n korrespondent van die ''New York Sun'' bygewoon. Hy het in sy berig die burgemeester se rok en hoed beskryf en daarop gewys dat sy met groot ordentlikheid ('decorum') voorgesit het. Hy het opgemerk dat sy verskeie kere irrelevante besprekings beperk het, wat aangedui het dat sy 'n goeie parlementariër was. Publisiteit het ook uitgebrei na koerante so ver as Swede en Suid-Afrika. As vergoeding vir haar jaar se diens is sy een dollar (ongeveer $35) betaal. Na 'n jaar in die amp het sy haarself nie weer verkiesbaar gestel nie. == Persoonlike lewe == Na haar termyn as burgemeester het Salter en haar gesin in Argonia bly woon, tot 1893 toe haar man grond op die Cherokee-strook in Alva, Oklahoma (toe Oklahoma-gebied) bekom het. Tien jaar later het hulle na Augusta in 'Woods County', in die Oklahoma Gebied, verhuis, waar haar man in die regte gepraktiseer het en die ''Headlight'' -koerant gestig het. Hulle het uiteindelik by die stad se setlaars aangesluit deur na Carmen, Oklahoma, te verhuis. Na afloop van haar man se afsterwe in 1916 het sy na Norman, Oklahoma, verhuis en haar jonger kinders vergesel tydens hul studies aan die Universiteit van Oklahoma. Sy het vir die res van haar lewe in Norman gewoon en 'n belangstelling in godsdienstige en politieke aangeleenthede behou, maar het nooit weer 'n verkose amp gesoek nie.<ref>[https://resources.ohiohistory.org/ohj/search/display.php?page=128&ipp=20&searchterm=Array&vol=53&pages=52-54 AMERICA'S FIRST WOMAN MAYOR]</ref> == Afsterwe == Salter is op 17 Maart 1961 in Norman, Oklahoma, twee weke na haar 101ste verjaardag, oorlede en is saam met haar man in Argonia begrawe. == Eerbewyse == In 1933 is 'n brons gedenkplaat in Argonia se openbare plein geplaas ter ere van Salter se diens as die eerste vroulike burgemeester in die Verenigde State. Die huis waarin sy gedurende haar ampstermyn as burgemeester gewoon het, is in September 1971 by die Nasionale Register van Historiese Plekke gevoeg. Sy is die onderwerp van die kinderboek ''A Vote for Susanna: The First Woman Mayor'' (2021). == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Find a Grave|38837870|Susanna Madora "Dora" ''Kinsey'' Salter}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1961]] [[Kategorie:Geboortes in 1860]] [[Kategorie:Politici]] [[Kategorie:Leiers]] [[Kategorie:Protestantisme]] [[Kategorie:Amerika]] [[Kategorie:Oklahoma]] [[Kategorie:Kwakers]] [[Kategorie:Geskiedenis]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Vroue van die 19de eeu]] [[Kategorie:Vroue van die 19de eeu volgens beroep]] [[Kategorie:Kansas]] [[Kategorie:Christene]] [[Kategorie:Aktiviste]] [[Kategorie:Burgermeesters]] [[Kategorie:Politieke partye in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] 8up5g3lo1km4pwz5n8ymeke6jgafd7l 0 428202 2978813 2954628 2026-10-14T03:33:09Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978813 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |name=Jerrie Mock |image=Jerrie Mock 1964c.jpg |caption=Mock op 17 April 1964 |birth_name=Geraldine Lois Fredritz<ref>{{cite news |last1=Weber |first1=Bruce |title=Jerrie Mock, First Solo Female Pilot to Circumnavigate the Globe, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2014/10/05/us/jerrie-mock-first-solo-female-pilot-to-circumnavigate-the-globe-dies-at-88.html |access-date=December 1, 2019 |work=[[The New York Times]] |date=October 4, 2014}}</ref> |birth_date={{birth date|mf=yes|1925|11|22}} |birth_place=[[Newark, Ohio]], U.S. |death_date={{death date and age|mf=yes|1925|11|22|2014|9|30}} |death_place=[[Quincy, Florida]], U.S. |occupation= |spouse=Russell Mock |parents= |children=Valerie Armentrout, Gary Mock, Roger Mock }} '''Geraldine''' "'''Jerrie'''" '''Fredritz Mock''' (22 November 1925 – 30 September 2014) was 'n Amerikaanse vlieënier en die eerste vrou wat solo om die wêreld gevlieg het.<ref name="SI">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/who-was-the-first-woman-to-fly-solo-around-the-world-180980542/|title=Who Was the First Woman to Fly Solo Around the World?|last=Cheng|first=Lucia|date=12 August 2022|website=Smithsonian Magazine|publisher=Smithsonian Institution|access-date=14 August 2022}}</ref> Sy het 'n enkelenjin Cessna 180 (geregistreer N1538C) gevlieg, die ''Gees van Columbus'' gedoop en met die bynaam "Charlie."<ref name="Buchanan2009">{{Cite book |last=Buchanan |first=Paul D. |url=https://books.google.com/books?id=lc9Pzsa2zyUC&pg=PA183 |title=American Women's Rights Movement: A Chronology of Events and of Opportunities from 1600 to 2008 |date=September 15, 2009 |publisher=Branden Books |isbn=978-0-8283-2160-0 |pages=183– |access-date=May 22, 2011}}</ref> Die tog het op 19 Maart 1964 in [[Columbus, Ohio]], begin en op 17 April 1964 in Columbus geëindig.<ref>{{Cite web|url=http://womenaviators.org/JerrieMock.html|title=Women Aviators|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227011718/http://womenaviators.org/JerrieMock.html|archive-date=February 27, 2014|access-date=October 4, 2014}}</ref> Dit het 29 dae, 11 ure en 59 minute geneem,<ref>[https://earthsky.org/human-world/this-date-in-science-first-woman-to-fly-around-the-world/ This date in science: First woman to fly around the world]</ref> met 21 tussenstoppe en amper 36 790 km. Die vlug was deel van 'n "wedren" wat ontwikkel het tussen Jerrie Mock en Joan Merriam Smith wat op 17 Maart 1964 van 'n vliegveld naby [[San Francisco]], [[Kalifornië]] opgestyg het. Smith se vertrekdatum en vlugroete was dieselfde as die vlieënier [[Amelia Earhart]] se laaste vlug.<ref>{{Cite web|url=https://www.buzzfeed.com/amyksaunders/the-untold-story-of-the-first-woman-to-fly-around-the-world#.oyELQdKoa|title=How An Ohio Housewife Flew Around The World, Made History, And Was Then Forgotten|website=BuzzFeed|access-date=March 19, 2016}}</ref> Alhoewel hulle nie in direkte kompetisie met mekaar was nie, het mediadekking gou die vordering van elke vlieënier begin dophou, en was gefassineer deur wie die vlug eerste sou voltooi. Mock was die eerste om klaar te maak. Die storie van hierdie wedloop word vertel in 'n 2023-boek deur Taylor Phillips, ''Queen of the Clouds; Joan Merriam Smith en Jerrie Mock se Epic Quest to Become the First Woman to Fly Solo Around the World''. Jerrie Mock is daarna in 1965 met die Louis Blériot-medalje van die ''Fédération Aéronautique Internationale'' bekroon. In 1970 het Mock die verhaal van haar vlug om die wêreld in die boek ''Three-Eight Charlie'' gepubliseer.<ref name="38charlie.com">{{Cite web|url=http://www.38charlie.com/|title=Three-Eight Charlie|access-date=October 4, 2014}}</ref> Alhoewel die boek tans uit druk uit is, is 'n 50ste herdenking-uitgawe later gepubliseer, wat kaarte, weerkaarte en foto's ingesluit het.<ref>'''[https://38charlie.com/ Three-Eight Charlie]''' is the story of Jerrie Mock’s record-setting flight</ref> ''Three-Eight Charlie''<ref>[https://library.si.edu/es/donate/adopt-a-book/three-eight-charlie Three-Eight Charlie]</ref> is 'n verwysing na die roepsein, N1538C, van die Cessna 180 Skywagon waarmee Mock vroeër om die wêreld gevlieg het. Voor haar dood het Mock, ma van drie kinders, in Quincy, Florida, gewoon; noordwes van die staatshoofstad, [[Tallahassee]].<ref name="Durden01Oct14">Durden, Rick (October 1, 2014). "Jerrie Mock Goes West". ''AVweb''. Retrieved October 15, 2014.</ref> == Vroeë lewe == [[Lêer:Jerrie_Mock_with_father_1964b.jpg|duimnael| Mock met pa op 18 April 1964]] Geraldine "Jerrie" Fredritz Mock is op 22 November 1925 in Newark, Ohio gebore vir Timothy en Blanche (Wright) Fredritz.<ref name="royster">{{Cite book |last=Royster, Jacqueline Jones |url=https://books.google.com/books?id=tV3CKGuGoRkC&pg=PT91 |title=Profiles of Ohio Women, 1803–2003 |publisher=[[Ohio University Press]] |year=2003 |isbn=9780821415085 |pages=91}}</ref> Haar grootouers aan vaderskant was Duitse emigrante. Gedurende haar kinderjare het sy gevind dat sy meer in gemeen het met die seuns. Haar belangstelling vir vlieg het ontstaan toe sy 7 jaar oud was toe sy en haar pa die geleentheid gehad het om in die kajuit van 'n Ford Trimotor -vliegtuig te vlieg.<ref>Jerry Mock's Historic Flight: https://www.ohiohistory.org/jerrie-mocks-historic-flight/</ref> Op hoërskool het sy ’n ingenieurskursus gevolg waarin sy die enigste meisie was en besluit vlieg is haar passie. Sy het in 1943 aan die Hoërskool Newark gegradueer en daarna die Ohio State University bygewoon.<ref>[https://mae.osu.edu/news/2017/05/geraldine-mock-mae-grad-and-first-woman-fly-solo-around-world Geraldine Mock: MAE grad and first woman to fly solo around the world]</ref> By OSU het sy 'n lid van Phi Mu geword. Sy het haar studies aan OSU verlaat om in 1945 met haar man, Russell Mock, te trou.<ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-jerrie-mock-20141002-story.html|title=Geraldine 'Jerrie' Mock dies at 88; first woman to fly solo around world|last=Colker, David|date=October 1, 2014|website=Los Angeles Times}}</ref> == Vlug om die wêreld == [[Lêer:Jerrie Mock 1964.JPG|duimnael|Jerrie Mock 1964]] Mock se vlug het by [[John Glenn Columbus Internasionale Lughawe|die Port Columbus-lughawe]] in Ohio begin en geëindig. Haar ekspedisie se finansiering het 'n lening van die koerant ''The Columbus Dispatch'' ingesluit.<ref>[https://www.dispatch.com/story/news/2014/10/01/globe-trotting-pioneer-interview-with/24225973007/ Globe-trotting pioneer: An interview with Jerrie Mock]</ref> Sy het ooswaarts gevlieg, oor onder meer [[Marokko]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Viëtnam]].<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2014/oct/07/jerrie-mock Jerrie Mock obituary]</ref> Na stresvolle dae van vlieg oor die [[Atlantiese Oseaan]], is Mock begroet deur die president van die Aero-klub van Marokko en het sy oornag in 'n Franse huis, waaroor Mock berig, "daar was geen nagmerries van donderweer oor die Atlantiese Oseaan nie. Gekleed in rooi satyn het ek in marmerpaleise gedans." <ref name="Smithsonian National Air and Space Museum 2016-07-31">{{Cite web|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/food-flight-jerrie-mock%E2%80%99s-moroccan-recipe|title=Food & Flight: Jerrie Mock's Moroccan Recipe|last=Most, MaryCate|date=July 31, 2016|access-date=December 22, 2017}}</ref> Mock het later na Saoedi-Arabië gevlieg, waar sy by die Dhahran-lughawe geland het. In haar boek ''Three-Eight Charlie'' sê Mock dat sy, nadat sy in Saoedi-Arabië geland het, die skare mans om haar verward gelyk het. Een van die mans het haar vliegtuig genader. "Sy wit-kaffiyeh-bedekte kop het heftig geknik, en hy het vir die menigte geskree dat daar geen man is nie. Dit het 'n opwindende applous meegebring" onthou sy.<ref name="Smithsonian National Air and Space Museum 2014-03-11">[https://historyswomen.com/1st-women/jerrie-mock/ Jerrie Mock First Woman to Fly Solo Around the World 1925–2014 A.D.]</ref> Mock was nogal 'n skouspel in Saoedi-Arabië waar vroue nie toegelaat sou word om motors te bestuur tot 2017 nie, <ref name="The New York Times 2017-09-26">Hubbard, Ben (September 26, 2017). "[https://www.nytimes.com/2017/09/26/world/middleeast/saudi-arabia-women-drive.html Saudi Arabia Agrees to Let Women Drive]". ''The New York Times''. Retrieved December 22, 2017.</ref> veel minder met 'n vliegtuig. In [[Egipte]] het sy verkeerdelik by 'n geheime militêre basis van die kaart geland in plaas van die [[Kaïro]]-lughawe.<ref>[https://ohiowomenshistory.com/2020/10/17/jerrie-mock-the-newark-born-housewife-who-flew-around-the-world/ Jerrie Mock: The Newark-born “Housewife” Who Flew Around the World]</ref> Om die wêreld te vlieg het Mock 'n nuwe perspektief en ervarings gegee. Sy het oor Viëtnam gevlieg en opgemerk: "Iewers nie ver daarvandaan nie word daar 'n oorlog geveg, maar vanuit die lug daarbo het alles vreedsaam gelyk."<ref>[https://airandspace.si.edu/stories/editorial/celebrating-jerrie-mock-first-woman-fly-around-world Celebrating Jerrie Mock, the First Woman to Fly Around the World]</ref> == Prestasies en erkenning == [[Lêer:Spirit_of_Columbus_in_Udvar-Hazy_Center,_February_2015.JPG|duimnael|270x270px| Jerrie Mock se ''Spirit of Columbus'', 'n Cessna 180]] === Eerste vrou om === * Eerste vrou wat solo om die wêreld vlieg * Eerste vrou wat in 'n enkelmotorige vliegtuig om die wêreld vlieg * Eerste vrou wat VSA – Afrika via Noord-Atlantiese Oseaan vlieg * Eerste vrou wat die Stille Oseaan enkelmotor gevlieg het * Eerste vrou wat die Stille Oseaan-Wes na Oos gevlieg het * Eerste vrou wat beide die Atlantiese Oseaan en die Stille Oseaan gevlieg het * Eerste vrou wat die Stille Oseaan beide rigtings vlieg === Amptelike wêreldlugvaartrekords: 1964–1969 === (Bekragtig en aanvaar deur die Nasionale Lugvaartvereniging en die Fédération Aéronautique Internationale) 1964 * Spoed om die wêreld, Klas C1-c * Spoed om die wêreld, Vroulik 1965 * Spoed oor 'n geslote baan van 500 km, Klas C1-b 1966 * Afstand in 'n reguit lyn, Vroulik 1968 * Afstand in 'n geslote baan, Klas C1-c * Afstand in 'n geslote baan, Vroulik * Spoed oor 'n erkende koers 1969 * Spoed oor 'n erkende koers === Toekennings en eerbewyse === [[Lêer:President_Johnson_with_Jerrie_Mock_1964.jpg|duimnael| [[Lyndon B. Johnson|President Lyndon Johnson]] ken aan Mock die goue medalje van die Federal Lugvaarts Agentskap toe op 4 Mei 1964]] * Federale Lugvaartagentskap Goue Medalje vir Uitsonderlike Diens * Ohio-goewerneurstoekenning * Louis Bleriot Silwer Medalje (Wêreldwye toekenning van ''Fédération Aéronautique Internationale'') * ''American Institute of Aeronautics and Astronautics Distinguished Service Award'' * Columbus Area Kamer van Koophandel-toekenning van die Jaar * Spesiale Toekenning vir Eksperimentele Vliegtuigvereniging * ''Ohio Aviation Trades Association'' Sparky-toekenning * Amelia Earhart-gedenktoekenning, 1964 * ''Aero Classic Aviation Progress''-toekenning, 1965 * ''National Aviation Trades Association Pilot''-van-die-Jaar-toekenning, 1964 * Glenn Hammond Curtiss Silwer Medalje, Pittsburgh OX-5 Club <ref>{{Cite web|url=http://www.faa.gov/about/history/celebration/media/Jerrie_Mock.pdf|title=The Flying Housewife|website=Faa.gov|access-date=October 1, 2014}}</ref> * Mylpale in bemande vlugtrofee, ''Trans World Airlines'' * Wadsworth, Ohio, ''Aero Club'' Spesiale Toekenning * Kansas 99 se Spesiale Erkenningsmedalje * Spesiale toekenning van ''Bexley Civic Association'' * ''Women's Aero Association of Wichita''-toekenning * Toekenning van waardering, Licking County (Ohio) * ''Columbus Transportation Club'' Spesiale Toekenning * Sportvrou van die Jaar, ''Columbus Citizen-Journal'', 1969 * Aanhaling van Wichita, Kansas, Kamer van Koophandel * 14 September 2013 is deur 'n amptelike proklamasie van die burgemeester van Newark, Ohio, Jeff Hall, tot Jerrie Mock Day verklaar.<ref>[https://www.wchsmuseum.org/blog/national-history-jerrie-mock American History: Jerrie Mock]</ref> === Erfenis === ’n Lewensgrootte bronsbeeldhouwerk van Mock, geskep deur Renate Burgyan Fackler, is op 14 September 2013 in die binnehof van ''The Works''-museum in Newark, Ohio onthul <ref name="newarkadvocate.com 2013-09-14">{{Cite web|url=http://www.newarkadvocate.com/article/20130914/NEWS01/309140047/Local-aviator-s-legacy-forever-enshrined-statue-Works|title=Local aviator's legacy forever enshrined with statue at The Works|last=Kanclerz, Jacob|date=September 15, 2013|website=The Newark Advocate|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006133704/http://www.newarkadvocate.com/article/20130914/NEWS01/309140047/Local-aviator-s-legacy-forever-enshrined-statue-Works|archive-date=October 6, 2014|access-date=October 4, 2014}}</ref> Mock se jonger suster, Susan Reid, het vir die standbeeld gemodelleer terwyl sy die gebreide romp, trui en leerskoene wat Mock gedra het op haar vlug om die wêreld.<ref>[https://www.dispatch.com/story/news/2014/04/17/port-columbus-statue-honors-jerrie/23914205007/ Port Columbus statue honors Jerrie Mock]</ref> Volgens Wendy Hollinger, die uitgewer wat Mock se boek oor haar vlug heruitgegee het, het Mock veral nie van rompe gehou nie, maar sy “was in ’n romp omdat sy gedink het dit sou sosiaal aanvaarbaar wees, veral in die Midde-Ooste”.<ref name="dispatch.com">{{Cite web|url=http://www.dispatch.com/content/stories/local/2013/09/13/trailblazing-female-pilot-honored-in-bronze-in-newark.html|title=Trailblazing woman pilot honored in bronze in Newark|last=Narciso, Dean|date=September 13, 2013|website=The Columbus Dispatch|access-date=October 4, 2014}}</ref> Mock se Cessna 180 wat sy om die wêreld gevlieg het, genaamd die ''Spirit of Columbus'', hang in die National Air and Space Museum van die Smithsonian.<ref>[https://airandspace.si.edu/collection-objects/cessna-180/nasm_A19760976000 Cessna 180]</ref> In Junie 2007 het Mock na Chantilly, Virginia, gevlieg om ''The Spirit of Columbus'' vir die eerste keer in baie jare weer te sien. Mock “was so bly om haar vliegtuig weer in die lug te sien”.<ref name="Smithsonian National Air and Space Museum 2014-10-03">{{Cite web|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/remembering-jerrie-mock-1925-2014|title=Remembering Jerrie Mock (1925–2014)|last=Cochrane, Dorothy|date=October 3, 2014|access-date=December 22, 2017}}</ref> Die vliegtuig was voorheen op stoor, maar met die opening van die Udvar-Hazy-sentrum is dit weer vertoon. In 2022 is die vliegtuig van die Udvar-Hazy-sentrum na die nuwe "Thomas W. Hass We All Fly"-galery in die museum op die National Mall in DC verskuif. Die [[Amerikaanse Lugmag|Verenigde State se Lugmag]] het 'n straat vernoem ter ere van Mock by Rickenbacker AFB (tans Rickenbacker Air National Guard Base en Rickenbacker International Airport) in Lockbourne, Ohio (naby [[Columbus, Ohio|Columbus]]). 'n Gedenkplaat wat Mock se prestasies uitbeeld, kan gevind word in die Tallahassee Internasionale Lughawe se ''Aviation Wall of Fame'' in [[Tallahassee|Tallahassee, Florida]]. In 2022 is Mock opgeneem in die ''National Aviation Hall of Fame'' in Dayton, Ohio.<ref>{{Cite web|url=https://nationalaviation.org/enshrinee/geraldine-jerrie-mock/|title=Enshrinee "Jerrie" Mock|website=nationalaviation.org|publisher=National Aviation Hall of Fame|access-date=27 February 2023}}</ref> == Afsterwe == Mock is op 30 September 2014 in haar huis in Quincy, Florida met haar dogter aan haar sy oorlede. Danksy die hulp van 'n vrywillige vlieënier het sy haar laaste vlug in 'n Cessna 180 geneem toe haar as in die wolke gestrooi is.<ref name="dispatch 2014-10-01">{{Cite web|url=http://www.dispatch.com/content/stories/local/2014/10/01/jerrie-mock-obituary.html|title=Jerrie Mock, first woman to fly solo around the globe, dies at 88|last=Rinehart, Earl|date=October 1, 2014|website=[[Columbus Dispatch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141002000130/http://www.dispatch.com/content/stories/local/2014/10/01/jerrie-mock-obituary.html|archive-date=October 2, 2014|access-date=October 1, 2014}}</ref> <!-- == Sien ook == * Lys van vroue se eerstes * Lys van Amerikaanse vroue se eerstes * Lys van eerstes in lugvaart * Omseiling * Grace Marguerite Hay Drummond-Hay * Wiley Post, eerste man wat solo oor die wêreld gevlieg het, 1933 --> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://airandspace.si.edu/collections/artifact.cfm?object=nasm_A19760976000 Jerrie's Cessna 180] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413204302/https://airandspace.si.edu/collections/artifact.cfm?object=nasm_A19760976000}} by die Nasionale Lug- en Ruimtemuseum * http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/mock.html * [https://www.angelfire.com/fl4/HisBeauty/pages/flyworld.html] Kollege eerstejaars opstel geskryf deur Jerrie se kleindogter * [http://www.38charlie.com/] Drie-agt Charlie 50ste herdenking * [https://www.buzzfeed.com/amyksaunders/the-untold-story-of-the-first-woman-to-fly-around-the-world] BuzzFeed-artikel * [https://ohiovtheworldpodcast.com/2019/10/12/episode-4-jerrie-mock-v-the-world-is-out-click-to-hear-the-epic-story-of-the-1st-solo-female-flight-around-the-globe/] Ohio V. The World Podcast: Jerrie Mock v. the World, 12 Oktober 2019 {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 2014]] [[Kategorie:Lugvaart]] [[Kategorie:Lugvaartpioniers]] [[Kategorie:Vlieëniers]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Baanbrekers]] [[Kategorie:Ohio]] [[Kategorie:Amerika]] [[Kategorie:Amerikaanse vlieëniers]] [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Skrywers]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Wêreldrekords]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] m6b6f1ok79qfilmsjne58by6m0ojwlt 0 428225 2978743 2789193 2026-10-14T03:02:52Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978743 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Kort psigoterapie''' (ook '''kort terapie''', '''beplande korttermyn terapie''') is 'n sambreelterm vir 'n verskeidenheid benaderings tot korttermyn, oplossingsgerigte [[psigoterapie]]. == Oorsig == Kort terapie verskil van ander denkskole van terapie deurdat dit (1) fokus op 'n spesifieke probleem en (2) direkte intervensie beklemtoon. In kort terapie neem die terapeut verantwoordelikheid om meer pro-aktief met die kliënt te werk om sodoende kliniese en subjektiewe toestande vinniger te behandel. Dit beklemtoon ook presiese waarneming, die benutting van natuurlike hulpbronne, en 'n tydelike opskorting van skepticisme om sodoende nuwe perspektiewe en meervoudige standpunte te kan oorweeg. Eerder as die formele ontleding van historiese oorsake van probleme, is die primêre benadering van kort terapie om die kliënt te help om die hede vanuit 'n wyer konteks te beskou en om meer funksionele begrippe (nie noodwendig op 'n [[Bewussyn|bewuste]] vlak nie) te gebruik. Deur bewus te word van hierdie nuwe begrip, sal suksesvolle kliënte ''de facto'' spontane en generatiewe verandering ondergaan. Kort terapie is dikwels hoogs strategies, ondersoekend en oplossingsgebaseerd, eerder as probleemgeoriënteerd. Dit is minder gefokus oor die wyses waarop 'n probleem ontstaan het as met die huidige faktore wat dit onderhou en sodoende verandering voorkom. Kortterapeute hou nie by een "korrekte" benadering nie, maar aanvaar eerder dat daar baie roetes is, en dat enige van dit moontlik, of in kombinasie, uiteindelik voordelig kan wees. == Stigtersvoorstanders == [[Lêer:Erickson college.jpg|duimnael|Young Milton H. Erickson]] Milton Erickson was 'n praktisyn van kort terapie, wat kliniese [[hipnose]] as sy primêre hulpmiddel gebruik het. Hy het dit self tot 'n groot mate ontwikkel. Sy benadering is gewild gemaak deur Jay Haley, in die boek ''Uncommon therapy: The psychiatric techniques of Milton Erickson MD''<ref>Haley, Jay. ''Uncommon Therapy; the Psychiatric Techniques of Milton H. Erickson, M.D.'' New York: Norton, 1973. 24.</ref> {{Blockquote|The analogy Erickson uses is that of a person who wants to change the course of a river. if he opposes the river by trying to block it, the river will merely go over and around him. But if he ''accepts'' the force of the river and diverts it in a new direction, the force of the river will cut a new channel.}} Richard Bandler, die medestigter van neuro-linguistiese programmering, is nog 'n ferm voorstander van kort terapie. Na baie jare van bestudering van Erickson se terapeutiese werk, het hy geskryf: {{Blockquote|It's easier to cure a phobia in ten minutes than in five years&nbsp;... I didn't realize that the speed with which you do things makes them last&nbsp;... I taught people the phobia cure. They'd do part of it one week, part of it the next, and part of it the week after. Then they'd come to me and say "It doesn't work!" If, however, you do it in five minutes, and repeat it till it happens very fast, the brain understands. That's part of how the brain learns&nbsp;... I discovered that the human mind does not learn slowly. It learns quickly. I didn't know that.}} == Bekende terapeute == * Nicholas Cummings (kort terapie, gefokusde terapie) * Milton H. Erickson (hipnoterapie, strategiese terapie, kort terapie) * Giorgio Nardone (kort terapie, strategiese terapie) * Steve de Shazer (oplossingsgerigte kort terapie) * Paul Watzlawick (Kort terapie, sisteemteorie) == Sien ook == * Lys van beradingsonderwerpe * Geestesnavorsingsinstituut{{Spaced ndash}}een van die stigtersklinieke van kort terapie en die tuiste van 'n aantal van die noemenswaardige terapeute hierbo genoem * Oplossingsgerigte kort terapie == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?name=Brief+Psychotherapy Brief+Psychotherapy] by die ''U.S. National Library of Medicine Medical Subject Headings'' (MeSH) {{Normdata}} [[Kategorie:Sielkunde]] [[Kategorie:Sielkundige konsepte]] [[Kategorie:Sielkundige teorieë]] [[Kategorie:Sielkundiges]] [[Kategorie:Geesteswetenskappe]] bzzbqe48fvzgccc20rtdp7xtfxisfs0 0 428843 2978701 2908402 2026-10-13T22:53:30Z ~2026-52903-27 216185 /* Biografie */ 2978701 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Pous |Afrikaanse naam=Pous Leo XIV |beeld=[[Lêer:Pope Leo XIV 3 (3x4 cropped) (2).jpg|200px]] |wapen=[[Lêer:Coat of arms of Leone XIV.svg|150px]] |geboortenaam=Robert Francis Prevost |termyn_begin=[[8 Mei]] [[2025]] |termyn_einde= |voorganger=[[Pous Franciskus|Franciskus]] |opvolger= |geboortedatum={{Geboortedatum en ouderdom|1955|9|14}} |geboorteplek=[[Chicago]], [[Illinois]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] |sterftedatum= |sterfteplek= |ander=Leo }} '''Pous Leo XIV''' ([[Latyn]]: ''Leo PP. XIV''; [[Italiaans]]: ''Papa Leone XIV''; [[Engels]]: ''Pope Leo XIV''; [[Spaans]]: ''Papa León XIV''; gebore as '''Robert Francis Prevost''' op [[14 September]] [[1955]] in [[Chicago]], [[Illinois]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]) is die 267ste en huidige [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]], [[biskop]] van [[Rome]] en [[staatshoof]] van die [[Vatikaanstad]]. Hy is op 8 Mei 2025 verkies tydens die konklaaf wat gehou is ná die dood van [[pous Franciskus]]. Tot sy verkiesing het Robert Francis Prevost as kardinaal-diaken van Santa Monica gedien.<ref>{{en}} [https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bprevost.html catholic-hierarchy.org: ''Pope Leo XIV – Robert Francis Prevost, O.S.A.'']</ref> Die naam ''Leo'' beteken "[[leeu]]". Leo XIV is sowel die eerste Amerikaner en [[Peru]]aan wat tot hoof van die Rooms-Katolieke Kerk verkies is. Ná sy voorganger, [[pous Franciskus]], is hy ook die tweede pous vanuit die [[Amerikas]] en die [[Nuwe Wêreld]]. Daarnaas is hy ook die sesde Augustyn en eerste sedert [[pous Gregorius VIII]] wat tot pous verkies is. Pous Leo XIV het homself genoem na [[pous Leo XIII]] (1878–1903), met sy slagspreuk ''nos multi in illo uno unum'' ([[Latyn]] vir: "Ons baie in daardie een [Christus] verenig"). Hy is op 18 Mei 2025 amptelik ingehuldig, waartydens hy ook sy pontifikale vissersring ontvang het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2025-05/pope-leo-xiv-let-us-walk-towards-god-and-love-one-another.html |title=Pope Leo XIV at Inauguration Mass: 'Let us walk towards God and love one another' |publisher=Vatican News |date=18 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> Robert Francis Prevost is van [[Frankryk|Franse]], [[Italië|Italiaanse]] en [[Spanje|Spaanse]] herkoms. Hy is Engels, Spaans, Italiaans, [[Frans]] en [[Portugees]] magtig. Hy kan ook Latyn en [[Duits]] lees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ncronline.org/vatican/vatican-news/papal-front-runner-interest-polyglot-us-cardinal-prevost-rises-italian |title=The first American pope? This cardinal has the best chance of making history in this conclave |publisher=National Catholic Reporter |author=Christopher White |date=8 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> == Biografie == '''Pous Leo XIV''' is gebore as '''Robert Francis Prevost''' op 14 September 1955 in [[Chicago]], [[Illinois]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Hy is die jongste seun van Louis Marius Prevost en Mildred Martínez. Prevost word op 19 Junie 1982 in [[Rome]] deur aartsbiskop Jean Jadot tot [[priester]] gewy. Op 12 Desember 2014 word hy titulêre biskop van Sufar. Hy word op 30 September 2023 kardinaal-priester met Santa Monica as titelkerk. Op 8 Mei 2025 volg hy [[pous Franciskus]] op. Pous Leo XIV het homself genoem na [[pous Leo XIII]].<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Leo-XIV|title=Leo XIV|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Mei 2026}}</ref> Die Vatikaan het in Oktober 2026 aangekondig dat Pous Leo XIV aan vroeë stadium longkanker ly na 'n operasie om nodules uit die onderste lob te verwyder.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/10/13/world/europe/pope-leo-lung-surgery.html|title=Pope leo lung surgery|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=14 Oktober 2026}}</ref> === Kerklike loopbaan === * 19 Junie 1982 – tot priester gewy * 12 Desember 2014 – tot biskop gewy * 30 September 2023 – kardinaal-diaken van Santa Monica * 8 Mei 2025 – pous van Rome == Pontifikaat == [[Lêer:Signature of Pope Leo XIV.svg|duimnael|Pous Leo XIV se handtekening]] [[Lêer:Pope Leo XIV Travels.svg|duimnael|Lande wat pous Leo XIV besoek het {{columns-list|2| {{sleutel|#000000|Vatikaanstad}} {{sleutel|#FDE910|Italië}} {{sleutel|#030772FF|5 besoeke}} {{sleutel|#0307A5FF|4 besoeke}} {{sleutel|#2D4FB2FF|3 besoeke}} {{sleutel|#6092C9FF|2 besoeke}} {{sleutel|#ABD6E5FF|1 besoek}} {{sleutel|#C0C0C0FF|0 besoeke}}}}]] Ná die dood van [[pous Franciskus]] kies die kardinale Prevost as nuwe pous na twee dae se konklaaf op 8 Mei 2025. Leo XIV is die eerste [[Verenigde State van Amerika|Amerikaner]] en as gevolg van sy tweede staatsburgerskap ook die eerste [[Peru]]aan wat tot pous verkies is. Hy is die eerste lid van die Augustynse Orde wat die amp van pous beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.vaticannews.va/de/papst/news/2025-05/papst-leo-xiv-robert-francis-prevost-biographie-konklave.html |title=Der neue Papst: Eine Biografie |publisher=Vatican News |date=8 Mei 2025 |accessdate=29 Mei 2026}}</ref> 'n Nuwe pous se naamkeuse gee dikwels 'n aanduiding van wat hy gedurende sy ampstermyn wil verteenwoordig. ''Leo'' is Latyn en beteken "leeu". Die eerste pous met dié naam was [[Pous Leo I]] (440–461), wat eerste daarop aanspraak gemaak het dat hy die [[Simon Petrus|apostel Petrus]] se verteenwoordiger op aarde is, terwyl die laaste pous met die naam Leo, [[pous Leo XIII]], bekend geword het as "die werkers se pous", aangesien hy hom beywer het vir billike lone, werkersregte en sosiale geregtigheid. === Bulle, briewe, ensiklieke en konstitusies === ; Briewe * ''Dilexi te'' ("Ek het jou liefgehad", 4 Oktober 2025) ; Ensiklieke * ''[[Magnifica Humanitas]]'' ("Wonderlike Menslikheid", 15 Mei 2026) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Leo XIV|Pous Leo XIV}} * {{en}} [https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en.html Biografie van pous Leo XIV op die amptelike webwerf van die Heilige Stoel] * {{en}} {{Twitter|Pontifex}} * {{en}} {{YouTube|u=vatican|Pous Leo XIV}} * {{en}} {{CH|https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bprevost.html}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Leo-XIV|title=Leo XIV|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Mei 2026}} == Nota == Saamgestel en vertaal uit die [[:nl:Paus Leo XIV|Nederlandse]], [[:en:Pope Leo XIV|Engelse]], [[:de:Leo XIV.|Duitse]] en [[:fr:Léon XIV|Franse]] wikipedia en aangevul uit ander bronne soos aangedui. == Opvolging == {{s-start}} {{s-bef|voor=Agostino Trapè}} {{s-ttl|titel=Prior-generaal van die Augustynse Orde|jare=2001–2013}} {{s-aft|na=Alejandro Moral Antón}} {{s-bef|voor=Ernst Gutting}} {{s-ttl|titel=Titulêre Biskop van Sufar|jare=2014–2015}} {{s-aft|na=Robert P. Reed}} {{s-bef|voor=Jesús Moliné Labarte}} {{s-ttl|titel=Biskop van Chiclayo|jare=2015–2023}} {{s-aft|na=Edinson Edgardo Farfán Córdova}} {{s-bef|voor=Marc Ouellet}} {{s-ttl|titel=Prefek van die Dikastery vir Biskoppe|jare=2023–2025}} {{s-aft|na=Filippo Iannone}} {{s-bef|voor=[[Pous Franciskus|Franciskus]]}} {{s-ttl|titel=Pous (Pontifex Maximus)|jare=2025–''hede''}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Pouse}} {{Teenpouse}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Leo XIV}} [[Kategorie:Amerikaanse teoloë]] [[Kategorie:Peruane]] [[Kategorie:Pouse]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] hu7hjutis3s4yjwjjftkoihrr88dgif 0 428869 2978883 2770479 2026-10-14T07:35:13Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978883 wikitext text/x-wiki [[Lêer:DARPA Logo.png|duimnael|DARPA logo. ]] Die '''Defense Advanced Research Projects Agency''' ('''DARPA''' - Verdedigingsagentskap vir Gevorderde Navorsingsprojekte) is 'n navorsings- en ontwikkelingsagentskap van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] se Departement van Verdediging wat verantwoordelik is vir die ontwikkeling van opkomende [[tegnologie]]ë vir gebruik deur die [[Amerikaanse Gewapende Magte|weermag]].<ref>{{Cite web |last=Dennis |first=Michael Aaron |date=23 Desember 2022 |title=Defense Advanced Research Projects Agency {{!}} United States government |url=https://www.britannica.com/topic/Defense-Advanced-Research-Projects-Agency |access-date=5 Januarie 2023 |website=Encyclopædia Britannica |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Defense Advanced Research Projects Agency |title=About DARPA |url=https://www.darpa.mil/about-us/about-darpa |access-date=26 Junie 2021 |website=Defense Advanced Research Projects Agency |language=en-US}}</ref> Oorspronklik bekend as die '''Advanced Research Projects Agency''' ('''ARPA'''), is die agentskap op 7 Februarie 1958 deur president [[Dwight D. Eisenhower]] gestig in reaksie op die [[Sowjetunie|Sowjet]]-lansering van [[Spoetnik 1]] in 1957. Deur samewerking met akademici, nywerheid en regeringsvennote, formuleer en voer DARPA [[navorsing]]s- en ontwikkelingsprojekte uit om die grense van [[tegnologie]] en [[wetenskap]] uit te brei, dikwels verder as die onmiddellike Amerikaanse [[militêr]]e vereistes.<ref name="Commission2008">Dwight D. Eisenhower and Science & Technology, (2008). Dwight D. Eisenhower Memorial Commission, [https://web.archive.org/web/20101027163454/http://eisenhowermemorial.org/onepage/IKE%20%26%20Science.Oct08.EN.FINAL%20%28v2%29.pdf Source].</ref> Die naam van die organisasie het eers in Maart 1972 van sy stigtersnaam, ARPA, na DARPA verander, in Februarie 1993 terug na ARPA, en toe in Maart 1996 teruggekeer na DARPA.<ref>{{Cite web |url=http://mil-embedded.com/guest-blogs/arpa-darpa-and-jason/|title=ARPA, DARPA, and Jason |publisher=Military Embedded Systems |language=en |access-date=2018-04-17}}</ref> ''[[The Economist]]'' het DARPA "die agentskap wat die moderne wêreld gevorm het" genoem, met tegnologieë soos "Moderna se [[Covid-19-entstof]], weer[[satelliet]]e, [[GPS]], [[hommeltuig|hommeltuie]], ''stealth'' (sluip)-tegnologie, stemkoppelvlakke, die [[persoonlike rekenaar]] en die [[internet]] op die lys van [[innovasie]]s waarvoor DARPA ten minste gedeeltelike krediet kan eis".<ref name="Economist">{{cite news |title=A growing number of governments hope to clone America's DARPA |newspaper=The Economist |date=5 Junie 2021 |volume=439 |issue=9248 |pages=67–68 |url=https://www.economist.com/science-and-technology/2021/06/03/a-growing-number-of-governments-hope-to-clone-americas-darpa |access-date=20 Junie 2021}}</ref> Die suksesgeskiedenis het regerings regoor die wêreld geïnspireer om soortgelyke navorsings- en ontwikkelingsagentskappe te loods.<ref name="Economist" /> DARPA is onafhanklik van ander militêre [[navorsing en ontwikkeling]] en rapporteer direk aan die senior bestuur van die Departement van Verdediging. DARPA bestaan uit ongeveer 220 regeringswerknemers in ses tegniese kantore, insluitend byna 100 programbestuurders, wat saam toesig hou oor ongeveer 250 navorsings- en ontwikkelingsprogramme.<ref>{{Cite web|url=https://www.darpa.mil/about-us/about-darpa|title=About DARPA |publisher=Defense Advanced Research Projects Agency |language=en-US|access-date=2018-02-11}}</ref> Rob McHenry is die huidige waarnemende direkteur.<ref>{{cite web|title=About DARPA: Leadership|date=2025-02-22|access-date=2025-02-22|website=DARPA|language=en-US|url=https://www.darpa.mil/about#leadership}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse weermag|Gewapende Magte]] [[Kategorie:Regering van die Verenigde State van Amerika]] 81xjdl3al6ie7q3g6bhnaxykfqbxx0p 0 434418 2978744 2798598 2026-10-14T03:03:13Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978744 wikitext text/x-wiki {{Versmelt|Tuks}} Die Transvaalse Universiteitskollege (TUK) was 'n belangrike instelling in die vroeë ontwikkeling van hoër onderwys in Suid-Afrika, veral in die konteks van die taalstryd en die opbou van [[Afrikaans]] as 'n volwaardige kultuurtaal. Die TUK was geleë in [[Pretoria]] en het saam met ander universiteitskolleges, soos dié in [[Wellington]], [[Potchefstroom]], [[Bloemfontein]] en [[Kaapstad]], 'n rol gespeel in die onderwyslandskap van die vroeë 20ste eeu. Na die stigting van die [[Unie van Suid-Afrika]] in 1910, was daar gesprekke oor die stigting van 'n nasionale Suid-Afrikaanse universiteit, en hierdie universiteitskolleges sou later deel vorm van 'n nuwe struktuur. Steyn<ref name="SteynOnsGaan2014">{{cite book |last=Steyn |first=J.C. |year=2014 |title=Ons gaan 'n taal maak |location=Pretoria |publisher=Kraal Uitgewers}}</ref> dui aan dat die TUK, saam met die [[Grey Universiteitskollege]] (GUK) en die [[SA School of Mines and Technology]], voorgangers was van die latere [[Universiteit van Pretoria]] (UP), die [[Universiteit van die Vrystaat]] en die [[Universiteit van die Witwatersrand]] (Wits) onderskeidelik. Die TUK het in 1921 formeel een van die samestellende kolleges van die federale [[Universiteit van Suid-Afrika]] (Unisa) geword.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Hierdie was 'n kritieke fase waarin die status van [[Nederlands]] en [[Afrikaans]] as universiteitstale gedebatteer is. Hoewel daar openbare steun was vir tweetalige universiteite – by beide [[Suid-Afrikaanse Party]] (Sap) en [[Nasionale Party]] (Nat) politici – was die studente self realisties genoeg om te besef dat 'n "tweetalige" instelling in die praktyk vir seker in Engels sou doseer, maar nie noodwendig in Afrikaans of Nederlands nie.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Hierdie verloop van sake aan die TUK en die GUK sou hulle gelyk gee in hierdie besef. Afrikaner-intellektuele en die Hollands-Afrikaanse koerante moes voortdurend wal gooi om te voorkom dat Engels die enigste universiteitstaal van 'n nuwe Suid-Afrika word.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Ten spyte van hierdie tendens het studente aan die TUK aktief deelgeneem aan die stryd vir die erkenning van Afrikaans. In 1918 het die TUK slegs 250 studente gehad, maar 'n aansienlike getal van hulle was betrokke by die taalbeweging.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> 117 studente van die TUK was onder die 246 studente van verskillende kolleges wat 'n petisie na die raad en senaat van Unisa gestuur het, asook na die minister van onderwys. Die petisie het gevra vir die instelling van leerstoele in Afrikaans aan die kolleges en die "praktiese erkenning van Afrikaans aldaar als medium van onderwijs en eksamens".<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Die Unisa-senaat het wel besluit om "in favour of sanctioning the use of Afrikaans by candidates who so desire at all examinations of the University of South Africa", wat 'n belangrike stap was.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Die versoek vir leerstoele is egter as buite die senaat se bevoegdheid beskou. Steyn<ref name="SteynOnsGaan2014"/> gee spesifieke voorbeelde van die taaluitdagings aan die TUK. Die ''Pretoria News'' het op 9 April 1932 die name van dosente geplaas wat nie 'n protes teen 'n senaatsbesluit (wat waarskynlik met die taal van 'n roman te doen gehad het) onderteken het nie.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> In 1916 het die Pretoriase korrespondent van ''De Burger'' opgemerk dat Pretoria 'n baie Afrikaanse stad was, met baie Afrikaners op straat, in staatskantore en private besighede, insluitend kondukteure, konstabels en amptenare. Hy het ook waargeneem dat 'n groot gedeelte van die jongmense wat met die trem na hulle hoërskole of na die Universiteitskollege gery het, Afrikaans gepraat het.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Tog het Afrikaanse studente by die TUK dikwels rede gehad tot klagtes. ''Die Banier'' het in 1920 berig dat die landboufakulteit by die TUK "amper uitsluitend" in Engels gedoseer het, selfs al was die meeste dosente en professore [[Afrikaners]].<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Dit was 'n "treurigste feit" dat Afrikaanse studente in verskeie vakke bang was om onderrig in hul eie taal te vra omdat hulle gevrees het hulle sou dit wel kry.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Daar was ook 'n groot verskil in die benadering tussen die TUK en die US (Stellenbosch) in fakulteite soos handelswetenskappe, waar die US hoofsaaklik in Afrikaans gedoseer het.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> In 1920 het die TUK-senaat 'n versoek van 19 uit 27 filosofiestudente om lesings in "Hollands" te gee, geweier met die rede dat dit "quite impossible" was weens werkdruk.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> 'n Spesifieke voorval wat die taalstryd illustreer, het plaasgevind toe 77 Afrikaanse studente prof. D.F. du T. Malherbe, professor in chemie, gevra het om vir hulle in Afrikaans te doseer.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Prof. Malherbe het hulle gesteun, maar die senaat het die versoek afgekeur, alhoewel hulle ingestem het dat die studente die eksamen in Afrikaans kon afneem indien hulle dit verkies. Een van die studente betrokke by hierdie petisie was Erlank, wat later vir 'n maand geskors is en sy beurs verbeur het nadat hy 'n Union Jack by die kollege afgeneem het, 'n voorval te midde van die politieke spanning van die tyd, na die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die [[Rebellie]].<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Die TUK was ook betrokke by die breër Afrikaanse kulturele en opvoedkundige beweging. M.L. du Toit, hoof van die departement Afrikaanse kultuurgeskiedenis aan die TUK, was die hoofredakteur van ''[[Die Nuwe Brandwag]]'', 'n publikasie wat ook ander redaksielede van verskillende sentra ingesluit het. H.G. Viljoen, 'n redakteur van ''Die Nuwe Brandwag'', was ook van Pretoria. Studente van Pretoria, saam met dié van Bloemfontein en Potchefstroom, het in 1933 die [[Afrikaanse Nasionale Studentebond]] (ASB) gestig as 'n alternatief vir die Engels-gedomineerde National Union of South African Students. Dit dui op 'n sterk Afrikaanse identiteit en organisasiedrang onder die studente van die TUK.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Die TUK het uiteindelik, soos voorheen genoem, ontwikkel tot die [[Universiteit van Pretoria]] (UP). Die taalstryd het hier voortgegaan. In 1932 het die stryd aan die Universiteit van Pretoria 'n wending geneem wat ook die stryd aan die [[Grey Universiteitskollege]] (GUK) beïnvloed het. In dieselfde jaar het die UP-senaat 'n sterk reaksie gehad op iets wat as "growwe laster" beskou is, en daar was 'n debat onder personeel oor akademiese vryheid.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Die rektor is selfs gevra om die identiteit van die skrywer (van 'n roman) vas te stel, wat deur die ''Pretoria News'' as 'n "heresy hunt" bestempel is.<ref name="SteynOnsGaan2014"/> Hierdie insidente toon die voortgesette spanning en die politieke/kulturele druk rondom taal en uitdrukking by die instelling selfs nadat dit onafhanklik geword het. Alhoewel die Transvaalse Uitvoerende Komitee in 1933 besluit het om die Normaalkollege in Pretoria net Afrikaans te maak (anders as die TUK se vroeëre situasie), het die taalstryd aan die universiteit, nou UP, voortgeduur. Die Universiteit van Pretoria word in Steyn<ref name="SteynOnsGaan2014"/> ook later genoem in die konteks van histories Afrikaanse universiteite (HAU's) en die debatte rondom taalbeleid en transformasie na 1994. Prof. Jakes Gerwel se komitee het byvoorbeeld aanbeveel dat UP, UV en RAU al hul kursusse in Engels aanbied, maar dat hul reg om kursusse ook in Afrikaans aan te bied, nie belemmer sal word nie. Meer onlangs, in 2013, is pogings aangewend om 'n "vaste plek vir Afrikaans" aan die UP te verkry, met oorwegings om sekere vakke ook deur medium van Afrikaans te waarborg. Die Universiteit van Pretoria het in 2013 500 voorgraadse studente in Afrikaans as vak gehad. Samevattend was die Transvaalse Universiteitskollege (TUK), en later die Universiteit van Pretoria, 'n sentrale spil in die ontwikkeling van hoër onderwys in Transvaal en 'n belangrike slagveld in die stryd vir die erkenning en gebruik van Afrikaans as doseer- en eksamentaal. Ondanks die aanvanklike neiging tot Engelse dominansie, het studente en personeel 'n volgehoue stryd gevoer vir Afrikaans, wat gelei het tot petisies, akademiese debatte, en die vestiging van departemente en leerstoele vir die taal. Sy transformasie van 'n samestellende kollege na 'n onafhanklike universiteit en die voortgesette uitdagings oor taalbeleid deur die 20ste eeu heen, weerspieël die breër historiese en politieke ontwikkelinge rondom Afrikaans in Suid-Afrika. ==Verwysing== {{verwysings}} swt2je48lr4a6y8y9g3jv8jg4dpqt8y 0 441237 2978814 2958775 2026-10-14T03:33:21Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978814 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas musikale komposisie|name=''Groor Mis in C-mineur''|type=Onvoltooide mis|Image=2236 - Salzburg - Erzabtei St Peter.JPG|image_upright=1.2|Caption=Binnekant van die Sint Pietersabdy, Salzburg, waar die mis vir die eerste keer uitgevoer is|Other_name=|Occasion=|Catalogue=[[Köchel catalogue|K.]] 427/417a|Performed={{Timeline-event|date={{Start date|1783|10|26|df=y}}|location=[[Salzburg]]}}|Published=|Vocal=SATB-dubbelkoor SSTB-soliste|Instrumental=Orkes}} Die '''''Groot Mis in C mineur''''' (Duits: ''Große Messe in c-Moll''), [[Köchelverzeichnis|K.]] 427/417a, is die algemene naam van die oonsetting van die [[Mis (musiek)|mis]] deur [[Wolfgang Amadeus Mozart]], wat as een van sy grootste werke beskou word. Hy het dit in 1782 en 1783 in Wene gekomponeer, ná sy huwelik, toe hy van [[Salzburg]] na Wene verhuis het. Die grootskaalse werk, 'n ''missa solemnis'', is gekomponeer vir twee sopraan-, een tenoor- en een bassolis, dubbelkoor en groot orkes. Dit het onvoltooid gebly, en groot dele van die Credo en die hele Agnus Dei ontbreek. == Komposisie en eerste uitvoering == Die werk is gedurende 1782–1783 gekomponeer. In 'n brief aan sy vader, [[Leopold Mozart|Leopold]], gedateer 4 Januarie 1783, het Mozart 'n gelofte genoem wat hy afgelê het om 'n mis te skryf wanneer hy sy destydse verloofde, [[Constanze Mozart|Constanze]], as sy vrou na Salzburg sou kon bring. Constanze het toe die "Et incarnatus est" by die première van die mis gesing.<ref>Einstein, A. 1953. Kirchenmusiek. ''[http://www.zeno.org/Musik/M/Einstein,+Alfred/Mozart.+Sein+Charakter,+sein+Werk/Das+Werk/Das+Vokale/1.+Kirchenmusik Mozart. Sein Charakter, sein Werk]'' [in Duits]. Stuutgart, bl. 362–403.</ref> Die eerste uitvoering het op Sondag 26 Oktober 1783 (die twintigste Sondag ná Pinkster) in [[Salzburg]] plaasgevind.<ref name="autogenerated1">Mozart, W.A. 2006. Mass in C minor (Urtext). Holl, M. (voorwoord, en Thalman, G (vertaling). Kassel: Bärereiter-Verlag, bl. VII–X.</ref> Mozart het in 1781 na Wene verhuis, maar was op besoek aan sy tuisdorp in die geselskap van Constanze, wat nog nie sy vader of sy suster ([[Maria Anna Mozart|Nannerl]]) ontmoet het nie. Die uitvoering het slegs uit die Kyrie, Gloria, Sanctus en Benedictus bestaan, soos wat die partye aandui wat nog behoue is, asook 'n partituurkopie van ongeveer 1800. Dit het plaasgevind in die Kerk van Sint Pietersabdy in die konteks van 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] [[Mis (musiek)|mis]]. Mozart se suster se dagboek noem dat die musici die hele hoforkes, dit wil sê, al die musikante wat in diens was aan die hof van Salzburg se heerser, die prins-aartsbiskop Graaf Hieronymus von Colloredo – en dus Mozart se voormalige kollegas.<ref name="Deutsch 1965, 219">Deutsch, O.E. 1965. Mozart: A documentary biography. Stanford, California: Stanford University Press, bl. 219.</ref> Daar was op 23 Oktober 1783 'n repetisie in die nabygeleë Kapellhaus.<ref name="Deutsch 1965, 219" /> == Fragmentêre status == {{Multibeeld|center|header=Die eerste twee bladsye van die mis (dus uit die Kyrie) in die outograafpartituur|image1=Great Mass in C minor (Mozart) p1.jpg|width1=250|image2=Great Mass in C minor (Mozart) p2.jpg|width2=250|footer=Groter weergawes van [[Media:Great Mass in C minor (Mozart) p1.jpg|bladsy 1]] (verso) en [[Media:Great Mass in C minor (Mozart) p2.jpg|bladsy 2]] (keersy)}} Die werk is onvolledig, en al die Credo-bewegings ná die aria "Et incarnatus est" ontbreek (boonop is die orkestrasie van die enigste twee oorblywende ''Credo-''bewegings is onvolledig). Die Agnus Dei ontbreek in geheel. Die Sanctus en die Benedictus is gedeeltelik verlore en benodig redaksionele rekonstruksies. Daar is heelwat spekulasie oor waarom die werk onvoltooid gelaat is. Vir die doeleindes van moderne uitvoerings, is die beskikbare uitgawes en voltooiingspogings soos volg: * Georg Alois Schmitt (1901, [[Breitkopf & Härtel]]) * H. C. Robbins Landon (1956, Eulenburg), * Helmut Eder (1985, Bärenreiter) * Franz Beyer (1989, Amadeus/Edition Peters) * Richard Maunder (1990, [[Oxford University Press]]/Carus-Verlag), * Philip Wilby (2004, Novello) * Robert Levin (2005, Carus-Verlag) * Frieder Bernius & Uwe Wolf (2016, Carus-Verlag) * Clemens Kemme (2018, Breitkopf & Härtel) * Ulrich Leisinger (2019, Bärenreiter). Die voltooiings deur Landon, Eder, Beyer, Maunder en Kemme poog om bloot die ontbrekende orkestrasie en koorparty in die Credo en Sanctus in te vul, terwyl die voltooiings deur Schmitt, Wilby en Levin poog om die werk te voltooi deur óf bewegings uit ander misse te gebruik óf nuwe musiek vir die Credo en Agnus Dei te komponeer deur die gebruik van parodie of periodesketse deur Mozart. Benjamin-Gunnar Cohrs (Musikproduktion Höflich) bied slegs 'n volledige Credo en Agnus Dei aan. IN die geval van die Credo beteken dit 'n voltooiing van die orkestrasie van "Credo in unum Deum" en die "Et incarnatus est" en bykomende musiek vir die res van die Credo. Hierdie uitgawe is dus bedoel om in kombinasie met enige ander weergawe van die Mis gebruik te word. Robert Xavier Rodriguez het ook die Agnus Dei voltooi. Mozart het later die musiek uit die Kyrie en Gloria in die [[kantate]] ''Davide penitente'', K. 469 hergebruik – buiten vir die teks byna identies. Vir die kantate het Mozart twee nuwe arias en 'n cadenza bygevoeg vir die fuga wat die werk afsluit. == Struktuur ==  {{Ordelys|Kyrie (Andante moderato) – koor en sopraansolis I|Gloria in excelsis Deo{{!}}Gloria : "Gloria in excelsis Deo" (Allegro vivace) – koor : "Laudamus te" (Allegro aperto) – sopraansolis II : "Gratias agimus tibi" (Adagio) – koor : "Domine Deus" (Allegro moderato) – sopraansolis I en II : "Qui tollis" (Largo) – dubbelkoor : "Quoniam tu solus" (Allegro) – sopraan I-, -II- en tenoorsolis : "Jesu Christe" (Adagio) – koor : "Cum Sancto Spiritu" – koor|Credo : "Credo in unum Deum" (Allegro maestoso) – koor : "Et incarnatus est" (Andante) – sopraansolis II|Sanctus (Largo) - dubbelkoor : "Sanctus Dominus" : "Hosanna in excelsis"|Benedictus : "Benedictus qui venit" (Allegro comodo) – kwartet en dubbelkoor}}Die orkes bestaan uit 1 [[fluit]] (slegs gebruik in die "Et incarnatus est"), 2 [[Hobo|hobo's]], 2 [[Fagot|fagotte]], 2 [[Horing (blaasinstrument)|horings]], 2 [[Trompet|trompette]], 3 [[Tromboon|trombone]], [[timpani]], [[orrel]] en [[Viool|strykinstrumente]]. == Invloed == Die werk vergestalt prag en plegtigheid wat met die Salzburg-tradisies van die tyd geassosieer word, maar dit antisipeer ook die simfoniese misse van [[Joseph Haydn]] in die afwisseling van soliste en koor. Die mis toon die invloed van [[Johann Sebastian Bach|Bach]] en [[Georg Friedrich Händel|Handel]], wie se musiek Mozart destyds bestudeer het (sien Gottfried van Swieten).<ref name="autogenerated1">{{Cite book |last=Mozart |first=W. A. |title=Mass in C minor (Urtext) |publisher=[[Bärenreiter|Bärenreiter-Verlag]] |others=Holl, Monika (preface), Thalmann, Gabriele (transl.) |year=2006 |location=[[Kassel]] |pages=VII–X}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMozart2006">Mozart, W. A. (2006). ''Mass in C minor (Urtext)''. Holl, Monika (preface), Thalmann, Gabriele (transl.). [[Kassel]]: [[Bärenreiter|Bärenreiter-Verlag]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">VII–</span>X.</cite> ISMN M-0006-20223-2</ref> Op 20 Augustus 2016 is die weergawe wat deur Helmut Eder gerekonstrueer is, vir die eerste keer as deel van die Proms-reeks in die [[Royal Albert Hall]] opgevoer deur die BBC Scottish Simfonieorkes en BBC Simfoniekoor onder leiding van Ilan Volkov. Die soliste was Louise Alder, Carolyn Sampson, Benjamin Hulett en Matthew Rose.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b07pdxhs|title=Prom 46: Mahler's Ruckert-Lieder and Mozart's Mass in C minor, 2016, BBC Proms|date=20 August 2016|publisher=bbc.co.uk|access-date=20 August 2016}}</ref> == Diskografie == * [[Ferenc Fricsay]], Berlynse Radiosimfonieorkes, die koor van die [[Sint Hedwigskatedraal]] in Berlin, en Maria Stader, Hertha Töpper, Ernst Haefliger en Ivan Sardi. Etiket: [[Deutsche Grammophon]], 1959 * [[Colin Davis|Sir Colin Davis]], [[Londense Simfonieorkes]], Londense Simfoniekoor, en Helen Donath, Heather Harper, Ryland Davies en Stafford Dean. Etiket: Philips Classics, Februarie 1971<ref>''Mozart: Great choral works''. Philips. </ref> * Raymond Leppard, New Philharmonia Orchestra, John Alldis-koor, en Ileana Cotrubaș, [[Kiri Te Kanawa]], Werner Krenn en Hans Sotin. Etiket: EMI, 1974 * [[Neville Marriner|Sir Neville Marriner]], Academy and Chorus of St. Martin in the Fields, en Margaret Marshall, Felicity Palmer, Anthony Rolfe Johnson en Gwynne Howell. Etiket: Philips, 1979 * [[Herbert von Karajan]], [[Berliner Philharmoniker]], Wiener Singverein, en Barbara Hendricks, Janet Perry, Peter Schreier en Benjamin Luxon. Etiket: [[Deutsche Grammophon]], 1981 * John Eliot Gardiner, English Baroque Soloists, Monteverdi Choir, en Sylvia McNair, Diana Montague, Anthony Rolfe Johnson en Cornelius Hauptmann. Etiket: Archiv, November 1986 * Robert Shaw, [[Atlanta Simfonieorkes]] en -koor, en Edith Wiens, Delores Ziegler, John Aler en William Stone. Etiket: Telarc, 1988<ref>{{Cite web|url=http://www.gramophone.co.uk/review/beethoven-missa-solemnis-mozart-mass-in-c-minor|title=Beethoven Missa Solemnis. Mozart Mass in C minor|website=Gramophone (tydskrif)}}</ref> * Peter Neumann, Collegium Cartusianum Orchestra, Keulse Kamerkoor, en Barbara Schlick, Monika Frimmer, Christoph Prégardien en Klaus Mertens. Etiket: EMI Electrola, November 19–22, 1989 * Peter Schreier, [[Staatskapelle Dresden]], Rundfunkchor Leipzig, en Barbara Hendricks, Pamela Coburn, Hans Peter Blochwitz en Andreas Schmidt. Etiket: Philips Classics, Januarie 1988 en 1989. * [[Claudio Abbado]], [[Berliner Philharmoniker]], Berlynse Radiokoor, en Barbara Bonney, Arleen Auger, Hans Peter Blochwitz en Robert Holl. Etiket: Sony, 1991 * [[Claudio Abbado]], [[Weense Filharmoniese Orkes]], en Jerry Hadley, Karita Mattila, Jorge Pita. Etiket: Deutsche Grammophon, 2016 * [[Leonard Bernstein]], Beierse Radiosimfonie-orkes en -koor, en Arleen Augér, Frederica von Stade, Frank Lopardo en Cornelius Hauptmann. Etiket: Deutsche Grammophon 431 791–2, 1991<ref>{{Cite web|url=http://www.deezer.com/album/8161658|title=Mozart: Great Mass in C minor K.427|year=1991|publisher=Deutsche Grammophon}}</ref> * Version of Richard Maunder: Christopher Hogwood, Academy of Ancient Music, Westminster College Quiristers, Winchester Cathedral Choir, en Arleen Augér, Lynne Dawson, John-Mark Ainsley en David Thomas. Etiket: L'Oiseau-Lyre, 1990<ref>{{Cite web|url=http://www.hogwood.org/recordings/index.html?composer_id=2&group_id=1|title=Mass in C minor K427|publisher=Christopher Hogwood|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202001929/http://www.hogwood.org/recordings/index.html?composer_id=2&group_id=1|archive-date=2 February 2017|access-date=20 August 2016}}</ref> * [[Neville Marriner|Sir Neville Marriner]], Academy and Chorus of St. Martin in the Fields, [[Kiri Te Kanawa]], Anne Sofie von Otter, Anthony Rolfe Johnson, Robert Lloyd. Etiket: Philips Classics, Maart 1993. * [[James Levine]], [[Weense Filharmoniese Orkes]] en -koor, en Kathleen Battle, Martin Haselböck en andere. Etiket: Deutsche Grammophon, 1998 * Masaaki Suzuki, Bach Collegium Japan se instrumentele en vokale ensembles, en Christian Immler, Makoto Sakurada, Carolyn Sampson en Olivia Vermeulen. Etiket: BIS Records, 2016 == Videografie == * Leonard Bernstein, Beierse Radiosimfonieorkes en -koor, en Arleen Auger, Frederica von Stade, Frank Lopardo en Cornelius Hauptmann. Etiket: Deutsche Grammophon, 2006 == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{Cite book |last=Deutsch |first=O.E. |author-link= |title=Mozart: A documentary biography |url=https://archive.org/details/mozartdocumentar0000deut_i1h0 |publisher=Stanford University Press |year=1965 |location=Stanford, California}} == Verdere leeswerk == * Black, D. 2007. Mozart and the practice of sacred music, 1781–91". Ongepubliseerde PhD-verhandelingdissipline. Boston: Harvard Universiteit, bl. 84–126. * Solomon, M. 1995. ''Mozart: a life''. HarperCollins. {{Normdata}} [[Kategorie:Artikels met bronne in Duits (de)]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] j0377d530okmalzbu5d0tiqgrg5gj4e 0 459977 2978745 2955327 2026-10-14T03:03:34Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978745 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Lockheed B-34 USAAF in flight.jpg|duimnael|USAAF Lockheed B-34]] Die '''Lockheed Ventura''' is ’n tweemotorige mediumbomwerper en patrolliebomwerper van die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Die Ventura is in laat-1942 vir gevegsoperasies in Europa as ’n [[bomwerper]] deur die [[Britse Koninklike Lugmag]] (RAF) in gebruik geneem. Die vliegtuig is die '''PV-1''' deur die [[Amerikaanse Vloot]] genoem en het in 1943 in die Stille Oseaan tot die geveg toegetree. Die bomwerper is ook gebruik deur die [[United States Army Air Forces]] (USAAF), wat dit die '''Lockheed B-34''' (Lexington) en die '''B-37''' (as opleidingsvliegtuig) genoem het. Die Britse gemenebesmagte het dit ook in verskeie rolle gebruik, insluitende vir oorlogvoering teen skepe en die opsporing en aanval van duikbote. [[Lêer:Lockheed B-37 USAAF.jpg|duimnael|USAAF Lockheed B-37]] [[Lêer:Lockheed Ventura - Royal Air Force Coastal Command, 1939-1945. CM6226.jpg|duimnael|Lockheed Ventura GR Merk V’s van die SALM se 22 Eskader]] Die Lockheed Ventura was ’n militêre ontwikkeling van die Lodestar-transportvliegtuig en is oorspronklik ingevolge ’n bestelling van die Britse regering ontwerp en vervaardig. Die eerste Ventura I het op 31 Julie 1941 gevlieg en Merk I-weergawes is in 1942 as mediumbomwerpers deur die Britse Lugmag in gebruik geneem. Hulle het vier masjiengewere in die neus gehad en twee of vier gewere in ’n koepel op die rug en twee gewere op die buik gehad wat agtertoe vuur; altesaam 188 is vervaardig. Die Merk I is deur die Ventura II en IIA vir die Britse Lugmag gevolg. Hierdie variante is ingevolge Amerikaanse kontrakte deur Vega geproduseer en is op ’n bruikleengrondslag aan die Britse bomwerperkommandement verskaf, met die benaming B-34. Volgende aan die beurt was die Merk III (VSA-benaming O-56, later B-37), maar net 18 is afgelewer. Die finale variant was die PV-1, wat hoofsaaklik as ’n patrolliebomwerper vir die Amerikaanse Vloot vervaardig is. Dit het ’n omhulde neus, toegerus met twee vaste masjiengewere gehad. Altesaam 1600 PV-1’s is geproduseer, waarvan 388 op ’n bruikleengrondslag as Ventura IV’s of GR.V’s aan die kuskommandement van die Britse Lugmag afgelewer is. Hierdie vliegtuie het wydverspreide diens met verskeie gemenebes-lugmagte gesien. Die totale Ventura/B-34/PV-produksie het uit 2475 vliegtuie bestaan.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |url=https://archive.org/details/janesencyclopedi0000unse_n6s7 |date=1995 |publisher=Crescent Books |year=1995 |isbn=0-517-10316-8 |pages=[https://archive.org/details/janesencyclopedi0000unse_n6s7/page/601 601], 602 |language=en}}</ref> == Operasionele gebruik == === SALM-B-34’s === B-34 Ventura II-vliegtuie het in 1942 by Lugmagstasie Brooklyn (later bekend as [[Lugmagbasis Ysterplaat]]) begin aankom. In 1946 het die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) besluit om 62 B-34 Venturas te hou. Hierdie vliegtuie is soos volg toegewys: 21 Eskader en 60 Eskader by [[Lugmagbasis Swartkop]], 24 Eskader by [[Lugmagbasis Bloemspruit|Bloemspruit]] en die bomwerping-en-skietoefen-en-lugnavigasieskool by [[Langebaanweg]]. Die laaste B-34 het vanaf Bloemspruit gevlieg toe 24 Eskader gesluit is.<ref name=":0">{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force 1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2005 |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=265, 268 |language=en}}</ref> ==== Lockheed B-34 Ventura II konstruksienommer 137-4642 ==== Die Ventura II met die konstruksienommer 137-4642 het die reeksnommers AJ504 in die Britse Koninklike Lugmag (RAF) en 6112 in die Suid-Afrikaanse Lugmag gehad.<ref name=":0" /> Die Ventura met die reeksnommer 6112 word hieronder op 9 Februarie 2003 by SALM-museum Swartkop geïllustreer. In die nabyfoto kan die dowwe reeksnommer 6112 en die kodeletters AR gesien word.<gallery mode="packed"> Lêer:6112 2003-02-09 FASK 035 LR 800x600.jpg|Swartkop 9 Februarie 2003 Lêer:6112 2003-02-09 FASK 038 600x450.jpg|Swartkop 9 Februarie 2003 Lêer:6112 2003-02-09 FASK 033 LR 600x450.jpg|Swartkop 9 Februarie 2003 </gallery> === SALM-PV-1’s === Die SALM het in 1946 besluit om 86 Lockheed PV-1 Ventura Merk V-patrolliebomwerpers te hou. Die kuseskaders, naamlik  17, 22 en 27 Eskader, het die PV-1’s gebruik. Venturas van 22 Eskader het op 1 November 1958 by 35 Eskader aangesluit en het die B-vlug van die eenheid gevorm. Hierdie vliegtuie het die vliegopleidingsfase van die navigators vir die Lugnavigasieskool onderneem en is teen 1960 uitgefaseer. Sommige van die PV-1’s was in diens van die SALM tot 1959.<ref name=":0" /> <ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=August 2002 |title=Squadrons and units of the SAAF, 35 Squadron |journal=SA Flyer |pages=26 to 29}}</ref> === Venturas van die SAL-vakleerlingskool === Die vakleerlingskool van die Suid-Afrikaanse Lugdiens (SAL) het Lockheed PV-1 Venturas vir die opleiding van vakleerlinge gebruik. TS-nommers (Tegniese Skool-nommers) is aan die Venturas toegeken. Min van hulle het hulle vorige merke opgehad. Hulle het almal oranje stertvinne en swart of blou “vlieënde springbokke” gehad en sommiges het blou enjinkappe gehad. Een het in ’n stadium ’n gedeeltelike SAL-kleurskema en nog een ’n feitlik volledige skema (kompleet met geverfde lynvliegtuigvensters) gehad. Hierdie Venturas was van TS302 tot TS307 genommer. Die besonderhede wat hieronder weerspieël word, is by twee verskillende geleenthede (insluitende een op 6 Mei 1977) deur Dave Becker bevestig. Let daarop dat die inligting in Brent 2005 in sekere opsigte verskil van dié wat hieronder weergegee word. * TS302: Volledige SAL-skema, gebruik as ’n kajuitlaaiopleidingsvliegtuig * TS303: Kon.-no. 5865; ex-VSA-vloot BuNo 34965; gebruik as ’n kontrole-instellingopleidingsvliegtuig; naam ''Sleep John'' ''B''; reeksnommer in swart op agterdeel van romp * TS304: Kon.-no. 6059, moontlik ex-6473 (Let wel: Volgens Brent 2005 is dit egter 6476); kode GZQG; ex BuNo 48823; naam ''Baltimore Babe''; niestandaard- ekstra syvenster op neus * TS305: ex-SALM-radioroepsein MFSMB; BuNo 34659, 34859 of 34959; naam ''Moeras Padda''; wapens – passer en tier op die neus; moontlik SALM 6447 (Brent 2005 = BuNo 34965) * TS306: Kon.-no.6290, ex 6498; radioroepsein MFSMR; BuNo 49474; volledigste van die ses vliegtuie; naam ''Jane''; gebruik vir die ambagstoetsing van vakleerlinge * TS307: Kon.-no.6295, ex 6525, radioroepsein MFSGT; BuNo 49479; enjins, neus en die grootste deel van bakboordromp verwyder; gebruik vir lugraaminstruksie Die hele gedeelte hierbo is op Aviation Society of Africa Julie 1977 en Brent 2005 gegrond.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=July 1977 |title=SAA’s Non-flying Fleet |journal=Aviation Society of Africa Newsletter |volume=IV |issue=7 |pages=9 to 11}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force 1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2005 |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=276 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:Fire demo 1984-02-04 FAJS 608 shd50 her 600x364.jpg|Moontlik TS302 4 Feb 1984 Lêer:TS306 1981-10-24 FAJS 599 shd25 her2 600x364.jpg|TS306 24 Oktober 1981 </gallery>'''Latere gebeure''' * TS302: SALM 6423, RAF FP564; Whitehills Radio Flyers Club * TS303: SALM 6447, RAF FP682; vertoon by SALM-museum Ysterplaat * TS304: SALM 6476, RAF JT808; in modulêre vorm omskep en gedurende 1983 opgesny * TS305: SALM 6432, RAF FP607; vertoon by Edenvale MOTHS * TS306: SALM 6498, RAF JT867; vertoon by SALM-museum Swartkop * TS307: SALM 6525, RAF JT872; romp by Burgerlike Lugvaart, Johannesburg Internasionale Lughawe Hierdie paragraaf is op ''Winged Springboks'' en Brent 2005 gegrond.<ref>{{Cite book |last=Spring |first=Ivan |title=Winged Springboks 1934 to 1996 The aircraft of South African Airways through sixty-two years as Africa’s premier air carrier |date=1996 |publisher=Spring Air |year=1996 |isbn=0-958- 3977-4-0 |pages=29 |language=en}}</ref> === Individuele Ventura PV-1-konstruksienommers === ==== Konstruksienommer 237-5409 ==== * Die Lockheed PV-1 Ventura Merk V met die reeksnommer 6426 is in 1943 onder VSA BuNo 33400 en met ook die Britse Koninklike Lugmag die reeksnommer FP996, gebou. Die [[Rietvlei-vliegtuigongeluk (1943)|vliegtuig stort neer]] op die plaas Rietvallei (377) (naby die [[Rietvleidam]], buite Pretoria op [[9 Oktober]] [[1943]], tydens die vliegtuig se afleweringsvlug.<ref name="Bernhardt2018">{{cite web |url=http://bloms.co.za/pen/Aircraft%20Crash%20Rietvlei.pdf |title=The S.A.A.F Memorial at Musanda (Rietvlei) – A Concise Historic Overview |last=Bernhardt |first=Wilhelm |year=2018 |publisher=bloms.co.za |access-date=4 Junie 2026 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Konstruksienommer 237-5649 ==== Die Ventura met die reeksnommer 6432 is vir vertoning na die Marais Steyn-park in Edenvale naby Johannesburg verskuif. Die SAL en die SALM-museum het die vliegtuig tot statiese vertoon- toestand gerestoureer. Hierdie skroefvliegtuig is in September 1943 aan 23 Eskader van die SALM afgelewer en het die radioroepsein MFSMB gehad. Dit is in Augustus 1955 vir BBP-take omskep en is in November 1958 aan diens onttrek. Die masjien is sedert 1961 (toe hy aan die SAL verkoop is) tot sy restourasie in 1985 in die vakleerlingskool van die SAL by Jan Smuts-lughawe gebruik. Die SALM-museum het verskeie ontbrekende onderdele uit sy groot voorraad Ventura-dele geskenk om nommer 6432 tot sy glorieryke oorlogtydse voorkoms te restoureer.<ref>{{Cite journal |last=Zaayman |first=Karel |date=February 1986 |title=MILITARY AVIATION: AIRCRAFT OF THE SAAF |journal=African Air Review |volume=12 |issue=February 1986 |pages=3 |via=Aviation Society of Africa}}</ref> Die Lockheed PV-1 Ventura met die reeksnommer 6432 het die konstruksienommer 237-5649 en die BuNo 34759. Die vliegmasjien was voorheen TS305 by die SAL-vakleerlingskool en FP607 in die Britse Koninklike Lugmag.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force 1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2005 |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=275 |language=en}}</ref> In die meegaande foto’s word die masjien op verskillende datums by die MOTHS in Edenvale gesien.<gallery mode="packed"> Lêer:6432 1989-08-12 Edenvale 978 ELshd her 624x400.jpg|Edenvale 12 Augustus 1989 Lêer:6432 1989-12-18 Edenvale 979 ELshd her 624x400.jpg|Edenvale 18 Desember 1989 Lêer:6432 1989-00-00 Edenvale 386 LR her 600x364.jpg|Foto 1989 geneem Lêer:6432 1989-00-00 Edenvale 387 LR her 600x364.jpg|Foto 1989 geneem Lêer:6432 1991-01-26 MOTHS 048 shd25 her cr 600x364.jpg|Edenvale 26 Januarie 1991 </gallery> ==== Konstruksienommer 237-5855 ==== * Die Lockheed PV-1 Ventura met die reeksnommer 6447 is in 1943 as ’n Lockheed 37 PV-1 Ventura GR.5 met die BuNo 34965 en die konstruksienommer 237-5855 gebou. Hy het in die Britse Koninklike Lugmag die reeksnommer FP682 gehad. * Van 6 November 1943 tot 23 Augustus 1945 is die vliegtuig deur 25 Eskader bedryf. Daarna het die masjien na 23 Eskader, 1 Lugdepot, 3 Lugdepot en 10 Vleuel gegaan. Dit is in September 1944 by Fisantekraal getoets. * Van 23 Augustus 1945 tot 24 Januarie 1958 is die skroefvliegtuig op die pendeldiens tussen Pretoria en Kaïro gebruik. Tussen Januarie en Maart 1958 is die vliegtuig van die SALM-boeke geskrap en aan die SAL verkoop (dit is as instruksielugraam met die reeksnommer TS303 deur die SAL gebruik). * Tussen 27 Oktober 1988 en 10 Mei 1990 is die masjien agter ’n voorhaker gesleep en het op 3 November 1988 by Lugmagbasis Ysterplaat aangekom, en daar is met die restourasie van die vliegtuig begin. Die Ventura het op 11 Mei 1990 uit die verfwinkel gekom en die vyfde vertoonvliegtuig by SALM-museum Ysterplaat geword. Die inligting in hierdie paragraaf is van inligtingsborde langs die vliegtuig in SALM-museum Ysterplaat bekom. Die foto’s van die Ventura met die reeksnommer 6447 hieronder is op 2 Desember 2005 by SALM-museum Ysterplaat geneem. <gallery mode="packed"> Lêer:6447 2005-12-02 FAYP 123 cr LR 600x400.jpg|Ysterplaat 2 Desember 2005 Lêer:6447 2005-12-02 FAYP 041 LR 600x400.jpg|Ysterplaat 2 Desember 2005 Lêer:6447 2005-12-02 FAYP 018 LR 800x533.jpg|Ysterplaat 2 Desember 2005 Lêer:6447 2005-12-02 FAYP 030 LR 600x400.jpg|Ysterplaat 2 Desember 2005 </gallery> ==== Konstruksienommer 237-6219 ==== Die vliegtuig is in 1944 as BuNo 49403 vir die Amerikaanse Vloot gebou. Daarna is dit met die reeksnommer JT861 deur die Britse Koninklike Lugmag gebruik. Vervolgens is dit as reeksnommer 6487 deur die SALM bedryf. In SALM-diens het die skroefvliegtuig diens met 29 Eskader by Darling gedoen (radioroepsein MFSFD). Later is die vliegtuig in ’n BBP-weergawe omskep en is vanaf Julie 1946 deur die BBP-vlug van 28 Eskader gebruik. Die masjien is van Julie 1946 tot Mei 1948 deur generaal JC Smuts gebruik en het later die naam ''Klein Tierberg'' gekry. Die Ventura het op 27 September 1960 na 15 Lugdepot gegaan en is op 14 Mei 1970 van die SALM se boeke geskrap. Die volgende eienaar van die vliegmasjien was die Suid-Afrikaanse Mediese Korps-opleidingsentrum, waar dit as grondopleidingsvliegtuig vir die laai van ongevalle in vliegtuie gemodifiseer is. Die opleidingskool van die Suid-Afrikaanse Mediese Korps het op 2 November 1973 die Lockheed PV-1 Ventura met die reeksnommer 6487 aan die Suid-Afrikaanse Lugmag-museum aangebied (dit was die SALM-museum se eerste vliegtuig). Loodsnommer 13 by Lugmagstasie Snake Valley naby Pretoria is as museumstoorfasiliteit beskikbaar gestel.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=The S.A.A.F. Museum |date=August 1977 |publisher=Aviation Society of Africa |year=1977 |location=Newredruth, South Africa |pages=6, 18 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:219 1976-12-15 FASK 977 800x486.jpg|Snake Valley 15 Desember 1976 Lêer:6487 2008-08-02 FASK 005 EL 600x400.jpg|Swartkop 2 Augustus 2008 Lêer:6487 2010-06-05 FASK 0047 shd25 800x533.jpg|Swartkop 5 Junie 2010 Lêer:6487 2010-08-13 FASK 0020 ELshd 800x533.jpg|Swartkop 13 Augustus 2010 Lêer:6487 2014-09-19 FASK 5315 ELshd 600x400.jpg|Swartkop 19 September 2014 </gallery> ==== Konstruksienommer 237-6290 ==== Die Lockheed PV-1 Ventura Mk V met die reeksnommer 6498 het die konstruksienommer 237-6290 en het die lewe as BuNo 49474 van die Amerikaanse Vloot begin. Hy het ook die reeksnommer JT867 in die Britse Koninklike Lugmag gehad. As SALM-vliegtuig het hy in ’n stadium die kode MS-R gehad (“MS” was die kode vir 17 Eskader).<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force 1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2005 |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=277 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:Ts306 1991-05-18 FASK 102 LR 800x486.jpg|Swartkop 18 Mei 1991 Lêer:6498 2003-02-09 040 LR 600x450.jpg|Swartkop 9 Februarie 2003 Lêer:6498 2014-09-19 FASK 5318 ELshd 600x400.jpg|Swartkop 19 September 2014 </gallery> == Verwysings == {{verwysings}} lix5xr6dgzv01qe7kl265bm0y2uvgq0 0 468540 2978834 2964758 2026-10-14T03:36:42Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978834 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisie|image=Garry Moore Carol Burnett Durward Kirby Garry Moore Show 1961.JPG|caption=Cast photo: Garry Moore, Carol Burnett, and Durward Kirby, 1961|runtime=30/60 minutes|creator=[[Garry Moore]]|starring=Garry Moore<br />[[Carol Burnett]] (1959–1962)<br />[[Durward Kirby]]<br />[[Marion Lorne]] (1958–1962)|country=United States|network=[[CBS]]|first_aired={{start date|1950|6|26}}|last_aired={{end date|1967|1|8}}}}'''''The Garry Moore Show''''' is die naam vir verskeie afsonderlike Amerikaanse verskeidenheidsreekse, op die CBS-televisie netwerk in die 1950's en 1960's. Die reeks, aangebied deur die ervare radiokunstenaar. Garry Moore, het gehelp om die loopbane van baie komiese talente te loods, soos, [[Dorothy Loudon]], [[Don Adams]], [[George Gobel]], [[Carol Burnett]], [[Don Knotts]], Lee Goodman, [[James Kirkwood jr.|James Kirkwood, Jr.]], [[Lily Tomlin]], en [[Jonathan Winters]]. ''The Garry Moore vertoning,'' het 'n aantal [[Emmy|Emmy-]] benoemings, en oorwinnings verwerf. == Oorsprong == Die program het oorspronklik as 'n radioprogram begin; CBS het uiteindelik vir Moore, sy eie vroeg-aand-televisieprogram in die plek daarvan toegeken. Durward Kirby, Moore, se radiovennoot sedert 1940, het saam met hom na TV oorgeskakel en in al drie weergawes van die TV-program verskyn. == Oorspronklike weergawe (1950–1958) == Die eerste weergawe van die program het in Junie 1950 begin, as 'n 30 minuut lange aandreeks van Maandag tot Vrydag. Dit is ook gelyktydig op die radio uitgesaai.Teen Augustus het die program na 'n weeklikse formaat van een uur verander. Die hoofuitgawe, getiteld ''The Garry Moore Evening Show'', is van September tot Desember 1951 op Donderdagaande afgewissel met ''The George Burns and Gracie Allen Show''.{{Feit|date=January 2022}} In die herfs van 1950, het Moore, na 'n dagprogram op CBS oorgeskakel, eers vroeg, in die middag, en later mid-oggend. Die reeks het 'n ontspanne, en buigsame kombinasie van komedie-sketches, monoloë, sang, en interaksie met die ateljeegehoor bevat. Dit was 'n belangrike kommersiële sukses vir CBS, en dit het tot middel 1958 in hierdie formaat geloop.{{Feit|date=January 2022}} Op 6 Oktober 1952, is die program van 'n uur na 30 minute verkort. Dit het steeds om 13:30 Oostelike Tyd begin, maar 14:00 geëindig eerder as die vorige 14:30. Dit het ontstaan by WCBS-TV in New York Stad uitgesaai.<ref>{{cite news |title=Mon(6) |url=https://archive.org/details/rossreportstele25ross/page/n2/mode/1up?view=theater |access-date=January 30, 2022 |work=Ross Reports |date=October 5, 1952 |page=2}}</ref> In 1958, het Moore die vorige program beëindig weens sy veeleisende werkskedule, maar hy het in die herfs teruggekeer met 'n weeklikse, uurlange aandreeks, met dieselfde titel, en soortgelyke formaat. Allen Funt se ''Candid Camera'' segmente het 'n gereelde kenmerk van hierdie reeks geword, saam met 'n lang opsommings segment getiteld "That Wonderful Year". In 1959, het Moore twee LP-plate, op die Warner Bros.-etiket vervaardig: ''That Wonderful Year, 1930,'' en ''That Wonderful Year, 1940''. In sy eerste seisoen het hierdie weergawe van ''The Garry Moore vertoining'' op NBC meegeding van die drama reeks ''The Californians,'' en die ABC misdaad /polisie program ''Confession'', aangebied deur [[Jack Wyatt]]. <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RXQNIs12SzQC&q=jack+wyatt+of+%22Confession%22+TV+series&pg=PA61 |title=Hal Erickson, Encyclopedia of Television Law Shows: Factual and Fictional Series about Judges, Lawyers and the Courtroom, 1948–2008 |date=21 October 2009 |publisher=Jefferson, North Carolina: McFarland and Company, Inc., 2009 |isbn=9780786454525 |access-date=December 7, 2010}}</ref> Die program is elke Vrydag aand by CBS Studio 50, (later herdoop na die Ed Sullivan-teater) opgeneem, en is die volgende Dinsdag aand uitgesaai. Die rolverdeling van die tweede weergawe het, [[Marion Lorne]] ingesluit (wat verskyn het soos haar ander Broadway, en toneelspelverpligtinge dit dwars deur hierdie reeks toegelaat het), en die opkomende ster [[Carol Burnett]] (1959–62), wat haar komiese vaardighede vir haar eie toekomstige suksesvolle verskeidenheids program geslyp het. Benewens die optredes van die rolverdeling, en gaste, het vokale kunstenaars die George Becker sangers, en die dansers onder die choreografie van Ernest Flatt, insluitend hoofdanser Don Crichton, ingesluit. ==Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] [[Kategorie:Amerikaanse televisiereekse]] 6iccr09pg1aojkzew9pyjv33zm5ocuy 0 469201 2978614 2978436 2026-10-13T18:00:36Z SpesBona 2720 Bygewerk, nog besig 2978614 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Meksiko | beeld = Kenteken van die Meksikaanse nasionale rugbyspan.png | unie = [[Meksikaanse Rugbyfederasie]] (FMR, FMRU) | bynaam = ''Serpientes'' (“die slange”) | embleem = die [[Meso-Amerika]]anse slanggod | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[Andrés Rodríguez]] | afrigter = {{vlagikoon|Kanada}} Jeffrey Clarke<ref>{{es}} {{cite web |url=https://aristeguinoticias.com/2106/deportes/historico-mexico-conquista-el-torneo-de-rugby-de-america-del-norte/ |title=¡Histórico! México conquista el Torneo de Rugby de América del Norte |publisher=Aristegui Noticias |date=21 Junie 2025 |accessdate=16 September 2026}}</ref> <small>(sedert 2024)</small> | patroon_la1 = | patroon_b1 = snake_print | patroon_ra1 = _red_shoulders | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = 004400 | liggaam1 = 004400 | regterarm1 = 004400 | broek1 = ffffff | kouse1 = cc1111 | patroon_la2 = | patroon_b2 = | patroon_ra2 = cc1111 | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = cc1111 | liggaam2 = cc1111 | regterarm2 = cc1111 | broek2 = ffffff | kouse2 = cc1111 | statistiek = | toetse = | toptoetspuntebehaler = | meestedrieë = | jongstespeler = | eerste = {{COLru}} 12–46 {{MEXru-r}}<br />(7 Junie 1996) | grootwen = {{MEXru}} 105–7 {{CYMru-r}}<br />([[Medellín]], [[Colombia]]; 31 Augustus 2019) | grootverloor = {{BRAru}} 76–5 {{MEXru-r}}<br />([[São Paulo]], [[Brasilië]]; 20 April 2013) | Wêreldbekerverskynings = | jaar = | beste = | url = | unieurl = www.mexrugby.com }} Die '''Meksikaanse nasionale rugbyspan''' ([[Spaans]]: ''Selección de rugby de Mexico'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Meksiko]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''Serpientes'' (Spaans vir: “die [[slang]]e”), ontleen aan die [[Meso-Amerika]]anse slanggod – Quetzalcoatl in die [[Asteekse mitologie]] en Kukulkan by die [[Maja-beskawing|Majas]]. Rugby word in Meksiko geadministreer deur die [[Meksikaanse Rugbyfederasie]] (''Federación Mexicana de Rugby'', FMR of FMRU) wat in 2003 gestig is. Meksiko word as die derde beste rugbyspan in [[Noord-Amerika]] beskou (ná die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]]) en deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Meksikaanse rugbyspan is tans (September 2026) 37ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> Meksiko het in 1996 sy eerste toetswedstryd teen Colombia gespeel. Die span het tydens die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap twee titels ingepalm en een keer tweede geëindig. Meksiko kon tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Meksiko speel tradisioneel in donkergroen truie, wit broeke en rooi sokkies – wat aan die kleure van die [[vlag van Meksiko]] ontleen is. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Meksikaanse Rugbyfederasie}} Die beheerliggaam vir rugby in Meksiko is die Meksikaanse Rugbyfederasie (Spaans: ''Federación Mexicana de Rugby'', FMR of FMRU). Die Meksikaanse beheerliggaam is in 1972 onder die naam ''Unión Mexicana de Rugby'' (UMR; “Meksikaanse Rugbyunie”) gestig en het in 2003 sy huidige naam aangeneem.<ref name="Historia">{{es}} {{cite web |url=https://mexrugby.com/federacion/historia-de-la-fmru/ |title=Historia de la FMRU |publisher=[[Meksikaanse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> In 2006 het dit ’n volle lid van die Internasionale Rugbyraad (IRR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/mexico |title=Mexico |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> In dieselfde jaar het die Meksikaanse beheerliggaam by [[Rugby Amerikas Noord]] (''Rugby Americas North'', RAN) aangesluit.<ref name="RAN">{{en}} {{cite web |url=https://www.americasnorth.rugby/about/members |title=Members |publisher=[[Rugby Amerikas Noord]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> Die hoogste rugbyliga in die land is die ''Liga Mexicana de Rugby XV’s'' wat in 1972 gestig is en tans tussen 15 spanne beslis word. Die meeste spelers van die Meksikaanse nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] op professionele vlak aktief. Naas die amptelike nasionale span roep die Meksikaanse Rugbyfederasie ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Meksiko oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-trofee]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/trophy |title=World Rugby U20 Trophy |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> Die ''Mexico Sevens'' is die Meksikaanse [[sewesrugby]]span en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker en [[Olimpiese Somerspele]] deel. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === Alhoewel die [[Meso-Amerika]]anse balspel, wat deur die [[Asteke]], [[Majas]], [[Olmeke]], [[Mixteke]], [[Tolteke]] en [[Zapoteke]] beoefen is, meer ooreenkomste toon met [[sokker]], was daar ook sekere ooreenkomste met rugby. Byvoorbeeld is punte aangeteken deur die bal so diep in die teenstander se gebied te beweeg dat hulle die bal nie meer kon beheer nie of die bal die agterste veldgrens geraak het. Vanweë die uitdaging om die bal permanent in die lug en in beweging te hou, was daar soos in rugby gespesialiseerde spelers en strategieë nodig. Soos in rugby kon punte aangeteken word deur die bal deur ’n doel bo die spelers te skop. Rugby is in die 1930’s deur Britse werkers op die [[ruolie]]velde na die land gebring.<ref name="Historia" /> Ná die nasionalisering van die oliebedryf het die Britse werkers egter Meksiko verlaat, waarmee die spel weer verdwyn het. In 1971 het die Brit Walter Irvine rugby na Meksiko heringevoer, toe hy dié spel aan die Reforma Athletic Club bekendgestel het. Die Meksikaanse beheerliggaam is op 23 Maart 1972 as die ''Unión Mexicana de Rugby'' (UMR; “Meksikaanse Rugbyunie”) gestig.<ref name="Historia" /> In dieselfde jaar is die ''Liga Mexicana de Rugby XV’s'' vir die eerste keer beslis.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://mexrugby.com/wp-content/uploads/2023/09/Anexo_Tecnico_XV_Varonil_2023_2024_FMRU.pdf |title=Anexo Tecnico XV Varonil 2023 2024 FMRU |publisher=[[Meksikaanse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> Op 15 Maart 2003 het die beheerliggaam sy huidige naam [[Meksikaanse Rugbyfederasie]] (Spaans: ''Federación Mexicana de Rugby'', FMR of FMRU) aangeneem en ’n jaar later het dit by die Meksikaanse [[Nasionale Olimpiese Komitee]] (''Comité Olímpico Mexicano'', COM) aangesluit.<ref name="Historia" /> In 2006 het dit ’n volle lid van die Internasionale Rugbyraad (IRR; nou [[Wêreldrugby]]) geword en in dieselfde jaar by die vastelandse beheerliggaam [[Rugby Amerikas Noord]] (''Rugby Americas North'', RAN) aangesluit.<ref name="Wêreldrugby" /><ref name="RAN" /> === Die nasionale span se eerste jare === In November 1977 het die Meksikaanse nasionale rugbyspan sy eerste verskyning gemaak en teen die Miami Rugbyklub gespeel.<ref>{{en}} {{cite news |title=Rugby Results |publisher=The Miami News |date=8 Desember 1977 |page=7PS}}</ref> In 1985 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]), wat destyds baie eksklusief was en slegs agt lede gehad het, op die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi besluit. Vir die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die IRVR nege spanne vir deelname genooi, maar Meksiko het geen uitnodiging ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=21 Julie 2026}}</ref> Aan die rugbywêreldbekerkwalifiserings vir die toernooie in [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] en [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] het Meksiko vanweë sy laat vestiging ook nie deelgeneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> In 1996 het die span sy eerste twee toetswedstryde teen Colombia gespeel, waartydens hulle ’n 46–12-oorwinning en ’n 10–10-gelykop aangeteken het. Eers in 2001 en 2002 het die volgende toetswedstryde gevolg, maar Meksiko is in albei deur die Kaaimanseilande verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/statsguru/rugby/team/78.html?class=1;template=results;type=team;view=results |title=Mexico |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 September 2026}}</ref> Daarna het die Meksikane nie aan die rugbywêreldbekerkwalifiserings vir [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] en [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] deelgeneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2003 |title=2003 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2007 |title=2007 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> === Rugbywêreldbekerkwalifiserings === In Maart 2008 het Meksiko se eerste amptelike toetswedstryde tydens ’n [[rugbywêreldbeker]]kwalifisering gevolg wat gelyktydig as Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2008 geag is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2008 |title=2008 NACRA Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Dié wedstryd tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering teen St. Vincent en die Grenadine het Meksiko met 47−7 gewen. Meksiko se uitslag in kwalifiseringswedstryde was 2–2, waarmee hulle die rondte 1a van die Amerikas se kwalifisering in die sesde plek afgesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2011 |title=2011 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> In 2010 was by die Nasionale Olimpiade vir die eerste keer ’n rugbykompetisie op die program. In dieselfde jaar is tydens die Sentraal-Amerikaanse en Karibiese Spele 2010 vir die eerste keer ’n rugbytoernooi beslis, waarby Meksiko die bronsmedalje gewen het. ’n Jaar later het rugby tydens die Pan-Amerikaanse Spele in [[Guadalajara]] gedebuteer en Meksiko het die sesde plek behaal.<ref name="Historia" /> Tydens die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2011 het Meksiko sy volgende toetswedstryde gespeel, waartydens hulle die noordelike sone ná nederlae teen beide die Bahamas en Bermuda in die derde plek geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2011 |title=2011 NACRA Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> ’n Rekordbywoning van 2&nbsp;000 vir ’n rugbywedstryd in [[Meksikostad]] het gesien hoe die tuisspan Jamaika met 68–14 by die [[Ibero-Amerikaanse Universiteit]] oorrompel het. Met dié wedstryd het Meksiko sy Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2012 afgeskop,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/31429/mexico-off-to-flyer-in-rwc-2015-qualifying |title=Mexico off to flyer in RWC 2015 qualifying |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> waarmee ook die [[Rugbywêreldbeker 2015]]-kwalifisering begin het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2015 |title=2015 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Meksiko is egter in sy tweede kwalifiseringswedstryd met 46–13 deur die Kaaimanseilande verslaan, waarmee hulle die hooftoernooi misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2012 |title=2012 NACRA Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> ’n Jaar later is die Meksikane in die kwarteindstryd uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2013 |title=2013 NACRA Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Daarna het die span sy eerste oorsese toer aangepak en vir twee toetswedstryde Brasilië besoek, maar in albei swak nederlae gely. Die tweede nederlaag teen [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan|Brasilië]] was die Meksikane se ergste nederlaag in dié tyd: 5–76.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1046 |title=2013 Mexico tour to Brazil |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> In die Beker van die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2014 het Meksiko onoorwonne die uitspeelwedstryd teen Bermuda gehaal. Omdat die gasheer nie dié wedstryd kon aanbied nie, is dit as ’n oorwinning vir die Meksikane geag, waarmee hulle na die Kampioenskap gepromoveer is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2014 |title=2014 NACRA Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Daar het die Meksikane vir die eerste keer die eindstryd gehaal, maar teen Trinidad en Tobago verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2015 |title=2015 NACRA Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> In 2016 het Meksiko weer onoorwonne die eindstryd gehaal en teen die wenner van die suidelike sone, Guyana, te staan gekom. Ná ’n oorwinning met 32–3 het die span vir die eerste keer die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2016 |title=2016 NACRA Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Dit is gelyktydig as die eerste rondte van die Noord-Amerikaanse [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering geag. Hulle het al drie hul wedstryde in die eerste rondte van die Noord-Amerikaanse kwalifisering gewen. Daarna het hulle in die eenmalige uitspeelwedstryd teen die Suid-Amerikaanse “B”-Rugbykampioenskapwenner, Colombia, gespeel, maar hulle is met 29–11 geklop, waarmee hulle versuim het om vir die hooftoernooi te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2019 |title=2019 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> ’n Jaar later het die Meksikane nie verder as die groepfase gevorder nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2017 |title=2017 NACRA Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> In 2018 en 2019 het Meksiko pleks van die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap aan die Amerikaanse Rugby-uitdaagbeker vir Amerikaspanne ná die Amerikaanse Rugbykampioenskap deelgeneem, wat tussen twee spanne elk van Noord- en Suid-Amerika beslis is. Hulle het onderskeidelik derde en tweede geëindig, telkens ná Colombia en om die beurt met [[Paraguaanse nasionale rugbyspan|Paraguay]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/515?Stagione=2018 |title=2018 Americas Rugby Challenge |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Tydens die 2019-toernooi het die Meksikane teen die Kaaimanseilande met 105–17 hulle hoogste oorwinning in dié tyd aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/515?Stagione=2019 |title=2019 Americas Rugby Challenge |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Aan die rugbywêreldbekerkwalifiserings vir [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] en [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] het die Meksikane nie deelgeneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2023 |title=2023 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2027 |title=2027 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> In retrospektief was die 2010’s vir Meksiko baie suksesvol. Onder hul hoofafrigter Rubén Duque, wat dié amp in 2012 oorgeneem het, het hulle op Wêreldrugby se wêreldranglys van die 76ste plek in 2012 tot die 43ste plek in 2019 gevorder.<ref name="ranglys" /> Aan die begin is rugby in vier [[Deelstate van Meksiko|deelstate]] beoefen, terwyl dit nou in al die 31 deelstate en die hoofstad gevestig het. Gedurende die tyd is dit ook by skole en universiteite ingevoer en ’n jeugprogram van stapel gestuur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/622710/mexico-head-coach-ruben-duque |title=Mexico hit new heights under head coach Ruben Duque |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Maart 2021 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Veral die sentrale deelstaat [[México (deelstaat)|México]] en die aangrensende hoofstad [[Meksikostad]] het in die rugbyvestings van Meksiko ontwikkel. Die westelike deelstaat [[Jalisco]] het nog ’n sentrum geword, terwyl die spel in onlangse jare veral in die noordelike deelstate [[Nuevo León]] en [[Coahuila]] gegroei het, wat intussen verskeie spelers vir die nasionale span oplewer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/70728/mexican-rugby-blooming-from-grassroots-to-international-level |title=Mexican rugby: Blooming from grassroots to international level |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=13 Mei 2015 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Reeds in die tydstip voor die Rugbywêreldbeker 2007 is Meksiko as ’n klein, maar ontluikende rugbyland met ’n baie entoesiastiese gemeenskap beskou.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich/page/291 291]}}</ref> === Verdere ontwikkeling === Alhoewel Meksiko self oor geen professionele strukture beskik nie, probeer die beheerliggaam voordeel trek uit die professionele [[Major League Rugby]] (MLR) in die buurland die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In 2024 het [[Alejandro Pradillo]] die eerste Meksikaanse MLR-speler geword nadat hy hom by die Kaliforniese span San Diego Legion aangesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.majorleague.rugby/news/meet-mlrs-first-mexican-player-alejandro-pradillo |title=Meet MLR's First Mexican Player – Alejandro Pradillo |publisher=Major League Rugby |date=27 November 2024 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Daarbenewens probeer die Meksikaanse beheerliggaam sedert 2021 ’n MLR-span in [[Monterrey]] te vestig. Alternatiewelik is daar oorwegings vir ’n span in die Suid-Amerikaanse Superrugby Amerikas (SRA).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/12/20/mexico-federation-confirms-mlr-interest-sra-also-in-plans/ |title=Mexico Federation confirms MLR interest, SRA also in plans |publisher=Americas Rugby News |date=20 Desember 2023 |accessdate=16 September 2026}}</ref> In 2024 het Meksiko ná ’n lang pouse weer aan die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap deelgeneem en in die eerste rondte albei wedstryde teen die Kaaimanseilande gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2024 |title=2024 Rugby Americas North Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2024 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Op 3 Mei 2025 het Meksiko Jamaika in die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap-halfeindstryd met 37–24 en op 21 Junie 2025 Trinidad en Tobago in die eindstryd met 45–14 geklop, gelyk aan die Meksikane se tweede titeloorwinning.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/193?Stagione=2025 |title=2025 Rugby Americas North Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2025 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Anders as die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap was die Noord-Amerikaanse s’n nie deel van die rugbywêreldbekerkwalifisering nie, waarvoor slegs Kanada en die Verenigde State in aanmerking gekom het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/06/21/mexico-overcome-trinidad-tobago-in-rugby-americas-north-grand-final/ |title=Mexico Overcome Trinidad & Tobago in Rugby Americas North Grand Final publisher=Americas Rugby News |date=21 Junie 2025 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Daarmee het Meksiko die 37ste plek op Wêreldrugby se ranglys behaal, hul beste plek in dié tyd,<ref name="ranglys" /> waarmee hulle toegelaat is om teen beter geplaaste Suid-Amerikaanse en Europese spanne te speel. ’n Jaar later het die span sy eerste Europese toer aangepak, waar hulle teen [[Tsjeggiese nasionale rugbyspan|Tsjeggië]] verloor het, maar Kroasië kon klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/2010 |title=2026 Mexico tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 September 2026}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == Meksiko speel tradisioneel in ’n donkergroen trui, wit broeke en rooi sokkies, die kleure van die [[Vlag van Meksiko|nasionale vlag]]. Hul alternatiewe trui is rooi met wit broeke en rooi sokkies. Die huidige truiverskaffer is die Spaanse sportuitruster Credo Rugby en die truiborg is “NOW” van die Meksikaanse bank INVEX.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.infobae.com/america/agencias/2025/02/07/now-inicia-un-nuevo-capitulo-en-su-patrocinio-con-la-federacion-mexicana-de-rugby/ |title=NOW inicia un nuevo capítulo en su patrocinio con la Federación Mexicana de Rugby |publisher=Infobae |date=7 Februarie 2025 |accessdate=16 September 2026}}</ref> Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel. Die nasionale span se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon die geveerde slanggod – die [[Asteke|Asteekse]] Quetzalcoatl en die [[Maja]]anse Kukulkan – met die bynaam ''Serpientes'' (“die slange”) daaronder. Die nasionale span se bynaam ''Serpientes'' is ontleen aan die Spaanse woord vir [[slang]] en verwys na die [[Meso-Amerika]]anse slanggod. Daarmee het die nasionale span aan homself ’n doelbewus Meso-Amerikaanse identiteit gegee.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://mexrugby.com/serpientes/ |title=Serpientes |publisher=[[Meksikaanse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> Die beheerliggaam [[Meksikaanse Rugbyfederasie]] se kenteken toon die nasionale vlag in die kleure rooi, wit en groen met ’n gestiliseerde rugbybal in die middel, waaronder die Spaanse bewoording ''Federación Mexicana de Rugby'' en die afkorting ''FMRU'' regs daarby. == Stadions == Meksiko beskik oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Meksikaanse nasionale rugbyspan gebruik vir hul rugbywedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur die land. == Toetswedstryde == Meksiko het 25 van sy 47 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 53,19%. Meksiko se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=78;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Mexico |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 September 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{BHSru}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | {{BARru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{BMUru}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{BRAru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{COLru}} || 7 || 1 || 5 || 1 || 14,29 |- | {{CYMru}} || 13 || 8 || 5 || 0 || 61,54 |- | {{CROru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{GUYru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{JAMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PARru}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00 |- | {{VCTru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{TTOru}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{CZEru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{TCAru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''47''' || '''25''' || '''21''' || '''1''' || '''53,19''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Meksiko kon tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap === Meksiko neem sedert 2008 aan die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskappe deel. Hulle het die toernooi twee keer gewen en een keer as naaswenner geëindig. * Titeloorwinnings (2): 2016, 2025 === Amerikaanse Rugby-uitdaagbeker === Meksiko het in 2018 en 2019 aan die Amerikaanse Rugby-uitdaagbeker vir Amerikaspanne ná die Amerikaanse Rugbykampioenskap deelgeneem, wat tussen twee spanne elk van Noord- en Suid-Amerika beslis is. Hul beste prestasie was die tweede plek in 2019. === Ander toetswedstryde === Vanweë sy laat vestiging het Meksiko gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]]. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Meksiko nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Meksikaanse span gevorm tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering:<ref>{{es}} {{cite web |url=https://mexrugby.com/website/noticias.html?start=12 |title=Estar en la Copa del Mundo en Rugby Femenil es un Hecho Histórico |publisher=[[Meksikaanse Rugbyfederasie]] |date=18 Julie 2018 |accessdate=30 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130104449/https://mexrugby.com/website/noticias.html?start=12 |archive-date=30 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(zagueros)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub |- | [[Andrés Rodríguez]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || [[Skrumskakel]] || Black Thunder |- | [[Christian Alvarez]] || [[Losskakel]] || Austin Huns |- | [[Luc Martin]] || [[Senter]] || Tazmania |- | [[Brandon Arriaga]] || Senter || Miami Tridents |- | [[Connor Olvera]] || Senter || Utah Warriors Academy |- | [[Diego Sanchez]] || [[Vleuel]] || ''klubloos'' |- | [[Fharid Samano]] || Vleuel || Cumiyais Monterrey |- | [[Yeudiel Suro]] || Vleuel || Cumiyais Monterrey |- | [[Rodrigo Ripoll]] || [[Heelagter]] || Querétaro Roosters |- | [[Agustín Sánchez]] || Heelagter || Hammerheads Cancún |- | [[Pascual Nadal]] || Heelagter || Black Thunder |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(delanteros)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub |- | [[Alberto Mizael Loredo Reta]] || [[Haker]] || Cumiyais Monterrey |- | [[Marcos Flegmann]] || [[Stut]] || Boston |- | [[Maximiliano Douek]] || Stut || Tazmania |- | [[Jesús Rico]] || Stut || Cumiyais Monterrey |- | [[Erick Castillo]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || Black Thunder |- | [[Santiago Prieto Ledesma]] || Slot || Black Thunder |- | [[José Raúl Reyes]] || [[Losvoorspeler]] || Cumiyais Monterrey |- | [[Gonzalo Ponce]] || Losvoorspeler || Black Thunder |- | [[Alberto Ruiz]] || Losvoorspeler || Wallabies |- | [[Santiago Leboreiro]] || Losvoorspeler || Black Thunder |- | [[Simon Pierre]] || [[Agsteman]] || Tazmania |} |} === Bekende spelers === Tot dusver is nog geen Meksikaanse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie. <!-- === Spelerstatistieke === Vervolgens die belangrikste statistieke van Meksiko se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen September 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=78;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=78;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=78;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=78;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} |} --> == Afrigters == Die volgende persone het al as hoofafrigters van die Meksikaanse nasionale rugbyspan gedien: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Spanje}} Rubén Duque || 2012–2024 |- | {{vlagikoon|Kanada}} Jeffrey Clarke || sedert 2024 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Meksikaanse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1}} * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == * {{es}} [https://mexrugby.com/ Amptelike webwerf van die Meksikaanse Rugbyfederasie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/mexico Meksiko by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.americasrugbynews.com/category/mexico/ Meksiko op Americas Rugby News] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Meksiko]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Noord-Amerika]] 4nu9j77u0xa5w2bai0n5cv4ghf7njtl 0 469203 2978615 2977163 2026-10-13T18:00:42Z SpesBona 2720 Bygewerk 2978615 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Meksikaanse Rugbyfederasie |kleur = |titel = |beeld = Kenteken van die Meksikaanse Rugbyfederasie.png |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Kenteken van die Meksikaanse Rugbyfederasie |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Spaans]]e naam |1 = ''Federación Mexicana de Rugby'' |opskrif2 = Afkorting |2 = FMR of FMRU |opskrif3 = [[Land]] |3 = {{vlagland|Meksiko}} |opskrif4 = [[Sport]]soorte |4 = [[Rugby]], [[Sewesrugby]] |opskrif5 = Gestig op |5 = 23 Maart 1972 |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Lid van |7 = [[Wêreldrugby]] |opskrif8 = Aangesluit in |8 = 2006 |opskrif9 = Vastelandse beheerliggaam |9 = [[Rugby Amerikas Noord]] |opskrif10 = President |10 = Francisco Echeguren |opskrif11 = Setel |11 = [[Meksikostad]], Meksiko |opskrif12 = [[Amptelike taal]] |12 = Spaans |opskrif13 = Amptelike webwerf |13 = [https://mexrugby.com/ ''mexrugby.com''] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} Die '''Meksikaanse Rugbyfederasie''' ([[Spaans]]: ''Federación Mexicana de Rugby'', afgekort FMR) is die bestuursliggaam wat [[rugby]] en [[sewesrugby]] in [[Meksiko]] beheer. Die beheerliggaam is in 1972 gestig en in [[Meksikostad]] gesetel. Sedert 2006 verteenwoordig dit Meksiko by [[Wêreldrugby]] en ook by [[Rugby Amerikas Noord]] (RAN). == Geskiedenis == Die Meksikaanse Rugbyfederasie is op 23 Maart 1972 as die ''Unión Mexicana de Rugby'' (UMR; “Meksikaanse Rugbyunie”) gestig en het op 15 Maart 2003 sy huidige naam aangeneem.<ref name="Historia">{{es}} {{cite web |url=https://mexrugby.com/federacion/historia-de-la-fmru/ |title=Historia de la FMRU |publisher=[[Meksikaanse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> In 2006 het dit ’n volle lid van die Internasionale Rugbyraad (IRR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/mexico |title=Mexico |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> In dieselfde jaar het die Meksikaanse beheerliggaam by [[Rugby Amerikas Noord]] (''Rugby Americas North'', RAN) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasnorth.rugby/about/members |title=Members |publisher=[[Rugby Amerikas Noord]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> == Taak == Die Meksikaanse Rugbyfederasie organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Meksikaanse nasionale rugbyspan|Meksiko se nasionale seniorrugbyspan vir mans]] (die Serpientes), vroue en jeug. Die Meksikaanse beheerliggaam hou ook toesig oor sewesrugby in Meksiko en aangesien dit ’n Olimpiese sportsoort is, werk hulle met die Meksikaanse [[Nasionale Olimpiese Komitee]] saam.<ref name="Historia" /> Naas die amptelike nasionale span roep die Meksikaanse Rugbyfederasie ook ander keurspanne byeen. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugrugby in Meksiko. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander rugbylande beskik Meksiko oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-trofee]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/trophy |title=World Rugby U20 Trophy |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 September 2026}}</ref> Die ''Mexico Sevens'' is die Meksikaanse sewesrugbyspan en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker en [[Olimpiese Somerspele]] deel. Die beheerliggaam reël ook die plaaslike kompetisies. Die hoogste rugbyliga in die land is die ''Liga Mexicana de Rugby XV’s'' wat in 1972 gestig is en tans tussen 15 spanne beslis word. Die meeste spelers van die Meksikaanse nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral op professionele vlak in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aktief. == Kenteken == Die nasionale span se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon die geveerde slanggod – die [[Asteke|Asteekse]] Quetzalcoatl en die [[Maja]]anse Kukulkan – met die bynaam ''Serpientes'' daaronder. Die nasionale span se bynaam ''Serpientes'' (“die slange”) is ontleen aan die Spaanse woord vir [[slang]] en verwys na die [[Meso-Amerika]]anse slanggod.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://mexrugby.com/serpientes/ |title=Serpientes |publisher=Meksikaanse Rugbyfederasie |accessdate=16 September 2026}}</ref> Die beheerliggaam Meksikaanse Rugbyfederasie se kenteken toon die [[Vlag van Meksiko|nasionale vlag]] in die kleure rooi, wit en groen met ’n gestiliseerde rugbybal in die middel, waaronder die Spaanse bewoording ''Federación Mexicana de Rugby'' en die afkorting ''FMRU'' regs daarby. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{es}} [https://mexrugby.com/ Die Meksikaanse Rugbyfederasie se amptelike tuisblad] {{Affiliasies van Wêreldrugby}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Meksiko]] [[Kategorie:Rugbybeheerliggaam]] [[Kategorie:Wêreldrugby]] bga6tru60omlv66sh04p2ebpk8kn0g6 0 470176 2978773 2975867 2026-10-14T03:13:34Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 2978773 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = <big>Rolmops</big> |kleur = magenta |beeld = [[Beeld:04452 Rollmops.jpg|260px]] |beeld_wydte = |beeld_onderskrif = |opskrif1 = |1 = |opskrif2 = Land van herkoms |2 = Duitsland |opskrif3 = Hoofbestanddeel |3 = gepekelde [[haring]]filette |opskrif4 = Verdere bestanddele |4 = agurkies, uie en wit asyn |opskrif5 = |5 = |opskrif6 = |6 = }} '''Rolmops''' ({{Audio|GT Rollmops.ogg|luister}}) is gepekelde [[haring]]filette, in 'n silindriese vorm gerol, dikwels om 'n hartige vulsel. == Aanbieding == [[Beeld:04526 Christmas Eve Table, 2010 Sanok.JPG|duimnael|Rolmops op 'n kerstafel in Wigilia, Pole]] Die vulsel bestaan gewoonlik uit uie<ref name = "Beeton" >{{cite book |title=Mrs Beeton's Everyday Cookery|year=1963 |publisher=Ward Lock Ltd |isbn=0-7063-1403-4}}</ref> en gekerfde gepekelde agurkies. Rolmops word dikwels met 'n skemerkelkie-tandestokkie aanmekaar gesteek. Rolmopse word gewoonlik gereed-om-te-eet, in flesse of bakkies, verkoop. Die pekelwater bestaan ook uit water, wit asyn en sout;<ref name = "Beeton" /> dit kan ook suiker of ander versoeters (algemeen verkoop as "soet gepekelde"), uieringe, peperkorrels en mosterdsaad bevat. Rolmops kan koud geëet word, sonder om dit af te rol, of op 'n broodjie. Nadat die fles oopgemaak is, sal hulle gewoonlik vir twee tot drie weke hou indien dit koel of verkoel word. Rolmops word soms saam met Labskaus bedien. == Etomologie == Een weergawe van die oorsprong van die naam '''"rollmops"''' is dat dit [[Duits]] van oorsprong is,<ref>[http://www.duden.de/rechtschreibung/Rollmops Rollmops] bei Duden online.</ref> afgelei van die woorde rollen (om te rol) en Mops wat mopshond of vet jong seun beteken. Die vorm rolmops is enkelvoud, en die meervoud is rolmöpse. In Engels word die term "rollmops" dikwels as die meervoud van die enkelvoud "rollmop" behandel. Daar is ook 'n teorie dat die term "roll-'em-ups" "rollmops" geword het.<ref name = "SAOED" >{{cite book |title=South African Concise Oxford Dictionary|year=2002 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-571804-6}}</ref> Die vorm "rolmop-harings" word ook bevestig.<ref name = "Beeton" /> == Oorsprong == Gepiekelde haring is sedert die Middeleeue 'n stapelvoedsel in Noord-Europa, as 'n manier om vis te bêre en te vervoer, veral nodig in vleislose periodes soos [[vastyd]]. Die haring sou voorberei word en dan in vate verpak word vir berging of vervoer. Rolmops het gedurende die Biedermeier-periode van die vroeë 19de eeu dwarsdeur Duitsland gewild geword en was bekend as 'n besondere spesialiteit van Berlyn, soos die soortgelyke ingelegde haringgereg Bismarckhering. 'n Belangrike faktor in hul gewildheid was die ontwikkeling van die langafstand-spoorwegnetwerk, wat die vervoer van haring vanaf die Noord- en Oossee na die binneland moontlik gemaak het. Die vis is gepekel om dit te preserveer en in houtvate vervoer. In kroeë in Ou Berlyn was dit algemeen om hoë glasuitstallings, bekend as Hungerturm (wat "hongertoring" beteken), op die kroegtoonbank te hê om gereed-om-te-eet geregte soos varkvetbrood, souteiers, frikadelle, mettwurst en natuurlik rolmops aan te bied. Deesdae word rolmops algemeen bedien as deel van die Duitse Katerfrühstück (babbelasontbyt) wat glo sommige elektroliete herstel. == Verspreiding == Rolmops word in Europa en Suid-Amerika geëet, sowel as in gebiede van die Verenigde State en Kanada. Dit is ook 'n gesogte lekkerny in Suid-Afrika, veral in Kaapstad en die groter Wes-Kaapprovinsie. In Tsjeggië en Slowakye is rolmopse (zavináč) so bekend dat dit aanleiding gegee het tot daardie lande se naam vir die @-teken.<ref>{{cite web |last1=Zavináč |title=Zavináč |url=http://www.profirecepty.cz/recept/144-zavinac/ |website=profirecepty |access-date=19 January 2021}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Visgeregte]] [[Kategorie:Duitse kookkuns]] [[Kategorie:Poolse kookkuns]] [[Kategorie:Russiese kookkuns]] [[Kategorie:Skotse kookkuns]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kookkuns]] j4awc9942zhplfqw5mygli0hni6vtpu 0 470361 2978628 2977049 2026-10-13T18:33:43Z JMK 649 beter KI prent, teksdetails 2978628 wikitext text/x-wiki Die stigting van die '''Afrikaanse Taalvereniging''' ('''ATV''') in 1906, kort op dié van die [[Afrikaanse Taalgenootskap]] in 1905, word tesame as die aanvang van die Tweede [[Afrikaanse Beweging|Afrikaanse Taalbeweging]] beskou. ==Aanloop== Op 12 Oktober 1906 by 'n byeenkoms van sowat 500 belangstellendes te [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]], het [[D.F. Malherbe]] 'n rede, getiteld ''Is Afrikaans 'n dialekt?'', gelewer.<ref name="nie1">{{cite book |last1=Nienaber |first1=P.J. |title=Ons Taalhelde | chapter = VIII: Dr. D.F. Malherbe |date=1964 |publisher=Nasou Beperk |location=Kaapstad |page=78}}</ref> In 'n gefundeerde uitleg het hy aangedui dat [[Afrikaans]] nie 'n dialek van Nederlands is nie, maar 'n nuwe selfstandige taal met 'n eie siel, wat as skryftaal erken behoort te word. Hy het uitgewei oor die omstredenheid wat destyds geheers het oor die vorm wat die toekomstige skryftaal moes aanneem, hetsy Hooghollands, vereenvoudigde Hollands, óf Afrikaans, waar laasgenoemde deur sommige as 'n "lae bastertaal" geteken is. Gesproke Afrikaans het hy egter aangedui as 'n taalskat waarvoor die paslike waardering weens sekere vooroordele nog grootliks ontbreek het.<ref name="nie1"/> Malherbe se teenstander in hierdie siening was die kampvegter vir Nederlands in Suid-Afrika, dr. W.J. Viljoen, wat die Vereenvoudigde Nederlandse Spelling voorgestaan het. Dr. Viljoen het dan ook kort hierop 'n rede genaamd ''Wat is nu eigentlik onze taal?'' te Wellington gelewer om aan te dui hoedanig daar teenstand teen die [[Afrikaanse Taalbeweging]] bestaan het.<ref name="nie1"/> ==Stigting== [[Lêer:Redaksie van Ons Moedertaal, fotograaf Watson, prof JJ Smith, dr Tobie Muller, Gordon Tomlinson, valskleur-KI-herskepping.jpg|regs|300px|duimnael|Die redaksie van ''Ons Moedertaal'', [[Stellenbosch]] (van links): prof. [[Johannes J. Smith|J.J. Smith]], dr. [[Tobie Muller]] en [[Gordon Tomlinson]]. Dié publikasie was die mondstuk van die ATV.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Malherbe het nou met adv. J.H.H. de Waal bande gesmee om die saak van Afrikaans as beskaafde spreek- sowel as skryftaal te bevorder. Hul plan was om alle belangstellendes in een sterk organisasie byeen te bring. 'n Jonger geslag geleerdes het hulself ook beskikbaar gestel, waaronder dr. A.I. Perold, dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]] (wat ook by die [[ATKV]] se stigting betrokke sou wees) en dr. D.F. du Toit Malherbe. Die stigting van die Vereniging te Kaapstad op 3 November 1906 is deur sowat sewentig belangstellendes bygewoon. 'n Hoofbestuur is verkies en dr. D.F. Malherbe is met die voorsitterskap vereer.<ref name="nie1"/> [[Willie Hofmeyr]] was die eerste sekretaris. Die leuse van die Vereniging was: "Leer Nederlands, schrijf Nederlands als ge kunt en wilt, maar als ge niet kunt of wilt, schrijf dan niet Engels, maar Afrikaans".<ref>[[Johannes du Plessis Scholtz|J. du P. Scholtz]] (1980). ''Wording en ontwikkeling van Afrikaans''. Kaapstad: Tafelberguitgewers, p. 18.</ref> ==Aktiwiteite== Die ATV het takke oor die Kaapkolonie heen gestig, hul vir amateurteaterproduksies beywer, en die tydskrif ''Ons Moedertaal'' gepubliseer. [[Tobie Muller]] was een van die stigters en eerste voorsitter van die [[Stellenbosch|Stellenbosse]] tak wat in Oktober 1907 gestig is, en dit sou spoedig een van die belangrikste takke van die ATV word. Ná Muller se terugkeer uit Europa het hy dadelik weer die leiding in die beweging geneem, waarin hy hom met geesdrif vir die erkenning van Afrikaans op elke gebied beywer het. In Desember 1907 het die Afrikaanse Taalvereniging en die Taalbond hul tot samewerking in die bevordering van Afrikaans verbind. In 1909 het die Vereniging se samewerking met ander provinsiale liggame gelei tot die stigting van wat vandag die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] is. ==Verwysings== {{verwysings}} [[Kategorie:Afrikaanse Taalbeweging]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] 0t4ve2nccbdn05zxzofgugtdze72li1 0 470441 2978859 2977667 2026-10-14T06:54:40Z Oesjaar 7467 Maak fout reg. 2978859 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pascoal Ranieri Mazzilli, presidente da República. (cropped - 3x4).tif|duimnael]] '''Pascoal Ranieri Mazzilli''' (27 April [[1910]] – 21 April [[1975]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat van 1951 tot 1967 as federale afgevaardigde en van 1958 tot 1965 as president van die Kamer van Afgevaardigdes (speaker van die huis) gedien het. Tydens sy ampstermyn as speaker het hy twee keer vir 'n paar weke as tussentydse president van Brasilië waargeneem: eers in 1961, na die bedanking van [[Jânio Quadros]] (aangesien vise-president [[João Goulart]] buite die land was), en weer in 1964, nadat Goulart – wat hom intussen as president opgevolg het – tydens daardie jaar se militêre staatsgreep uit sy amp gesit is. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mazzilli, Ranieri}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1910]] [[Kategorie:Sterftes in 1975]] 4577wt881k6j912m57u6uaggdr7w1qp 0 470443 2978929 2977670 2026-10-14T10:14:27Z Sobaka 328 Verwysings 2978929 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CarlosLuz.jpg|duimnael]] '''Carlos Coimbra da Luz''' ([[4 Augustus]] [[1894]] – [[9 Februarie]] [[1961]]) was 'n Brasiliaanse politikus, regsgeleerde, onderwyser en joernalis wat van 8 tot 11 November 1955 as waarnemende [[president van Brasilië]] gedien het. Hy is die president van Brasilië wat die kortste termyn gedien het.<ref name="camara">{{Cite web|url=https://www2.camara.leg.br/a-camara/conheca/historia/presidentes/index.html|title=Presidentes da Câmara dos Deputados|website=Portal da Câmara dos Deputados}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081215040223/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,893215,00.html "'What, Another Coup?'"]. ''[[Time (tydskrif)|Time]]''. 5 Desember 1955.</ref><ref>{{cite journal |last1=Llanos |first1=Mariana |last2=Perez-Linan |first2=Anibal |title=Oversight or Representation? Public Opinion and Impeachment Resolutions in Argentina and Brazil |journal=Legislative Studies Quarterly |year=2021 |volume=46 |issue=2 |pages=357–389 |doi=10.1111/lsq.12281 |s2cid=216454871 |language=en|doi-access=free |url=https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/document/83855/1/ssoar-lsq-2021-2-llanos_et_al-Oversight_or_Representation_Public_Opinion.pdf }}</ref> == Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Luz, Carlos}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1894]] [[Kategorie:Sterftes in 1961]] 1g057kp8acm2mzj2bzdx2mcu1xbqbvv 2978930 2978929 2026-10-14T10:17:58Z Sobaka 328 skakel 2978930 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CarlosLuz.jpg|duimnael]] '''Carlos Coimbra da Luz''' ([[4 Augustus]] [[1894]] – [[9 Februarie]] [[1961]]) was 'n Brasiliaanse politikus, regsgeleerde, onderwyser en joernalis wat van 8 tot 11 November 1955 as waarnemende [[president van Brasilië]] gedien het. Hy is die president van [[Brasilië]] wat die kortste termyn gedien het.<ref name="camara">{{Cite web|url=https://www2.camara.leg.br/a-camara/conheca/historia/presidentes/index.html|title=Presidentes da Câmara dos Deputados|website=Portal da Câmara dos Deputados}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081215040223/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,893215,00.html "'What, Another Coup?'"]. ''[[Time (tydskrif)|Time]]''. 5 Desember 1955.</ref><ref>{{cite journal |last1=Llanos |first1=Mariana |last2=Perez-Linan |first2=Anibal |title=Oversight or Representation? Public Opinion and Impeachment Resolutions in Argentina and Brazil |journal=Legislative Studies Quarterly |year=2021 |volume=46 |issue=2 |pages=357–389 |doi=10.1111/lsq.12281 |s2cid=216454871 |language=en|doi-access=free |url=https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/document/83855/1/ssoar-lsq-2021-2-llanos_et_al-Oversight_or_Representation_Public_Opinion.pdf }}</ref> == Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Luz, Carlos}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1894]] [[Kategorie:Sterftes in 1961]] ag80fxy0tsqo5852j79xrf6yxb6775u 0 470444 2978931 2977671 2026-10-14T10:21:10Z Sobaka 328 Verwysings 2978931 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Café Filho.jpg|duimnael]] '''João Fernandes Campos Café Filho''' ([[3 Februarie]] [[1899]] – [[20 Februarie]] [[1970]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die 18de [[president van Brasilië]] gedien het; hy het die amp aanvaar ná die selfmoord van president [[Getúlio Vargas]]. Hy was die eerste Protestant wat hierdie pos beklee het.<ref>{{Cite web|url=https://www25.senado.leg.br/web/senadores/pos-1930|title=Pós-1930 - Senado Federal|website=www25.senado.leg.br}}</ref> == Verwysing == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Filho, Café}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1970]] szzm3wfyf5f7uzr2vvyfw0tmnv0ibmo 2978932 2978931 2026-10-14T10:22:44Z Sobaka 328 Verwysings 2978932 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Café Filho.jpg|duimnael]] '''João Fernandes Campos Café Filho''' ([[3 Februarie]] [[1899]] – [[20 Februarie]] [[1970]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die 18de [[president van Brasilië]] gedien het; hy het die amp aanvaar ná die selfmoord van president [[Getúlio Vargas]]. Hy was die eerste Protestant wat hierdie pos beklee het.<ref>{{Cite web|url=https://www25.senado.leg.br/web/senadores/pos-1930|title=Pós-1930 - Senado Federal|website=www25.senado.leg.br}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Llanos |first1=Mariana |last2=Perez-Linan |first2=Anibal |title=Oversight or Representation? Public Opinion and Impeachment Resolutions in Argentina and Brazil |journal=Legislative Studies Quarterly |date=2021 |volume=46 |issue=2 |pages=357–389 |doi=10.1111/lsq.12281 |s2cid=216454871 |language=en|doi-access=free }}</ref> == Verwysing == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Filho, Café}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1970]] kc4ftpy2y0ggtuy5ykaolvtai9eoz71 0 470450 2978659 2978011 2026-10-13T20:36:21Z Jcwf 4 /* Diëlektriese eienskappe */ 2978659 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{ch2|GeO2}} |CASNo=1310-53-8<ref name="FS">{{cite web|url=https://www.fishersci.com/store/msds?partNumber=AC190002500&countryCode=US&language=en|title=Germanium dioxide SDS|publisher=Fisher Scientifi|access-date=11 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="FS"/> |Reuk= reukloos<ref name="FS"/> |Reukdrempel= |Flitspunt= |MolereMassa=104,59[g/mol]<ref name="FS"/> |Kookpunt= |Digtheid= 5,94 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="MP"/> (rutiel) |Smeltpunt= 1 115 °C <ref name="FS"/> |Oplosbaarheid= 0,4%<ref name="FS"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |Cp_s= |LD50= 1259 [mg/kg] (oraal; rot)<ref name="FS"/> |struktuur=GeO2powder.jpg |struktuur2= |Kondisie2 = β-fase; α-kwarts; bo 1035 °C |Selparms2=a= a = 498,7(4) and c = 565,2(5) pm <ref name="Ramana"/> |Ruimtegroep2=P3{{sub|2}}21 |Ruimtegroepnommer2=152/154 |Strukturbericht2= |Kondisie=α-fase; rutiel; tot 1047 °C |Selparms= a=448,4; c=290,8pm <ref name="MP">[https://legacy.materialsproject.org/materials/mp-470/ Materials project 470]</ref> |Ruimtegroep= P4{{sub|2}}/mnm |Ruimtegroepnommer= 136 |Strukturbericht=C4 |HenryKonstante = |DeltaHf= |DeltaGf= |Sf_s= }} '''Germaniumdioksied''' of '''germania''' is 'n verbinding van [[germanium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidadietoestand met [[suurstof]]. Sy chemiese formule is {{ch2|GeO2}} ==Strukture== {{ch2|GeO2}} vertoon verskeie [[polimorf]]e. Die tetragonale α-fase met 'n rutieltipe-struktuur, waarin Ge sesvoudig gekoördineer is, is stabiel tot 1047 °C. Die trigonale/romboëdriese β-fase met 'n α-kwartstipe-struktuur (P3{{sub|1}}21 of P3{{sub|2}}21), waarin Ge viervoudig gekoördineer is, is stabiel bo 1035 °C. Verskeie hoëdrukfases en glasagtige strukture van {{ch2|GeO2}} is ook in die literatuur gerapporteer.<ref name="Ramana">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272884212002519 C.V. Ramana, I.B. Troitskaia, S.A. Gromilov, V.V. Atuchin, Electrical properties of germanium oxide with α-quartz structure prepared by chemical precipitation, Ceramics International, 38(6), 2012, pp 5251-5255, doi: 10.1016/j.ceramint.2012.03.035.]</ref> ==Eienskappe== ===Optiese eienskappe=== {{ch2|GeO2}} vertoon uitstekende deursigtigheid in die [[infrarooi]]-gebied, wat dit 'n belangrike materiaal maak vir optiese komponente soos lense, infrarooi vensters en veseloptika. Die deursigtigheid daarvan strek tot in die middel-infrarooi spektrum, wat dit geskik maak vir toepassings in termiese beeldvorming en spektroskopie. ===Diëlektriese eienskappe=== {{ch2|GeO2}} beskik oor hoë [[diëlektriese konstante]]s, wat dit nuttig maak in die vervaardiging van kapasitors en ander elektroniese komponente. Die diëlektriese eienskappe daarvan dra by tot die werkverrigting van geïntegreerde stroombane en halfgeleiertoestelle. ===Termiese eienskappe=== {{ch2|GeO2}} toon goeie termiese stabiliteit, met 'n hoë smeltpunt en weerstand teen termiese skok. Hierdie eienskap is voordelig vir toepassings wat vereis dat materiale hoë temperature moet weerstaan, soos in oondvoerings en vuurvaste keramiek. ===Elektriese eienskappe=== {{ch2|GeO2}} is 'n [[halfgeleier]] met 'n groot [[bandgaping]]. Die suiwere vorm is amper isolerend, maar dit kan met sekere onsuiwerhede [[dotering|gedoteer]] word om die elektriese [[geleidingsvermoë]] daarvan te verander. Hierdie kenmerk word benut in die produksie van halfgeleiers en opto-elektroniese toestelle. ===Chemiese eienskappe=== {{ch2|GeO2}} is chemies relatief inert en toon weerstand teen [[korrosie]] en [[oksidasie]]. Hierdie stabiliteit verbeter die geskiktheid daarvan vir gebruik in strawwe omgewings en verseker die lang lewensduur van toestelle en komponente wat germaniumoksied insluit.<ref name="green"/> Germaniumdioksied is 'n amfoteriese oksied, maar dit reageer makliker met basisse as met sure. {{ch2|GeO2}} los op in verdunde waterige NaOH-oplossings by 25 °C. In 0,03 tot 0,07 M NaOH is die hoofreaksie die vorming van 'n metagermanaat-ioon: :<math>GeO_2(s) + OH^-\ \to {HGeO_3}^-</math>. Die suurdissosiasiekonstante van metagermaniumsuur is: K{{sub|a}} = 2,75 × 10{{sup|−12}}.<ref>[https://www-sciencedirect-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/science/article/abs/pii/0022190264802566 The solubility of germanium (IV) oxide in aqueous NaOH solutions at 25°C; K.H. Gayer, O.T. Zajicek; Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry; Volume 26(6): 951-954; 1964]</ref> ==Toepassings== ===Opto-elektronika=== Een van die primêre toepassings van germaniumoksied lê in die veld van opto-elektronika. Die infrarooi deursigtigheid daarvan maak dit onontbeerlik vir die vervaardiging van [[optika|optiese]] komponente wat in [[infrarooispektroskopie]], termiese beeldstelsels en telekommunikasietoerusting gebruik word. ===Halfgeleiers=== {{ch2|GeO2}} word as 'n sleutelmateriaal in die produksie van halfgeleiers gebruik, veral in die ontwikkeling van metaal-oksied-halfgeleier-veldeffektransistors (MOSFET's). Die diëlektriese eienskappe daarvan dra by tot die isolasielae binne halfgeleiertoestelle, wat doeltreffende elektroniese werkverrigting moontlik maak. ===Katalise=== Germaniumoksied dien as 'n [[katalisator]] in verskeie chemiese reaksies, veral in prosesse wat oksidasie en dehidrasie behels. Die katalitiese aktiwiteit daarvan vind toepassings in die petrochemiese industrie, farmaseutiese produkte en omgewingsremediëring. ===Glas en Keramiek=== As gevolg van die termiese stabiliteit en optiese deursigtigheid daarvan, word germaniumoksied gebruik in die vervaardiging van spesialiteitsglas en keramiek. Hierdie materiale vind gebruik in infrarooi optika, laserstelsels en hoëtemperatuurtoepassings. <ref name="green">[https://www.greenearthchem.com/unlocking-the-mysteries-of-germanium-oxide.html Green earth chem]</ref> ===Chemie=== {{ch2|GeO2}} word gebruik vir die industriële produksie van germanium met waterstof as reduktant. :<math>GeO_2 + 2 H_2 \to Ge + 2H_2O </math> Die reaksie verloop via 'n tussenstap: :<math>GeO_2 + H_2 \to GeO + H_2O </math> :<math>GeO + H_2 \to Ge + H_2O </math> In die tussenstap in die reduksie word [[germaniummonoksied]] (GeO) gevorm wat sublimeer by temperature bo 700 °C. Daarom moet die reduksie onder hierdie temperatuur voltooi word voordat die germanium gesmelt word om in 'n gietstaaf te giet.<ref>[https://par.nsf.gov/servlets/purl/10289310 Hydrogen reduction of enriched germanium dioxide and zone-refining for the LEGEND experiment; K.-P. Gradwohl, O. Moras, Janicskó-Csáthy, S. Schönert, R.R. Sumathi, JINST 15 P12010,2020]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] lzrxe7x5ipuy2z044qzimvbyrn9oqs7 0 470479 2978586 2978223 2026-10-13T15:51:32Z Sobaka 328 opruim 2978586 wikitext text/x-wiki '''Q-Dag''' (ook '''Q Day''' en soms '''Y2Q''', of bloot die '''kwantumbedreiging''') verwys na die teoretiese datum waarop [[kwantumrekenaar]]s die punt bereik waar hulle die asimmetriese enkripsie kan breek wat vandag die oorgrote meerderheid van die digitale wêreld beveilig.<ref name="Fortinet 2025">{{cite web |author=Fortinet |date=2025 |title=What Is Q Day? The Quantum Threat To Cybersecurity |url=https://www.fortinet.com/resources/articles/what-is-q-day |access-date=15 April 2026}}</ref> Hoewel die presiese datum onseker bly, voer regerings, standaardiseringsliggame en groot tegnologiemaatskappye toenemend aan dat die meer dringende uitdaging nie die voorspelling van Q-Dag is nie, maar wel die voltooiing van die oorskakeling na [[post-kwantumkriptografie]] (PQC) voordat kwesbare kriptografie sy lewensduur bereik. Hierdie konsep – wat ooreenstem met die Y2K-konsep in die sin dat dit beide 'n voorafbeplande toekomstige datum en die werklike datum van die Y2K-gebeurtenis was – verskil daarin dat Q-Dag tans nie op 'n kalender gemerk kan word nie, aangesien niemand weet wanneer dit sal plaasvind nie. In bykans elke bespreking oor hierdie onderwerp word daar na Q-Dag verwys as 'n uitbreiding van post-kwantumkriptografie (PQC).<ref name="paloaltonetworks">{{cite web |author=Palo Alto Networks |date=2025 |title=What Is Q-Day, and How Far Away Is It—Really? |url=https://www.paloaltonetworks.com/cyberpedia/what-is-q-day |access-date=15 April 2026}}</ref><ref>{{Cite arXiv |last=Gidney |first=Craig |date=2025-05-21 |title=How to factor 2048 bit RSA integers with less than a million noisy qubits |eprint=2505.15917 |class=quant-ph}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kovacs |first=Eduard |date=2026-03-31 |title=Google Slashes Quantum Resource Requirements for Breaking Cryptocurrency Encryption |url=https://www.securityweek.com/google-slashes-quantum-resource-requirements-for-breaking-cryptocurrency-encryption/ |access-date=2026-06-04 |website=SecurityWeek |language=en-US}}</ref> Bewustheid hiervan kan teruggevoer word na 'n referaat wat in 1994 deur die wiskundige Peter Shor gepubliseer is; hy het teoreties aangetoon dat 'n kwantumrekenaar geweldige getalle kan ontbind in faktore en probleme rakende diskrete [[logaritme]]s in polinomiale tyd kan oplos – presies daardie berekeninge waarvan vandag se openbare-sleutelstelsels aanneem dat niemand dit kan uitvoer nie.<ref name="Algorithms">{{cite conference |last=Shor |first=Peter W. |year=1994 |title=Algorithms for quantum computation: discrete logarithms and factoring |conference=Proceedings 35th Annual Symposium on Foundations of Computer Science |pages=124–134 |publisher=IEEE |doi=10.1109/SFCS.1994.365700}}</ref> Spesialiste wat hierdie onderwerp volg, skat dat Q-Dag in die laat 2020's of in die 2030's sal plaasvind.<ref name="Global Risk Institute 2024">{{cite report |author=Global Risk Institute |date=2024 |title=Quantum Threat Timeline Report 2024 |url=https://globalriskinstitute.org/publication/quantum-threat-timeline-report-2024/ |access-date=15 April 2026}}</ref> ==Agtergrond== Moderne veilige [[kommunikasie]] maak staat op openbare-sleutel-infrastruktuur (PKI), waarin wiskundig verwante sleutelpare – een openbaar en een privaat – gebruik word om data te enkripteer en te verifieer. Die sekuriteit van die stelsels wat die wydste gebruik word, berus op die berekeningskompleksiteit van twee probleme. Die een is heelgetalfaktorisering – die grondslag van RSA, wat oral op die web, in e-pos en in digitale sertifikate gebruik word. Die ander is die diskrete logaritme, waarop elliptiese-kromme-kriptografie (ECC) berus; dit is die tegnologie wat die swaar werk doen vir TLS/SSL, selfone en die meeste alledaagse websekuriteit. Tot onlangs het kundiges aangeneem dat klassieke [[Rekenaar|rekenaars]] – selfs die grootste superrekenaars – nie hierdie probleme op enige betekenisvolle skaal sou kon oplos nie; nie binne 'n menslike leeftyd nie, en ook nie binne baie sulke leeftye nie.<ref>{{cite web |author=Zscaler |date=2025 |title=Preparing for 'Q Day': A Primer on the Quantum Threat and the Strategic Shift to Post-Quantum Cryptography |url=https://www.zscaler.com/blogs/product-insights/primer-quantum-threat-strategic-shift-post-quantum-cryptography-pqc |access-date=15 April 2026}}</ref> Shor se algoritme sou, indien dit op 'n voldoende groot fouttolerante kwantumrekenaar uitgevoer word, albei probleme in polinomiale tyd kon oplos en daardie stelsels heeltemal kwesbaar kon laat.<ref name="Algorithms"/> Simmetriese [[enkripsie]] soos AES-256 is meer robuust. Grover se algoritme versnel wel 'n "brute krag"-soektog, maar slegs kwadraties; dit halveer rofweg die effektiewe sekuriteit. AES-128 sou dus soos 'n 64-bis-stelsel funksioneer – wat sleg klink totdat 'n mens besef dat die oplossing bloot is om langer sleutels te gebruik, eerder as om die hele wiskundige konsep te verwerp.<ref>{{cite web |publisher=National Institute of Standards and Technology |date=2024 |title=Getting Ready for Post-Quantum Cryptography |url=https://csrc.nist.gov/pubs/cswp/04282021/final |access-date=3 Junie 2026}}</ref> Die term "Y2Q" ("''years to quantum''" – jare tot kwantum) word hoofsaaklik in akademiese en standaardiseringskringe aangetref, veral in verband met Mosca se stelling. Dit is 'n eenvoudige, vinnige toets wat 'n direkte vraag stel: as jy die tyd wat jou migrasie sal duur, optel by die tydperk waarvoor jou data geheim moet bly, en daardie totaal die tydsbestek oorskry tot wanneer 'n werkende kodekraker beskikbaar sal wees, dan is jy reeds laat en moet jy nou begin beweeg.<ref name="paloaltonetworks"/> Die uitdrukking "kwantum-apokalips" kom ook in die populêre pers voor, hoewel ernstige vakliteratuur dit gewoonlik vermy. ==Tydlynbeoordelings== Daar is geen konsensus oor wanneer dit sal gebeur nie. Die Global Risk Institute se ''Quantum Threat Timeline Report 2024'' het bevind dat die meeste spesialiste verwag dat 'n [[kriptografie]]s relevante kwantumrekenaar iewers in die 2030's of later sal verskyn.<ref name="Global Risk Institute 2024"/><ref name="paloaltonetworks"/> Teen die tyd van sy sewende uitgawe in Maart 2026, het dieselfde verslag so 'n masjien as "heel moontlik" binne tien jaar bestempel.<ref>{{cite web |title=Quantum computing threatens to unleash a cybersecurity crisis |publisher=CNN |date=17 Mei 2026 |url=https://www.cnn.com/2026/05/17/science/quantum-computing-cybersecurity-q-day |access-date=4 Junie 2026}}</ref> Ongeag wanneer 'n kriptografies relevante kwantumrekenaar sy opwagting maak, staan organisasies voor konkrete tydlyne vir migrasie. NIST het sy eerste PQC-standaarde in 2024 gefinaliseer; regerings soos dié van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Australië]] en die [[Europese Unie]] het migrasiepadkaarte gepubliseer; en verskeie groot tegnologiemaatskappye het interne migrasieteikens vir ongeveer 2029 aangekondig.<ref>{{Cite journal |first=Robert |last=Campbell |date=Januarie 2026 |title=Enterprise Migration to Post-Quantum Cryptography: Timeline Analysis and Strategic Frameworks |url=https://www.mdpi.com/2073-431X/15/1/9 |journal=Computers |language=en |volume=15 |issue=1 |doi=10.3390/computer |doi-broken-date=12 Julie 2026 |doi-access=free |issn=2073-431X |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625173924/https://www.mdpi.com/2073-431X/15/1/9 |archive-date=2026-06-25}}</ref> Aangesien kriptografiese oorgange in ondernemings dikwels jare duur, het baie organisasies hul beplanning verskuif van die skatting van "Q-Dag" na die skatting van die migrasieduur.<ref name="nist">{{Cite journal |date=2024-08-13 |title=NIST Releases First 3 Finalized Post-Quantum Encryption Standards |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2024/08/nist-releases-first-3-finalized-post-quantum-encryption-standards |journal=NIST |language=en}}</ref> Vroeg in 2026 het drie navorsingsartikels wat binne twaalf maande gepubliseer is, die geskatte kwantumbronne wat nodig is om standaardkriptografiestelsels te kraak, aansienlik na onder bygestel. Gesamentlik het hulle verteenwoordig wat kommentators beskryf het as die mees beduidende verskuiwing in die beoordeling van kwantumdreigemente sedert Shor se artikel van 1994.<ref name="thequantuminsider">{{cite web |author=The Quantum Insider |date=31 March 2026 |title=Q-Day Just Got Closer: Three Papers in Three Months Are Rewriting the Quantum Threat Timeline |url=https://thequantuminsider.com/2026/03/31/q-day-just-got-closer-three-papers-in-three-months-are-rewriting-the-quantum-threat-timeline/ |access-date=15 April 2026}}</ref> Die belangrikste hiervan was 'n witskrif van Google Quantum AI – geskryf in samewerking met persone van die Ethereum Foundation en Stanford-universiteit – wat aangevoer het dat die elliptiese-kromme-kriptografie wat groot [[blokketting]]s beveilig, in beginsel gekraak sou kon word met minder as 500 000 fisiese kwbitse.<ref>{{Cite journal |last1=Acharya |first1=Rajeev |last2=Abanin |first2=Dmitry A. |last3=Aghababaie-Beni |first3=Laleh |last4=Aleiner |first4=Igor |last5=Andersen |first5=Trond I. |last6=Ansmann |first6=Markus |last7=Arute |first7=Frank |last8=Arya |first8=Kunal |last9=Asfaw |first9=Abraham |last10=Astrakhantsev |first10=Nikita |last11=Atalaya |first11=Juan |last12=Babbush |first12=Ryan |last13=Bacon |first13=Dave |last14=Ballard |first14=Brian |last15=Bardin |first15=Joseph C. |date=February 2025 |title=Quantum error correction below the surface code threshold |journal=Nature |language=en |volume=638 |issue=8052 |pages=920–926 |doi=10.1038/s41586-024-08449-y |pmid=39653125 |pmc=11864966 |arxiv=2408.13687 |bibcode=2025Natur.638..920G |issn=1476-4687}}</ref> 'n Afsonderlike voorafpublikasie (arXiv:2603.28627) het doeltreffender metodes vir fouttolerante kwantumrekenaarkunde uiteengesit en daarop gedui dat daar moontlik minder fisiese kwbitse nodig is om een goeie logiese kwbits te skep as wat voorheen aanvaar is.<ref name="thequantuminsider"/><ref>{{cite arXiv |last1=Webster |first1=Paul |last2=Berent |first2=Lucas |last3=Chandra |first3=Omprakash |last4=Hockings |first4=Evan T. |last5=Baspin |first5=Nouédyn |last6=Thomsen |first6=Felix |last7=Smith |first7=Samuel C. |last8=Cohen |first8=Lawrence Z. |eprint=2602.11457 |class=quant-ph |title=The Pinnacle Architecture: Reducing the cost of breaking RSA-2048 to 100,000 physical qubits using quantum LDPC codes |date=12 Februarie 2026}}</ref> Ongeveer dieselfde tyd het Google 'n sperdatum van 2029 gestel vir die voltooiing van sy eie post-kwantum-migrasie.<ref name="theconversation">{{cite web |last=Costello |first=Craig |date=12 April 2026 |title=Quantum computers are coming to break our codes faster than anyone expected |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/quantum-computers-are-coming-to-break-our-codes-faster-than-anyone-expected-280303 |access-date=15 April 2026}}</ref> ==Wat is werklik op die spel?== Blokkettings word uitgesonder, veral dié wat op [[Bewys van werk|bewys-van-werk]] gebaseer is, soos [[Bitcoin]] en [[Ethereum]].<ref>{{cite web |url=https://thequantuminsider.com/2025/05/13/blockrock-updates-bitcoin-etf-with-broadened-warning-about-quantum-computing/ |title=BlackRock Updates Bitcoin ETF With Broadened Warning About Quantum Computing |last=Swayne |first=Matt |publisher=The Quantum Insider |date=13 Mei 2025 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> 'n Beursie-adres word van 'n openbare sleutel afgelei; indien daardie sleutel hergebruik of bloot onbeskermd op die grootboek gelaat is, sou iemand met 'n werklike kodekraker in teorie na die private sleutel kon terugwerk en begin om transaksies te vervals.<ref>{{cite web |url=https://www.coindesk.com/tech/2026/05/18/bitcoin-faces-outsized-quantum-threat-as-computing-breakthroughs-accelerate-citi-says |title=Bitcoin More Exposed to Quantum Risks Than Ethereum, Citi Says |last=Canny |first=Will |publisher=CoinDesk |date=18 Mei 2026 |access-date=4 Junie 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.coindesk.com/tech/2026/04/24/researcher-wins-1-bitcoin-bounty-for-largest-quantum-attack-on-underlying-tech |title=Researcher Wins 1 Bitcoin Bounty for Largest Quantum Attack on Underlying Tech |last=Malwa |first=Shaurya |publisher=CoinDesk |date=24 April 2026 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> Die [[Google]]-navorsingsartikel van Maart 2026 het konkrete syfers aan hierdie spesifieke aanval gekoppel, wat deels verklaar waarom dit soveel aandag getrek het.<ref name="thequantuminsider" /> Nog 'n probleem is "versamel nou, dekripteer later" (HNDL) 'n toesigstrategie wat behels dat geënkripteerde dataverkeer onderskep en vir etlike jare gestoor word totdat 'n kwantumrekenaar dit kan ontsleutel.<ref name="Fortinet 2025" /><ref>{{cite web |url=https://www.cisa.gov/resources-tools/resources/quantum-readiness-migration-post-quantum-cryptography |title=Quantum-Readiness: Migration to Post-Quantum Cryptography |publisher=CISA, NSA and NIST |date=21 Augustus 2023 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> Enige inligting wat reeds gestuur is en vir vyf, tien of meer jaar geheim moet bly, is dus in werklikheid reeds blootgestel.<ref>{{Cite book |last=Lee |first=Newton |url=https://books.google.com/books?id=A1oXEQAAQBAJ |title=Counterterrorism and Cybersecurity: Total Information Awareness |date=1 Augustus 2024 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-63126-9 |language=en}}</ref> Die VSA beskou die saak as ernstig genoeg dat die ''National Security Memorandum 10'' elke federale agentskap opdrag gee om sy oorskakeling na kwantumbestande stelsels teen 2035 te voltooi.<ref name="paloaltonetworks" /> ==Voorkoming: post-kwantumkriptografie== ''Hoofartikel:'' [[Post-kwantumkriptografie]] Vanaf 2016 het die National Institute of Standards and Technology (NIST) 'n meerjarige openbare evaluering van kandidaat-algoritmes vir die post-kwantumera uitgevoer en 82 voorleggings ontvang.<ref>{{cite web |author=Federal Register |date=14 Augustus 2024 |title=Announcing Issuance of Federal Information Processing Standards (FIPS) 203, 204, and 205 |work=Federal Register |url=https://www.federalregister.gov/documents/2024/08/14/2024-17956/announcing-issuance-of-federal-information-processing-standards-fips-fips-203-module-lattice-based |access-date=15 April 2026}}</ref><ref name="nist" /><ref>{{Cite web |title=NIST's Post-Quantum Cryptography Standards Are Here |url=https://spectrum.ieee.org/post-quantum-cryptography-2668949802 |access-date=2026-06-04 |website=spectrum.ieee.org |language=en}}</ref> In Augustus 2024 is die eerste drie standaarde gefinaliseer: FIPS 203 (ML-KEM, gebaseer op CRYSTALS-Kyber), bedoel vir algemene enkripsie; FIPS 204 (ML-DSA, gebaseer op CRYSTALS-Dilithium) vir digitale handtekeninge; en FIPS 205 (SLH-DSA, gebaseer op SPHINCS+), wat as 'n rugsteun-handtekeningstelsel dien wat op heeltemal ander wiskundige beginsels berus, vir ingeval dit nodig sou wees.<ref name="nist" /> 'n Vierde standaard, FIPS 206 (gebaseer op FALCON/FN-DSA), was teen die einde van 2024 nog in die opstelstadium.<ref name="nist" /><ref name="paloaltonetworks" /> In Maart 2025 het NIST 'n vyfde algoritme, HQC, as 'n kode-gebaseerde rugsteun bygevoeg.<ref>{{cite web |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2025/03/nist-selects-hqc-fifth-algorithm-post-quantum-encryption |title=NIST Selects HQC as Fifth Algorithm for Post-Quantum Encryption |publisher=NIST |date=11 Maart 2025 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> Die instituut het ook 'n tydlyn vasgestel: RSA en ECC sal na 2030 uitgefaseer word en teen 2035 nie meer toegelaat word nie.<ref>{{cite web |url=https://csrc.nist.gov/pubs/ir/8547/ipd |title=Transition to Post-Quantum Cryptography Standards (NIST IR 8547, initial public draft) |publisher=NIST |date=12 November 2024 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> Vroeër, tydens die kompetisie, is een van die kandidate (SIKE) deur middel van klassieke metodes gekraak.<ref>{{cite magazine |last=Cepelewicz |first=Jordana |title='Post-Quantum' Cryptography Scheme Is Cracked on a Laptop |magazine=Quanta Magazine |date=24 Augustus 2022 |url=https://www.quantamagazine.org/post-quantum-cryptography-scheme-is-cracked-on-a-laptop-20220824/ |access-date=4 Junie 2026}}</ref> In Februarie 2024 het die Linux Foundation die Alliansie vir Post-kwantumkriptografie (PQCA) van stapel gestuur – 'n oopbroninisiatief ter ondersteuning van die nuwe standaarde – met AWS, Cisco, Google, [[IBM]], [[Nvidia|NVIDIA]], SandboxAQ, die Universiteit van Waterloo en QuSecure onder die stigterslede.<ref>{{cite web |last=Joshi |first=Naveen |date=6 Januarie 2026 |title=Notable post-quantum cryptography initiatives paving the way toward Q-Day |work=CSO Online |url=https://www.csoonline.com/article/654887/11-notable-post-quantum-cryptography-initiatives-launched-in-2023.html |access-date=15 April 2026}}</ref> 'n Jaar tevore, in Maart 2023, het QuSecure aangekondig dat hulle die eerste lewendige, punt tot punt kwantumbestande verbinding via 'n satelliet tot stand gebring het deur data oor 'n [[Starlink]]-[[satelliet]] te stuur met behulp van hul QuProtect-platform.<ref>{{cite web |author=QuSecure |date=9 Maart 2023 |title=QuSecure Pioneers First-Ever U.S. Live End-to-End Satellite Quantum-Resilient Cryptographic Communications Link Through Space |url=https://www.qusecure.com/qusecure-pioneers-first-ever-u-s-live-end-to-end-satellite-quantum-resilient-cryptographic-communications-link-through-space/ |access-date=3 Junie 2026}}</ref> Dieselfde maatskappy het in Maart 2026 by die konsortium van NIST se National Cybersecurity Center of Excellence (NCCoE) aangesluit om te help met die minder glansryke, dog noodsaaklike taak om vas te stel waar kriptografie werklik binne groot organisasies toegepas word en om die nuwe hulpmiddels daarteen te toets.<ref>{{cite web |author=QuSecure |date=31 Maart 2026 |title=QuSecure Joins NIST on Post-Quantum Cryptography Migration |url=https://www.qusecure.com/qusecure-nist-post-quantum-cryptography-migration/ |access-date=3 Junie 2026}}</ref> 'n Kriptografiese Materiaallys (CBOM) bied 'n inventaris van kriptografiese bates en help organisasies om migrasie te prioritiseer. Sekuriteitskundiges beveel toenemend aan dat ontdekking en migrasie gelyktydig plaasvind, eerder as om te wag vir volledige inventarisse voordat daar met loodsimplementerings begin word.<ref>{{cite web |publisher=National Institute of Standards and Technology |date=April 2024 |title=Foundational Infrastructure for Crypto-Agility (NIST CSWP 39) |url=https://csrc.nist.gov/pubs/cswp/39/final |access-date=3 Junie 2026}}</ref><ref>{{cite web |author=U.S. Department of Homeland Security |date=2023 |title=Post-Quantum Cryptography Roadmap |url=https://www.cisa.gov/quantum |publisher=CISA |access-date=3 Junie 2026}}</ref> Baie kuberveiligheidsnavorsers voer aan dat die huidige migrasie na PQC waarskynlik nie die laaste grootskaalse kriptografiese oorgang sal wees nie. Namate algoritmes, standaarde en bedreigings voortdurend ontwikkel, belê organisasies toenemend in vermoëns vir kriptografiese bestuur wat ontwerp is om toekomstige migrasies met minder operasionele inspanning te ondersteun.<ref>{{Cite journal |last1=Hasan |first1=Fida |last2=Simpson |first2=Leonie |last3=Rezazadeh Baee |first3=Mir Ali |last4=Islam |first4=Chadni |last5=Rahman |first5=Ziaur |last6=Armstrong |first6=Warren |last7=Gauravaram |first7=Praveen |last8=Mckague |first8=Matthew |date=2024-01-01 |title=A Framework for Migrating to Post-Quantum Cryptography: Security Dependency Analysis and Case Studies |url=https://www.researchgate.net/publication/377870930 |journal=IEEE Access |volume=PP |pages=23427–23450 |doi=10.1109/ACCESS.2024.3360412 |doi-access=free |arxiv=2307.06520 |bibcode=2024IEEEA..1223427H }}</ref><ref>{{Cite web |last=Joshi |first=Himani |date=2026-04-19 |title=PQC Migration: The Hard Realities Nobody Warns You About |url=https://www.encryptionconsulting.com/pqc-migration-the-hard-realities/ |access-date=2026-07-08 |language=en-US}}</ref> Vir baie organisasies is die praktiese vraag nie meer presies wanneer "Q-Dag" sal plaasvind nie, maar of hul kriptografiese infrastruktuur vinnig genoeg kan aanpas namate standaarde, regulasies en bedreigings aanhou ontwikkel.<ref>{{Cite web |title=Beyond Q-Day: A Practical Guide to Post-Quantum Cryptography, Crypto-Agility & Quantum Readiness |url=https://www.btrade.com/blogs/beyond-q-day-post-quantum-cryptography-quantum-resistant-security |access-date=2026-07-08 |website=www.btrade.com |language=en}}</ref> Intussen volg baie implementerings 'n voorsorgbenadering deur klassieke en post-kwantumalgoritmes langs mekaar te gebruik – sogenaamde hibriede kriptografie. [[Google Chrome]] en Cloudflare het teen 2024 hibriede post-kwantumbeskerming in hul TLS-protokolle gehad,<ref name="theconversation" /><ref>{{cite web |url=https://blog.cloudflare.com/pq-2025/ |title=State of the post-quantum Internet in 2025 |last=Westerbaan |first=Bas |website=The Cloudflare Blog |date=28 Oktober 2025 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> en Google het by die hibriede benadering gebly op grond van die teorie dat die nuut ontwikkelde algoritmes dalk steeds 'n gebrek kan bevat wat nog niemand opgemerk het nie. Dieselfde verskuiwing het ook verbruikersapps bereik: Signal het in 2023 'n post-kwantum-"handdruk" bygevoeg, en [[Apple Inc.|Apple]] se iMessage het in 2024 gevolg met PQ3<ref>{{cite web |url=https://thehackernews.com/2023/09/signal-messenger-introduces-pqxdh.html |title=Signal Messenger Introduces PQXDH Quantum-Resistant Encryption |last=Lakshmanan |first=Ravie |website=The Hacker News |date=20 September 2023 |access-date=4 Junie 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/apple-adds-pq3-quantum-resistant-encryption-to-imessage/ |title=Apple adds PQ3 quantum-resistant encryption to iMessage |last=Toulas |first=Bill |website=BleepingComputer |date=24 Februarie 2024 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> 'n Heeltemal ander benadering is kwantum-sleutelverspreiding (QKD), wat van [[fisika]] self gebruik maak om 'n sleutel te deel op 'n manier wat in beginsel onmoontlik is om te onderskep.<ref>{{cite web |author=European Telecommunications Standards Institute |date=2023 |title=Quantum Safe Cryptography |url=https://www.etsi.org/technologies/quantum-safe-cryptography |publisher=ETSI |access-date=3 June 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Gibney |first=Elizabeth |title=Mini-satellite paves the way for quantum messaging anywhere on Earth |journal=Nature |date=19 Maart 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00581-7 |url=https://www.nature.com/articles/d41586-025-00581-7 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> ==Regerings== In die Verenigde State vereis die ''Quantum Computing Cybersecurity Preparedness Act'' van 2022 dat federale agentskappe na PQC (kriptografie bestand teen kwantumrekenaars) oorgaan; Nasionale Veiligheidsmemorandum 10 stel 2035 as die teikendatum vir voltooiing; en die NSA se ''Commercial National Security Algorithm Suite 2.0'' (CNSA 2.0) bepaal watter algoritmefamilies vir verdedigings- en nasionale veiligheidstelsels goedgekeur is, asook die tydraamwerke daarvoor.<ref>{{cite web |author=National Security Agency |date=2022 |title=Commercial National Security Algorithm Suite 2.0 and Quantum Computing FAQ |url=https://media.defense.gov/2022/Sep/07/2003071834/-1/-1/0/CSI_CNSA_2.0_FAQ_.PDF |publisher=NSA |access-date=15 April 2026}}</ref> Die Australiese Signals Directorate het van organisasies vereis om onmiddellik met beplanning te begin en beplan om teen die einde van 2030 op te hou om die huidige hoofalgoritmes vir publiekesleutel-kriptografie (insluitend RSA en elliptiese-kromme-stelsels) goed te keur.<ref name="theconversation2">{{cite web |last=Costello |first=Craig |date=12 April 2026 |title=Quantum computers are coming to break our codes faster than anyone expected |url=https://theconversation.com/quantum-computers-are-coming-to-break-our-codes-faster-than-anyone-expected-280303 |access-date=15 April 2026 |work=The Conversation}}</ref><ref>{{cite web |author=Australian Signals Directorate |title=Planning for post-quantum cryptography |url=https://www.cyber.gov.au/ |access-date=3 Junie 2026 |publisher=Australian Cyber Security Centre}}</ref> Brittanje se NCSC het mylpale vir die oorskakeling vasgestel vir die jare 2028, 2031 en 2035.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsc.gov.uk/guidance/pqc-migration-timelines |title=Timelines for migration to post-quantum cryptography |publisher=National Cyber Security Centre |date=20 March 2025 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> Die [[Europese Kommissie]] en lidlande het in 2025 ooreengekom oor 'n gesamentlike padkaart wat daarop gemik is om kritieke infrastruktuur teen 2030 aan te spreek.<ref>{{cite web |url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/eu-reinforces-its-cybersecurity-post-quantum-cryptography |title=EU reinforces its cybersecurity with post-quantum cryptography |publisher=European Commission |date=23 Junie 2025 |access-date=4 Junie 2026}}</ref> ==Sien ook== * [[Post-kwantumkriptografie]] * Shor se algoritme * Versamel nou, dekripteer later * Grover se algoritme * [[Kwantumberekening]] * [[Publiekesleutelkriptografie]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kwantummeganika]] die12dk7jtlbtrzsvlbb6i2yok6vd5e 0 470654 2978581 2978560 2026-10-13T15:15:18Z Oesjaar 7467 /* Looplengte */ Verbeter 2978581 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Calibre bore length gdl_af.png|duimnael|regs|Verhouding van kaliber met loopdeursnee en looplengte]] In artillerie is kaliber die binnedeursnee van 'n kanonloop, of, by uitbreiding, 'n relatiewe maatstaf van die looplengte. == Looplengte == Die lengte van die loop (veral vir groter kanonne) word dikwels aangehaal in veelvoude van die kaliber, wat byvoorbeeld gebruik word vir Amerikaanse vlootkanonne van 76&nbsp;mm of groter.<ref name="NavOrdAndGunV1">{{Cite book|title =Naval Ordnance And Gunnery, Volume 1, Naval Ordnance, NAVPERS 10797-A |publisher =U.S. Navy, Bureau of Naval Personnel |year =1957|edition=1957 |location =Washington, D.C. |page =81}}</ref> Die effektiewe lengte van die loop (van stuitstuk tot tromp) word gedeel deur die loopdeursnee om 'n dimensielose hoeveelheid te gee.{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} Die hoofkanonne van die ''Iowa''-klas-slagskepe kan byvoorbeeld as 16-duim/kaliber 50 aangedui word. Hulle het 'n deursnee van 16 duim en die loop is 800 duim lank (16 × 50 = 800). Dit word soms ook aangedui deur die voorvoegsel L/ te gebruik; so word die algemeenste kanon vir die [[Panther-tenk|Panzer V]]-tenk byvoorbeeld beskryf as 'n "75 mm L/70", wat verwys na 'n loop met 'n interne kaliber van 75 mm (3,0 duim) en 'n lengte van 5 250 mm (17 voet 3 duim). Die verhouding tussen die kaliber en die looplengte staan ​​in vlootartillerie bekend as "kaliber",{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}}: 81  maar in leërartillerie as "lengte". <!-- <ref group=nota>45 kaliber verwys na die lengte van die kanon se loop uitgedruk in terme van die kaliber van die kanon. Die lengte van 'n 45-kaliber-kanon is 45 keer sy deursnee.</ref> --> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Artillerie]] lkv9xfayey7g3qx4zn10iph65qezv54 2978582 2978581 2026-10-13T15:16:25Z Oesjaar 7467 /* Looplengte */ Verbeter 2978582 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Calibre bore length gdl_af.png|duimnael|regs|Verhouding van kaliber met loopdeursnee en looplengte]] In artillerie is kaliber die binnedeursnee van 'n kanonloop, of, by uitbreiding, 'n relatiewe maatstaf van die looplengte. == Looplengte == Die lengte van die loop (veral vir groter kanonne) word dikwels aangehaal in veelvoude van die kaliber, wat byvoorbeeld gebruik word vir Amerikaanse vlootkanonne van 76&nbsp;mm of groter.<ref name="NavOrdAndGunV1">{{Cite book|title =Naval Ordnance And Gunnery, Volume 1, Naval Ordnance, NAVPERS 10797-A |publisher =U.S. Navy, Bureau of Naval Personnel |year =1957|edition=1957 |location =Washington, D.C. |page =81}}</ref> Die effektiewe lengte van die loop (van stuitstuk tot tromp) word gedeel deur die loopdeursnee om 'n dimensielose hoeveelheid te gee.{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} Die hoofkanonne van die ''Iowa''-klas-slagskepe kan byvoorbeeld as 16-duim/kaliber 50 aangedui word. Hulle het 'n deursnee van 16 duim en die loop is 800 duim lank (16 × 50 = 800). Dit word soms ook aangedui deur die voorvoegsel L/ te gebruik; so word die algemeenste kanon vir die [[Panther-tenk|Panzer V]]-tenk byvoorbeeld beskryf as 'n "75 mm L/70", wat verwys na 'n loop met 'n interne kaliber van 75 mm (3,0 duim) en 'n lengte van 5 250 mm (17 voet 3 duim). Die verhouding tussen die kaliber en die looplengte staan ​​in vlootartillerie bekend as "kaliber",{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} maar in leërartillerie as "lengte". <!-- <ref group=nota>45 kaliber verwys na die lengte van die kanon se loop uitgedruk in terme van die kaliber van die kanon. Die lengte van 'n 45-kaliber-kanon is 45 keer sy deursnee.</ref> --> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Artillerie]] ml3rf6lkt3hif24blhjdakidh4e0atu 2978901 2978582 2026-10-14T08:05:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978901 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Calibre bore length gdl_af.png|duimnael|regs|Verhouding van kaliber met loopdeursnee en looplengte]] In artillerie is kaliber die binnedeursnee van 'n kanonloop, of, by uitbreiding, 'n relatiewe maatstaf van die looplengte. == Looplengte == Die lengte van die loop (veral vir groter kanonne) word dikwels aangehaal in veelvoude van die kaliber, wat byvoorbeeld gebruik word vir Amerikaanse vlootkanonne van 76&nbsp;mm of groter.<ref name="NavOrdAndGunV1">{{Cite book|title =Naval Ordnance And Gunnery, Volume 1, Naval Ordnance, NAVPERS 10797-A |publisher =U.S. Navy, Bureau of Naval Personnel |year =1957|edition=1957 |location =Washington, D.C. |page =81}}</ref> Die effektiewe lengte van die loop (van stuitstuk tot tromp) word gedeel deur die loopdeursnee om 'n dimensielose hoeveelheid te gee.{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} Die hoofkanonne van die ''Iowa''-klas-slagskepe kan byvoorbeeld as 16-duim/kaliber 50 aangedui word. Hulle het 'n deursnee van 16 duim en die loop is 800 duim lank (16 × 50 = 800). Dit word soms ook aangedui deur die voorvoegsel L/ te gebruik; so word die algemeenste kanon vir die [[Panther-tenk|Panzer V]]-tenk byvoorbeeld beskryf as 'n "75 mm L/70", wat verwys na 'n loop met 'n interne kaliber van 75 mm (3,0 duim) en 'n lengte van 5 250 mm (17 voet 3 duim). Die verhouding tussen die kaliber en die looplengte staan ​​in vlootartillerie bekend as "kaliber",{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} maar in leërartillerie as "lengte". Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Amerikaanse Vloot die 5"/51-kaliberkanon (5" L/38) as 'n skip-tot-skip-wapen en die 5"/25-kaliberkanon (5" L/25) as 'n skip-tot-lug-wapen gebruik. Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog was die dubbeldoel- 5-duim/38-kaliberkanon (5" L/38) die standaardbewapening van die vloot teen beide oppervlak- en lugteikens. Al drie het 'n loopdeursnee van 5 duim gehad (nie 5,51, 5,25 of 5,38 nie, soos dikwels verkeerd gelees word). Vlootkanonne is weliswaar op min of meer dieselfde wyse as landgebaseerde artillerie ontwerp en vervaardig, maar hulle is volgens baie strenger en nougesetter standaarde gebou, en met goeie rede. Op see moes ’n wapen sonder steurings presteer. Daar was geen geredelik beskikbare plaasvervanger nie en ook nie een wat maklik verkry kon word nie. <!-- <ref group=nota>45 kaliber verwys na die lengte van die kanon se loop uitgedruk in terme van die kaliber van die kanon. Die lengte van 'n 45-kaliber-kanon is 45 keer sy deursnee.</ref> --> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Artillerie]] 02v0tjsmr9ufij1bxgbsqjx4ntlful1 2978904 2978901 2026-10-14T08:10:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978904 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Calibre bore length gdl_af.png|duimnael|regs|Verhouding van kaliber met loopdeursnee en looplengte]] In '''artillerie''' is kaliber die binnedeursnee van 'n kanonloop, of, by uitbreiding, 'n relatiewe maatstaf van die looplengte. == Looplengte == Die lengte van die loop (veral vir groter kanonne) word dikwels aangehaal in veelvoude van die kaliber, wat byvoorbeeld gebruik word vir Amerikaanse vlootkanonne van 76&nbsp;mm of groter.<ref name="NavOrdAndGunV1">{{Cite book|title =Naval Ordnance And Gunnery, Volume 1, Naval Ordnance, NAVPERS 10797-A |publisher =U.S. Navy, Bureau of Naval Personnel |year =1957|edition=1957 |location =Washington, D.C. |page =81}}</ref> Die effektiewe lengte van die loop (van stuitstuk tot tromp) word gedeel deur die loopdeursnee om 'n dimensielose hoeveelheid te gee.{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} Die hoofkanonne van die ''Iowa''-klas-slagskepe kan byvoorbeeld as 16-duim/kaliber 50 aangedui word. Hulle het 'n deursnee van 16 duim en die loop is 800 duim lank (16 × 50 = 800). Dit word soms ook aangedui deur die voorvoegsel L/ te gebruik; so word die algemeenste kanon vir die [[Panther-tenk|Panzer V]]-tenk byvoorbeeld beskryf as 'n "75 mm L/70", wat verwys na 'n loop met 'n interne kaliber van 75 mm (3,0 duim) en 'n lengte van 5 250 mm (17 voet 3 duim). Die verhouding tussen die kaliber en die looplengte staan ​​in vlootartillerie bekend as "kaliber",{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} maar in leërartillerie as "lengte". Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Amerikaanse Vloot die 5"/51-kaliberkanon (5" L/38) as 'n skip-tot-skip-wapen en die 5"/25-kaliberkanon (5" L/25) as 'n skip-tot-lug-wapen gebruik. Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog was die dubbeldoel- 5-duim/38-kaliberkanon (5" L/38) die standaardbewapening van die vloot teen beide oppervlak- en lugteikens. Al drie het 'n loopdeursnee van 5 duim gehad (nie 5,51, 5,25 of 5,38 nie, soos dikwels verkeerd gelees word). Vlootkanonne is weliswaar op min of meer dieselfde wyse as landgebaseerde artillerie ontwerp en vervaardig, maar hulle is volgens baie strenger en nougesetter standaarde gebou, en met goeie rede. Op see moes ’n wapen sonder steurings presteer. Daar was geen geredelik beskikbare plaasvervanger nie en ook nie een wat maklik verkry kon word nie. <!-- <ref group=nota>45 kaliber verwys na die lengte van die kanon se loop uitgedruk in terme van die kaliber van die kanon. Die lengte van 'n 45-kaliber-kanon is 45 keer sy deursnee.</ref> --> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Artillerie]] m0qeq1heu83l33yzfhdzrrf0se7pknp 2978905 2978904 2026-10-14T08:10:40Z Oesjaar 7467 En... 2978905 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Calibre bore length gdl_af.png|duimnael|regs|Verhouding van kaliber met loopdeursnee en looplengte]] In '''[[artilleri]]''' is kaliber die binnedeursnee van 'n kanonloop, of, by uitbreiding, 'n relatiewe maatstaf van die looplengte. == Looplengte == Die lengte van die loop (veral vir groter kanonne) word dikwels aangehaal in veelvoude van die kaliber, wat byvoorbeeld gebruik word vir Amerikaanse vlootkanonne van 76&nbsp;mm of groter.<ref name="NavOrdAndGunV1">{{Cite book|title =Naval Ordnance And Gunnery, Volume 1, Naval Ordnance, NAVPERS 10797-A |publisher =U.S. Navy, Bureau of Naval Personnel |year =1957|edition=1957 |location =Washington, D.C. |page =81}}</ref> Die effektiewe lengte van die loop (van stuitstuk tot tromp) word gedeel deur die loopdeursnee om 'n dimensielose hoeveelheid te gee.{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} Die hoofkanonne van die ''Iowa''-klas-slagskepe kan byvoorbeeld as 16-duim/kaliber 50 aangedui word. Hulle het 'n deursnee van 16 duim en die loop is 800 duim lank (16 × 50 = 800). Dit word soms ook aangedui deur die voorvoegsel L/ te gebruik; so word die algemeenste kanon vir die [[Panther-tenk|Panzer V]]-tenk byvoorbeeld beskryf as 'n "75 mm L/70", wat verwys na 'n loop met 'n interne kaliber van 75 mm (3,0 duim) en 'n lengte van 5 250 mm (17 voet 3 duim). Die verhouding tussen die kaliber en die looplengte staan ​​in vlootartillerie bekend as "kaliber",{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} maar in leërartillerie as "lengte". Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Amerikaanse Vloot die 5"/51-kaliberkanon (5" L/38) as 'n skip-tot-skip-wapen en die 5"/25-kaliberkanon (5" L/25) as 'n skip-tot-lug-wapen gebruik. Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog was die dubbeldoel- 5-duim/38-kaliberkanon (5" L/38) die standaardbewapening van die vloot teen beide oppervlak- en lugteikens. Al drie het 'n loopdeursnee van 5 duim gehad (nie 5,51, 5,25 of 5,38 nie, soos dikwels verkeerd gelees word). Vlootkanonne is weliswaar op min of meer dieselfde wyse as landgebaseerde artillerie ontwerp en vervaardig, maar hulle is volgens baie strenger en nougesetter standaarde gebou, en met goeie rede. Op see moes ’n wapen sonder steurings presteer. Daar was geen geredelik beskikbare plaasvervanger nie en ook nie een wat maklik verkry kon word nie. <!-- <ref group=nota>45 kaliber verwys na die lengte van die kanon se loop uitgedruk in terme van die kaliber van die kanon. Die lengte van 'n 45-kaliber-kanon is 45 keer sy deursnee.</ref> --> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Artillerie]] q5i18iecg6cb9q1v2qhydiytwkfcl5s 2978906 2978905 2026-10-14T08:10:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978906 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Calibre bore length gdl_af.png|duimnael|regs|Verhouding van kaliber met loopdeursnee en looplengte]] In '''[[artillerie]]''' is kaliber die binnedeursnee van 'n kanonloop, of, by uitbreiding, 'n relatiewe maatstaf van die looplengte. == Looplengte == Die lengte van die loop (veral vir groter kanonne) word dikwels aangehaal in veelvoude van die kaliber, wat byvoorbeeld gebruik word vir Amerikaanse vlootkanonne van 76&nbsp;mm of groter.<ref name="NavOrdAndGunV1">{{Cite book|title =Naval Ordnance And Gunnery, Volume 1, Naval Ordnance, NAVPERS 10797-A |publisher =U.S. Navy, Bureau of Naval Personnel |year =1957|edition=1957 |location =Washington, D.C. |page =81}}</ref> Die effektiewe lengte van die loop (van stuitstuk tot tromp) word gedeel deur die loopdeursnee om 'n dimensielose hoeveelheid te gee.{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} Die hoofkanonne van die ''Iowa''-klas-slagskepe kan byvoorbeeld as 16-duim/kaliber 50 aangedui word. Hulle het 'n deursnee van 16 duim en die loop is 800 duim lank (16 × 50 = 800). Dit word soms ook aangedui deur die voorvoegsel L/ te gebruik; so word die algemeenste kanon vir die [[Panther-tenk|Panzer V]]-tenk byvoorbeeld beskryf as 'n "75 mm L/70", wat verwys na 'n loop met 'n interne kaliber van 75 mm (3,0 duim) en 'n lengte van 5 250 mm (17 voet 3 duim). Die verhouding tussen die kaliber en die looplengte staan ​​in vlootartillerie bekend as "kaliber",{{r|NavOrdAndGunV1|page =81}} maar in leërartillerie as "lengte". Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Amerikaanse Vloot die 5"/51-kaliberkanon (5" L/38) as 'n skip-tot-skip-wapen en die 5"/25-kaliberkanon (5" L/25) as 'n skip-tot-lug-wapen gebruik. Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog was die dubbeldoel- 5-duim/38-kaliberkanon (5" L/38) die standaardbewapening van die vloot teen beide oppervlak- en lugteikens. Al drie het 'n loopdeursnee van 5 duim gehad (nie 5,51, 5,25 of 5,38 nie, soos dikwels verkeerd gelees word). Vlootkanonne is weliswaar op min of meer dieselfde wyse as landgebaseerde artillerie ontwerp en vervaardig, maar hulle is volgens baie strenger en nougesetter standaarde gebou, en met goeie rede. Op see moes ’n wapen sonder steurings presteer. Daar was geen geredelik beskikbare plaasvervanger nie en ook nie een wat maklik verkry kon word nie. <!-- <ref group=nota>45 kaliber verwys na die lengte van die kanon se loop uitgedruk in terme van die kaliber van die kanon. Die lengte van 'n 45-kaliber-kanon is 45 keer sy deursnee.</ref> --> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Artillerie]] s3fqoukm2zdfsp4dc5sjva0zooieyuq 0 470655 2978605 2978506 2026-10-13T17:30:45Z Jcwf 4 /* Strukture */ 2978605 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by veel hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong, Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.'</ref> ==Eienskappe== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] q5xz9jto904iiodv8v2hko7jxoasfk8 2978607 2978605 2026-10-13T17:32:08Z Jcwf 4 /* Strukture */ 2978607 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by veel hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 609a84k5wznon7mjs7tjjmbi4susg70 2978608 2978607 2026-10-13T17:45:49Z Jcwf 4 /* Eienskappe */ 2978608 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by veel hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase HfO2 toon oor die algemeen 'n hoë [[diëlektriese konstante]]; die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase HfO2 en O-fase HfO2 meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente kapasitansie prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 3onh24813as2piywp6lo1l241rl8sgn 2978611 2978608 2026-10-13T17:54:36Z Jcwf 4 /* Strukture */ 2978611 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by veel hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase HfO2 toon oor die algemeen 'n hoë [[diëlektriese konstante]]; die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase HfO2 en O-fase HfO2 meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente kapasitansie prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] ci7lf37qh9c0gnyzozl7bxj0yfzg8zt 2978619 2978611 2026-10-13T18:13:08Z Jcwf 4 /* Diëlektriese eienskappe */ 2978619 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by veel hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase HfO2 toon oor die algemeen 'n hoë [[diëlektriese konstante]]; die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase HfO2 en O-fase HfO2 meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente kapasitansie prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] tsjotxk1wrcl5v4h3ekqyiusxaql4nn 2978621 2978619 2026-10-13T18:15:30Z Jcwf 4 /* Diëlektriese eienskappe */ 2978621 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by veel hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]]. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente kapasitansie prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] krlnqbjo3auikvf8w9lj6ebqnkzrdk5 2978623 2978621 2026-10-13T18:17:09Z Jcwf 4 2978623 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by veel hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]]. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 0iz30ltzuij2png9firhrduu52hef4t 2978627 2978623 2026-10-13T18:28:58Z Jcwf 4 /* Strukture */ 2978627 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]]. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 8r5bpa5oeyc9xlciwmbnqf6iqsi8t8b 2978657 2978627 2026-10-13T20:28:55Z Jcwf 4 /* Diëlektriese eienskappe */ 2978657 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 0kld16k1kksckvtawlq5nuzeicbrc2z 2978689 2978657 2026-10-13T22:14:13Z Jcwf 4 /* Diëlektriese eienskappe */ 2978689 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> 'n Plasma-gemoduleerde nanolaminaatstrategie kan gebruik word om die ortorombiese fase in 'n gemengde sirkonium-hafnium-materiaal te stabiliseer. Dit verbeter die polarisasiereaksie en betroubaarheid van {{chem|Hf|0,5|Zr|0,5|O|2}} (HZO)-ferro-elektriese kapasitors deur die plasma-verwerkingsvolgorde tydens dunfilmafsetting te beheer, sonder samestellingsmodulasie. <ref name="Jae">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666845926002710 Jae Hyuk Choi, So Won Kim, Bo Hyeon Kim, Hee Chul Lee, Plasma-modulated hafnium zirconium oxide nanolaminate capacitors with enhanced ferroelectric polarization and reliability, Results in Surfaces and Interfaces 25, 100979 ; 2026; doi:10.1016/j.rsurfi.2026.100979]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 4thkj6ei1n3voat005butj1xxeno9if 2978690 2978689 2026-10-13T22:16:13Z Jcwf 4 /* Strukture */ 2978690 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Hulle word as HZO aangedui.<ref name="Jae"/> Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> 'n Plasma-gemoduleerde nanolaminaatstrategie kan gebruik word om die ortorombiese fase in 'n gemengde sirkonium-hafnium-materiaal te stabiliseer. Dit verbeter die polarisasiereaksie en betroubaarheid van {{chem|Hf|0,5|Zr|0,5|O|2}} (HZO)-ferro-elektriese kapasitors deur die plasma-verwerkingsvolgorde tydens dunfilmafsetting te beheer, sonder samestellingsmodulasie. <ref name="Jae">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666845926002710 Jae Hyuk Choi, So Won Kim, Bo Hyeon Kim, Hee Chul Lee, Plasma-modulated hafnium zirconium oxide nanolaminate capacitors with enhanced ferroelectric polarization and reliability, Results in Surfaces and Interfaces 25, 100979 ; 2026; doi:10.1016/j.rsurfi.2026.100979]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 6ian0z3pybi5fr6fecrzih0h4au9iy0 2978693 2978690 2026-10-13T22:17:54Z Jcwf 4 /* Diëlektriese eienskappe */ 2978693 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Hulle word as HZO aangedui.<ref name="Jae"/> Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding, effens onder 1700 °C. <ref name="Ruh"/> T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die non-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} het antiferro-elektriese eienskappe<ref name="Jae"/> en toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> 'n Plasma-gemoduleerde nanolaminaatstrategie kan gebruik word om die ortorombiese fase in 'n gemengde sirkonium-hafnium-materiaal te stabiliseer. Dit verbeter die polarisasiereaksie en betroubaarheid van {{chem|Hf|0,5|Zr|0,5|O|2}} (HZO)-ferro-elektriese kapasitors deur die plasma-verwerkingsvolgorde tydens dunfilmafsetting te beheer, sonder samestellingsmodulasie. <ref name="Jae">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666845926002710 Jae Hyuk Choi, So Won Kim, Bo Hyeon Kim, Hee Chul Lee, Plasma-modulated hafnium zirconium oxide nanolaminate capacitors with enhanced ferroelectric polarization and reliability, Results in Surfaces and Interfaces 25, 100979 ; 2026; doi:10.1016/j.rsurfi.2026.100979]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 8bvsvnmu5gdairxtcj709dk8x5yra29 2978705 2978693 2026-10-14T02:10:41Z Jcwf 4 /* Strukture */ 2978705 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== By omgewingsdruk is daar drie stabiele fases.<ref name="ling">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272884211009370 Ling Gao, Lian Zhou, Jianqing Feng, Lifeng Bai, Chengshan Li, Zhongyuan Liu, Jean-Louis Soubeyroux, Yafeng Lu, Stabilization of cubic structure in Mn-doped hafnia, Ceramics International,38(3), 2305-2311; 2012, doi: 10.1016/j.ceramint.2011.10.082.]</ref> Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Hulle word as HZO aangedui.<ref name="Jae"/> Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding. <ref name="Ruh"/> Die oorgang van M- na T- vind plaas by 1720 °C. T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc. By 2600 °C gaan T-{{ch2|HfO2}} over in 'n kubiese struktuur C-{{ch2|HfO2}} met ruimtegroep Fm3m. <ref name="ling"/> Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die nie-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} het antiferro-elektriese eienskappe<ref name="Jae"/> en toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> 'n Plasma-gemoduleerde nanolaminaatstrategie kan gebruik word om die ortorombiese fase in 'n gemengde sirkonium-hafnium-materiaal te stabiliseer. Dit verbeter die polarisasiereaksie en betroubaarheid van {{chem|Hf|0,5|Zr|0,5|O|2}} (HZO)-ferro-elektriese kapasitors deur die plasma-verwerkingsvolgorde tydens dunfilmafsetting te beheer, sonder samestellingsmodulasie. <ref name="Jae">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666845926002710 Jae Hyuk Choi, So Won Kim, Bo Hyeon Kim, Hee Chul Lee, Plasma-modulated hafnium zirconium oxide nanolaminate capacitors with enhanced ferroelectric polarization and reliability, Results in Surfaces and Interfaces 25, 100979 ; 2026; doi:10.1016/j.rsurfi.2026.100979]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 0il690jfpsnodyom74b7t0ahadpp87h 2978707 2978705 2026-10-14T02:33:14Z Jcwf 4 /* Diëlektriese eienskappe */ 2978707 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== By omgewingsdruk is daar drie stabiele fases.<ref name="ling">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272884211009370 Ling Gao, Lian Zhou, Jianqing Feng, Lifeng Bai, Chengshan Li, Zhongyuan Liu, Jean-Louis Soubeyroux, Yafeng Lu, Stabilization of cubic structure in Mn-doped hafnia, Ceramics International,38(3), 2305-2311; 2012, doi: 10.1016/j.ceramint.2011.10.082.]</ref> Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Hulle word as HZO aangedui.<ref name="Jae"/> Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding. <ref name="Ruh"/> Die oorgang van M- na T- vind plaas by 1720 °C. T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc. By 2600 °C gaan T-{{ch2|HfO2}} over in 'n kubiese struktuur C-{{ch2|HfO2}} met ruimtegroep Fm3m. <ref name="ling"/> Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die nie-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} het antiferro-elektriese eienskappe<ref name="Jae"/> en toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> 'n Plasma-gemoduleerde nanolaminaatstrategie kan gebruik word om die ortorombiese fase in 'n gemengde sirkonium-hafnium-materiaal te stabiliseer. Dit verbeter die polarisasiereaksie en betroubaarheid van {{chem|Hf|0,5|Zr|0,5|O|2}} (HZO)-ferro-elektriese kapasitors deur die plasma-verwerkingsvolgorde tydens dunfilmafsetting te beheer, sonder samestellingsmodulasie. <ref name="Jae">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666845926002710 Jae Hyuk Choi, So Won Kim, Bo Hyeon Kim, Hee Chul Lee, Plasma-modulated hafnium zirconium oxide nanolaminate capacitors with enhanced ferroelectric polarization and reliability, Results in Surfaces and Interfaces 25, 100979 ; 2026; doi:10.1016/j.rsurfi.2026.100979]</ref> Die kubiese fase C-{{ch2|HfO2}} kan ook gestabiliseer word, byvoorbeeld deur doping met [[mangaan]]. Mengkristalle {{chem|Hf|1-x|Mn|x|O|2-δ}} met 0,2 < x < 0,3 is kubies onder omgewingstoestande.<ref name="ling"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] owncusgggsx83pw9i2gumir8ld9wrqk 2978708 2978707 2026-10-14T02:46:04Z Jcwf 4 2978708 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Kondisie= M-{{ch2|HfO2}} tot 1720° <ref name="ling"/> |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |Kondisie2=T-{{ch2|HfO2}} van 1720° tot 2600° <ref name="ling"/> |Ruimtegroep2=P4{{sub|2}}/nmc |Ruimtegroepnommer2=137 |Kondisie3=C-{{ch2|HfO2}} bo 2600° <ref name="ling"/> |Ruimtegroep3=Fm{{bostreep|3}}m |Ruimtegroepnommer3=225 |Kondisie4=O-{{ch2|HfO2}} hoë drukke/ metastabiel |Ruimtegroep4=Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi"/> |Ruimtegroepnommer4=29 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== By omgewingsdruk is daar drie stabiele fases.<ref name="ling">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272884211009370 Ling Gao, Lian Zhou, Jianqing Feng, Lifeng Bai, Chengshan Li, Zhongyuan Liu, Jean-Louis Soubeyroux, Yafeng Lu, Stabilization of cubic structure in Mn-doped hafnia, Ceramics International,38(3), 2305-2311; 2012, doi: 10.1016/j.ceramint.2011.10.082.]</ref> Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Hulle word as HZO aangedui.<ref name="Jae"/> Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding. <ref name="Ruh"/> Die oorgang van M- na T- vind plaas by 1720 °C. T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc. By 2600 °C gaan T-{{ch2|HfO2}} over in 'n kubiese struktuur C-{{ch2|HfO2}} met ruimtegroep Fm3m. <ref name="ling"/> Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die nie-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} het antiferro-elektriese eienskappe<ref name="Jae"/> en toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> 'n Plasma-gemoduleerde nanolaminaatstrategie kan gebruik word om die ortorombiese fase in 'n gemengde sirkonium-hafnium-materiaal te stabiliseer. Dit verbeter die polarisasiereaksie en betroubaarheid van {{chem|Hf|0,5|Zr|0,5|O|2}} (HZO)-ferro-elektriese kapasitors deur die plasma-verwerkingsvolgorde tydens dunfilmafsetting te beheer, sonder samestellingsmodulasie. <ref name="Jae">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666845926002710 Jae Hyuk Choi, So Won Kim, Bo Hyeon Kim, Hee Chul Lee, Plasma-modulated hafnium zirconium oxide nanolaminate capacitors with enhanced ferroelectric polarization and reliability, Results in Surfaces and Interfaces 25, 100979 ; 2026; doi:10.1016/j.rsurfi.2026.100979]</ref> Die kubiese fase C-{{ch2|HfO2}} kan ook gestabiliseer word, byvoorbeeld deur doping met [[mangaan]]. Mengkristalle {{chem|Hf|1-x|Mn|x|O|2-δ}} met 0,2 < x < 0,3 is kubies onder omgewingstoestande.<ref name="ling"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 42dy8zubid836sxf9i94yr7ikwd1cjo 2978819 2978708 2026-10-14T03:34:17Z Jcwf 4 2978819 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Kondisie= M-{{ch2|HfO2}} tot 1720° <ref name="ling"/> |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |Kondisie2=T-{{ch2|HfO2}} van 1720° tot 2600° <ref name="ling"/> |Ruimtegroep2=P4{{sub|2}}/nmc |Ruimtegroepnommer2=137 |Kondisie3=C-{{ch2|HfO2}} bo 2600° <ref name="ling"/> |Ruimtegroep3=Fm{{bostreep|3}}m |Ruimtegroepnommer3=225 |Selparms3=a=509,5 pm <ref name="Sevin">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0955221923001863 L. Sévin, L. Audouard, V. Razafindramanana, F. Mauvy, L. Galzin, J.-F. Justin, P. Bertrand, C. Langlade, M. Garcia, A. Julian-Jankowiak, Phase stabilisation, thermal expansion and ionic conductivity of high content rare earth oxide (Lu2O3, Y2O3 and Gd2O3) stabilised cubic hafnia, Journal of the European Ceramic Society, 43(9), 4153-4166, 2023, doi:10.1016/j.jeurceramsoc.2023.03.006.]</ref> |Strukturbericht3=C41 |Kondisie4=O-{{ch2|HfO2}} hoë drukke/ metastabiel |Ruimtegroep4=Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi"/> |Ruimtegroepnommer4=29 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== By omgewingsdruk is daar drie stabiele fases.<ref name="ling">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272884211009370 Ling Gao, Lian Zhou, Jianqing Feng, Lifeng Bai, Chengshan Li, Zhongyuan Liu, Jean-Louis Soubeyroux, Yafeng Lu, Stabilization of cubic structure in Mn-doped hafnia, Ceramics International,38(3), 2305-2311; 2012, doi: 10.1016/j.ceramint.2011.10.082.]</ref> Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Hulle word as HZO aangedui.<ref name="Jae"/> Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding. <ref name="Ruh"/> Die oorgang van M- na T- vind plaas by 1720 °C. T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc. By 2600 °C gaan T-{{ch2|HfO2}} over in 'n kubiese struktuur C-{{ch2|HfO2}} met ruimtegroep Fm3m. <ref name="ling"/> Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die nie-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} het antiferro-elektriese eienskappe<ref name="Jae"/> en toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> 'n Plasma-gemoduleerde nanolaminaatstrategie kan gebruik word om die ortorombiese fase in 'n gemengde sirkonium-hafnium-materiaal te stabiliseer. Dit verbeter die polarisasiereaksie en betroubaarheid van {{chem|Hf|0,5|Zr|0,5|O|2}} (HZO)-ferro-elektriese kapasitors deur die plasma-verwerkingsvolgorde tydens dunfilmafsetting te beheer, sonder samestellingsmodulasie. <ref name="Jae">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666845926002710 Jae Hyuk Choi, So Won Kim, Bo Hyeon Kim, Hee Chul Lee, Plasma-modulated hafnium zirconium oxide nanolaminate capacitors with enhanced ferroelectric polarization and reliability, Results in Surfaces and Interfaces 25, 100979 ; 2026; doi:10.1016/j.rsurfi.2026.100979]</ref> Die kubiese fase C-{{ch2|HfO2}} kan ook gestabiliseer word, byvoorbeeld deur doping met [[mangaan]]. Mengkristalle {{chem|Hf|1-x|Mn|x|O|2-δ}} met 0,2 < x < 0,3 is kubies onder omgewingstoestande.<ref name="ling"/> Gemengde kristalle met RE2O3 (RE = Gd, Y, Lu) het soortgelyke resultate opgelewer. Die kubiese fase wat gevorm word, is egter suurstofgebrekkig, aangesien die doperingsione driewaardig eerder as vierwaardig (soos mangaan) is. Vir x = 0,5 is die resultaat vir gadolinium dus {{chem|Hf|2|Gd|2|O|7}}□{{sub|1}}. Alle monsters het 'n defek-fluorietstruktuur met lukraak verspreide suurstofvakatures (□) gehad.<ref name="Sevin"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] awqmau1cqcicyxi2qh2kg0mz14hejzd 2978823 2978819 2026-10-14T03:34:51Z Jcwf 4 2978823 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Hf|O|2}} |CASNo=12055-23-1<ref name="SA">{{cite web|url=https://www.sigmaaldrich.com/BE/en/product/aldrich/203394?srsltid=AU7gw4VzcrHK0_aMbY3DTpIbOqoYJ6XaXvejOWIE2O6Gs-w71c7EaAxq|title=MSDS|publisher=Sigma Aldrich|access-date=10 Oktober 2026}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof <ref name="mfg">[https://mfg.unm.edu/become-a-user/files/solids/hfo2_hafnium_oxide_sds.pdf mfg. U NM; SDS]</ref> |Reuk=reukloos<ref name="mfg"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar<ref name="mfg"/> |MolereMassa=210,49[g/mol]<ref name="SA"/> |Kookpunt= ~5100 °C<ref name="Ropp"/> |Digtheid= 9.68 [g/cm{{sup|3}}] <ref name="SA"/> |Smeltpunt= 2812 °C<ref name="Ropp">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595508000089 R.C. Ropp, Chapter 8 - Group 4 (Ti, Zr and Hf) Alkaline Earth Compounds, Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds, Elsevier, 2013, pp: 653-700,doi=10.1016/B978-0-444-59550-8.00008-9.]</ref> |Oplosbaarheid= onoplosbaar<ref name="mfg"/> |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= |LC50= |struktuur=Hafnium(IV) oxide.jpg |struktuur2=BaddeleyiteStructure.png |Kondisie= M-{{ch2|HfO2}} tot 1720° <ref name="ling"/> |Selparms=a= 511.56(5), b= 517,22(5), c=529,48(5) pm; β = 99° 11(5)'<ref name="Ruh">[https://www.researchgate.net/publication/229507776_Crystal_Structure_of_Monoclinic_Hafnia_and_Comparison_with_Monoclinic_Ziconia RUH, ROBERT, Corfield, Peter. (2006). Crystal Structure of Monoclinic Hafnia and Comparison with Monoclinic Ziconia. Journal of the American Ceramic Society. 53. 126 - 129. doi: 10.1111/j.1151-2916.1970.tb12052.x.]</ref> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 |Strukturbericht=C43 |Kondisie2=T-{{ch2|HfO2}} van 1720° tot 2600° <ref name="ling"/> |Ruimtegroep2=P4{{sub|2}}/nmc |Ruimtegroepnommer2=137 |Kondisie3=C-{{ch2|HfO2}} bo 2600° <ref name="ling"/> |Ruimtegroep3=Fm{{bostreep|3}}m |Ruimtegroepnommer3=225 |Selparms3=a=509,5 pm <ref name="Sevin">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0955221923001863 L. Sévin, L. Audouard, V. Razafindramanana, F. Mauvy, L. Galzin, J.-F. Justin, P. Bertrand, C. Langlade, M. Garcia, A. Julian-Jankowiak, Phase stabilisation, thermal expansion and ionic conductivity of high content rare earth oxide (Lu2O3, Y2O3 and Gd2O3) stabilised cubic hafnia, Journal of the European Ceramic Society, 43(9), 4153-4166, 2023, doi:10.1016/j.jeurceramsoc.2023.03.006.]</ref> |Strukturbericht3=C1 |Kondisie4=O-{{ch2|HfO2}} hoë drukke/ metastabiel |Ruimtegroep4=Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi"/> |Ruimtegroepnommer4=29 |HenryKonstante = }} '''Hafnium(IV)oksied''' of '''hafnia''' 'n verbinding van [[hafnium]] is sy mees gebruiklike +4 oksidasietoestand met suurstof. Sy chemiese formule is {{ch2|HfO2}} ==Strukture== By omgewingsdruk is daar drie stabiele fases.<ref name="ling">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272884211009370 Ling Gao, Lian Zhou, Jianqing Feng, Lifeng Bai, Chengshan Li, Zhongyuan Liu, Jean-Louis Soubeyroux, Yafeng Lu, Stabilization of cubic structure in Mn-doped hafnia, Ceramics International,38(3), 2305-2311; 2012, doi: 10.1016/j.ceramint.2011.10.082.]</ref> Die kamertemperatuurvorm van hafnia (M-{{ch2|HfO2}}) is monoklinies en isostruktureel met die monokliniese {{ch2|ZrO2}}-struktuur van [[baddeleyiet]]. Die twee fases vorm 'n komplete reeks [[mengkristal]]le, {{chem|Hf|x|Zr|1-x|O|2}} met 0≤x≤1. Hulle word as HZO aangedui.<ref name="Jae"/> Nes sirkoniumdioksied gaan hierdie monokliniese fase oor in 'n tetragonale fase (T-{{ch2|HfO2}}) teen hoër temperature. Maar die oorgang vind by hoër temperature plaas vir die hafniumverbinding. <ref name="Ruh"/> Die oorgang van M- na T- vind plaas by 1720 °C. T-{{ch2|HfO2}} het ruimtegroep P4{{sub|2}}/nmc. By 2600 °C gaan T-{{ch2|HfO2}} over in 'n kubiese struktuur C-{{ch2|HfO2}} met ruimtegroep Fm3m. <ref name="ling"/> Daarbenewens is daar 'n ortorombiese fase bekend as O-{{ch2|HfO2}} met die nie-sentrosimmetriese ruimtegroep Pca2{{sub|1}}<ref name="Qi">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352847825001388 Qi-Wen He, Jia-Le Jian, Yongchang Li, Dongdong Li, Shanting Zhang, Shuai Kong, Ni Zhong, Chun-Gang Duan, Wen-Yi Tong; Design rules for improving dielectric constants of hafnium-based oxides, Journal of Materiomics, 12(2), 2026, 101148, doi:10.1016/j.jmat.2025.101148.']</ref> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Hafnium(IV)oksied is redelik inert. Dit reageer met sterk sure, soos gekonsentreerde {{ch2|H2SO4}}, en met sterk basisse, soos NaOH. Dit los stadig in HF op om fluorohafnaat-anione te vorm.<ref name="Ropp"/> ===Diëlektriese eienskappe=== Die T-fase {{ch2|HfO2}} het antiferro-elektriese eienskappe<ref name="Jae"/> en toon 'n hoë [[diëlektriese konstante]] '''κ'''. Die metastabiliteit van T-{{ch2|HfO2}} onder omgewingstoestande vereis egter stabilisering deur middel van eksterne toestande (soos hoë temperatuur en druk), wat aansienlike sintese-uitdagings inhou. Daarteenoor is die M-fase {{ch2|HfO2}} en O-fase {{ch2|HfO2}} meer stabiel, maar toon hulle laer κ-waardes.<ref name="Qi"/> Tradisionele diëlektriese materiale soos [[silikondioksied|{{ch2|SiO2}}]], met hul relatief lae diëlektriese konstantes, ly aan beduidende elektrontonneling by kleiner afmetings. Dit kan lei tot groot lekstrome wat hul toepassing in geminiaturiseerde elektroniese toestelle ernstig beperk. In teenstelling hiermee verhoog hoë-κ diëlektrika die energieversperring binne toestelle effektief, waardeur die kwantumtonnelingseffek vermy word. Verder maak hulle 'n aansienlike vermindering in toestelgrootte moontlik sonder om ekwivalente [[kapasitor|kapasitansie]] prys te gee, wat beide hoë energieberging en toestelminimalisering vergemaklik. As gevolg van hul kombinasie van lae diëlektriese verlies, goeie stabiliteit en uitstekende meganiese eienskappe, toon hoë-κ diëlektrika soos die T-fase groot belofte vir toepassings in gevorderde elektronika, buigsame en rekbare elektronika en 5G-kommunikasie.<ref name="Qi"/> Die polêre (nie-sentrosimmetriese) aard van die ortorombiese O-fase lei tot merkwaardige ferro-elektriese eienskappe van {{ch2|HfO2}}-gebaseerde dunlae, maar net soos in die geval van die T-fase, maak die metastabiele aard daarvan die fasevorming inherent problematies.<ref name="Yang">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S100503022600143X Yang Chen, Fei Yan, Changxing Zhang, Jin Huang, JiaJia Liao, Ke Cao, Shijie Jia, Yuxin Fan, Min Liao, Yichun Zhou, Precise tuning of ferroelectricity in hafnium oxide thin films via focused ion beam implantation Journal of Materials Science & Technology 272, 241-249, 2026, doi: 10.1016/j.jmst.2026.03.003.]</ref> 'n Plasma-gemoduleerde nanolaminaatstrategie kan gebruik word om die ortorombiese fase in 'n gemengde sirkonium-hafnium-materiaal te stabiliseer. Dit verbeter die polarisasiereaksie en betroubaarheid van {{chem|Hf|0,5|Zr|0,5|O|2}} (HZO)-ferro-elektriese kapasitors deur die plasma-verwerkingsvolgorde tydens dunfilmafsetting te beheer, sonder samestellingsmodulasie. <ref name="Jae">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666845926002710 Jae Hyuk Choi, So Won Kim, Bo Hyeon Kim, Hee Chul Lee, Plasma-modulated hafnium zirconium oxide nanolaminate capacitors with enhanced ferroelectric polarization and reliability, Results in Surfaces and Interfaces 25, 100979 ; 2026; doi:10.1016/j.rsurfi.2026.100979]</ref> Die kubiese fase C-{{ch2|HfO2}} kan ook gestabiliseer word, byvoorbeeld deur doping met [[mangaan]]. Mengkristalle {{chem|Hf|1-x|Mn|x|O|2-δ}} met 0,2 < x < 0,3 is kubies onder omgewingstoestande.<ref name="ling"/> Gemengde kristalle met RE2O3 (RE = Gd, Y, Lu) het soortgelyke resultate opgelewer. Die kubiese fase wat gevorm word, is egter suurstofgebrekkig, aangesien die doperingsione driewaardig eerder as vierwaardig (soos mangaan) is. Vir x = 0,5 is die resultaat vir gadolinium dus {{chem|Hf|2|Gd|2|O|7}}□{{sub|1}}. Alle monsters het 'n defek-fluorietstruktuur met lukraak verspreide suurstofvakatures (□) gehad.<ref name="Sevin"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Oksiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 8820s1iufc19ukeqrihmhxos8dtj5an 0 470663 2978566 2978538 2026-10-13T12:50:16Z Aliwal2012 39067 +foto 2978566 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ivan Meyer DA Deputy Federal Chairperson.jpg|duimnael|160px|Ivan Meyer]] '''Ivan Henry Meyer''' (gebore 28 Maart 1962) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat sedert 2019 as die Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Landbou, Ekonomiese Ontwikkeling en Toerisme gedien het. Hy het verskeie posisies in die provinsiale kabinet beklee. Meyer is in 2009 tot die [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement]] verkies. Hy was van November 2020 tot April 2026 die Federale Voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] (DA). Meyer was van 2010 tot 2012 die eerste adjunk-federale voorsitter van die DA, en weer van 2015 tot 2019. Hy was ook die provinsiale leier van die party in die Wes-Kaap van 2012 tot 2015.<ref>[https://www.da.org.za/people/ivan-meyer Ivan Meyer], [[Demokratiese Alliansie]]. Besoek op 25 Januarie 2019.</ref> == Politieke loopbaan == In April 2009 is Meyer verkies tot die Wes-Kaapse Provinsiale Parlement. Hy is op 6 Mei 2009 as lid ingehuldig. Die volgende dag, 7 Mei 2009, het Premier [[Helen Zille]] haar Provinsiale Kabinet benoem en Meyer aangestel in die pos van Provinsiale Minister van Maatskaplike Ontwikkeling. Hy is op dieselfde dag ingesweer.<ref>[https://www.westerncape.gov.za/news/appointment-western-cape-provincial-cabinet Appointment of the Western Cape Provincial Cabinet], ''Western Cape Government'', 7 Mei 2009.</ref> Hy is in Julie 2010 as een van drie Adjunk-Federale Voorsitters van die DA verkies.<ref>Donnelly, Lynley. [https://mg.co.za/article/2010-07-25-da-elects-deputy-chairpersons DA elects deputy chairpersons], ''[[Mail & Guardian]]'', 25 Julie 2010.</ref> Meyer het as Provinsiale Minister van Maatskaplike Ontwikkeling gedien tot September 2010, toe Zille haar Provinsiale Kabinet herskomme en aangekondig het dat Patricia de Lille, die Leier van die Onafhanklike Demokrate, Meyer sou opvolg. Hy is aangestel as Provinsiale Minister van Kultuursake en Sport, en het Sakkie Jenner opgevolg.<ref>[https://www.news24.com/SouthAfrica/Politics/De-Lille-new-W-Cape-minister-20100903 De Lille new W Cape minister], ''[[News24]]'', 3 September 2010.</ref> In Oktober 2012 het hy sy kandidatuur verklaar om [[Theuns Botha]] as Provinsiale Leier van die Wes-Kaap te vervang. Botha het sy voorneme aangekondig om as leier af te tree, en Meyer is onbestrede verkies tydens die party se Provinsiale Kongres op 13 Oktober 2012. Hy het op dieselfde dag as Adjunk-Federale Voorsitter bedank.<ref>[https://ewn.co.za/2012/10/12/DA-elects-next-provincial-leader DA elects next provincial leader].</ref><ref>[https://ewn.co.za/2012/05/27/MEC-vies-for-top-DA-job MEC vies for top DA job], ''EWN'', 27 Mei 2012.</ref><ref>[https://mg.co.za/article/2012-10-13-hard-worker-meyer-elected-da-leader-in-w-cape 'Hard worker' Meyer elected DA leader in W Cape], ''Mail & Guardian'', 13 Oktober 2012.</ref> Meyer het in April 2015 aangekondig dat hy as Provinsiale Leier van die Demokratiese Alliansie sou bedank. Hy is opgevolg deur [[Patricia de Lille]]. Hy het by die party se Provinsiale Kongres aangekondig dat hy staan om een van die DA se drie federale voorsittersadjunkte te wees. Meyer is op 10 Mei 2015 tydens die party se Federale Kongres as die eerste van die drie afgevaardigdes verkies.<ref>[https://mg.co.za/article/2015-04-18-de-lille-crowned-new-western-cape-da-leader De Lille crowned new Western Cape DA leader], ''Mail & Guardian'', 18 April 2015.</ref><ref>[https://ewn.co.za/2015/05/10/Mmusi-Maimane-elected-new-DA-leader Mmusi Maimane elected new DA leader], ''EWN'', 10 Mei 2019.</ref> In Mei 2019 het die nuutverkose premier [[Alan Winde]] Meyer as Provinsiale Minister van Landbou aangestel.<ref>[https://www.timeslive.co.za/politics/2019-05-23-western-cape-premier-alan-windes-cabinet-a-mix-of-old-and-new/ Western Cape premier Alan Winde's cabinet a mix of old and new], ''TimesLIVE'', 23 Mei 2019.</ref> In Oktober 2019 het Meyer sy kandidatuur vir die pos van tussentydse Federale Voorsitter van die Demokratiese Alliansie aangekondig. Die pos het vakant geword nadat partyveteraan [[Athol Trollip]] bedank het. Hy het teen Nomafrench Mbombo en Khume Ramulifho vir die posisie te staan gekom.<ref>{{cite news |last1=Karrim |first1=Azarrah |title=Madikizela joins Steenhuisen and Gana in battle to be DA interim leader |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/madikizela-joins-steenhuisen-and-gana-in-battle-to-be-da-interim-leader-20191031 |access-date=14 November 2019 |newspaper=News24 |date=31 October 2019}}</ref> Meyer het die verkiesing gewen.<ref>{{cite news |title=JUST IN l DA chooses Steenhuisen, Meyer as interim federal leader and chair |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/just-in-da-chooses-steenhuisen-meyer-as-interim-federal-leader-and-chair-20191117 |access-date=17 November 2019 |newspaper=News24 |date=17 November 2019}}</ref> Hy is in 2020 vir 'n volle termyn verkies,<ref>{{cite news |last1=Nkosi |first1=Nomazima |title=Steenhuisen elected new DA leader |url=https://www.heraldlive.co.za/news/2020-11-01-steenhuisen-elected-new-da-leader/ |access-date=1 November 2020 |newspaper=HeraldLIVE |date=1 November 2020}}</ref> en in 2023 herkies.<ref>{{Cite web |title=Steenhuisen to lead DA in ‘crucial’ 2024 elections - LNN |url=https://midrandreporter.co.za/lnn/1218498/steenhuisen-to-lead-da-in-crucial-2024-elections/ |access-date=2023-04-02 |website=Midrand Reporter |language=en}}</ref> Nadat hy tot die Provinsiale Parlement herkies is in die 2024 provinsiale verkiesing, is Meyer heraangestel as Provinsiale Minister van Landbou; hy lei nou ook die Provinsiale departemente van Toerisme en Ekonomiese Ontwikkeling.<ref>{{Cite web |title=Premier Winde announces his new Cabinet |url=https://www.westerncape.gov.za/news/premier-winde-announces-his-new-cabinet |access-date=2024-06-13 |website=Western Cape Government |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] clrpezgam245l4g3gnelt646so28rjf 2978576 2978566 2026-10-13T14:36:57Z Aliwal2012 39067 +inligtingskassie 2978576 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Ivan Meyer | beeld = Ivan Meyer DA Deputy Federal Chairperson.jpg | beeldonderskrif = Meyer in 2010 | geboortenaam = Ivan Henry Meyer | geboortedatum = | geboortejaar = 1962 | geboortemaand = 3 | geboortedag = 28 | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] | nasionaliteit = {{RSA}} | orde = Wes-Kaapse Minister van Landbou, Ekonomiese Ontwikkeling en Toerisme | termynaanvang = 23 Mei 2019 | termyneinde = | leier = | premier = [[Alan Winde]] | voorganger = | opvolger = | orde1 = Federale voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] | termynaanvang1 = 1 November 2020 | termyneinde1 = 12 April 2026 | leier1 = [[John Steenhuisen]] | premier1 = <!-- vir gebruik in provinsiale wetgewers --> | voorganger1 = [[Athol Trollip]] | opvolger1 = [[Solly Msimanga]] | orde2 = Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Finansies | termynaanvang2 = 26 Mei 2014 | termyneinde2 = 22 Mei 2019 | premier2 = [[Helen Zille]] | leier2 = | voorganger2 = ''nuut'' | opvolger2 = ''nuut'' | office3 = Adjunk-Federale voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] | term_start3 = 10 Mei 2015 | term_end3 = 17 November 2019 | leader3 = [[Mmusi Maimane]] | 1blankname3 = Voorsitter | 1namedata3 = [[Athol Trollip]] | alongside3 = Refiloe Nt'sekhe en Désirée van der Walt | term_start4 = 24 Julie 2010 | term_end4 = 13 Oktober 2012 | leader4 = [[Helen Zille]] | 1blankname4 = Chairperson | 1namedata4 = [[Wilmot James]] | office5 = Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Kultuur en Sport | premier5 = [[Helen Zille]] | term_start5 = 22 September 2010 | term_end5 = 26 Mei 2014 | predecessor5 = Sakkie Jenner | successor5 = Nomafrench Mbombo | office6 = Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Maatskaplike Ontwikkeling | premier6 = [[Helen Zille]] | term_start6 = 7 Mei 2009 | term_end6 = 22 September 2010 | predecessor6 = Zodwa Magwaza | successor6 = [[Patricia de Lille]] | education = [[Universiteit van Stellenbosch]] ([[Ph.D.]]) }} '''Ivan Henry Meyer''' (gebore 28 Maart 1962) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat sedert 2019 as die Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Landbou, Ekonomiese Ontwikkeling en Toerisme gedien het. Hy het verskeie posisies in die provinsiale kabinet beklee. Meyer is in 2009 tot die [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement]] verkies. Hy was van November 2020 tot April 2026 die Federale Voorsitter van die [[Demokratiese Alliansie]] (DA). Meyer was van 2010 tot 2012 die eerste adjunk-federale voorsitter van die DA, en weer van 2015 tot 2019. Hy was ook die provinsiale leier van die party in die Wes-Kaap van 2012 tot 2015.<ref>[https://www.da.org.za/people/ivan-meyer Ivan Meyer], [[Demokratiese Alliansie]]. Besoek op 25 Januarie 2019.</ref> == Politieke loopbaan == In April 2009 is Meyer verkies tot die Wes-Kaapse Provinsiale Parlement. Hy is op 6 Mei 2009 as lid ingehuldig. Die volgende dag, 7 Mei 2009, het Premier [[Helen Zille]] haar Provinsiale Kabinet benoem en Meyer aangestel in die pos van Provinsiale Minister van Maatskaplike Ontwikkeling. Hy is op dieselfde dag ingesweer.<ref>[https://www.westerncape.gov.za/news/appointment-western-cape-provincial-cabinet Appointment of the Western Cape Provincial Cabinet], ''Western Cape Government'', 7 Mei 2009.</ref> Hy is in Julie 2010 as een van drie Adjunk-Federale Voorsitters van die DA verkies.<ref>Donnelly, Lynley. [https://mg.co.za/article/2010-07-25-da-elects-deputy-chairpersons DA elects deputy chairpersons], ''[[Mail & Guardian]]'', 25 Julie 2010.</ref> Meyer het as Provinsiale Minister van Maatskaplike Ontwikkeling gedien tot September 2010, toe Zille haar Provinsiale Kabinet herskomme en aangekondig het dat Patricia de Lille, die Leier van die Onafhanklike Demokrate, Meyer sou opvolg. Hy is aangestel as Provinsiale Minister van Kultuursake en Sport, en het Sakkie Jenner opgevolg.<ref>[https://www.news24.com/SouthAfrica/Politics/De-Lille-new-W-Cape-minister-20100903 De Lille new W Cape minister], ''[[News24]]'', 3 September 2010.</ref> In Oktober 2012 het hy sy kandidatuur verklaar om [[Theuns Botha]] as Provinsiale Leier van die Wes-Kaap te vervang. Botha het sy voorneme aangekondig om as leier af te tree, en Meyer is onbestrede verkies tydens die party se Provinsiale Kongres op 13 Oktober 2012. Hy het op dieselfde dag as Adjunk-Federale Voorsitter bedank.<ref>[https://ewn.co.za/2012/10/12/DA-elects-next-provincial-leader DA elects next provincial leader].</ref><ref>[https://ewn.co.za/2012/05/27/MEC-vies-for-top-DA-job MEC vies for top DA job], ''EWN'', 27 Mei 2012.</ref><ref>[https://mg.co.za/article/2012-10-13-hard-worker-meyer-elected-da-leader-in-w-cape 'Hard worker' Meyer elected DA leader in W Cape], ''Mail & Guardian'', 13 Oktober 2012.</ref> Meyer het in April 2015 aangekondig dat hy as Provinsiale Leier van die Demokratiese Alliansie sou bedank. Hy is opgevolg deur [[Patricia de Lille]]. Hy het by die party se Provinsiale Kongres aangekondig dat hy staan om een van die DA se drie federale voorsittersadjunkte te wees. Meyer is op 10 Mei 2015 tydens die party se Federale Kongres as die eerste van die drie afgevaardigdes verkies.<ref>[https://mg.co.za/article/2015-04-18-de-lille-crowned-new-western-cape-da-leader De Lille crowned new Western Cape DA leader], ''Mail & Guardian'', 18 April 2015.</ref><ref>[https://ewn.co.za/2015/05/10/Mmusi-Maimane-elected-new-DA-leader Mmusi Maimane elected new DA leader], ''EWN'', 10 Mei 2019.</ref> In Mei 2019 het die nuutverkose premier [[Alan Winde]] Meyer as Provinsiale Minister van Landbou aangestel.<ref>[https://www.timeslive.co.za/politics/2019-05-23-western-cape-premier-alan-windes-cabinet-a-mix-of-old-and-new/ Western Cape premier Alan Winde's cabinet a mix of old and new], ''TimesLIVE'', 23 Mei 2019.</ref> In Oktober 2019 het Meyer sy kandidatuur vir die pos van tussentydse Federale Voorsitter van die Demokratiese Alliansie aangekondig. Die pos het vakant geword nadat partyveteraan [[Athol Trollip]] bedank het. Hy het teen Nomafrench Mbombo en Khume Ramulifho vir die posisie te staan gekom.<ref>{{cite news |last1=Karrim |first1=Azarrah |title=Madikizela joins Steenhuisen and Gana in battle to be DA interim leader |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/madikizela-joins-steenhuisen-and-gana-in-battle-to-be-da-interim-leader-20191031 |access-date=14 November 2019 |newspaper=News24 |date=31 October 2019}}</ref> Meyer het die verkiesing gewen.<ref>{{cite news |title=JUST IN l DA chooses Steenhuisen, Meyer as interim federal leader and chair |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/just-in-da-chooses-steenhuisen-meyer-as-interim-federal-leader-and-chair-20191117 |access-date=17 November 2019 |newspaper=News24 |date=17 November 2019}}</ref> Hy is in 2020 vir 'n volle termyn verkies,<ref>{{cite news |last1=Nkosi |first1=Nomazima |title=Steenhuisen elected new DA leader |url=https://www.heraldlive.co.za/news/2020-11-01-steenhuisen-elected-new-da-leader/ |access-date=1 November 2020 |newspaper=HeraldLIVE |date=1 November 2020}}</ref> en in 2023 herkies.<ref>{{Cite web |title=Steenhuisen to lead DA in ‘crucial’ 2024 elections - LNN |url=https://midrandreporter.co.za/lnn/1218498/steenhuisen-to-lead-da-in-crucial-2024-elections/ |access-date=2023-04-02 |website=Midrand Reporter |language=en}}</ref> Nadat hy tot die Provinsiale Parlement herkies is in die 2024 provinsiale verkiesing, is Meyer heraangestel as Provinsiale Minister van Landbou; hy lei nou ook die Provinsiale departemente van Toerisme en Ekonomiese Ontwikkeling.<ref>{{Cite web |title=Premier Winde announces his new Cabinet |url=https://www.westerncape.gov.za/news/premier-winde-announces-his-new-cabinet |access-date=2024-06-13 |website=Western Cape Government |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] 7yy641ei6du1x1mhyroct1qc7txvmju 0 470668 2978565 2978559 2026-10-13T12:37:07Z Aliwal2012 39067 2978565 wikitext text/x-wiki {{Geen bronne}} '''Kaap Padrone''' is die oostelike punt van [[Algoabaai]]. Die kaap by 30° 46′ 12″ suid, 26° 28′ 4″ oos is in die [[Addo-olifant- Nasionale Park]], suidwes van [[Cannon Rocks]] en [[Boknes]], noordoos van [[Voëleiland, Algoabaai]], suid van [[Alexandria]] en 80 km oosnoordoos van [[Gqeberha]]. In 1488 het [[Bartolomeus Dias]] ‘n [[padrão]] by [[Kwaaihoek]] geplant. Die presiese plek het vergete geraak en vroeë kaarttekenaars het hierdie kaap vir Kwaaihoek aangesien. Later jare is die brokstukke van die kruis by Kwaaihoek eers gevind. [[Kategorie:Kape van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Oos-Kaap]] jnqaglzy7hmds2ewzzpz26f6hr6uxjx 6 470669 2978570 2026-10-13T13:11:48Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is ’n afbeelding van Makhado se wapen soos dit op die mediapakket vir die byeenkoms vir vegvliegtuie op 8 Oktober 2005 verskyn het. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=8 Oktober 2005 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2978570 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is ’n afbeelding van Makhado se wapen soos dit op die mediapakket vir die byeenkoms vir vegvliegtuie op 8 Oktober 2005 verskyn het. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=8 Oktober 2005 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 5iy5nvalbfelq0kjhirgocn76zqh6bw 2978913 2978570 2026-10-14T08:41:14Z Aliwal2012 39067 /* Opsomming */ 2978913 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=LMB Makhado se wapen op die mediapakket vir die byeenkoms vir vegvliegtuie op 8 Oktober 2005. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=8 Oktober 2005 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 9b7s95k35nqvi0ol2gpmltdqc0xq0jo 0 470670 2978583 2026-10-13T15:44:38Z Sobaka 328 Begin nuwe artikel 2978583 wikitext text/x-wiki Nulvertroue-argitektuur (NVA) is 'n ontwerp- en implementeringsstrategie van [[IT]]-stelsels. Die beginsel is dat gebruikers en toestelle nie by verstek vertrou moet word nie, selfs al is hulle gekoppel aan 'n bevoorregte netwerk soos 'n korporatiewe LAN en selfs al is hulle voorheen geverifieer. Die beginsel staan ook bekend as perimeterlose sekuriteit of voorheen de-perimeterisering.<ref>{{Cite journal |last1=Gambo |first1=Muhammad Liman |last2=Almulhem |first2=Ahmad |date=2025-11-13 |title=Zero Trust Architecture: A Systematic Literature Review |url=https://doi.org/10.1007/s10922-025-09998-x |journal=Journal of Network and Systems Management |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=25 |doi=10.1007/s10922-025-09998-x |arxiv=2503.11659 |issn=1573-7705}}</ref> NVA word geïmplementeer deur identiteitsverifikasie te vestig, toestelnakoming te valideer voordat toegang verleen word, en toegang met die minste voorregte tot slegs eksplisiet gemagtigde hulpbronne te verseker. Die meeste moderne korporatiewe netwerke bestaan uit baie onderling gekoppelde sones, wolkdienste en infrastruktuur, verbindings na afgeleë en mobiele omgewings, en verbindings na nie-konvensionele IT, soos IoT-toestelle.<ref>{{Cite journal |last1=Mushtaq |first1=Sadaf |last2=Mohsin |first2=Muhammad |last3=Mushtaq |first3=Muhammad Mujahid |date=2025-10-03 |title=A Systematic Literature Review on the Implementation and Challenges of Zero Trust Architecture Across Domains |journal=Sensors |language=en |volume=25 |issue=19 |pages=6118 |doi=10.3390/s25196118 |doi-access=free |issn=1424-8220 |pmc=12526847 |pmid=41094938 |bibcode=2025Senso..25.6118M }}</ref> Die tradisionele benadering, wat staatmaak op die vertroue van gebruikers en toestelle binne 'n sogenaamde "korporatiewe grens" of via 'n VPN-verbinding, is dikwels ontoereikend in die komplekse omgewing van 'n korporatiewe netwerk. Die "nulvertroue"-benadering bepleit wedersydse verifikasie – insluitend die kontrolering van die identiteit en integriteit van gebruikers en toestelle, ongeag hul ligging – en die verlening van toegang tot toepassings en dienste gebaseer op die vertrouensvlak van die gebruiker- en toestelidentiteit en die toestelstatus, in kombinasie met gebruikersverifikasie.<ref>{{Cite web|date=2021-02-01|title=Mutual TLS: Securing Microservices in Service Mesh|url=https://thenewstack.io/mutual-tls-microservices-encryption-for-service-mesh/|access-date=2021-02-20|website=The New Stack|language=en-US|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313182659/https://thenewstack.io/mutual-tls-microservices-encryption-for-service-mesh/|url-status=live}}</ref> Die " nulvertroue "-argitektuur is voorgestel vir gebruik in spesifieke gebiede, soos voorsieningskettings.<ref>{{cite journal |last1=Collier |first1=Zachary A. |last2=Sarkis |first2=Joseph |date=2021-06-03 |title=The zero trust supply chain: Managing supply chain risk in the absence of trust |url=https://doi.org/10.1080/00207543.2021.1884311 |journal=International Journal of Production Research |volume=59 |issue=11 |pages=3430–3445 |doi=10.1080/00207543.2021.1884311 |s2cid=233965375 |issn=0020-7543|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last1=do Amaral |first1=Thiago Melo Stuckert |last2=Gondim |first2=João José Costa |title=2021 Workshop on Communication Networks and Power Systems (WCNPS) |chapter=Integrating Zero Trust in the cyber supply chain security |date=November 2021 |pages=1–6 |doi=10.1109/WCNPS53648.2021.9626299 |isbn=978-1-6654-1078-6 |s2cid=244864841 }}</ref> Die beginsels van "nulvertroue" kan toegepas word op datatoegang en databestuur. Dit lei tot " nulvertroue "-datasekuriteit, waar elke versoek om toegang tot data dinamies geverifieer moet word en toegang tot hulpbronne beperk word tot die minimum wat vir die taak nodig is. Om te bepaal of toegang verleen kan word, kan beleide toegepas word wat gebaseer is op data-eienskappe, die gebruiker se identiteit en die tipe omgewing, deur gebruik te maak van eienskapgebaseerde toegangsbeheer (ABAC). Hierdie "nulvertroue"-benadering tot datasekuriteit kan toegang tot die data beskerm.<ref>{{cite book |last1=Yao |first1=Qigui |last2=Wang |first2=Qi |last3=Zhang |first3=Xiaojian |last4=Fei |first4=Jiaxuan |title=2020 International Conference on Control, Robotics and Intelligent System |chapter=Dynamic Access Control and Authorization System based on Zero-trust architecture |date=2021-01-04 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3437802.3437824 |series=CCRIS '20 |location=New York, NY, USA |publisher=Association for Computing Machinery |pages=123–127 |doi=10.1145/3437802.3437824 |isbn=978-1-4503-8805-4|s2cid=230507437 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kubermisdaad]] 3mw8rw5jihww0tjeo8cwkxnycjpl01h 2978585 2978583 2026-10-13T15:49:03Z Sobaka 328 opruim 2978585 wikitext text/x-wiki '''Nulvertroue-argitektuur''' ('''NVA''') is 'n ontwerp- en implementeringsstrategie van [[IT]]-stelsels. Die beginsel is dat gebruikers en toestelle nie by verstek vertrou moet word nie, selfs al is hulle gekoppel aan 'n bevoorregte netwerk soos 'n korporatiewe LAN en selfs al is hulle voorheen geverifieer. Die beginsel staan ook bekend as perimeterlose sekuriteit of voorheen de-perimeterisering.<ref>{{Cite journal |last1=Gambo |first1=Muhammad Liman |last2=Almulhem |first2=Ahmad |date=2025-11-13 |title=Zero Trust Architecture: A Systematic Literature Review |url=https://doi.org/10.1007/s10922-025-09998-x |journal=Journal of Network and Systems Management |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=25 |doi=10.1007/s10922-025-09998-x |arxiv=2503.11659 |issn=1573-7705}}</ref> NVA word geïmplementeer deur identiteitsverifikasie te vestig, toestelnakoming te valideer voordat toegang verleen word, en toegang met die minste voorregte tot slegs eksplisiet gemagtigde hulpbronne te verseker. Die meeste moderne korporatiewe netwerke bestaan uit baie onderling gekoppelde sones, wolkdienste en infrastruktuur, verbindings na afgeleë en mobiele omgewings, en verbindings na nie-konvensionele IT, soos IoT-toestelle.<ref>{{Cite journal |last1=Mushtaq |first1=Sadaf |last2=Mohsin |first2=Muhammad |last3=Mushtaq |first3=Muhammad Mujahid |date=2025-10-03 |title=A Systematic Literature Review on the Implementation and Challenges of Zero Trust Architecture Across Domains |journal=Sensors |language=en |volume=25 |issue=19 |pages=6118 |doi=10.3390/s25196118 |doi-access=free |issn=1424-8220 |pmc=12526847 |pmid=41094938 |bibcode=2025Senso..25.6118M }}</ref> Die tradisionele benadering, wat staatmaak op die vertroue van gebruikers en toestelle binne 'n sogenaamde "korporatiewe grens" of via 'n VPN-verbinding, is dikwels ontoereikend in die komplekse omgewing van 'n korporatiewe netwerk. Die "nulvertroue"-benadering bepleit wedersydse verifikasie – insluitend die kontrolering van die identiteit en integriteit van gebruikers en toestelle, ongeag hul ligging – en die verlening van toegang tot toepassings en dienste gebaseer op die vertrouensvlak van die gebruiker- en toestelidentiteit en die toestelstatus, in kombinasie met gebruikersverifikasie.<ref>{{Cite web|date=2021-02-01|title=Mutual TLS: Securing Microservices in Service Mesh|url=https://thenewstack.io/mutual-tls-microservices-encryption-for-service-mesh/|access-date=2021-02-20|website=The New Stack|language=en-US|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313182659/https://thenewstack.io/mutual-tls-microservices-encryption-for-service-mesh/|url-status=live}}</ref> Die " nulvertroue "-argitektuur is voorgestel vir gebruik in spesifieke gebiede, soos voorsieningskettings.<ref>{{cite journal |last1=Collier |first1=Zachary A. |last2=Sarkis |first2=Joseph |date=2021-06-03 |title=The zero trust supply chain: Managing supply chain risk in the absence of trust |url=https://doi.org/10.1080/00207543.2021.1884311 |journal=International Journal of Production Research |volume=59 |issue=11 |pages=3430–3445 |doi=10.1080/00207543.2021.1884311 |s2cid=233965375 |issn=0020-7543|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last1=do Amaral |first1=Thiago Melo Stuckert |last2=Gondim |first2=João José Costa |title=2021 Workshop on Communication Networks and Power Systems (WCNPS) |chapter=Integrating Zero Trust in the cyber supply chain security |date=November 2021 |pages=1–6 |doi=10.1109/WCNPS53648.2021.9626299 |isbn=978-1-6654-1078-6 |s2cid=244864841 }}</ref> Die beginsels van "nulvertroue" kan toegepas word op datatoegang en databestuur. Dit lei tot " nulvertroue "-datasekuriteit, waar elke versoek om toegang tot data dinamies geverifieer moet word en toegang tot hulpbronne beperk word tot die minimum wat vir die taak nodig is. Om te bepaal of toegang verleen kan word, kan beleide toegepas word wat gebaseer is op data-eienskappe, die gebruiker se identiteit en die tipe omgewing, deur gebruik te maak van eienskapgebaseerde toegangsbeheer (ABAC). Hierdie "nulvertroue"-benadering tot datasekuriteit kan toegang tot die data beskerm.<ref>{{cite book |last1=Yao |first1=Qigui |last2=Wang |first2=Qi |last3=Zhang |first3=Xiaojian |last4=Fei |first4=Jiaxuan |title=2020 International Conference on Control, Robotics and Intelligent System |chapter=Dynamic Access Control and Authorization System based on Zero-trust architecture |date=2021-01-04 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3437802.3437824 |series=CCRIS '20 |location=New York, NY, USA |publisher=Association for Computing Machinery |pages=123–127 |doi=10.1145/3437802.3437824 |isbn=978-1-4503-8805-4|s2cid=230507437 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kubermisdaad]] b700sk6km5pip66xvrx9fe9obdh4w37 1 470671 2978584 2026-10-13T15:47:25Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2978584 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 470672 2978594 2026-10-13T17:12:02Z Morne 672 Nuwe bladsy geskep met ' {{Infoboks persoon | naam = Lucille Ackerman | geboortenaam = Lucille Ackerman | geboortedatum = {{Geboortedatum|1942|8|8}} | geboorteplek = [[Piet Retief]], [[Transvaal (provinsie)|Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|11|17|1942|8|8}} | sterfplek = [[Wes-Kaap]], Suid-Afrika | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = [[Sopraan]], sangeres | eggenoot = [[Francois van Heyningen]] (getroud 1978–2015) | kinders = 3 }} '''Lucille...' 2978594 wikitext text/x-wiki {{Infoboks persoon | naam = Lucille Ackerman | geboortenaam = Lucille Ackerman | geboortedatum = {{Geboortedatum|1942|8|8}} | geboorteplek = [[Piet Retief]], [[Transvaal (provinsie)|Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|11|17|1942|8|8}} | sterfplek = [[Wes-Kaap]], Suid-Afrika | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = [[Sopraan]], sangeres | eggenoot = [[Francois van Heyningen]] (getroud 1978–2015) | kinders = 3 }} '''Lucille Ackerman''' (8 Augustus 1942 – 17 November 2024) was 'n Suid-Afrikaanse sopraan en sangeres wat as solokunstenaar en saam met haar man, die sanger en omroeper [[Francois van Heyningen]], opgetree het. Die egpaar het verskeie Afrikaanse en geestelike liedere opgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite web |last=Opperman |first=A.J. |title=Lucille Ackerman: Sopraan wat nooit genoeg geëer is |url=https://www.netwerk24.com/kunste/musiek/lucille-ackerman-sopraan-wat-nooit-genoeg-geeer-is-20241223 |website=Netwerk24 |date=25 Desember 2024 |language=af}}</ref><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |last=Badenhorst |first=Daantjie |title=Francois van Heyningen (1935–2015) |url=https://afrikanergeskiedenis.co.za/francois-van-heyningen-1935-2015/ |website=Afrikanergeskiedenis |language=af}}</ref> == Vroeë lewe == Ackerman is op 8 Augustus 1942 op [[Piet Retief]] (tans Mkhondo) gebore. Sy was haar ouers se enigste kind en het op dié dorp grootgeword en skoolgegaan. Op hoërskool het sy die hoofrol in die operette ''Die heidenooientjie'' vertolk. Die sangonderwyseres Maria Hittorff, wat ook die sopraan [[Mimi Coertse]] onderrig het, het tydens 'n besoek aan Suid-Afrika haar sangtalent raakgesien.<ref name="Netwerk24"/> == Sangloopbaan == Ackerman het op 'n jong ouderdom saam met die orkesleier [[Hendrik Susan]] opgetree en haar platebuut op die album ''Hendrik Susan groet julle weer'' gemaak.<ref name="Afrikanergeskiedenis"/> In 1968 het die lede van die sangpaar [[Groep Twee]], Gert van Tonder en [[Sias Reinecke]], haar aan Francois van Heyningen voorgestel. Die twee sangers het daarna gereeld saam in Groep Twee se voorprogramme opgetree. Hul eerste gesamentlike album, ''Een enkel roos'', is in 1969 uitgereik. Hulle het ook liedjies soos "Lente in die ou Transvaal", "Die laaste wals", "Nader my God by U", "Kom tot die Heer" en "Aan die kruis van Golgota" opgeneem.<ref name="Netwerk24"/><ref name="Afrikanergeskiedenis"/> Een van Ackerman se liedjies was "My hart verlang na die Boland", wat deur Gert van Tonder as een van haar grootste treffers beskryf is. Sy het ook saam met ander sangers opgetree, onder wie die tenoor Coert Grobbelaar en [[Jannie du Toit]].<ref name="Netwerk24"/> == Persoonlike lewe == Ackerman en Van Heyningen is in 1978 getroud. Albei was voorheen getroud en het kinders uit hul vorige huwelike gehad. Ackerman het twee kinders en Van Heyningen vier gehad. Hul dogter, Veronique van Heyningen, is uit hul huwelik gebore. Veronique het later 'n omroeper by [[RSG]] geword. Ackerman se stiefseun, [[Charl van Heyningen]], is 'n akteur, sanger en aanbieder van die RSG-program ''Dis opera''. Francois van Heyningen is op 14 Oktober 2015 oorlede. Ackerman het daarna in die [[Strand]] in die Wes-Kaap gewoon.<ref name="Netwerk24"/> == Dood == Ackerman is op 17 November 2024 in die ouderdom van 82 jaar oorlede. Sy is in die hospitaal opgeneem nadat sy siek geword het. Daar is vasgestel dat sy vroeër daardie week 'n hartaanval gehad het. Sy het 'n hartomleidingsoperasie en die vervanging van 'n hartklep ondergaan. Aanvanklik het sy ná die operasie goed herstel, maar haar toestand het skielik verswak nadat sy 'n toeval gekry het. Haar organe het daarna ingegee.<ref name="Netwerk24"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Lucille}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Gebore in 1942]] [[Kategorie:Oorlede in 2024]] i6v4pbig5rjzq6v8kgqdel9ofizd489 2978595 2978594 2026-10-13T17:14:09Z Morne 672 2978595 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lucille Ackerman | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Lucille Ackerman | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1942|8|8}} | Geboorteplek = [[Piet Retief]], [[Transvaal (provinsie)|Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|11|17|1942|8|8}} | Sterfteplek = [Wes-Kaap]], Suid-Afrika | Beroep = [[Sopraan]], sangeres | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Lucille Ackerman''' (8 Augustus 1942 – 17 November 2024) was 'n Suid-Afrikaanse sopraan en sangeres wat as solokunstenaar en saam met haar man, die sanger en omroeper [[Francois van Heyningen]], opgetree het. Die egpaar het verskeie Afrikaanse en geestelike liedere opgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite web |last=Opperman |first=A.J. |title=Lucille Ackerman: Sopraan wat nooit genoeg geëer is |url=https://www.netwerk24.com/kunste/musiek/lucille-ackerman-sopraan-wat-nooit-genoeg-geeer-is-20241223 |website=Netwerk24 |date=25 Desember 2024 |language=af}}</ref><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |last=Badenhorst |first=Daantjie |title=Francois van Heyningen (1935–2015) |url=https://afrikanergeskiedenis.co.za/francois-van-heyningen-1935-2015/ |website=Afrikanergeskiedenis |language=af}}</ref> == Vroeë lewe == Ackerman is op 8 Augustus 1942 op [[Piet Retief]] (tans Mkhondo) gebore. Sy was haar ouers se enigste kind en het op dié dorp grootgeword en skoolgegaan. Op hoërskool het sy die hoofrol in die operette ''Die heidenooientjie'' vertolk. Die sangonderwyseres Maria Hittorff, wat ook die sopraan [[Mimi Coertse]] onderrig het, het tydens 'n besoek aan Suid-Afrika haar sangtalent raakgesien.<ref name="Netwerk24"/> == Sangloopbaan == Ackerman het op 'n jong ouderdom saam met die orkesleier [[Hendrik Susan]] opgetree en haar platebuut op die album ''Hendrik Susan groet julle weer'' gemaak.<ref name="Afrikanergeskiedenis"/> In 1968 het die lede van die sangpaar [[Groep Twee]], Gert van Tonder en [[Sias Reinecke]], haar aan Francois van Heyningen voorgestel. Die twee sangers het daarna gereeld saam in Groep Twee se voorprogramme opgetree. Hul eerste gesamentlike album, ''Een enkel roos'', is in 1969 uitgereik. Hulle het ook liedjies soos "Lente in die ou Transvaal", "Die laaste wals", "Nader my God by U", "Kom tot die Heer" en "Aan die kruis van Golgota" opgeneem.<ref name="Netwerk24"/><ref name="Afrikanergeskiedenis"/> Een van Ackerman se liedjies was "My hart verlang na die Boland", wat deur Gert van Tonder as een van haar grootste treffers beskryf is. Sy het ook saam met ander sangers opgetree, onder wie die tenoor Coert Grobbelaar en [[Jannie du Toit]].<ref name="Netwerk24"/> == Persoonlike lewe == Ackerman en Van Heyningen is in 1978 getroud. Albei was voorheen getroud en het kinders uit hul vorige huwelike gehad. Ackerman het twee kinders en Van Heyningen vier gehad. Hul dogter, Veronique van Heyningen, is uit hul huwelik gebore. Veronique het later 'n omroeper by [[RSG]] geword. Ackerman se stiefseun, [[Charl van Heyningen]], is 'n akteur, sanger en aanbieder van die RSG-program ''Dis opera''. Francois van Heyningen is op 14 Oktober 2015 oorlede. Ackerman het daarna in die [[Strand]] in die Wes-Kaap gewoon.<ref name="Netwerk24"/> == Dood == Ackerman is op 17 November 2024 in die ouderdom van 82 jaar oorlede. Sy is in die hospitaal opgeneem nadat sy siek geword het. Daar is vasgestel dat sy vroeër daardie week 'n hartaanval gehad het. Sy het 'n hartomleidingsoperasie en die vervanging van 'n hartklep ondergaan. Aanvanklik het sy ná die operasie goed herstel, maar haar toestand het skielik verswak nadat sy 'n toeval gekry het. Haar organe het daarna ingegee.<ref name="Netwerk24"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Lucille}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Gebore in 1942]] [[Kategorie:Oorlede in 2024]] pa0l53710l6dj5ibpkn7pdvyja5g897 2978596 2978595 2026-10-13T17:14:28Z Morne 672 2978596 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lucille Ackerman | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Lucille Ackerman | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1942|8|8}} | Geboorteplek = [[Piet Retief]], [[Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|11|17|1942|8|8}} | Sterfteplek = [Wes-Kaap]], Suid-Afrika | Beroep = Sopraan, sangeres | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Lucille Ackerman''' (8 Augustus 1942 – 17 November 2024) was 'n Suid-Afrikaanse sopraan en sangeres wat as solokunstenaar en saam met haar man, die sanger en omroeper [[Francois van Heyningen]], opgetree het. Die egpaar het verskeie Afrikaanse en geestelike liedere opgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite web |last=Opperman |first=A.J. |title=Lucille Ackerman: Sopraan wat nooit genoeg geëer is |url=https://www.netwerk24.com/kunste/musiek/lucille-ackerman-sopraan-wat-nooit-genoeg-geeer-is-20241223 |website=Netwerk24 |date=25 Desember 2024 |language=af}}</ref><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |last=Badenhorst |first=Daantjie |title=Francois van Heyningen (1935–2015) |url=https://afrikanergeskiedenis.co.za/francois-van-heyningen-1935-2015/ |website=Afrikanergeskiedenis |language=af}}</ref> == Vroeë lewe == Ackerman is op 8 Augustus 1942 op [[Piet Retief]] (tans Mkhondo) gebore. Sy was haar ouers se enigste kind en het op dié dorp grootgeword en skoolgegaan. Op hoërskool het sy die hoofrol in die operette ''Die heidenooientjie'' vertolk. Die sangonderwyseres Maria Hittorff, wat ook die sopraan [[Mimi Coertse]] onderrig het, het tydens 'n besoek aan Suid-Afrika haar sangtalent raakgesien.<ref name="Netwerk24"/> == Sangloopbaan == Ackerman het op 'n jong ouderdom saam met die orkesleier [[Hendrik Susan]] opgetree en haar platebuut op die album ''Hendrik Susan groet julle weer'' gemaak.<ref name="Afrikanergeskiedenis"/> In 1968 het die lede van die sangpaar [[Groep Twee]], Gert van Tonder en [[Sias Reinecke]], haar aan Francois van Heyningen voorgestel. Die twee sangers het daarna gereeld saam in Groep Twee se voorprogramme opgetree. Hul eerste gesamentlike album, ''Een enkel roos'', is in 1969 uitgereik. Hulle het ook liedjies soos "Lente in die ou Transvaal", "Die laaste wals", "Nader my God by U", "Kom tot die Heer" en "Aan die kruis van Golgota" opgeneem.<ref name="Netwerk24"/><ref name="Afrikanergeskiedenis"/> Een van Ackerman se liedjies was "My hart verlang na die Boland", wat deur Gert van Tonder as een van haar grootste treffers beskryf is. Sy het ook saam met ander sangers opgetree, onder wie die tenoor Coert Grobbelaar en [[Jannie du Toit]].<ref name="Netwerk24"/> == Persoonlike lewe == Ackerman en Van Heyningen is in 1978 getroud. Albei was voorheen getroud en het kinders uit hul vorige huwelike gehad. Ackerman het twee kinders en Van Heyningen vier gehad. Hul dogter, Veronique van Heyningen, is uit hul huwelik gebore. Veronique het later 'n omroeper by [[RSG]] geword. Ackerman se stiefseun, [[Charl van Heyningen]], is 'n akteur, sanger en aanbieder van die RSG-program ''Dis opera''. Francois van Heyningen is op 14 Oktober 2015 oorlede. Ackerman het daarna in die [[Strand]] in die Wes-Kaap gewoon.<ref name="Netwerk24"/> == Dood == Ackerman is op 17 November 2024 in die ouderdom van 82 jaar oorlede. Sy is in die hospitaal opgeneem nadat sy siek geword het. Daar is vasgestel dat sy vroeër daardie week 'n hartaanval gehad het. Sy het 'n hartomleidingsoperasie en die vervanging van 'n hartklep ondergaan. Aanvanklik het sy ná die operasie goed herstel, maar haar toestand het skielik verswak nadat sy 'n toeval gekry het. Haar organe het daarna ingegee.<ref name="Netwerk24"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Lucille}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Gebore in 1942]] [[Kategorie:Oorlede in 2024]] 22gspdeblqgzz6i2i7k1tbvhqhzzt3m 2978597 2978596 2026-10-13T17:14:41Z Morne 672 2978597 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lucille Ackerman | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Lucille Ackerman | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1942|8|8}} | Geboorteplek = [[Piet Retief]], [[Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|11|17|1942|8|8}} | Sterfteplek = [[Wes-Kaap]], Suid-Afrika | Beroep = Sopraan, sangeres | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Lucille Ackerman''' (8 Augustus 1942 – 17 November 2024) was 'n Suid-Afrikaanse sopraan en sangeres wat as solokunstenaar en saam met haar man, die sanger en omroeper [[Francois van Heyningen]], opgetree het. Die egpaar het verskeie Afrikaanse en geestelike liedere opgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite web |last=Opperman |first=A.J. |title=Lucille Ackerman: Sopraan wat nooit genoeg geëer is |url=https://www.netwerk24.com/kunste/musiek/lucille-ackerman-sopraan-wat-nooit-genoeg-geeer-is-20241223 |website=Netwerk24 |date=25 Desember 2024 |language=af}}</ref><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |last=Badenhorst |first=Daantjie |title=Francois van Heyningen (1935–2015) |url=https://afrikanergeskiedenis.co.za/francois-van-heyningen-1935-2015/ |website=Afrikanergeskiedenis |language=af}}</ref> == Vroeë lewe == Ackerman is op 8 Augustus 1942 op [[Piet Retief]] (tans Mkhondo) gebore. Sy was haar ouers se enigste kind en het op dié dorp grootgeword en skoolgegaan. Op hoërskool het sy die hoofrol in die operette ''Die heidenooientjie'' vertolk. Die sangonderwyseres Maria Hittorff, wat ook die sopraan [[Mimi Coertse]] onderrig het, het tydens 'n besoek aan Suid-Afrika haar sangtalent raakgesien.<ref name="Netwerk24"/> == Sangloopbaan == Ackerman het op 'n jong ouderdom saam met die orkesleier [[Hendrik Susan]] opgetree en haar platebuut op die album ''Hendrik Susan groet julle weer'' gemaak.<ref name="Afrikanergeskiedenis"/> In 1968 het die lede van die sangpaar [[Groep Twee]], Gert van Tonder en [[Sias Reinecke]], haar aan Francois van Heyningen voorgestel. Die twee sangers het daarna gereeld saam in Groep Twee se voorprogramme opgetree. Hul eerste gesamentlike album, ''Een enkel roos'', is in 1969 uitgereik. Hulle het ook liedjies soos "Lente in die ou Transvaal", "Die laaste wals", "Nader my God by U", "Kom tot die Heer" en "Aan die kruis van Golgota" opgeneem.<ref name="Netwerk24"/><ref name="Afrikanergeskiedenis"/> Een van Ackerman se liedjies was "My hart verlang na die Boland", wat deur Gert van Tonder as een van haar grootste treffers beskryf is. Sy het ook saam met ander sangers opgetree, onder wie die tenoor Coert Grobbelaar en [[Jannie du Toit]].<ref name="Netwerk24"/> == Persoonlike lewe == Ackerman en Van Heyningen is in 1978 getroud. Albei was voorheen getroud en het kinders uit hul vorige huwelike gehad. Ackerman het twee kinders en Van Heyningen vier gehad. Hul dogter, Veronique van Heyningen, is uit hul huwelik gebore. Veronique het later 'n omroeper by [[RSG]] geword. Ackerman se stiefseun, [[Charl van Heyningen]], is 'n akteur, sanger en aanbieder van die RSG-program ''Dis opera''. Francois van Heyningen is op 14 Oktober 2015 oorlede. Ackerman het daarna in die [[Strand]] in die Wes-Kaap gewoon.<ref name="Netwerk24"/> == Dood == Ackerman is op 17 November 2024 in die ouderdom van 82 jaar oorlede. Sy is in die hospitaal opgeneem nadat sy siek geword het. Daar is vasgestel dat sy vroeër daardie week 'n hartaanval gehad het. Sy het 'n hartomleidingsoperasie en die vervanging van 'n hartklep ondergaan. Aanvanklik het sy ná die operasie goed herstel, maar haar toestand het skielik verswak nadat sy 'n toeval gekry het. Haar organe het daarna ingegee.<ref name="Netwerk24"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Lucille}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Gebore in 1942]] [[Kategorie:Oorlede in 2024]] oeb3modk4qkpz5zp4dbcz1z8nlgmopq 2978598 2978597 2026-10-13T17:15:12Z Morne 672 2978598 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lucille Ackerman | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Lucille Ackerman | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1942|8|8}} | Geboorteplek = [[Piet Retief]], [[Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|11|17|1942|8|8}} | Sterfteplek = [[Wes-Kaap]], Suid-Afrika | Beroep = Sopraan, sangeres | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Lucille Ackerman''' (8 Augustus 1942 – 17 November 2024) was 'n Suid-Afrikaanse sopraan en sangeres wat as solokunstenaar en saam met haar man, die sanger en omroeper [[Francois van Heyningen]], opgetree het. Die egpaar het verskeie Afrikaanse en geestelike liedere opgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite web |last=Opperman |first=A.J. |title=Lucille Ackerman: Sopraan wat nooit genoeg geëer is |url=https://www.netwerk24.com/kunste/musiek/lucille-ackerman-sopraan-wat-nooit-genoeg-geeer-is-20241223 |website=Netwerk24 |date=25 Desember 2024 |language=af}}</ref><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |last=Badenhorst |first=Daantjie |title=Francois van Heyningen (1935–2015) |url=https://afrikanergeskiedenis.co.za/francois-van-heyningen-1935-2015/ |website=Afrikanergeskiedenis |language=af}}</ref> == Vroeë lewe == Ackerman is op 8 Augustus 1942 op [[Piet Retief]] (tans Mkhondo) gebore. Sy was haar ouers se enigste kind en het op dié dorp grootgeword en skoolgegaan. Op hoërskool het sy die hoofrol in die operette ''Die heidenooientjie'' vertolk. Die sangonderwyseres Maria Hittorff, wat ook die sopraan [[Mimi Coertse]] onderrig het, het tydens 'n besoek aan Suid-Afrika haar sangtalent raakgesien.<ref name="Netwerk24"/> == Sangloopbaan == Ackerman het op 'n jong ouderdom saam met die orkesleier [[Hendrik Susan]] opgetree en haar platebuut op die album ''Hendrik Susan groet julle weer'' gemaak.<ref name="Afrikanergeskiedenis"/> In 1968 het die lede van die sangpaar [[Groep Twee]], Gert van Tonder en [[Sias Reinecke]], haar aan Francois van Heyningen voorgestel. Die twee sangers het daarna gereeld saam in Groep Twee se voorprogramme opgetree. Hul eerste gesamentlike album, ''Een enkel roos'', is in 1969 uitgereik. Hulle het ook liedjies soos "Lente in die ou Transvaal", "Die laaste wals", "Nader my God by U", "Kom tot die Heer" en "Aan die kruis van Golgota" opgeneem.<ref name="Netwerk24"/><ref name="Afrikanergeskiedenis"/> Een van Ackerman se liedjies was "My hart verlang na die Boland", wat deur Gert van Tonder as een van haar grootste treffers beskryf is. Sy het ook saam met ander sangers opgetree, onder wie die tenoor Coert Grobbelaar en [[Jannie du Toit]].<ref name="Netwerk24"/> == Persoonlike lewe == Ackerman en Van Heyningen is in 1978 getroud. Albei was voorheen getroud en het kinders uit hul vorige huwelike gehad. Ackerman het twee kinders en Van Heyningen vier gehad. Hul dogter, Veronique van Heyningen, is uit hul huwelik gebore. Veronique het later 'n omroeper by [[RSG]] geword. Ackerman se stiefseun, [[Charl van Heyningen]], is 'n akteur, sanger en aanbieder van die RSG-program ''Dis opera''. Francois van Heyningen is op 14 Oktober 2015 oorlede. Ackerman het daarna in die [[Strand]] in die Wes-Kaap gewoon.<ref name="Netwerk24"/> == Dood == Ackerman is op 17 November 2024 in die ouderdom van 82 jaar oorlede. Sy is in die hospitaal opgeneem nadat sy siek geword het. Daar is vasgestel dat sy vroeër daardie week 'n hartaanval gehad het. Sy het 'n hartomleidingsoperasie en die vervanging van 'n hartklep ondergaan. Aanvanklik het sy ná die operasie goed herstel, maar haar toestand het skielik verswak nadat sy 'n toeval gekry het. Haar organe het daarna ingegee.<ref name="Netwerk24"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Lucille}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] 2ly0b9lkyq7b1e3glu6f0i7qx5n2rxk 2978599 2978598 2026-10-13T17:15:40Z Morne 672 2978599 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lucille Ackerman | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Lucille Ackerman | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1942|8|8}} | Geboorteplek = [[Piet Retief]], [[Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|11|17|1942|8|8}} | Sterfteplek = [[Wes-Kaap]], Suid-Afrika | Beroep = Sopraan, sangeres | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Lucille Ackerman''' ([[8 Augustus]] [[1942]] – [[17 November]] [[2024]]) was 'n Suid-Afrikaanse sopraan en sangeres wat as solokunstenaar en saam met haar man, die sanger en omroeper [[Francois van Heyningen]], opgetree het. Die egpaar het verskeie Afrikaanse en geestelike liedere opgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite web |last=Opperman |first=A.J. |title=Lucille Ackerman: Sopraan wat nooit genoeg geëer is |url=https://www.netwerk24.com/kunste/musiek/lucille-ackerman-sopraan-wat-nooit-genoeg-geeer-is-20241223 |website=Netwerk24 |date=25 Desember 2024 |language=af}}</ref><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |last=Badenhorst |first=Daantjie |title=Francois van Heyningen (1935–2015) |url=https://afrikanergeskiedenis.co.za/francois-van-heyningen-1935-2015/ |website=Afrikanergeskiedenis |language=af}}</ref> == Vroeë lewe == Ackerman is op 8 Augustus 1942 op [[Piet Retief]] (tans Mkhondo) gebore. Sy was haar ouers se enigste kind en het op dié dorp grootgeword en skoolgegaan. Op hoërskool het sy die hoofrol in die operette ''Die heidenooientjie'' vertolk. Die sangonderwyseres Maria Hittorff, wat ook die sopraan [[Mimi Coertse]] onderrig het, het tydens 'n besoek aan Suid-Afrika haar sangtalent raakgesien.<ref name="Netwerk24"/> == Sangloopbaan == Ackerman het op 'n jong ouderdom saam met die orkesleier [[Hendrik Susan]] opgetree en haar platebuut op die album ''Hendrik Susan groet julle weer'' gemaak.<ref name="Afrikanergeskiedenis"/> In 1968 het die lede van die sangpaar [[Groep Twee]], Gert van Tonder en [[Sias Reinecke]], haar aan Francois van Heyningen voorgestel. Die twee sangers het daarna gereeld saam in Groep Twee se voorprogramme opgetree. Hul eerste gesamentlike album, ''Een enkel roos'', is in 1969 uitgereik. Hulle het ook liedjies soos "Lente in die ou Transvaal", "Die laaste wals", "Nader my God by U", "Kom tot die Heer" en "Aan die kruis van Golgota" opgeneem.<ref name="Netwerk24"/><ref name="Afrikanergeskiedenis"/> Een van Ackerman se liedjies was "My hart verlang na die Boland", wat deur Gert van Tonder as een van haar grootste treffers beskryf is. Sy het ook saam met ander sangers opgetree, onder wie die tenoor Coert Grobbelaar en [[Jannie du Toit]].<ref name="Netwerk24"/> == Persoonlike lewe == Ackerman en Van Heyningen is in 1978 getroud. Albei was voorheen getroud en het kinders uit hul vorige huwelike gehad. Ackerman het twee kinders en Van Heyningen vier gehad. Hul dogter, Veronique van Heyningen, is uit hul huwelik gebore. Veronique het later 'n omroeper by [[RSG]] geword. Ackerman se stiefseun, [[Charl van Heyningen]], is 'n akteur, sanger en aanbieder van die RSG-program ''Dis opera''. Francois van Heyningen is op 14 Oktober 2015 oorlede. Ackerman het daarna in die [[Strand]] in die Wes-Kaap gewoon.<ref name="Netwerk24"/> == Dood == Ackerman is op 17 November 2024 in die ouderdom van 82 jaar oorlede. Sy is in die hospitaal opgeneem nadat sy siek geword het. Daar is vasgestel dat sy vroeër daardie week 'n hartaanval gehad het. Sy het 'n hartomleidingsoperasie en die vervanging van 'n hartklep ondergaan. Aanvanklik het sy ná die operasie goed herstel, maar haar toestand het skielik verswak nadat sy 'n toeval gekry het. Haar organe het daarna ingegee.<ref name="Netwerk24"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Lucille}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] r33dn38cl5juzbdn301c30vx7nghcpk 2978600 2978599 2026-10-13T17:16:50Z Morne 672 2978600 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lucille Ackerman | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Lucille Ackerman | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1942|8|8}} | Geboorteplek = [[Piet Retief, Mpumalanga|Piet Retief]], [[Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|11|17|1942|8|8}} | Sterfteplek = [[Wes-Kaap]], Suid-Afrika | Beroep = Sopraan, sangeres | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Lucille Ackerman''' ([[8 Augustus]] [[1942]] – [[17 November]] [[2024]]) was 'n Suid-Afrikaanse sopraan en sangeres wat as solokunstenaar en saam met haar man, die sanger en omroeper [[Francois van Heyningen]], opgetree het. Die egpaar het verskeie Afrikaanse en geestelike liedere opgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite web |last=Opperman |first=A.J. |title=Lucille Ackerman: Sopraan wat nooit genoeg geëer is |url=https://www.netwerk24.com/kunste/musiek/lucille-ackerman-sopraan-wat-nooit-genoeg-geeer-is-20241223 |website=Netwerk24 |date=25 Desember 2024 |language=af}}</ref><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |last=Badenhorst |first=Daantjie |title=Francois van Heyningen (1935–2015) |url=https://afrikanergeskiedenis.co.za/francois-van-heyningen-1935-2015/ |website=Afrikanergeskiedenis |language=af}}</ref> == Vroeë lewe == Ackerman is op 8 Augustus 1942 op [[Piet Retief, Mpumalanga|Piet Retief]] (tans Mkhondo) gebore. Sy was haar ouers se enigste kind en het op dié dorp grootgeword en skoolgegaan. Op hoërskool het sy die hoofrol in die operette ''Die heidenooientjie'' vertolk. Die sangonderwyseres Maria Hittorff, wat ook die sopraan [[Mimi Coertse]] onderrig het, het tydens 'n besoek aan Suid-Afrika haar sangtalent raakgesien.<ref name="Netwerk24"/> == Sangloopbaan == Ackerman het op 'n jong ouderdom saam met die orkesleier [[Hendrik Susan]] opgetree en haar platebuut op die album ''Hendrik Susan groet julle weer'' gemaak.<ref name="Afrikanergeskiedenis"/> In 1968 het die lede van die sangpaar [[Groep Twee]], Gert van Tonder en [[Sias Reinecke]], haar aan Francois van Heyningen voorgestel. Die twee sangers het daarna gereeld saam in Groep Twee se voorprogramme opgetree. Hul eerste gesamentlike album, ''Een enkel roos'', is in 1969 uitgereik. Hulle het ook liedjies soos "Lente in die ou Transvaal", "Die laaste wals", "Nader my God by U", "Kom tot die Heer" en "Aan die kruis van Golgota" opgeneem.<ref name="Netwerk24"/><ref name="Afrikanergeskiedenis"/> Een van Ackerman se liedjies was "My hart verlang na die Boland", wat deur Gert van Tonder as een van haar grootste treffers beskryf is. Sy het ook saam met ander sangers opgetree, onder wie die tenoor Coert Grobbelaar en [[Jannie du Toit]].<ref name="Netwerk24"/> == Persoonlike lewe == Ackerman en Van Heyningen is in 1978 getroud. Albei was voorheen getroud en het kinders uit hul vorige huwelike gehad. Ackerman het twee kinders en Van Heyningen vier gehad. Hul dogter, Veronique van Heyningen, is uit hul huwelik gebore. Veronique het later 'n omroeper by [[RSG]] geword. Ackerman se stiefseun, [[Charl van Heyningen]], is 'n akteur, sanger en aanbieder van die RSG-program ''Dis opera''. Francois van Heyningen is op 14 Oktober 2015 oorlede. Ackerman het daarna in die [[Strand]] in die Wes-Kaap gewoon.<ref name="Netwerk24"/> == Dood == Ackerman is op 17 November 2024 in die ouderdom van 82 jaar oorlede. Sy is in die hospitaal opgeneem nadat sy siek geword het. Daar is vasgestel dat sy vroeër daardie week 'n hartaanval gehad het. Sy het 'n hartomleidingsoperasie en die vervanging van 'n hartklep ondergaan. Aanvanklik het sy ná die operasie goed herstel, maar haar toestand het skielik verswak nadat sy 'n toeval gekry het. Haar organe het daarna ingegee.<ref name="Netwerk24"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Lucille}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] mi7mash8kowwdsl31hth7q751sslos0 6 470673 2978601 2026-10-13T17:18:56Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr Baumann en sy verpleegpersoneel en pasiente by die kamphospitaal, Bloemfontein-konsentrasiekamp.}} {{en|1=Dr. Baumann and his nursing staff and patients at the camp hospital, Bloemfontein concentration camp}} |bron=Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dr_Baumann_en_sy_verpleegpersoneel_en_pasiente_by_die_kamphospitaal.jpg foto] as bron |datum=2020-08-24... 2978601 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr Baumann en sy verpleegpersoneel en pasiente by die kamphospitaal, Bloemfontein-konsentrasiekamp.}} {{en|1=Dr. Baumann and his nursing staff and patients at the camp hospital, Bloemfontein concentration camp}} |bron=Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dr_Baumann_en_sy_verpleegpersoneel_en_pasiente_by_die_kamphospitaal.jpg foto] as bron |datum=2020-08-24 |daarsteller= PetronelFourie, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Dr Baumann en sy verpleegpersoneel en pasiente by die kamphospitaal.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Konsentrasiekampe]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} lz4imz0umhf9e867c17bi19s8enbfb1 0 470674 2978602 2026-10-13T17:28:08Z Morne 672 Nuwe bladsy geskep met ' {{Inligtingskas Akteur | naam = Charl van Heyningen | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1961|9|27}} | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Sanger, akteur, radio-omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger | eggenoot = Rachel van Heyningen | kinders = 3 }} '''Charl van Heyningen''' (gebore [[27 September]] [[1961]]) is 'n Suid-Afrikaanse sanger, akteur, omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger. Hy is 'n opgeleide liriese bariton wat in versk...' 2978602 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | naam = Charl van Heyningen | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1961|9|27}} | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Sanger, akteur, radio-omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger | eggenoot = Rachel van Heyningen | kinders = 3 }} '''Charl van Heyningen''' (gebore [[27 September]] [[1961]]) is 'n Suid-Afrikaanse sanger, akteur, omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger. Hy is 'n opgeleide liriese bariton wat in verskeie operas, verhoogproduksies en televisiereekse opgetree het. Hy is ook aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op [[RSG]].<ref name="RSGbio">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ |website=RSG |language=af}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Van Heyningen is op 27 September 1961 gebore.<ref name="WOM">{{cite web |last=Du Toit Jordaan |first=Conrad Gert |title=Verjaarsdagplasing oor Charl van Heyningen |url=https://www.facebook.com/groups/487239922932569/ |website=WOM (Wêreld Onbeperkte Musiek), Facebook |date=27 September 2025 |language=af}}</ref> Hy is die seun van die sanger, akteur en omroeper wyle [[Francois van Heyningen]] (1935–2015). Hy het in sy matriekjaar sangopleiding by prof. [[Werner Nel]] begin en later aan die Hochschule für Musik in München, Duitsland, onder prof. Hanno Blaschke studeer. Benewens sy musiekopleiding het hy ook 'n regsgraad verwerf.<ref name="LitNet">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.litnet.co.za/author/charl-van-heyningen/ |website=LitNet |date=30 Mei 2007 |language=af}}</ref> == Operaloopbaan == Van Heyningen het op 21-jarige ouderdom sy operadebuut in [[Wolfgang Amadeus Mozart]] se ''Die Zauberflöte'' (''Die towerfluit'') gemaak. Hy het daarna verskeie hoofrolle as liriese bariton vertolk, onder meer Figaro in ''Die barbier van Sevilla'' vir die Vrystaatse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Sukovs), Morales in ''Carmen'' vir die Transvaalse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Truk), die graaf in ''Die huwelik van Figaro'' en die titelrol in ''Don Giovanni'' in die Roodepoortse Staatsteater. Hy het ook in konserte, oratoriums en musiekteaterproduksies opgetree, waaronder ''A Touch of Webber and a Taste of Rice'' en ''Hooked on Swing''.<ref name="LitNet"/> == Musiekopnames == In 1998 het Van Heyningen sy eerste Afrikaanse soloalbum, ''Maskers'', uitgereik. Die album het 'n benoeming vir beste manlike kunstenaar by die South African Music Awards (Sama) ontvang. Van sy opnames sluit liedjies soos "You'll Never Walk Alone", "Ek weet wat ek wil hê" en "Life is Beautiful" in.<ref name="WOM"/> Sy repertoire sluit klassieke musiek, opera, Afrikaanse liedjies en gewilde musiek in. == Toneelspel en stemwerk == Van Heyningen het as akteur in verskeie Suid-Afrikaanse televisiereekse opgetree, waaronder ''Wolwedans in die skemer'', ''Koöperasiestories'', ''Die losprys'' en ''Orkney snork nie''.<ref name="LitNet"/><ref name="WOM"/> Hy het ook as stemkunstenaar vir radio- en televisieadvertensies gewerk. Sy stemwerk sluit advertensies vir onder meer Telkom, MTN, Standard Bank, Nissan, Edgars en Shoprite in.<ref name="APM">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ |website=Artists Personal Management |language=en}}</ref> == Uitsaaiwese == Van Heyningen het in 2019 aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op RSG geword. Hy het die program by Wouter de Wet oorgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite news |last=Opperman |first=A.J. |title='Dis opera' op RSG spog met nuwe aanbieder |url=https://www.netwerk24.com/dis-opera-op-rsg-spog-met-nuwe-aanbieder-20191103 |work=Netwerk24 |date=3 November 2019 |language=af}}</ref> Hy is ook werksaam as vervaardiger en aanbieder van musiekproduksies en het ervaring in die bemarking en bevordering van kunstenaars en konserte. == Persoonlike lewe == Van Heyningen is getroud met Rachel en hulle het drie kinders: Cara, Emma en Charl junior. Die gesin het hulle op Somerset-Wes gevestig.<ref name="LitNet"/> Sy dogter Emma het ook 'n sangloopbaan gevolg en tree onder die naam Emma van Heyn op. Sy vader, [[Francois van Heyningen]], was 'n Afrikaanse sanger, akteur en radio-omroeper wat op [[14 Oktober]] [[2015]] oorlede is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ Charl van Heyningen se RSG-profiel] * [https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ Charl van Heyningen by Artists Personal Management] * [https://www.imdb.com/name/nm3221147/ Charl van Heyningen op IMDb] {{DEFAULTSORT:Van Heyningen, Charl}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse radio-omroepers]] 62fa2ad9tlefwja9zxaqi3lkddamb66 2978603 2978602 2026-10-13T17:28:44Z Morne 672 2978603 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | naam = Charl van Heyningen | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1961|9|27}} | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Sanger, akteur, radio-omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger | eggenoot = Rachel van Heyningen | kinders = 3 }} '''Charl van Heyningen''' (gebore [[27 September]] [[1961]]) is 'n Suid-Afrikaanse sanger, akteur, omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger. Hy is 'n opgeleide liriese bariton wat in verskeie operas, verhoogproduksies en televisiereekse opgetree het. Hy is ook aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op [[RSG]].<ref name="RSGbio">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ |website=RSG |language=af}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Van Heyningen is op 27 September 1961 gebore.<ref name="WOM">{{cite web |last=Du Toit Jordaan |first=Conrad Gert |title=Verjaarsdagplasing oor Charl van Heyningen |url=https://www.facebook.com/groups/487239922932569/ |website=WOM (Wêreld Onbeperkte Musiek), Facebook |date=27 September 2025 |language=af}}</ref> Hy is die seun van die sanger, akteur en omroeper wyle [[Francois van Heyningen]] (1935–2015). Hy het in sy matriekjaar sangopleiding by prof. [[Werner Nel]] begin en later aan die Hochschule für Musik in München, Duitsland, onder prof. Hanno Blaschke studeer. Benewens sy musiekopleiding het hy ook 'n regsgraad verwerf.<ref name="LitNet">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.litnet.co.za/author/charl-van-heyningen/ |website=LitNet |date=30 Mei 2007 |language=af}}</ref> == Operaloopbaan == Van Heyningen het op 21-jarige ouderdom sy operadebuut in [[Wolfgang Amadeus Mozart]] se ''Die Zauberflöte'' (''Die towerfluit'') gemaak. Hy het daarna verskeie hoofrolle as liriese bariton vertolk, onder meer Figaro in ''Die barbier van Sevilla'' vir die Vrystaatse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Sukovs), Morales in ''Carmen'' vir die Transvaalse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Truk), die graaf in ''Die huwelik van Figaro'' en die titelrol in ''Don Giovanni'' in die Roodepoortse Staatsteater. Hy het ook in konserte, oratoriums en musiekteaterproduksies opgetree, waaronder ''A Touch of Webber and a Taste of Rice'' en ''Hooked on Swing''.<ref name="LitNet"/> == Musiekopnames == In 1998 het Van Heyningen sy eerste Afrikaanse soloalbum, ''Maskers'', uitgereik. Die album het 'n benoeming vir beste manlike kunstenaar by die South African Music Awards (Sama) ontvang. Van sy opnames sluit liedjies soos "You'll Never Walk Alone", "Ek weet wat ek wil hê" en "Life is Beautiful" in.<ref name="WOM"/> Sy repertoire sluit klassieke musiek, opera, Afrikaanse liedjies en gewilde musiek in. == Toneelspel en stemwerk == Van Heyningen het as akteur in verskeie Suid-Afrikaanse televisiereekse opgetree, waaronder ''Wolwedans in die skemer'', ''Koöperasiestories'', ''Die losprys'' en ''Orkney snork nie''.<ref name="LitNet"/><ref name="WOM"/> Hy het ook as stemkunstenaar vir radio- en televisieadvertensies gewerk. Sy stemwerk sluit advertensies vir onder meer Telkom, MTN, Standard Bank, Nissan, Edgars en Shoprite in.<ref name="APM">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ |website=Artists Personal Management |language=en}}</ref> == Uitsaaiwese == Van Heyningen het in 2019 aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op RSG geword. Hy het die program by Wouter de Wet oorgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite news |last=Opperman |first=A.J. |title='Dis opera' op RSG spog met nuwe aanbieder |url=https://www.netwerk24.com/dis-opera-op-rsg-spog-met-nuwe-aanbieder-20191103 |work=Netwerk24 |date=3 November 2019 |language=af}}</ref> Hy is ook werksaam as vervaardiger en aanbieder van musiekproduksies en het ervaring in die bemarking en bevordering van kunstenaars en konserte. == Persoonlike lewe == Van Heyningen is getroud met Rachel en hulle het drie kinders: Cara, Emma en Charl junior. Die gesin het hulle op Somerset-Wes gevestig.<ref name="LitNet"/> Sy dogter Emma het ook 'n sangloopbaan gevolg en tree onder die naam Emma van Heyn op. Sy vader, [[Francois van Heyningen]], was 'n Afrikaanse sanger, akteur en radio-omroeper wat op [[14 Oktober]] [[2015]] oorlede is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ Charl van Heyningen se RSG-profiel] * [https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ Charl van Heyningen by Artists Personal Management] * [https://www.imdb.com/name/nm3221147/ Charl van Heyningen op IMDb] {{DEFAULTSORT:Van Heyningen, Charl}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse omroepers]] 123iixcvsgm3ojrb4kjfno5hac8nyzo 2978604 2978603 2026-10-13T17:29:02Z Morne 672 2978604 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | naam = Charl van Heyningen | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1961|9|27}} | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Sanger, akteur, radio-omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger | eggenoot = Rachel van Heyningen | kinders = 3 }} '''Charl van Heyningen''' (gebore [[27 September]] [[1961]]) is 'n Suid-Afrikaanse sanger, akteur, omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger. Hy is 'n opgeleide liriese bariton wat in verskeie operas, verhoogproduksies en televisiereekse opgetree het. Hy is ook aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op [[RSG]].<ref name="RSGbio">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ |website=RSG |language=af}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Van Heyningen is op 27 September 1961 gebore.<ref name="WOM">{{cite web |last=Du Toit Jordaan |first=Conrad Gert |title=Verjaarsdagplasing oor Charl van Heyningen |url=https://www.facebook.com/groups/487239922932569/ |website=WOM (Wêreld Onbeperkte Musiek), Facebook |date=27 September 2025 |language=af}}</ref> Hy is die seun van die sanger, akteur en omroeper wyle [[Francois van Heyningen]] (1935–2015). Hy het in sy matriekjaar sangopleiding by prof. [[Werner Nel]] begin en later aan die Hochschule für Musik in München, Duitsland, onder prof. Hanno Blaschke studeer. Benewens sy musiekopleiding het hy ook 'n regsgraad verwerf.<ref name="LitNet">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.litnet.co.za/author/charl-van-heyningen/ |website=LitNet |date=30 Mei 2007 |language=af}}</ref> == Operaloopbaan == Van Heyningen het op 21-jarige ouderdom sy operadebuut in [[Wolfgang Amadeus Mozart]] se ''Die Zauberflöte'' (''Die towerfluit'') gemaak. Hy het daarna verskeie hoofrolle as liriese bariton vertolk, onder meer Figaro in ''Die barbier van Sevilla'' vir die Vrystaatse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Sukovs), Morales in ''Carmen'' vir die Transvaalse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Truk), die graaf in ''Die huwelik van Figaro'' en die titelrol in ''Don Giovanni'' in die Roodepoortse Staatsteater. Hy het ook in konserte, oratoriums en musiekteaterproduksies opgetree, waaronder ''A Touch of Webber and a Taste of Rice'' en ''Hooked on Swing''.<ref name="LitNet"/> == Musiekopnames == In 1998 het Van Heyningen sy eerste Afrikaanse soloalbum, ''Maskers'', uitgereik. Die album het 'n benoeming vir beste manlike kunstenaar by die South African Music Awards (Sama) ontvang. Van sy opnames sluit liedjies soos "You'll Never Walk Alone", "Ek weet wat ek wil hê" en "Life is Beautiful" in.<ref name="WOM"/> Sy repertoire sluit klassieke musiek, opera, Afrikaanse liedjies en gewilde musiek in. == Toneelspel en stemwerk == Van Heyningen het as akteur in verskeie Suid-Afrikaanse televisiereekse opgetree, waaronder ''Wolwedans in die skemer'', ''Koöperasiestories'', ''Die losprys'' en ''Orkney snork nie''.<ref name="LitNet"/><ref name="WOM"/> Hy het ook as stemkunstenaar vir radio- en televisieadvertensies gewerk. Sy stemwerk sluit advertensies vir onder meer Telkom, MTN, Standard Bank, Nissan, Edgars en Shoprite in.<ref name="APM">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ |website=Artists Personal Management |language=en}}</ref> == Uitsaaiwese == Van Heyningen het in 2019 aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op RSG geword. Hy het die program by Wouter de Wet oorgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite news |last=Opperman |first=A.J. |title='Dis opera' op RSG spog met nuwe aanbieder |url=https://www.netwerk24.com/dis-opera-op-rsg-spog-met-nuwe-aanbieder-20191103 |work=Netwerk24 |date=3 November 2019 |language=af}}</ref> Hy is ook werksaam as vervaardiger en aanbieder van musiekproduksies en het ervaring in die bemarking en bevordering van kunstenaars en konserte. == Persoonlike lewe == Van Heyningen is getroud met Rachel en hulle het drie kinders: Cara, Emma en Charl junior. Die gesin het hulle op Somerset-Wes gevestig.<ref name="LitNet"/> Sy dogter Emma het ook 'n sangloopbaan gevolg en tree onder die naam Emma van Heyn op. Sy vader, [[Francois van Heyningen]], was 'n Afrikaanse sanger, akteur en radio-omroeper wat op [[14 Oktober]] [[2015]] oorlede is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ Charl van Heyningen se RSG-profiel] * [https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ Charl van Heyningen by Artists Personal Management] * [https://www.imdb.com/name/nm3221147/ Charl van Heyningen op IMDb] {{DEFAULTSORT:Van Heyningen, Charl}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse omroepers]] 2bkkx2340rm83hz4yag1sfwv5tsjxe1 2978606 2978604 2026-10-13T17:31:15Z Morne 672 2978606 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Charl van Heyningen | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1961|9|27}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Sanger, akteur, omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Charl van Heyningen''' (gebore [[27 September]] [[1961]]) is 'n Suid-Afrikaanse sanger, akteur, omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger. Hy is 'n opgeleide liriese bariton wat in verskeie operas, verhoogproduksies en televisiereekse opgetree het. Hy is ook aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op [[RSG]].<ref name="RSGbio">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ |website=RSG |language=af}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Van Heyningen is op 27 September 1961 gebore.<ref name="WOM">{{cite web |last=Du Toit Jordaan |first=Conrad Gert |title=Verjaarsdagplasing oor Charl van Heyningen |url=https://www.facebook.com/groups/487239922932569/ |website=WOM (Wêreld Onbeperkte Musiek), Facebook |date=27 September 2025 |language=af}}</ref> Hy is die seun van die sanger, akteur en omroeper wyle [[Francois van Heyningen]] (1935–2015). Hy het in sy matriekjaar sangopleiding by prof. [[Werner Nel]] begin en later aan die Hochschule für Musik in München, Duitsland, onder prof. Hanno Blaschke studeer. Benewens sy musiekopleiding het hy ook 'n regsgraad verwerf.<ref name="LitNet">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.litnet.co.za/author/charl-van-heyningen/ |website=LitNet |date=30 Mei 2007 |language=af}}</ref> == Operaloopbaan == Van Heyningen het op 21-jarige ouderdom sy operadebuut in [[Wolfgang Amadeus Mozart]] se ''Die Zauberflöte'' (''Die towerfluit'') gemaak. Hy het daarna verskeie hoofrolle as liriese bariton vertolk, onder meer Figaro in ''Die barbier van Sevilla'' vir die Vrystaatse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Sukovs), Morales in ''Carmen'' vir die Transvaalse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Truk), die graaf in ''Die huwelik van Figaro'' en die titelrol in ''Don Giovanni'' in die Roodepoortse Staatsteater. Hy het ook in konserte, oratoriums en musiekteaterproduksies opgetree, waaronder ''A Touch of Webber and a Taste of Rice'' en ''Hooked on Swing''.<ref name="LitNet"/> == Musiekopnames == In 1998 het Van Heyningen sy eerste Afrikaanse soloalbum, ''Maskers'', uitgereik. Die album het 'n benoeming vir beste manlike kunstenaar by die South African Music Awards (Sama) ontvang. Van sy opnames sluit liedjies soos "You'll Never Walk Alone", "Ek weet wat ek wil hê" en "Life is Beautiful" in.<ref name="WOM"/> Sy repertoire sluit klassieke musiek, opera, Afrikaanse liedjies en gewilde musiek in. == Toneelspel en stemwerk == Van Heyningen het as akteur in verskeie Suid-Afrikaanse televisiereekse opgetree, waaronder ''Wolwedans in die skemer'', ''Koöperasiestories'', ''Die losprys'' en ''Orkney snork nie''.<ref name="LitNet"/><ref name="WOM"/> Hy het ook as stemkunstenaar vir radio- en televisieadvertensies gewerk. Sy stemwerk sluit advertensies vir onder meer Telkom, MTN, Standard Bank, Nissan, Edgars en Shoprite in.<ref name="APM">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ |website=Artists Personal Management |language=en}}</ref> == Uitsaaiwese == Van Heyningen het in 2019 aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op RSG geword. Hy het die program by Wouter de Wet oorgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite news |last=Opperman |first=A.J. |title='Dis opera' op RSG spog met nuwe aanbieder |url=https://www.netwerk24.com/dis-opera-op-rsg-spog-met-nuwe-aanbieder-20191103 |work=Netwerk24 |date=3 November 2019 |language=af}}</ref> Hy is ook werksaam as vervaardiger en aanbieder van musiekproduksies en het ervaring in die bemarking en bevordering van kunstenaars en konserte. == Persoonlike lewe == Van Heyningen is getroud met Rachel en hulle het drie kinders: Cara, Emma en Charl junior. Die gesin het hulle op Somerset-Wes gevestig.<ref name="LitNet"/> Sy dogter Emma het ook 'n sangloopbaan gevolg en tree onder die naam Emma van Heyn op. Sy vader, [[Francois van Heyningen]], was 'n Afrikaanse sanger, akteur en radio-omroeper wat op [[14 Oktober]] [[2015]] oorlede is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ Charl van Heyningen se RSG-profiel] * [https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ Charl van Heyningen by Artists Personal Management] * [https://www.imdb.com/name/nm3221147/ Charl van Heyningen op IMDb] {{DEFAULTSORT:Van Heyningen, Charl}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse omroepers]] a27xne65g0rbhitda69zd55jw7a72uz 2978634 2978606 2026-10-13T18:51:19Z Aliwal2012 39067 2978634 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Charl van Heyningen | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1961|9|27}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = {{RSA}} | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Sanger, akteur, omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = | Toekennings = }} '''Charl van Heyningen''' (gebore [[27 September]] [[1961]]) is 'n Suid-Afrikaanse sanger, akteur, omroeper, stemkunstenaar en musiekvervaardiger. Hy is 'n opgeleide liriese bariton wat in verskeie operas, verhoogproduksies en televisiereekse opgetree het. Hy is ook aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op [[RSG]].<ref name="RSGbio">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ |website=RSG |language=af}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Van Heyningen is op 27 September 1961 gebore.<ref name="WOM">{{cite web |last=Du Toit Jordaan |first=Conrad Gert |title=Verjaarsdagplasing oor Charl van Heyningen |url=https://www.facebook.com/groups/487239922932569/ |website=WOM (Wêreld Onbeperkte Musiek), Facebook |date=27 September 2025 |language=af}}</ref> Hy is die seun van die sanger, akteur en omroeper wyle [[Francois van Heyningen]] (1935–2015). Hy het in sy matriekjaar sangopleiding by prof. [[Werner Nel]] begin en later aan die Hochschule für Musik in München, Duitsland, onder prof. Hanno Blaschke studeer. Benewens sy musiekopleiding het hy ook 'n regsgraad verwerf.<ref name="LitNet">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.litnet.co.za/author/charl-van-heyningen/ |website=LitNet |date=30 Mei 2007 |language=af}}</ref> == Operaloopbaan == Van Heyningen het op 21-jarige ouderdom sy operadebuut in [[Wolfgang Amadeus Mozart]] se ''Die Zauberflöte'' (''Die towerfluit'') gemaak. Hy het daarna verskeie hoofrolle as liriese bariton vertolk, onder meer Figaro in ''Die barbier van Sevilla'' vir die Vrystaatse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Sukovs), Morales in ''Carmen'' vir die Transvaalse Raad vir die Uitvoerende Kunste (Truk), die graaf in ''Die huwelik van Figaro'' en die titelrol in ''Don Giovanni'' in die Roodepoortse Staatsteater. Hy het ook in konserte, oratoriums en musiekteaterproduksies opgetree, waaronder ''A Touch of Webber and a Taste of Rice'' en ''Hooked on Swing''.<ref name="LitNet"/> == Musiekopnames == In 1998 het Van Heyningen sy eerste Afrikaanse soloalbum, ''Maskers'', uitgereik. Die album het 'n benoeming vir beste manlike kunstenaar by die South African Music Awards (Sama) ontvang. Van sy opnames sluit liedjies soos "You'll Never Walk Alone", "Ek weet wat ek wil hê" en "Life is Beautiful" in.<ref name="WOM"/> Sy repertoire sluit klassieke musiek, opera, Afrikaanse liedjies en gewilde musiek in. == Toneelspel en stemwerk == Van Heyningen het as akteur in verskeie Suid-Afrikaanse televisiereekse opgetree, waaronder ''Wolwedans in die skemer'', ''Koöperasiestories'', ''Die losprys'' en ''Orkney snork nie''.<ref name="LitNet"/><ref name="WOM"/> Hy het ook as stemkunstenaar vir radio- en televisieadvertensies gewerk. Sy stemwerk sluit advertensies vir onder meer Telkom, MTN, Standard Bank, Nissan, Edgars en Shoprite in.<ref name="APM">{{cite web |title=Charl van Heyningen |url=https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ |website=Artists Personal Management |language=en}}</ref> == Uitsaaiwese == Van Heyningen het in 2019 aanbieder van die operamusiekprogram ''Dis opera'' op RSG geword. Hy het die program by Wouter de Wet oorgeneem.<ref name="Netwerk24">{{cite news |last=Opperman |first=A.J. |title='Dis opera' op RSG spog met nuwe aanbieder |url=https://www.netwerk24.com/dis-opera-op-rsg-spog-met-nuwe-aanbieder-20191103 |work=Netwerk24 |date=3 November 2019 |language=af}}</ref> Hy is ook werksaam as vervaardiger en aanbieder van musiekproduksies en het ervaring in die bemarking en bevordering van kunstenaars en konserte. == Persoonlike lewe == Van Heyningen is getroud met Rachel en hulle het drie kinders: Cara, Emma en Charl junior. Die gesin het hulle op Somerset-Wes gevestig.<ref name="LitNet"/> Sy dogter Emma het ook 'n sangloopbaan gevolg en tree onder die naam Emma van Heyn op. Sy vader, [[Francois van Heyningen]], was 'n Afrikaanse sanger, akteur en radio-omroeper wat op [[14 Oktober]] [[2015]] oorlede is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/charl-van-heyningen/ Charl van Heyningen se RSG-profiel] * [https://www.apm.co.za/artiste/charl-van-heyningen-24/ Charl van Heyningen by Artists Personal Management] * [https://www.imdb.com/name/nm3221147/ Charl van Heyningen op IMDb] {{DEFAULTSORT:Van Heyningen, Charl}} [[Kategorie:Geboortes in 1961]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse omroepers]] q1kxt3bxtj1xblbj23ca3juktlffkrh 6 470675 2978609 2026-10-13T17:49:51Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Die driemanskap van die Tweede Taalbeweging in Stellenbosch — redaksie van ''Ons Moedertaal''-tydskrif: prof. [[Johannes J. Smith|J.J. Smith]], dr. [[Tobie Muller]] en [[Gordon Tomlinson]]. KI-konsep van bronfoto.}} |bron=Deur G. Tomlinson se kleinseun verskaf, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Redaksie_van_Ons_Moedertaal_Fotograaf_Watson_prof_JJ_Smith_dr_Tobie_Muller_Gordon_Tomlinson.jpg fo... 2978609 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Die driemanskap van die Tweede Taalbeweging in Stellenbosch — redaksie van ''Ons Moedertaal''-tydskrif: prof. [[Johannes J. Smith|J.J. Smith]], dr. [[Tobie Muller]] en [[Gordon Tomlinson]]. KI-konsep van bronfoto.}} |bron=Deur G. Tomlinson se kleinseun verskaf, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Redaksie_van_Ons_Moedertaal_Fotograaf_Watson_prof_JJ_Smith_dr_Tobie_Muller_Gordon_Tomlinson.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1914 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Redaksie van Ons Moedertaal Fotograaf Watson prof JJ Smith dr Tobie Muller Gordon Tomlinson.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Afrikaanse Taalbeweging]] [[Kategorie:Stellenbosch]] [[Kategorie:Afrikaanse tydskrifte]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} at9xdrl5z84tykg804zh4ox4fm5csol 0 470677 2978647 2026-10-13T19:42:38Z Jcwf 4 Stuur aan na [[Permittiwiteit]] 2978647 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Permittiwiteit]] nsec1ww3akpj538cf14kosacbufjzur 2978650 2978647 2026-10-13T20:00:22Z Oesjaar 7467 Een T! 2978650 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Permitiwiteit]] 49u0b8cblkuwi28xcmje73ra2cazdk8 2978663 2978650 2026-10-13T20:40:22Z Jcwf 4 Rol weergawe [[Special:Diff/2978650|2978650]] deur [[Special:Contributions/Oesjaar|Oesjaar]] ([[User talk:Oesjaar|bespreek]]) terug. 2978663 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Permittiwiteit]] nsec1ww3akpj538cf14kosacbufjzur 0 470678 2978649 2026-10-13T19:58:54Z Jcwf 4 vertaal van nl.wikipedia 2978649 wikitext text/x-wiki [[Lêer:EpsilonR.jpg | duimnael | Die simbool vir permittiwiteit: die Griekse letter 'epsilon' met die kleinletter 'r' as 'n subskrif geskryf]] '''Permittiwiteit''' is die vermoë van 'n materiaal om [[elektriese energie]] in 'n [[elektriese veld]] te stoor. Dit is voorheen die '''diëlektriese konstante''' van 'n materiaal of stof genoem en aangedui met die Griekse letter [[kappa]]: '''κ''' Permittiwiteit is 'n fisiese grootheid wat beskryf hoe 'n elektriese veld 'n [[medium]] beïnvloed, en daardeur beïnvloed word. In 'n [[kapasitor]] lei 'n hoër permittiwiteit van die tussenliggende materiaal—die diëlektrikum—tot 'n hoër elektriese kapasitansie vir die kapasitor. Relatiewe permittiwiteit <math>\varepsilon_r</math> word bepaal deur 'n materiaal se vermoë om te polariseer in reaksie op 'n toegepaste elektriese veld, waardeur die veld binne die materiaal gedeeltelik verminder word. Die konsep hou nou verband met [[elektriese susseptibiliteit]] {{math|χ}}. In die [[SI-stelsel]] geld: : <math>\varepsilon_r = \frac{\varepsilon}{\varepsilon_0} = 1 + \chi</math> Hier is <math>\varepsilon_0</math> die [[elektriese veldkonstante]]. <math>\varepsilon_0 = 8.854\ 187\ 818\ 8 \times 10^{-12}</math>&nbsp;[[Farad (eenheid)|F]]/m.<ref>[[National Institute of Standards and Technology|NIST]]. Fundamentele fisikakonstantes. [https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?ep0 vakuum-elektriese permittiwiteit {{math|ε₀}}]. [https://web.archive.org/web/20250414161842/https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?ep0 Argiveer] op 12 April 2023</ref> Die ''relatiewe'' permittiwiteit is 'n [[dimensielose grootheid]]. == Beskrywing == In [[Maxwell se vergelykings|elektromagnetisme]] verteenwoordig die [[elektriese verplasing]] <math>\mathbf{D}</math> hoe die rangskikking van elektriese ladings binne 'n medium verander onder die invloed van 'n [[elektriese veld]] <math>\mathbf{E}</math>, insluitend ladingsverplasing en die heroriëntering van elektriese [[dipool|dipole]]. Permittiwiteit verbind die twee deur middel van : <math>\mathbf{D} = \varepsilon \cdot \mathbf{E}</math> waar <math>\varepsilon</math> 'n [[skalaar]] is indien die medium [[isotroop]] is, of andersins 'n 3×3-[[matriks (wiskunde)|matriks]]. Permittiwiteit kan reële of komplekse waardes aanneem as 'n funksie van frekwensie. Oor die algemeen is die waarde nie konstant nie, aangesien dit kan wissel na gelang van die posisie binne die medium, die frekwensie van die toegepaste veld, humiditeit, temperatuur of ander parameters. In 'n [[nie-lineêre]] medium kan permittiwiteit afhang van die sterkte van die elektriese veld. In SI-eenhede word permittiwiteit uitgedruk in [[farad]]s per [[meter]] (F/m). Die elektriese verplasing <math>\mathbf{D}</math> word uitgedruk in coulomb per vierkante meter (C/m²), terwyl die elektriese veld <math>\mathbf{E}</math> uitgedruk word in volt per meter (V/m). <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> verteenwoordig 'n soortgelyke verskynsel: die wisselwerking tussen gelaaide voorwerpe. <math>\mathbf{D}</math> hou verband met die ladingsdigthede wat met hierdie wisselwerking geassosieer word. <math>\mathbf{E}</math> hou verband met kragte en potensiaalverskille. Die elektrieseveldkonstante <math>\varepsilon_0 </math> is die skalaarfaktor wat die waardes van <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> in 'n vakuum met mekaar verbind. == Permittiwiteit in 'n medium == In die algemene geval van 'n isotrope medium is <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> ewewydige vektore en is <math>\varepsilon</math> 'n skalaar. In algemene anisotrope media is dit nie die geval nie, en is <math>\varepsilon</math> 'n rang-2-tensor (wat dubbelbreking verklaar). Die permittiwiteit <math>\varepsilon</math> en [[magnetiese permeabiliteit]] <math>\mu</math> van 'n medium bepaal gesamentlik die [[fasesnelheid]] <math>v</math> van [[elektromagnetiese straling]] deur daardie medium: : <math>v = \frac{1}{\sqrt{\varepsilon \mu}}</math>. Wanneer 'n elektriese veld op 'n medium toegepas word, vloei daar 'n [[elektriese stroom]]. Die *totale stroom* wat in die medium vloei, bestaan ​​oor die algemeen uit twee dele: 'n geleidingstroom en 'n verplasingsstroom. Die geleidingstroom bestaan ​​uit die beweging van vrye elektrone, terwyl die verplasingsstroom verband hou met elektrone wat binne die atome van die medium gebind is. Die verplasingsstroom kan beskou word as 'n elastiese reaksie van die materiaal op die toegepaste elektriese veld. Sodra die elektriese veld toegepas word, word die verplasingsstroom in die materiaal gestoor. Wanneer die veld verwyder word, stel die materiaal hierdie stroom weer vry. Die elektriese verplasing kan verdeel wordin 'n vakuumbydrae en 'n materiaalbydrae deur middel van: : <math>\mathbf{D} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} + \mathbf{P} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} + \varepsilon_{0}\chi\mathbf{E} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} \left( 1 + \chi \right),</math> waar <math>\mathbf{P}</math> die [[polarisasie (elektrisiteit)|polarisasie]] van die medium is en <math>\chi</math> die elektriese susseptibiliteit van die medium is. Daar is 'n lineêre verwantskap tussen die relatiewe permittiwiteit en die susseptibiliteit van 'n stof: <math>\varepsilon_{r} = \chi + 1</math>. == Tabel van statiese relatiewe permittiwiteit == Die volgende tabel lys sommige stowwe en hul statiese relatiewe permittiwiteit by 298 [[Kelvin (eenheid)|kelvin]]: {| class="wikitable" ! materiaal !! <math>\varepsilon_{r}</math> |- | [[asfalt]] || 2.7 |- | [[Bakeliet]] || 4.5 |- | [[benseen]] || 6.0 |- | [[chloroform]] || 4.8 |- | [[diamant]] || 5.5 |- | [[eboniet]] || 2.7–2.9 |- | [[etanol]] || 24–26 |- | [[germanium]] || 16 |- | [[glas]] || 5–16 |- | [[hout]] || 3–7 |- | [[kwarts]] || 4.3 |- | [[lug]]<ref>by [[standaardtoestande]]</ref> || 1.00056 |- | [[marmer]] || 8.5 |- | [[mika]] || 6–7 |- | [[nylon]] || 3.5 |- | [[olie]] || 1.5–4.7 |- | [[papier]] || 2.2–3 |- | [[poliimied]] || 3,4–3,5 |- | [[polistireen]] || 2,55 |- | [[porselein]] || 6,5 |- | [[polivinielchloried|PVC]] || 4,5 |- | [[silikon]] || 12 |- | [[Teflon]] || 2,1 |- | [[terpentyn]] || 2,2 |- | [[tetrahidrofuraan]] || 7,6 |- | [[tolueen]] || 2,4 |- | [[water]] || 78,5 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Elektromagnetisme]] [[Kategorie:Materiaaleienskap]] owl4j9x50gmwe0mfbddb08wetahrk3u 2978651 2978649 2026-10-13T20:01:43Z Jcwf 4 /* Beskrywing */ 2978651 wikitext text/x-wiki [[Lêer:EpsilonR.jpg | duimnael | Die simbool vir permittiwiteit: die Griekse letter 'epsilon' met die kleinletter 'r' as 'n subskrif geskryf]] '''Permittiwiteit''' is die vermoë van 'n materiaal om [[elektriese energie]] in 'n [[elektriese veld]] te stoor. Dit is voorheen die '''diëlektriese konstante''' van 'n materiaal of stof genoem en aangedui met die Griekse letter [[kappa]]: '''κ''' Permittiwiteit is 'n fisiese grootheid wat beskryf hoe 'n elektriese veld 'n [[medium]] beïnvloed, en daardeur beïnvloed word. In 'n [[kapasitor]] lei 'n hoër permittiwiteit van die tussenliggende materiaal—die diëlektrikum—tot 'n hoër elektriese kapasitansie vir die kapasitor. Relatiewe permittiwiteit <math>\varepsilon_r</math> word bepaal deur 'n materiaal se vermoë om te polariseer in reaksie op 'n toegepaste elektriese veld, waardeur die veld binne die materiaal gedeeltelik verminder word. Die konsep hou nou verband met [[elektriese susseptibiliteit]] {{math|χ}}. In die [[SI-stelsel]] geld: : <math>\varepsilon_r = \frac{\varepsilon}{\varepsilon_0} = 1 + \chi</math> Hier is <math>\varepsilon_0</math> die [[elektriese veldkonstante]]. <math>\varepsilon_0 = 8.854\ 187\ 818\ 8 \times 10^{-12}</math>&nbsp;[[Farad (eenheid)|F]]/m.<ref>[[National Institute of Standards and Technology|NIST]]. Fundamentele fisikakonstantes. [https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?ep0 vakuum-elektriese permittiwiteit {{math|ε₀}}]. [https://web.archive.org/web/20250414161842/https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?ep0 Argiveer] op 12 April 2023</ref> Die ''relatiewe'' permittiwiteit is 'n [[dimensielose grootheid]]. == Beskrywing == In [[Maxwell se vergelykings|elektromagnetisme]] verteenwoordig die [[elektriese verplasing]] <math>\mathbf{D}</math> hoe die rangskikking van elektriese ladings binne 'n medium verander onder die invloed van 'n [[elektriese veld]] <math>\mathbf{E}</math>, insluitend ladingsverplasing en die heroriëntering van elektriese [[dipool|dipole]]. Permittiwiteit verbind die twee deur middel van : <math>\mathbf{D} = \varepsilon \cdot \mathbf{E}</math> waar <math>\varepsilon</math> 'n [[skalaar]] is indien die medium [[isotroop]] is, of andersins 'n 3×3-[[matriks (wiskunde)|matriks]]. Permittiwiteit kan reële of komplekse waardes aanneem as 'n funksie van frekwensie. Oor die algemeen is die waarde nie konstant nie, aangesien dit kan wissel na gelang van die posisie binne die medium, die frekwensie van die toegepaste veld, humiditeit, temperatuur of ander parameters. In 'n [[nie-lineêre]] medium kan permittiwiteit afhang van die sterkte van die elektriese veld. In SI-eenhede word permittiwiteit uitgedruk in [[farad]]s per [[meter]] (F/m). Die elektriese verplasing <math>\mathbf{D}</math> word uitgedruk in coulomb per vierkante meter (C/m²), terwyl die elektriese veld <math>\mathbf{E}</math> uitgedruk word in volt per meter (V/m). <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> verteenwoordig 'n soortgelyke verskynsel: die wisselwerking tussen gelaaide voorwerpe. <math>\mathbf{D}</math> hou verband met die ladingsdigthede wat met hierdie wisselwerking geassosieer word. <math>\mathbf{E}</math> hou verband met kragte en potensiaalverskille. Die elektrieseveldkonstante <math>\varepsilon_0 </math> is die skalaarfaktor wat die waardes van <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> in 'n vakuum met mekaar verbind. == Permittiwiteit in 'n medium == In die algemene geval van 'n isotrope medium is <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> ewewydige vektore en is <math>\varepsilon</math> 'n skalaar. In algemene anisotrope media is dit nie die geval nie, en is <math>\varepsilon</math> 'n rang-2-tensor (wat dubbelbreking verklaar). Die permittiwiteit <math>\varepsilon</math> en [[magnetiese permeabiliteit]] <math>\mu</math> van 'n medium bepaal gesamentlik die [[fasesnelheid]] <math>v</math> van [[elektromagnetiese straling]] deur daardie medium: : <math>v = \frac{1}{\sqrt{\varepsilon \mu}}</math>. Wanneer 'n elektriese veld op 'n medium toegepas word, vloei daar 'n [[elektriese stroom]]. Die *totale stroom* wat in die medium vloei, bestaan ​​oor die algemeen uit twee dele: 'n geleidingstroom en 'n verplasingsstroom. Die geleidingstroom bestaan ​​uit die beweging van vrye elektrone, terwyl die verplasingsstroom verband hou met elektrone wat binne die atome van die medium gebind is. Die verplasingsstroom kan beskou word as 'n elastiese reaksie van die materiaal op die toegepaste elektriese veld. Sodra die elektriese veld toegepas word, word die verplasingsstroom in die materiaal gestoor. Wanneer die veld verwyder word, stel die materiaal hierdie stroom weer vry. Die elektriese verplasing kan verdeel wordin 'n vakuumbydrae en 'n materiaalbydrae deur middel van: : <math>\mathbf{D} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} + \mathbf{P} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} + \varepsilon_{0}\chi\mathbf{E} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} \left( 1 + \chi \right),</math> waar <math>\mathbf{P}</math> die [[polarisasie (elektrisiteit)|polarisasie]] van die medium is en <math>\chi</math> die elektriese susseptibiliteit van die medium is. Daar is 'n lineêre verwantskap tussen die relatiewe permittiwiteit en die susseptibiliteit van 'n stof: <math>\varepsilon_{r} = \chi + 1</math>. == Tabel van statiese relatiewe permittiwiteit == Die volgende tabel lys sommige stowwe en hul statiese relatiewe permittiwiteit by 298 [[Kelvin (eenheid)|kelvin]]: {| class="wikitable" ! materiaal !! <math>\varepsilon_{r}</math> |- | [[asfalt]] || 2.7 |- | [[Bakeliet]] || 4.5 |- | [[benseen]] || 6.0 |- | [[chloroform]] || 4.8 |- | [[diamant]] || 5.5 |- | [[eboniet]] || 2.7–2.9 |- | [[etanol]] || 24–26 |- | [[germanium]] || 16 |- | [[glas]] || 5–16 |- | [[hout]] || 3–7 |- | [[kwarts]] || 4.3 |- | [[lug]]<ref>by [[standaardtoestande]]</ref> || 1.00056 |- | [[marmer]] || 8.5 |- | [[mika]] || 6–7 |- | [[nylon]] || 3.5 |- | [[olie]] || 1.5–4.7 |- | [[papier]] || 2.2–3 |- | [[poliimied]] || 3,4–3,5 |- | [[polistireen]] || 2,55 |- | [[porselein]] || 6,5 |- | [[polivinielchloried|PVC]] || 4,5 |- | [[silikon]] || 12 |- | [[Teflon]] || 2,1 |- | [[terpentyn]] || 2,2 |- | [[tetrahidrofuraan]] || 7,6 |- | [[tolueen]] || 2,4 |- | [[water]] || 78,5 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Elektromagnetisme]] [[Kategorie:Materiaaleienskap]] f2sgjoghn4wtdxpggeb82t1hl6bf271 2978655 2978651 2026-10-13T20:14:54Z Jcwf 4 2978655 wikitext text/x-wiki [[Lêer:EpsilonR.jpg | duimnael | Die simbool vir permittiwiteit: die Griekse letter 'epsilon' met die kleinletter 'r' as 'n subskrif geskryf]] '''Permittiwiteit''' is die vermoë van 'n materiaal om [[elektriese energie]] in 'n [[elektriese veld]] te stoor en word aangedui met die Griekse letter epsilon: '''ε''' . Dit is voorheen die '''diëlektriese konstante''' van 'n materiaal of stof genoem en aangedui met die Griekse letter kappa: '''κ'''. Permittiwiteit is 'n fisiese grootheid wat beskryf hoe 'n elektriese veld 'n [[medium]] beïnvloed, en daardeur beïnvloed word. In 'n [[kapasitor]] lei 'n hoër permittiwiteit van die tussenliggende materiaal—die diëlektrikum—tot 'n hoër elektriese kapasitansie vir die kapasitor. Relatiewe permittiwiteit <math>\varepsilon_r</math> word bepaal deur 'n materiaal se vermoë om te polariseer in reaksie op 'n toegepaste elektriese veld, waardeur die veld binne die materiaal gedeeltelik verminder word. Die konsep hou nou verband met [[elektriese susseptibiliteit]] {{math|χ}}. In die [[SI-stelsel]] geld: : <math>\varepsilon_r = \frac{\varepsilon}{\varepsilon_0} = 1 + \chi</math> Hier is <math>\varepsilon_0</math> die [[elektriese veldkonstante]]. <math>\varepsilon_0 = 8.854\ 187\ 818\ 8 \times 10^{-12}</math>&nbsp;[[Farad (eenheid)|F]]/m.<ref>[[National Institute of Standards and Technology|NIST]]. Fundamentele fisikakonstantes. [https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?ep0 vakuum-elektriese permittiwiteit {{math|ε₀}}]. [https://web.archive.org/web/20250414161842/https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?ep0 Argiveer] op 12 April 2023</ref> Die ''relatiewe'' permittiwiteit is 'n [[dimensielose grootheid]]. == Beskrywing == In [[Maxwell se vergelykings|elektromagnetisme]] verteenwoordig die [[elektriese verplasing]] <math>\mathbf{D}</math> hoe die rangskikking van elektriese ladings binne 'n medium verander onder die invloed van 'n [[elektriese veld]] <math>\mathbf{E}</math>, insluitend ladingsverplasing en die heroriëntering van elektriese [[dipool|dipole]]. Permittiwiteit verbind die twee deur middel van : <math>\mathbf{D} = \varepsilon \cdot \mathbf{E}</math> waar <math>\varepsilon</math> 'n [[skalaar]] is indien die medium [[isotroop]] is, of andersins 'n 3×3-[[matriks (wiskunde)|matriks]]. Permittiwiteit kan reële of komplekse waardes aanneem as 'n funksie van frekwensie. Oor die algemeen is die waarde nie konstant nie, aangesien dit kan wissel na gelang van die posisie binne die medium, die frekwensie van die toegepaste veld, humiditeit, temperatuur of ander parameters. In 'n [[nie-lineêre]] medium kan permittiwiteit afhang van die sterkte van die elektriese veld. In SI-eenhede word permittiwiteit uitgedruk in [[farad]]s per [[meter]] (F/m). Die elektriese verplasing <math>\mathbf{D}</math> word uitgedruk in coulomb per vierkante meter (C/m²), terwyl die elektriese veld <math>\mathbf{E}</math> uitgedruk word in volt per meter (V/m). <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> verteenwoordig 'n soortgelyke verskynsel: die wisselwerking tussen gelaaide voorwerpe. <math>\mathbf{D}</math> hou verband met die ladingsdigthede wat met hierdie wisselwerking geassosieer word. <math>\mathbf{E}</math> hou verband met kragte en potensiaalverskille. Die elektrieseveldkonstante <math>\varepsilon_0 </math> is die skalaarfaktor wat die waardes van <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> in 'n vakuum met mekaar verbind. == Permittiwiteit in 'n medium == In die algemene geval van 'n isotrope medium is <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> ewewydige vektore en is <math>\varepsilon</math> 'n skalaar. In algemene anisotrope media is dit nie die geval nie, en is <math>\varepsilon</math> 'n rang-2-tensor (wat dubbelbreking verklaar). Die permittiwiteit <math>\varepsilon</math> en [[magnetiese permeabiliteit]] <math>\mu</math> van 'n medium bepaal gesamentlik die [[fasesnelheid]] <math>v</math> van [[elektromagnetiese straling]] deur daardie medium: : <math>v = \frac{1}{\sqrt{\varepsilon \mu}}</math>. Wanneer 'n elektriese veld op 'n medium toegepas word, vloei daar 'n [[elektriese stroom]]. Die *totale stroom* wat in die medium vloei, bestaan ​​oor die algemeen uit twee dele: 'n geleidingstroom en 'n verplasingsstroom. Die geleidingstroom bestaan ​​uit die beweging van vrye elektrone, terwyl die verplasingsstroom verband hou met elektrone wat binne die atome van die medium gebind is. Die verplasingsstroom kan beskou word as 'n elastiese reaksie van die materiaal op die toegepaste elektriese veld. Sodra die elektriese veld toegepas word, word die verplasingsstroom in die materiaal gestoor. Wanneer die veld verwyder word, stel die materiaal hierdie stroom weer vry. Die elektriese verplasing kan verdeel wordin 'n vakuumbydrae en 'n materiaalbydrae deur middel van: : <math>\mathbf{D} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} + \mathbf{P} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} + \varepsilon_{0}\chi\mathbf{E} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} \left( 1 + \chi \right),</math> waar <math>\mathbf{P}</math> die [[polarisasie (elektrisiteit)|polarisasie]] van die medium is en <math>\chi</math> die elektriese susseptibiliteit van die medium is. Daar is 'n lineêre verwantskap tussen die relatiewe permittiwiteit en die susseptibiliteit van 'n stof: <math>\varepsilon_{r} = \chi + 1</math>. == Tabel van statiese relatiewe permittiwiteit == Die volgende tabel lys sommige stowwe en hul statiese relatiewe permittiwiteit by 298 [[Kelvin (eenheid)|kelvin]]: {| class="wikitable" ! materiaal !! <math>\varepsilon_{r}</math> |- | [[asfalt]] || 2.7 |- | [[Bakeliet]] || 4.5 |- | [[benseen]] || 6.0 |- | [[chloroform]] || 4.8 |- | [[diamant]] || 5.5 |- | [[eboniet]] || 2.7–2.9 |- | [[etanol]] || 24–26 |- | [[germanium]] || 16 |- | [[glas]] || 5–16 |- | [[hout]] || 3–7 |- | [[kwarts]] || 4.3 |- | [[lug]]<ref>by [[standaardtoestande]]</ref> || 1.00056 |- | [[marmer]] || 8.5 |- | [[mika]] || 6–7 |- | [[nylon]] || 3.5 |- | [[olie]] || 1.5–4.7 |- | [[papier]] || 2.2–3 |- | [[poliimied]] || 3,4–3,5 |- | [[polistireen]] || 2,55 |- | [[porselein]] || 6,5 |- | [[polivinielchloried|PVC]] || 4,5 |- | [[silikon]] || 12 |- | [[Teflon]] || 2,1 |- | [[terpentyn]] || 2,2 |- | [[tetrahidrofuraan]] || 7,6 |- | [[tolueen]] || 2,4 |- | [[water]] || 78,5 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Elektromagnetisme]] [[Kategorie:Materiaaleienskap]] f01yhd86yc5cip65hn30cvzlcywpp3o 2978656 2978655 2026-10-13T20:27:42Z Jcwf 4 2978656 wikitext text/x-wiki [[Lêer:EpsilonR.jpg | duimnael | Die simbool vir permittiwiteit: die Griekse letter 'epsilon' met die kleinletter 'r' as 'n subskrif geskryf]] '''Permittiwiteit''' is die vermoë van 'n materiaal om [[elektriese energie]] in 'n [[elektriese veld]] te stoor en word aangedui met die Griekse letter epsilon: '''ε''' . Dit is voorheen die '''diëlektriese konstante''' van 'n materiaal of stof genoem en aangedui met die Griekse letter kappa: '''κ'''. Alhoewel hierdie gebruik in sowel fisika as chemie ontmoedig word, word dit in 2026 steeds aangetref op gebiede van aktiewe navorsing, bv. by materiale met 'n hoë kappa-waarde soos [[hafnium(IV)oksied]]. Permittiwiteit is 'n fisiese grootheid wat beskryf hoe 'n elektriese veld 'n [[medium]] beïnvloed, en daardeur beïnvloed word. In 'n [[kapasitor]] lei 'n hoër permittiwiteit van die tussenliggende materiaal—die diëlektrikum—tot 'n hoër elektriese kapasitansie vir die kapasitor. Relatiewe permittiwiteit <math>\varepsilon_r</math> word bepaal deur 'n materiaal se vermoë om te polariseer in reaksie op 'n toegepaste elektriese veld, waardeur die veld binne die materiaal gedeeltelik verminder word. Die konsep hou nou verband met [[elektriese susseptibiliteit]] {{math|χ}}. In die [[SI-stelsel]] geld: : <math>\varepsilon_r = \frac{\varepsilon}{\varepsilon_0} = 1 + \chi</math> Hier is <math>\varepsilon_0</math> die [[elektriese veldkonstante]]. <math>\varepsilon_0 = 8.854\ 187\ 818\ 8 \times 10^{-12}</math>&nbsp;[[Farad (eenheid)|F]]/m.<ref>[[National Institute of Standards and Technology|NIST]]. Fundamentele fisikakonstantes. [https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?ep0 vakuum-elektriese permittiwiteit {{math|ε₀}}]. [https://web.archive.org/web/20250414161842/https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?ep0 Argiveer] op 12 April 2023</ref> Die ''relatiewe'' permittiwiteit is 'n [[dimensielose grootheid]]. == Beskrywing == In [[Maxwell se vergelykings|elektromagnetisme]] verteenwoordig die [[elektriese verplasing]] <math>\mathbf{D}</math> hoe die rangskikking van elektriese ladings binne 'n medium verander onder die invloed van 'n [[elektriese veld]] <math>\mathbf{E}</math>, insluitend ladingsverplasing en die heroriëntering van elektriese [[dipool|dipole]]. Permittiwiteit verbind die twee deur middel van : <math>\mathbf{D} = \varepsilon \cdot \mathbf{E}</math> waar <math>\varepsilon</math> 'n [[skalaar]] is indien die medium [[isotroop]] is, of andersins 'n 3×3-[[matriks (wiskunde)|matriks]]. Permittiwiteit kan reële of komplekse waardes aanneem as 'n funksie van frekwensie. Oor die algemeen is die waarde nie konstant nie, aangesien dit kan wissel na gelang van die posisie binne die medium, die frekwensie van die toegepaste veld, humiditeit, temperatuur of ander parameters. In 'n [[nie-lineêre]] medium kan permittiwiteit afhang van die sterkte van die elektriese veld. In SI-eenhede word permittiwiteit uitgedruk in [[farad]]s per [[meter]] (F/m). Die elektriese verplasing <math>\mathbf{D}</math> word uitgedruk in coulomb per vierkante meter (C/m²), terwyl die elektriese veld <math>\mathbf{E}</math> uitgedruk word in volt per meter (V/m). <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> verteenwoordig 'n soortgelyke verskynsel: die wisselwerking tussen gelaaide voorwerpe. <math>\mathbf{D}</math> hou verband met die ladingsdigthede wat met hierdie wisselwerking geassosieer word. <math>\mathbf{E}</math> hou verband met kragte en potensiaalverskille. Die elektrieseveldkonstante <math>\varepsilon_0 </math> is die skalaarfaktor wat die waardes van <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> in 'n vakuum met mekaar verbind. == Permittiwiteit in 'n medium == In die algemene geval van 'n isotrope medium is <math>\mathbf{D}</math> en <math>\mathbf{E}</math> ewewydige vektore en is <math>\varepsilon</math> 'n skalaar. In algemene anisotrope media is dit nie die geval nie, en is <math>\varepsilon</math> 'n rang-2-tensor (wat dubbelbreking verklaar). Die permittiwiteit <math>\varepsilon</math> en [[magnetiese permeabiliteit]] <math>\mu</math> van 'n medium bepaal gesamentlik die [[fasesnelheid]] <math>v</math> van [[elektromagnetiese straling]] deur daardie medium: : <math>v = \frac{1}{\sqrt{\varepsilon \mu}}</math>. Wanneer 'n elektriese veld op 'n medium toegepas word, vloei daar 'n [[elektriese stroom]]. Die *totale stroom* wat in die medium vloei, bestaan ​​oor die algemeen uit twee dele: 'n geleidingstroom en 'n verplasingsstroom. Die geleidingstroom bestaan ​​uit die beweging van vrye elektrone, terwyl die verplasingsstroom verband hou met elektrone wat binne die atome van die medium gebind is. Die verplasingsstroom kan beskou word as 'n elastiese reaksie van die materiaal op die toegepaste elektriese veld. Sodra die elektriese veld toegepas word, word die verplasingsstroom in die materiaal gestoor. Wanneer die veld verwyder word, stel die materiaal hierdie stroom weer vry. Die elektriese verplasing kan verdeel wordin 'n vakuumbydrae en 'n materiaalbydrae deur middel van: : <math>\mathbf{D} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} + \mathbf{P} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} + \varepsilon_{0}\chi\mathbf{E} = \varepsilon_{0} \mathbf{E} \left( 1 + \chi \right),</math> waar <math>\mathbf{P}</math> die [[polarisasie (elektrisiteit)|polarisasie]] van die medium is en <math>\chi</math> die elektriese susseptibiliteit van die medium is. Daar is 'n lineêre verwantskap tussen die relatiewe permittiwiteit en die susseptibiliteit van 'n stof: <math>\varepsilon_{r} = \chi + 1</math>. == Tabel van statiese relatiewe permittiwiteit == Die volgende tabel lys sommige stowwe en hul statiese relatiewe permittiwiteit by 298 [[Kelvin (eenheid)|kelvin]]: {| class="wikitable" ! materiaal !! <math>\varepsilon_{r}</math> |- | [[asfalt]] || 2.7 |- | [[Bakeliet]] || 4.5 |- | [[benseen]] || 6.0 |- | [[chloroform]] || 4.8 |- | [[diamant]] || 5.5 |- | [[eboniet]] || 2.7–2.9 |- | [[etanol]] || 24–26 |- | [[germanium]] || 16 |- | [[glas]] || 5–16 |- | [[hout]] || 3–7 |- | [[kwarts]] || 4.3 |- | [[lug]]<ref>by [[standaardtoestande]]</ref> || 1.00056 |- | [[marmer]] || 8.5 |- | [[mika]] || 6–7 |- | [[nylon]] || 3.5 |- | [[olie]] || 1.5–4.7 |- | [[papier]] || 2.2–3 |- | [[poliimied]] || 3,4–3,5 |- | [[polistireen]] || 2,55 |- | [[porselein]] || 6,5 |- | [[polivinielchloried|PVC]] || 4,5 |- | [[silikon]] || 12 |- | [[Teflon]] || 2,1 |- | [[terpentyn]] || 2,2 |- | [[tetrahidrofuraan]] || 7,6 |- | [[tolueen]] || 2,4 |- | [[water]] || 78,5 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Elektromagnetisme]] [[Kategorie:Materiaaleienskap]] ohu85fpi74rhkfi1o4161gjq8e2kyl7 0 470680 2978698 2026-10-13T22:36:09Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Meteoroïde]] na [[Meteoroïed]] geskuif 2978698 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Meteoroïed]] h880oiee2aohfr9pxmgvdq2vxqepvfb 1 470681 2978700 2026-10-13T22:36:09Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Meteoroïde]] na [[Bespreking:Meteoroïed]] geskuif 2978700 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Meteoroïed]] kry7ney8t84jpfx2ya3ptkw5jtlkax8 14 470682 2978835 2026-10-14T03:46:13Z Jcwf 4 Nuwe bladsy geskep met '{{Strukturbericht-kop |beeld=BaddeleyiteStructure.png |kode=C43 |arge=[[baddeleyiet#Struktuur|{{chem|Zr|O|2}}]] |tipe=baddeleyiet |simm=monoklinies |ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Schönfliess= C{{sub sup|5|2h}} |Pearson= }} [[Kategorie:Strukturberichtstrukture|C43]]' 2978835 wikitext text/x-wiki {{Strukturbericht-kop |beeld=BaddeleyiteStructure.png |kode=C43 |arge=[[baddeleyiet#Struktuur|{{chem|Zr|O|2}}]] |tipe=baddeleyiet |simm=monoklinies |ruimtegroep=P2{{sub|1}}/c |Schönfliess= C{{sub sup|5|2h}} |Pearson= }} [[Kategorie:Strukturberichtstrukture|C43]] 5m6z622cu9awspgr00awlc0kfi19cdy 0 470683 2978840 2026-10-14T04:58:34Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Júlio Prestes, 1930 - Schmitd, maria do resguardo (retouched) (3x4).jpg|duimnael]] '''Júlio Prestes de Albuquerque''' ([[15 Maart]] [[1882]] – [[9 Februarie]] [[1946]]) was 'n Brasiliaanse digter, regsgeleerde en politikus. Hy was die laaste verkose [[president van Brasilië]] tydens die tydperk wat as die Ou Republiek bekend staan, maar het nooit sy amp aanvaar nie omdat die regering tydens die Revolusie van 1930 omvergewerp is. Prestes was die enigste...' 2978840 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Júlio Prestes, 1930 - Schmitd, maria do resguardo (retouched) (3x4).jpg|duimnael]] '''Júlio Prestes de Albuquerque''' ([[15 Maart]] [[1882]] – [[9 Februarie]] [[1946]]) was 'n Brasiliaanse digter, regsgeleerde en politikus. Hy was die laaste verkose [[president van Brasilië]] tydens die tydperk wat as die Ou Republiek bekend staan, maar het nooit sy amp aanvaar nie omdat die regering tydens die Revolusie van 1930 omvergewerp is. Prestes was die enigste politikus wat tot president van Brasilië verkies is, maar daarna verhinder is om die amp te aanvaar. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Prestes, Júlio}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1882]] [[Kategorie:Sterftes in 1946]] rt0565ojche17hr35gsjf55m4e8k5ln 0 470684 2978841 2026-10-14T05:02:49Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Washington Luís (foto).jpg|duimnael]] '''Washington Luís Pereira de Sousa''' ([[26 Oktober]] [[1869]] – [[4 Augustus]] [[1957]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die 13de [[president van Brasilië]] gedien het. Washington Luís, wat in 1920 as goewerneur van die deelstaat [[São Paulo]] en in 1926 as president van Brasilië verkies is, het aan die Republikeinse Party van São Paulo (PRP) behoort en as die laaste president van die Eerste Brasiliaanse...' 2978841 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Washington Luís (foto).jpg|duimnael]] '''Washington Luís Pereira de Sousa''' ([[26 Oktober]] [[1869]] – [[4 Augustus]] [[1957]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die 13de [[president van Brasilië]] gedien het. Washington Luís, wat in 1920 as goewerneur van die deelstaat [[São Paulo]] en in 1926 as president van Brasilië verkies is, het aan die Republikeinse Party van São Paulo (PRP) behoort en as die laaste president van die Eerste Brasiliaanse Republiek gedien. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Luís, Washington}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1869]] [[Kategorie:Sterftes in 1957]] r42qxws9115afill7xzs7vrmt32wrn6 0 470685 2978842 2026-10-14T05:07:35Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Artur Bernardes (1922).jpg|duimnael]] '''Artur da Silva Bernardes''' ([[8 Augustus]] [[1875]] – [[23 Maart]] [[1955]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde en politikus wat van 1922 tot 1926 as die 12de [[president van Brasilië]] gedien het. Bernardes se presidentskap is gekenmerk deur die krisis van die Eerste Brasiliaanse Republiek en 'n bykans ononderbroke noodtoestand. Tydens sy lang politieke loopbaan – van 1905 tot sy dood – was hy die hoofleier van...' 2978842 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Artur Bernardes (1922).jpg|duimnael]] '''Artur da Silva Bernardes''' ([[8 Augustus]] [[1875]] – [[23 Maart]] [[1955]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde en politikus wat van 1922 tot 1926 as die 12de [[president van Brasilië]] gedien het. Bernardes se presidentskap is gekenmerk deur die krisis van die Eerste Brasiliaanse Republiek en 'n bykans ononderbroke noodtoestand. Tydens sy lang politieke loopbaan – van 1905 tot sy dood – was hy die hoofleier van die Republikeinse Party van Minas Gerais (PRM) van 1918 tot 1922 (en daarna tot die party se ontbinding in 1937), asook die stigter en leier van die Republikeinse Party (PR). == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bernardes, Arthur}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1875]] [[Kategorie:Sterftes in 1955]] fkjbpyuvxmvdo1wfvunp8wltv24qk19 0 470686 2978843 2026-10-14T05:12:55Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Epitacio Pessoa (1919).jpg|duimnael]] '''Epitácio Lindolfo da Silva Pessoa''' ([[23 Mei]] [[1865]] – [[13 Februarie]] [[1942]]) was 'n Brasiliaanse politikus en regsgeleerde wat as die 11de [[president van Brasilië]] gedien het tussen 1919 en 1922 – nadat hy in 1918 verkies is, maar [[Rodrigues Alves]] weens siekte nie sy amp kon aanvaar nie. Sy regering is gekenmerk deur die ontstaan ​​van die *tenentist*-beweging, wat sou uitloop op die Revolusie...' 2978843 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Epitacio Pessoa (1919).jpg|duimnael]] '''Epitácio Lindolfo da Silva Pessoa''' ([[23 Mei]] [[1865]] – [[13 Februarie]] [[1942]]) was 'n Brasiliaanse politikus en regsgeleerde wat as die 11de [[president van Brasilië]] gedien het tussen 1919 en 1922 – nadat hy in 1918 verkies is, maar [[Rodrigues Alves]] weens siekte nie sy amp kon aanvaar nie. Sy regering is gekenmerk deur die ontstaan ​​van die *tenentist*-beweging, wat sou uitloop op die Revolusie van 1930 en [[Getúlio Vargas]] aan die bewind sou bring. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pessoa, Epitácio}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1865]] [[Kategorie:Sterftes in 1942]] nz3ulfdoywjcytv4m8v08vwjeffnw6d 2978925 2978843 2026-10-14T10:01:32Z Sobaka 328 Bibliografie 2978925 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Epitacio Pessoa (1919).jpg|duimnael]] '''Epitácio Lindolfo da Silva Pessoa''' ([[23 Mei]] [[1865]] – [[13 Februarie]] [[1942]]) was 'n Brasiliaanse politikus en regsgeleerde wat as die 11de [[president van Brasilië]] gedien het tussen 1919 en 1922 – nadat hy in 1918 verkies is, maar [[Rodrigues Alves]] weens siekte nie sy amp kon aanvaar nie. Sy regering is gekenmerk deur die ontstaan ​​van die *tenentist*-beweging, wat sou uitloop op die Revolusie van 1930 en [[Getúlio Vargas]] aan die bewind sou bring. == Bibliografie == *__________ ''Perfis Parliamentares 07 – Epitácio Pessoa'', Editora Câmara dos Deputados, 1978. *__________ ''Bacharel Epitácio Pessoa e o Glorioso Levante Militar de 5 de Julho'', Editora S / E, 1922. *__________ ''1º Centenário de Nascimento de Epitácio Pessoa'', Editora A União, 1965. *Gabaglia, Joao Scott, ''Matheus Castello 1865–1942'', Editora José Olympio, 1951. *Koifman, Fábio, Organizador – Presidentes do Brasil, Editora Rio, 2001. *Pessoa, Epitácio, ''Obras Completas'', Editora Instituto Nacional do Livro, 1955. *Pessoa, Mário, ''Legalismo e Coragem em Epitácio Pessoa'', Editora Imprensa Universitária, 1965. *Melo, Fernando, ''Epitácio Pessoa uma Biografia'', Editora Idéia, 2005. *Silva, Hélio,'' Epitácio Pessoa 11º Presidente do Brasil'', Editora Três, 1984. *Valadão, Haroldo, ''Epitácio Pessoa Jurista da Codificação Americana do Direito Internacional'', Rio de Janeiro, 1977. *Zenaide, Hélio Nóbrega, ''Epitácio Pessoa'', Editora A União, 2000. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pessoa, Epitácio}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1865]] [[Kategorie:Sterftes in 1942]] ml2zus7dvgiysde83egidzmk0e30hdh 0 470687 2978844 2026-10-14T05:18:32Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Delfim Moreira (1918).jpg|duimnael]] '''Delfim Moreira da Costa Ribeiro''' ([[7 November]] [[1868]] – [[1 Julie]] [[1920]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die tiende [[president van Brasilië]] gedien het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Moreira, Delfim}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1920]]' 2978844 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Delfim Moreira (1918).jpg|duimnael]] '''Delfim Moreira da Costa Ribeiro''' ([[7 November]] [[1868]] – [[1 Julie]] [[1920]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die tiende [[president van Brasilië]] gedien het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Moreira, Delfim}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1920]] stq3vjj38o5mmtuer7srpw360b3ik30 2978922 2978844 2026-10-14T09:47:49Z Sobaka 328 Verwysings 2978922 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Delfim Moreira (1918).jpg|duimnael]] '''Delfim Moreira da Costa Ribeiro''' ([[7 November]] [[1868]] – [[1 Julie]] [[1920]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die tiende [[president van Brasilië]] gedien het.<ref>{{Cite web |url=http://www.buratto.net/doria/AntasMoraes.pdf |title=Archived copy |access-date=2010-08-27 |archive-date=2011-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009094730/http://www.buratto.net/doria/AntasMoraes.pdf |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Moreira, Delfim}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1920]] enkqw43z5kdmaqufl8spt8x5zwe6i01 2978923 2978922 2026-10-14T09:49:32Z Sobaka 328 Verwysings 2978923 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Delfim Moreira (1918).jpg|duimnael]] '''Delfim Moreira da Costa Ribeiro''' ([[7 November]] [[1868]] – [[1 Julie]] [[1920]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die tiende [[president van Brasilië]] gedien het.<ref>{{Cite web |url=http://www.buratto.net/doria/AntasMoraes.pdf |title=Archived copy |access-date=2010-08-27 |archive-date=2011-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009094730/http://www.buratto.net/doria/AntasMoraes.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www25.senado.leg.br/web/senadores/republica-velha|title=República Velha (1889 - 1930) - Senado Federal|website=www25.senado.leg.br}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Moreira, Delfim}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1920]] dz9mrh7zq328dtszevkzq7stwyjzdlm 0 470688 2978845 2026-10-14T05:23:20Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Venceslau Brás.jpg|duimnael]] '''Venceslau Brás Pereira Gomes''' ([[26 Februarie]] [[1868]] – [[15 Mei]] [[1966]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat van 1914 tot 1918 as die 9de [[president van Brasilië]] gedien het. Voor sy presidentskap het hy van 1909 tot 1910 as goewerneur van [[Minas Gerais]] gedien, en van 1910 tot 1914 as die 6de vise-president van Brasilië onder president [[Hermes da Fonseca]]. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}}...' 2978845 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Venceslau Brás.jpg|duimnael]] '''Venceslau Brás Pereira Gomes''' ([[26 Februarie]] [[1868]] – [[15 Mei]] [[1966]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat van 1914 tot 1918 as die 9de [[president van Brasilië]] gedien het. Voor sy presidentskap het hy van 1909 tot 1910 as goewerneur van [[Minas Gerais]] gedien, en van 1910 tot 1914 as die 6de vise-president van Brasilië onder president [[Hermes da Fonseca]]. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Brás, Venceslau}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1966]] 9qluhukp9l6tf53plehl1et2oc2b5v0 0 470689 2978846 2026-10-14T05:28:12Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Hermes da Fonseca (1910).jpg|duimnael]] '''Hermes Rodrigues da Fonseca''' ([[12 Mei]] [[1855]] – [[9 September]] [[1923]]) was 'n Brasiliaanse veldmaarskalk en politikus wat tussen 1910 en 1914 as die agtste [[president van Brasilië]] gedien het. Hy was 'n neef van maarskalk [[Deodoro da Fonseca]], die eerste president van Brasilië, en generaal João Severiano da Fonseca, beskermheer van die Weermaggesondheidsdiens. Sy ouers was maarskalk Hermes Ernesto...' 2978846 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hermes da Fonseca (1910).jpg|duimnael]] '''Hermes Rodrigues da Fonseca''' ([[12 Mei]] [[1855]] – [[9 September]] [[1923]]) was 'n Brasiliaanse veldmaarskalk en politikus wat tussen 1910 en 1914 as die agtste [[president van Brasilië]] gedien het. Hy was 'n neef van maarskalk [[Deodoro da Fonseca]], die eerste president van Brasilië, en generaal João Severiano da Fonseca, beskermheer van die Weermaggesondheidsdiens. Sy ouers was maarskalk Hermes Ernesto da Fonseca en Rita Rodrigues Barbosa. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fonseca, Hermes da}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1855]] [[Kategorie:Sterftes in 1923]] gzphm7j2nl0516x2q0kxo1p65iu48py 2978895 2978846 2026-10-14T07:54:51Z Sobaka 328 Bronne 2978895 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hermes da Fonseca (1910).jpg|duimnael]] '''Hermes Rodrigues da Fonseca''' ([[12 Mei]] [[1855]] – [[9 September]] [[1923]]) was 'n Brasiliaanse veldmaarskalk en politikus wat tussen 1910 en 1914 as die agtste [[president van Brasilië]] gedien het. Hy was 'n neef van maarskalk [[Deodoro da Fonseca]], die eerste president van Brasilië, en generaal João Severiano da Fonseca, beskermheer van die Weermaggesondheidsdiens. Sy ouers was maarskalk Hermes Ernesto da Fonseca en Rita Rodrigues Barbosa. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} == Bronne == *Lemos, Renato. "''Hermes da Fonseca''" (PDF). Centro de Pesquisa e Documentação de História Contemporânea do Brasil - Fundação Getulio Vargas. *MCCANN, Frank D., ''Soldiers of the Fatherland: History of the Brazilian Army,'' 1889-1937 Editora Companhia das Letras, 1999, ISBN 8535910840, ISBN 9788535910841, 744 bladsye. *Aureliano Pinto de Moura''Contested: the cabocla war.'' Army Library, 2003, bl. 61. ISBN 9788570113269 Besoep op 31/03/2018. {{DEFAULTSORT:Fonseca, Hermes da}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1855]] [[Kategorie:Sterftes in 1923]] be7it9tqc13jsj68i51t3p11wtbtimh 2978896 2978895 2026-10-14T07:56:38Z Sobaka 328 opruim 2978896 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hermes da Fonseca (1910).jpg|duimnael]] '''Hermes Rodrigues da Fonseca''' ([[12 Mei]] [[1855]] – [[9 September]] [[1923]]) was 'n Brasiliaanse veldmaarskalk en politikus wat tussen 1910 en 1914 as die agtste [[president van Brasilië]] gedien het. Hy was 'n neef van maarskalk [[Deodoro da Fonseca]], die eerste president van Brasilië, en generaal João Severiano da Fonseca, beskermheer van die Weermaggesondheidsdiens. Sy ouers was maarskalk Hermes Ernesto da Fonseca en Rita Rodrigues Barbosa. == Bronne == *Lemos, Renato. "''Hermes da Fonseca''" (PDF). Centro de Pesquisa e Documentação de História Contemporânea do Brasil - Fundação Getulio Vargas. *MCCANN, Frank D., ''Soldiers of the Fatherland: History of the Brazilian Army,'' 1889-1937 Editora Companhia das Letras, 1999, ISBN 8535910840, ISBN 9788535910841, 744 bladsye. *Aureliano Pinto de Moura''Contested: the cabocla war.'' Army Library, 2003, bl. 61. ISBN 9788570113269 Besoep op 31/03/2018. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fonseca, Hermes da}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1855]] [[Kategorie:Sterftes in 1923]] 1c3vsxpkd6faaliu4qdb4asi6xziu4r 0 470690 2978847 2026-10-14T05:34:18Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Nilo Peçanha 02.jpg|duimnael]] '''Nilo Procópio Peçanha''' ([[2 Oktober]] [[1867]] – [[31 Maart]] [[1924]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die sewende [[president van Brasilië]] gedien het. Hy was goewerneur van [[Rio de Janeiro]] (1903–1906) en is daarna in 1906 as die vyfde visepresident van Brasilië verkies. Hy het die presidentskap in 1909 oorgeneem ná die dood van president [[Afonso Pena]] en tot 1910 gedien. == Eksterne skakels == {{Co...' 2978847 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nilo Peçanha 02.jpg|duimnael]] '''Nilo Procópio Peçanha''' ([[2 Oktober]] [[1867]] – [[31 Maart]] [[1924]]) was 'n Brasiliaanse politikus wat as die sewende [[president van Brasilië]] gedien het. Hy was goewerneur van [[Rio de Janeiro]] (1903–1906) en is daarna in 1906 as die vyfde visepresident van Brasilië verkies. Hy het die presidentskap in 1909 oorgeneem ná die dood van president [[Afonso Pena]] en tot 1910 gedien. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Peçanha, Nilo}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1867]] [[Kategorie:Sterftes in 1924]] k77hc3u5mcnv8ukletr34qogtt5eqnt 0 470691 2978848 2026-10-14T05:40:49Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Afonso Pena (3x4 cropped).jpg|duimnael]] '''Afonso Augusto Moreira Pena''' ([[30 November]] [[1847]] – [[14 Junie]] [[1909]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde, professor en politikus wat as die sesde president van Brasilië gedien het, van 1906 tot sy dood in 1909. Pena is in 1906 verkies as die aangewese opvolger van president [[Rodrigues Alves]]. Hy was die eerste politikus van [[Minas Gerais]] wat die presidentskap verower het, en het sodoende 'n einde...' 2978848 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Afonso Pena (3x4 cropped).jpg|duimnael]] '''Afonso Augusto Moreira Pena''' ([[30 November]] [[1847]] – [[14 Junie]] [[1909]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde, professor en politikus wat as die sesde president van Brasilië gedien het, van 1906 tot sy dood in 1909. Pena is in 1906 verkies as die aangewese opvolger van president [[Rodrigues Alves]]. Hy was die eerste politikus van [[Minas Gerais]] wat die presidentskap verower het, en het sodoende 'n einde gebring aan die reeks politici van São Paulo wat die amp sedert 1894 beklee het. Voor sy presidentskap het hy as die vierde vise-president van Brasilië gedien onder Rodrigues Alves (1903–1906), na die dood van Silviano Brandão. Pena was 'n monargis. Hy was die enigste lid van keiser [[Pedro II van Brasilië|Pedro II]] se kabinet wat president van Brasilië geword het, en die eerste Brasiliaanse president wat tydens sy ampstermyn oorlede is. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pena, Afonso}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1847]] [[Kategorie:Sterftes in 1909]] nlfxegfmuginrcmb11oua1r4tj2n40m 0 470692 2978850 2026-10-14T05:45:49Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Rodrigues Alves 3.jpg|duimnael]] '''Francisco de Paula Rodrigues Alves''' ([[7 Julie]] [[1848]] – [[16 Januarie]] [[1919]]) was 'n Brasiliaanse politikus en staatsman wat van 1902 tot 1906 as die vyfde [[president van Brasilië]] gedien het. Alves is in 1902 verkies en het sodoende die derde opeenvolgende boorling van São Paulo geword wat die presidentskap beklee het. Voor sy presidentskap het hy tydens die Brasiliaanse Ryk (1887) as president van die pro...' 2978850 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Rodrigues Alves 3.jpg|duimnael]] '''Francisco de Paula Rodrigues Alves''' ([[7 Julie]] [[1848]] – [[16 Januarie]] [[1919]]) was 'n Brasiliaanse politikus en staatsman wat van 1902 tot 1906 as die vyfde [[president van Brasilië]] gedien het. Alves is in 1902 verkies en het sodoende die derde opeenvolgende boorling van São Paulo geword wat die presidentskap beklee het. Voor sy presidentskap het hy tydens die Brasiliaanse Ryk (1887) as president van die provinsie [[São Paulo]] gedien, asook as minister van finansies onder [[Floriano Peixoto]] en [[Prudente de Morais]] in die 1890's. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Alves, Rodrigues}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1848]] [[Kategorie:Sterftes in 1919]] 0ask1dzy9b5dxu97crwzsybmebelvij 0 470693 2978852 2026-10-14T05:49:48Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Campos Sales.jpg|duimnael]] '''Manoel Ferraz de Campos Sales''' ([[15 Februarie]] [[1841]] – [[28 Junie]] [[1913]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde, koffieboer en politikus wat van 1898 tot 1902 as die vierde [[president van Brasilië]] gedien het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sales, Campos}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1841]] ...' 2978852 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Campos Sales.jpg|duimnael]] '''Manoel Ferraz de Campos Sales''' ([[15 Februarie]] [[1841]] – [[28 Junie]] [[1913]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde, koffieboer en politikus wat van 1898 tot 1902 as die vierde [[president van Brasilië]] gedien het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sales, Campos}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1841]] [[Kategorie:Sterftes in 1913]] 9lnrgerwblimq6wv5sqsxx3k6aynu1n 0 470694 2978853 2026-10-14T05:54:11Z ~2026-50434-89 214697 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Prudentedemorais.jpg|duimnael]] '''Prudente José de Morais Barros''' ([[4 Oktober]] [[1841]] – [[3 Desember]] [[1902]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde en politikus wat van 1894 tot 1898 as die derde [[president van Brasilië]] gedien het. Morais is in 1894 verkies; hy was die land se eerste burgerlike president, die eerste wat deur middel van 'n direkte volkstemming kragtens die permanente bepalings van Brasilië se Grondwet van 1891 verkies is, en die...' 2978853 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Prudentedemorais.jpg|duimnael]] '''Prudente José de Morais Barros''' ([[4 Oktober]] [[1841]] – [[3 Desember]] [[1902]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde en politikus wat van 1894 tot 1898 as die derde [[president van Brasilië]] gedien het. Morais is in 1894 verkies; hy was die land se eerste burgerlike president, die eerste wat deur middel van 'n direkte volkstemming kragtens die permanente bepalings van Brasilië se Grondwet van 1891 verkies is, en die eerste wat 'n volle termyn uitgedien het. Voor sy presidentskap het hy as president (goewerneur) van die deelstaat [[São Paulo]] en as president van die Senaat van 1891 tot 1894 gedien. Hy was ook president van die Grondwetgewende Vergadering wat die Grondwet van 1891 opgestel en aanvaar het. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Morais, Prudente de}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1841]] [[Kategorie:Sterftes in 1902]] s2mf2uee8wx4g1ndjua0cy26pd1o9x2 2978920 2978853 2026-10-14T09:36:48Z Sobaka 328 bronne 2978920 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Prudentedemorais.jpg|duimnael]] '''Prudente José de Morais Barros''' ([[4 Oktober]] [[1841]] – [[3 Desember]] [[1902]]) was 'n Brasiliaanse regsgeleerde en politikus wat van 1894 tot 1898 as die derde [[president van Brasilië]] gedien het. Morais is in 1894 verkies; hy was die land se eerste burgerlike president, die eerste wat deur middel van 'n direkte volkstemming kragtens die permanente bepalings van Brasilië se Grondwet van 1891 verkies is, en die eerste wat 'n volle termyn uitgedien het. Voor sy presidentskap het hy as president (goewerneur) van die deelstaat [[São Paulo]] en as president van die Senaat van 1891 tot 1894 gedien. Hy was ook president van die Grondwetgewende Vergadering wat die Grondwet van 1891 opgestel en aanvaar het. === Bibliografie === ;Boeke {{Refbegin|2}} * {{Cite book |last=Azevedo |first=Manoel Antonio Alvares de |url=https://www2.senado.leg.br/bdsf/handle/id/242426 |title=O novo governo da República |trans-title=The new government of the Republic |publisher=Imprensa Nacional |year=1894 |location=Rio de Janeiro |language=pt }} * {{Cite book |last=Franco |first=Afonso Arinos de Melo |url=https://www2.senado.leg.br/bdsf/bitstream/handle/id/1053/000592934_v1.pdf?sequence=7&isAllowed=y |title=Rodrigues Alves: apogeu e declínio do presidencialismo |trans-title=Rodrigues Alves: heyday and decline of presidentialism |publisher=Senado Federal |year=2001 |volume=1 |location=Brasília |language=pt }} * {{Cite book |last1=Jorge |first1=Arthur Guimarães de Araújo |url=https://www2.senado.leg.br/bdsf/bitstream/handle/id/1073/207096.pdf?sequence=3&isAllowed=y |title=Rio Branco e as fronteiras do Brasil |trans-title=Rio Branco and the borders of Brazil |publisher=Senado Federal |place=Brasília |year=1999 |language=pt }} * {{Cite book |last=Octavio |first=Rodrigo |url=https://digital.bbm.usp.br/view/?45000012093&bbm/7202#page/1/mode/2up |title=Prudente de Moraes, 1841-1902: sofrimento e grandeza de um govêrno, 1894-1898 |trans-title=Prudente de Moraes, 1841-1902: suffering and greatness of a government, 1894-1898 |publisher= |year=1942 |location=Rio de Janeiro |language=pt }} * {{Cite book |last=Ricci |first=Paolo |url=https://bibliotecadigital.tse.jus.br/xmlui/bitstream/handle/bdtse/8349/2021_ricci_eleicoes_primeira_republica.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=As eleições na Primeira República, 1889-1930 |trans-title=Elections in the First Republic, 1889-1930 |publisher=[[Superior Electoral Court|Tribunal Superior Eleitoral]] |place=Brasília |year=2021 |language=pt |isbn=978-65-87461-06-9 }} {{Refend}} ;Artikels en akademiese werke {{Refbegin|2}} * {{Cite journal |last=Busch |first=Reynaldo Kuntz |year=1970 |title=Antônio José da Silva Gordo: esboço biográfico |trans-title=Antônio José da Silva Gordo: biographical sketch |url=https://atom.cmu.unicamp.br/uploads/r/centro-de-memoria-unicamp/4/9/6/4969de7e513af5fa76d70892781c5097727f241a8c4cd9df196ad068168a1b9a/f472a795-3e18-4539-8776-5d8606b9b252-AG_1.1.843.PDF |journal=Separata da Revista do Instituto Histórico e Geográfico de São Paulo |language=pt |volume=LXVII |place=São Paulo }} * {{Cite journal |last=Lang |first=Alice Beatriz da Silva Gordo |title=MORAIS, Prudente de |url=https://cpdoc.fgv.br/sites/default/files/verbetes/primeira-republica/MORAIS,%20Prudente%20de.pdf |journal=[[Centro de Pesquisa e Documentação de História Contemporânea do Brasil|FGV CPDOC]] |language=pt |pages=1–11 }} * {{Cite journal |last1=Limeira |first1=Aline de Morais |last2=Miranda |first2=Ana Carolina de Farias |year=2022 |title=Um código para a história da educação: posturas como fonte e objeto |url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2236-34592022000100405&tlng=pt |journal=História da Educação |volume=26 |doi=10.1590/2236-3459/111818 |issn=2236-3459 }} * {{Cite journal |last=Martiny |first=Carina |title=Reorganização Política na Primeira República: o Partido Republicano Federal da criação à cisão (Brasil, 1893-1897) |trans-title=Political Reorganization in the First Republic: the Federal Republican Party from creation to split (Brazil, 1893-1897) |url=https://revistas.unisinos.br/rla/index.php/rla/article/view/638/602 |journal=Revista Latino-Americana de História |year=2015 |volume=4 |issue=14 |doi=10.4013/rlah.v4i14.638 |doi-broken-date=12 July 2025 |language=pt }} * {{Cite journal |last=Sirotti |first=Raquel R. |year=2021 |title=Direito penal e política na Primeira República: Uma análise dos processos judiciais relacionados à tentativa de assassinato de Prudente de Morais em 1897 |trans-title=Criminal law and politics in the First Republic: An analysis of the legal proceedings related to the attempted murder of Prudente de Morais in 1897 |journal=Varia Historia |language=pt |volume=37 |issue=74 |pages=429–462 |doi=10.1590/0104-87752021000200005 |issn=0104-8775 |doi-access=free }} * {{Cite journal |last=Witter |first=José Sebastião |year=1975 |title=O partido republicano federal e o processo político-partidário brasileiro |url=https://revistas.usp.br/revhistoria/article/view/133161 |journal=Revista de História |language=pt |volume=52 |issue=103 (2) |pages=483–499 |doi=10.11606/issn.2316-9141.rh.1975.133161 |issn=2316-9141 }} * {{Cite journal |last=Zingg |first=Paulo |date=1973 |title=A Convenção de Itu na História Política Brasileira |url=https://ebrevistas.eb.mil.br/ADN/article/view/8304 |journal=A Defesa Nacional |language=pt |volume=59 |issue=65 |issn=0011-7641 }} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Brasilië}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Morais, Prudente de}} [[Kategorie:Presidente van Brasilië]] [[Kategorie:Geboortes in 1841]] [[Kategorie:Sterftes in 1902]] m9gaqru5wteyo6wp3jvf9ek4jk48133 1 470695 2978854 2026-10-14T06:51:23Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978854 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470696 2978855 2026-10-14T06:51:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978855 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470697 2978856 2026-10-14T06:52:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978856 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 470698 2978857 2026-10-14T06:52:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978857 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470699 2978858 2026-10-14T06:53:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978858 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470700 2978860 2026-10-14T06:55:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978860 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470701 2978861 2026-10-14T06:56:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978861 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470702 2978862 2026-10-14T06:56:23Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978862 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470703 2978863 2026-10-14T06:56:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978863 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470704 2978864 2026-10-14T06:57:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978864 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470705 2978865 2026-10-14T06:57:25Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978865 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470706 2978866 2026-10-14T06:57:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978866 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470707 2978867 2026-10-14T06:58:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978867 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 470708 2978868 2026-10-14T06:58:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978868 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 470709 2978869 2026-10-14T07:00:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978869 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 470710 2978870 2026-10-14T07:02:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978870 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 470711 2978871 2026-10-14T07:05:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2978871 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 6 470712 2978897 2026-10-14T07:56:53Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is ’n afbeelding van die voorblad van die aandenkingsbrosjure wat vir die heraktivering van 5 Eskader verskaf is. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=25 Maart 1988 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2978897 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is ’n afbeelding van die voorblad van die aandenkingsbrosjure wat vir die heraktivering van 5 Eskader verskaf is. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=25 Maart 1988 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} gb5ov1ckum9gp58dgnfmegw98lu9wkc 2978912 2978897 2026-10-14T08:39:36Z Aliwal2012 39067 /* Opsomming */ 2978912 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Voorblad van die aandenkingsbrosjure wat vir die heraktivering van 5 Eskader verskaf is. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=25 Maart 1988 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 3cwve1aunk9mynmrhruu3k226nxica0 6 470713 2978899 2026-10-14T08:03:24Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is ’n afbeelding van die program vir die heraktiveringseremonies in die aandenkingsbrosjure wat vir die heraktivering van 5 Eskader verskaf is. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=25 Maart 1988 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2978899 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is ’n afbeelding van die program vir die heraktiveringseremonies in die aandenkingsbrosjure wat vir die heraktivering van 5 Eskader verskaf is. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=25 Maart 1988 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} otwtfnti8oaa1hqqjxwqgvpls7vh47j 2978908 2978899 2026-10-14T08:17:00Z Aliwal2012 39067 /* Opsomming */ 2978908 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Afbeelding van die aandenkingsbrosjure vir die heraktiveringseremonie van 5 Eskader. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=25 Maart 1988 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} tff269sh62877oo5y1mugg3n9u6pnc8 6 470714 2978903 2026-10-14T08:08:01Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=In hierdie foto word die Atlas Cheetah met die reeksnommer 823 in die standaard laesigskema van die Cheetah E uitgebeeld. Let op die Springbokkasteel op die enjinnasel – die oorspronklike foto is dus geneem voordat die Arendkasteel in 1993 in gebruik geneem is en waarskynlik voordat 5 Eskader op 2 Oktober 1992 toegemaak is. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=Datum onbekend |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VE... 2978903 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=In hierdie foto word die Atlas Cheetah met die reeksnommer 823 in die standaard laesigskema van die Cheetah E uitgebeeld. Let op die Springbokkasteel op die enjinnasel – die oorspronklike foto is dus geneem voordat die Arendkasteel in 1993 in gebruik geneem is en waarskynlik voordat 5 Eskader op 2 Oktober 1992 toegemaak is. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=Datum onbekend |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} cp8anoose9in445tua5cikur17cqwwz 2978907 2978903 2026-10-14T08:14:00Z Aliwal2012 39067 /* Opsomming */ toemaak→sluit. Jy maak 'n deur toe! 2978907 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Atlas Cheetah met die reeksnommer 823 in die standaard laesigskema van die Cheetah E uitgebeeld. Let op die Springbokkasteel op die enjinnasel – die oorspronklike foto is dus geneem voordat die Arendkasteel in 1993 in gebruik geneem is en waarskynlik voordat 5 Eskader op 2 Oktober 1992 gesluit is. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=Datum onbekend |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 0ivpfzn3glj98whw4z2nlt0b546a2xx 0 470715 2978915 2026-10-14T09:09:41Z Score Beethoven 48986 Nuwe artikel: Jean Fourastié (vertaal uit fr.wikipedia en en.wikipedia) 2978915 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Jean Fourastié |image = Fourastié1.jpg |birth_date = {{birth date|df=yes|1907|4|15}} |birth_place = Saint-Benin-d'Azy, [[Nièvre]], [[Frankryk]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1907|4|15|1990|7|25}} |death_place = Douelle, [[Lot (departement)|Lot]], Frankryk |nationality = Frans |field = [[Ekonomie]] |work_institution = Conservatoire national des arts et métiers, École pratique des hautes études |known_for = ''Les Trente Glorieuses'', [[drie-sektore-hipotese]] }} {{Ekonomiese sektore}} '''Jean Fourastié''' ([[15 April]] [[1907]] – [[25 Julie]] [[1990]]) was 'n [[Frankryk|Franse]] [[ekonoom]]. Hy het die uitdrukking ''Les Trente Glorieuses'' ("die dertig glorieryke jare") geskep vir die tydperk van voorspoed wat Frankryk en die meeste geïndustrialiseerde lande van die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] tot die eerste oliekrisis (1947–1973) beleef het. Saam met [[Allan George Barnard Fisher|Allan Fisher]] en [[Colin Clark (ekonoom)|Colin Clark]] is hy een van die grondleggers van die [[drie-sektore-hipotese]], waarvolgens die arbeidsmag van 'n ekonomie mettertyd van die primêre en sekondêre na die [[Tersiêre sektor van die ekonomie|tersiêre sektor]] verskuif. == Lewe en loopbaan == Fourastié is in Saint-Benin-d'Azy in die departement [[Nièvre]] gebore.<ref name="fs" /> Ná studie aan die École centrale het hy die staatseksamen vir kontroleur van [[versekering]]smaatskappye geslaag en 'n doktorale proefskrif oor staatsbeheer oor versekeringsmaatskappye geskryf.<ref name="boulat" /> Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Jean Monnet hom na die Commissariat général du Plan gehaal, die liggaam wat die ekonomiese heropbou van Frankryk beplan het. Daar was hy voorsitter van die kommissie oor arbeidskragte.<ref name="boulat" /><ref name="univ" /> Hy was professor aan die Conservatoire national des arts et métiers (CNAM) in [[Parys]] en studiedirekteur aan die École pratique des hautes études, en het ook aan die École nationale d'administration en die Institut d'études politiques klas gegee.<ref name="boulat" /><ref name="univ" /> Hy was ook rubriekskrywer vir die koerant ''Le Figaro''<ref name="fsbio" /> en is tot lid van die Académie des sciences morales et politiques verkies.<ref name="univ" /> Hy is in 1990 in Douelle in die departement [[Lot (departement)|Lot]] oorlede.<ref name="fs" /> == Werk == In ''Le Grand Espoir du XXe siècle'' (1949) het Fourastié, voortbouend op die werk van Colin Clark, betoog dat ekonomiese groei 'n verskuiwing van arbeid tussen die drie sektore vereis.<ref name="univ" /> Hy het in die 1950's 'n beleid van hoër produktiwiteit bevorder<ref name="fsbio" /> en gepraat van 'n "humanistiese tersiêre beskawing".<ref name="boulat" /> In 1979 het hy ''Les Trente Glorieuses, ou la révolution invisible de 1946 à 1975'' gepubliseer. Die titel het in Frankryk 'n alledaagse uitdrukking geword.<ref name="univ" /><ref name="fs" /> == Geselekteerde werke == * ''L'Économie française dans le monde'' (1945) * ''Le Grand Espoir du XXe siècle'' (1949) * ''Machinisme et bien-être'' (1951) * ''La Productivité'' (1952) * ''Les 40 000 heures'' (1965) * ''Les Trente Glorieuses, ou la révolution invisible de 1946 à 1975'' (1979) == Verwysings == {{Verwysings|refs= <ref name="fs">{{Cite web |url=https://www.fourastie-sauvy.org/ |title=Comité Jean Fourastié |website=fourastie-sauvy.org |language=fr |access-date=2026-10-14}}</ref> <ref name="fsbio">{{Cite web |url=https://www.fourastie-sauvy.org/accueil/qui-est-jean-fourastie/biographie-fourastie |title=Biographie de Jean Fourastié |website=Comité Jean Fourastié |language=fr |access-date=2026-10-14}}</ref> <ref name="univ">{{Cite web |url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/jean-fourastie/ |title=Fourastié Jean (1907-1990) |author=Jacques Lesourne |website=Encyclopædia Universalis |language=fr |access-date=2026-10-14}}</ref> <ref name="boulat">{{Cite journal |author=Régis Boulat |title=La productivité, nouvel indicateur d'une économie en expansion (France, années 1950) |journal=Réalités industrielles |date=February 2009 |pages=109–117 |url=https://annales.org/ri/2009/ri-fevrier-2009/boulat.pdf |language=fr}}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fourastié, Jean}} [[Kategorie:Franse ekonome]] [[Kategorie:Franse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1907]] [[Kategorie:Sterftes in 1990]] n0tun0x3u0va3akx82hip1k1mxa7xv8 2978924 2978915 2026-10-14T09:53:44Z Score Beethoven 48986 Version miroir de l'image (le sujet regarde vers le texte) 2978924 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Jean Fourastié |image = Fourastié1 (miroir).jpg |birth_date = {{birth date|df=yes|1907|4|15}} |birth_place = Saint-Benin-d'Azy, [[Nièvre]], [[Frankryk]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1907|4|15|1990|7|25}} |death_place = Douelle, [[Lot (departement)|Lot]], Frankryk |nationality = Frans |field = [[Ekonomie]] |work_institution = Conservatoire national des arts et métiers, École pratique des hautes études |known_for = ''Les Trente Glorieuses'', [[drie-sektore-hipotese]] }} {{Ekonomiese sektore}} '''Jean Fourastié''' ([[15 April]] [[1907]] – [[25 Julie]] [[1990]]) was 'n [[Frankryk|Franse]] [[ekonoom]]. Hy het die uitdrukking ''Les Trente Glorieuses'' ("die dertig glorieryke jare") geskep vir die tydperk van voorspoed wat Frankryk en die meeste geïndustrialiseerde lande van die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] tot die eerste oliekrisis (1947–1973) beleef het. Saam met [[Allan George Barnard Fisher|Allan Fisher]] en [[Colin Clark (ekonoom)|Colin Clark]] is hy een van die grondleggers van die [[drie-sektore-hipotese]], waarvolgens die arbeidsmag van 'n ekonomie mettertyd van die primêre en sekondêre na die [[Tersiêre sektor van die ekonomie|tersiêre sektor]] verskuif. == Lewe en loopbaan == Fourastié is in Saint-Benin-d'Azy in die departement [[Nièvre]] gebore.<ref name="fs" /> Ná studie aan die École centrale het hy die staatseksamen vir kontroleur van [[versekering]]smaatskappye geslaag en 'n doktorale proefskrif oor staatsbeheer oor versekeringsmaatskappye geskryf.<ref name="boulat" /> Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Jean Monnet hom na die Commissariat général du Plan gehaal, die liggaam wat die ekonomiese heropbou van Frankryk beplan het. Daar was hy voorsitter van die kommissie oor arbeidskragte.<ref name="boulat" /><ref name="univ" /> Hy was professor aan die Conservatoire national des arts et métiers (CNAM) in [[Parys]] en studiedirekteur aan die École pratique des hautes études, en het ook aan die École nationale d'administration en die Institut d'études politiques klas gegee.<ref name="boulat" /><ref name="univ" /> Hy was ook rubriekskrywer vir die koerant ''Le Figaro''<ref name="fsbio" /> en is tot lid van die Académie des sciences morales et politiques verkies.<ref name="univ" /> Hy is in 1990 in Douelle in die departement [[Lot (departement)|Lot]] oorlede.<ref name="fs" /> == Werk == In ''Le Grand Espoir du XXe siècle'' (1949) het Fourastié, voortbouend op die werk van Colin Clark, betoog dat ekonomiese groei 'n verskuiwing van arbeid tussen die drie sektore vereis.<ref name="univ" /> Hy het in die 1950's 'n beleid van hoër produktiwiteit bevorder<ref name="fsbio" /> en gepraat van 'n "humanistiese tersiêre beskawing".<ref name="boulat" /> In 1979 het hy ''Les Trente Glorieuses, ou la révolution invisible de 1946 à 1975'' gepubliseer. Die titel het in Frankryk 'n alledaagse uitdrukking geword.<ref name="univ" /><ref name="fs" /> == Geselekteerde werke == * ''L'Économie française dans le monde'' (1945) * ''Le Grand Espoir du XXe siècle'' (1949) * ''Machinisme et bien-être'' (1951) * ''La Productivité'' (1952) * ''Les 40 000 heures'' (1965) * ''Les Trente Glorieuses, ou la révolution invisible de 1946 à 1975'' (1979) == Verwysings == {{Verwysings|refs= <ref name="fs">{{Cite web |url=https://www.fourastie-sauvy.org/ |title=Comité Jean Fourastié |website=fourastie-sauvy.org |language=fr |access-date=2026-10-14}}</ref> <ref name="fsbio">{{Cite web |url=https://www.fourastie-sauvy.org/accueil/qui-est-jean-fourastie/biographie-fourastie |title=Biographie de Jean Fourastié |website=Comité Jean Fourastié |language=fr |access-date=2026-10-14}}</ref> <ref name="univ">{{Cite web |url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/jean-fourastie/ |title=Fourastié Jean (1907-1990) |author=Jacques Lesourne |website=Encyclopædia Universalis |language=fr |access-date=2026-10-14}}</ref> <ref name="boulat">{{Cite journal |author=Régis Boulat |title=La productivité, nouvel indicateur d'une économie en expansion (France, années 1950) |journal=Réalités industrielles |date=February 2009 |pages=109–117 |url=https://annales.org/ri/2009/ri-fevrier-2009/boulat.pdf |language=fr}}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fourastié, Jean}} [[Kategorie:Franse ekonome]] [[Kategorie:Franse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1907]] [[Kategorie:Sterftes in 1990]] df1uzs15h0sa9g5hji29eq5a4kage9i 6 470716 2978916 2026-10-14T09:24:22Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is hoe die voorblad van die Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou gedateer 26 Augustus 1995 gelyk het. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=26 Augustus 1995 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2978916 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is hoe die voorblad van die Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou gedateer 26 Augustus 1995 gelyk het. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=26 Augustus 1995 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 12gih18sfhvbirqmm7y1j9ozcfcnubl 6 470717 2978917 2026-10-14T09:25:49Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{en|1=AI-generated recreation of ''Ornithosuchus'' individual based on the original illustration below}} {{ru|1=Реконструкция особи ''Ornithosuchus'' с помощью ИИ на основе приведенной ниже оригинальной иллюстрации}} |bron= Орнитозуз.jpg, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9E%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7%D1%83%D0%B7.jpg illustrasie] as bron |datum=2010-04-16 (oorspronklike illustrasie) |... 2978917 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{en|1=AI-generated recreation of ''Ornithosuchus'' individual based on the original illustration below}} {{ru|1=Реконструкция особи ''Ornithosuchus'' с помощью ИИ на основе приведенной ниже оригинальной иллюстрации}} |bron= Орнитозуз.jpg, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9E%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7%D1%83%D0%B7.jpg illustrasie] as bron |datum=2010-04-16 (oorspronklike illustrasie) |daarsteller= Павлов, А.А., [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Павлов, А.А. (oorspronklike illustrasie) |ander_weergawes= [[Lêer:Орнитозуз.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Uitgestorwe spesies]] == Lisensiëring == {{self|GFDL|cc-by-sa-3.0,2.5,2.0,1.0}} j0nse3sivmlqhcd028xjg4c8hbew3di 2978921 2978917 2026-10-14T09:41:21Z JMK 649 beskr 2978921 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=KI-konsep van 'n illustrasie van ''Ornithosuchus''-individu gebaseer op die oorspronklike, onder}} {{en|1=AI-generated recreation of ''Ornithosuchus'' individual based on the original illustration below}}<br> {{ru|1=Реконструкция особи ''Ornithosuchus'' с помощью ИИ на основе приведенной ниже оригинальной иллюстрации}} |bron= Орнитозуз.jpg, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9E%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7%D1%83%D0%B7.jpg illustrasie] as bron |datum=2010-04-16 (oorspronklike illustrasie) |daarsteller= Павлов, А.А., [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Павлов, А.А. (oorspronklike illustrasie) |ander_weergawes= [[Lêer:Орнитозуз.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Uitgestorwe spesies]] == Lisensiëring == {{self|cc-by-sa-3.0}} 4kplxiv27fylraxtg53v058l2ur7oyt 6 470718 2978918 2026-10-14T09:27:15Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is die vliegprogram van die Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou op 26 Augustus 1995. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=26 Augustus 1995 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2978918 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is die vliegprogram van die Lugmagbasis Louis Trichardt-lugskou op 26 Augustus 1995. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=26 Augustus 1995 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} fqvgm7vg6x6p0fprpawdnwu72xsto3t 2978919 2978918 2026-10-14T09:28:49Z Aliwal2012 39067 /* Opsomming */ 2978919 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Die vliegprogram van die [[Lugmagbasis Louis Trichardt]]-lugskou op 26 Augustus 1995. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=26 Augustus 1995 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} nzk47jnch87ing4g2fy9k58vqxoqo87 0 470719 2978935 2026-10-14T10:28:40Z Aliwal2012 39067 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1346499471|Air Force of Zimbabwe]]" te vertaal 2978935 wikitext text/x-wiki Die '''Zimbabwiese Lugmag''' ('''AFZ''') is die [[lugmag]] van die Zimbabwiese Verdedigingsmagte. Dit was tot 1980 bekend as die Rhodesiese Lugmag. Die Zimbabwiese Lugmag het diens gedoen in die Mosambiekse Burgeroorlog in 1985 en die Kongolese oorlog van 1998–2001. Direktorate in die Zimbabwiese Lugmag: * Regiment * Burgerlike Militêre Betrekkinge * Finansies * Opleiding * Gesondheidsdienste * Intelligensie * Administrasie * Ingenieurswese === Eskaders === Die vlieënde eskaders van die Zimbabwiese Lugmag sit die tradisie van sy voorganger, die Rhodesiese Lugmag, voort. Na die uittrede van die [[Hawker Hunter]] en Lynx, is No. 1 en No. 4 Eskader onaktief gemaak. <ref>{{Cite web|url=https://www.rhodesianforces.org/rhodesianforces.org/No1Squadron.html|title=No 1 Squadron, The Rhodesian Air Force|website=www.rhodesianforces.org|access-date=2026-03-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rhodesianforces.org/rhodesianforces.org/No4Sqn.html|title=No 4 Squadron, The Rhodesian Air Force|website=www.rhodesianforces.org|access-date=2026-03-04}}</ref> [[Kategorie:Artikels met teks in Latyn]] aqqcu657oum5dvoznnq9klfkvv3n3lr 2978937 2978935 2026-10-14T10:36:34Z Aliwal2012 39067 2978937 wikitext text/x-wiki Die '''Zimbabwiese Lugmag''' ('''AFZ''') is die [[lugmag]] van die Zimbabwiese Verdedigingsmagte. Dit was tot 1980 bekend as die Rhodesiese Lugmag. Die Zimbabwiese Lugmag het diens gedoen in die Mosambiekse Burgeroorlog in 1985 en die Kongolese oorlog van 1998–2001. Direktorate in die Zimbabwiese Lugmag: * Regiment * Burgerlike Militêre Betrekkinge * Finansies * Opleiding * Gesondheidsdienste * Intelligensie * Administrasie * Ingenieurswese === Eskaders === Die vlieënde eskaders van die Zimbabwiese Lugmag sit die tradisie van sy voorganger, die Rhodesiese Lugmag, voort. Na die uittrede van die [[Hawker Hunter]] en Lynx, is No. 1 en No. 4 Eskader onaktief gemaak.<ref>{{Cite web|url=https://www.rhodesianforces.org/rhodesianforces.org/No1Squadron.html|title=No 1 Squadron, The Rhodesian Air Force|website=www.rhodesianforces.org|access-date=2026-03-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rhodesianforces.org/rhodesianforces.org/No4Sqn.html|title=No 4 Squadron, The Rhodesian Air Force|website=www.rhodesianforces.org|access-date=2026-03-04}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lugmagte]] 8mdwzafcaqii145chi4mv0a1xjp614j 1 470720 2978936 2026-10-14T10:33:38Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2978936 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv